Мазмұнға өту
Home

«В» санатындағы тракторшы

В.Г. Шевцов

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

«В» санатындағы тракторшы

«Бұл нұсқаулық 110.8.04.04 «Машина-трактор паркін жөндеу және жөндеу шебері» мамандығы бойынша «Ауылшаруашылық техникасы мен қондырғыларын құрастыру мен жөндеуге арналған жұмыстар» ПМ2 кәсіптік модулін меңгеру үшін қолданылуы мүмкін. Бастапқы кәсіптік білім беру мекемелерінің оқушыларына арналған...

К Ә С І Б И Б І Л І М Б Е Р У В . Г . Ш Е В Ц О В

«В»САНАТЫНДАҒЫТРАКТОРШЫ

«Білім беруді дамытудың федералдық институты»
федералдық мемлекеттік мекемесі
«Тракторшы» мамандығы

бойынша орта кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелеріне оқу қҧралы ретінде

ҦСЫНЫЛҒАН.

Пікірдің тіркеу нөмірі  №487, 29 желтоқсан, 2011 жыл

Москва
«Академия» баспа орталығы 2013

ƏОЖ 656.137(075.32) КБЖ

«Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

П і к і р б е р у ш і — «НАТИ ғылыми-зерттеу трактор институты» ААҚ трактор бӛлімін меңгеруші, экон. ғыл.канд.

В.А.Кульбаков.
Шевцов В.Г.

Ш378 «В» санатындағы тракторшы: бастапқы кәсіби білім беруге арналған оқу құралы/ В.Г.Шевцов. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2013. — 112б.

ІSBN 978-5-7695-5931-0

ВТЗ-2032A және T-30A-80 әмбебап дӛңгелекті тракторлар мен құрылғылардың сипаттамалары, техникалық сипаттамалары, құрылғылары мен жұмыс істеуі туралы ақпарат берілді. Оларды жӛндеу және жӛндеу бойынша ұсыныстар берілген.

Бұл нұсқаулық 110.8.04.04 «Машина-трактор паркін жӛндеу

Бұл нұсқаулық 110.8.04.04 «Машина-трактор паркін жөндеу
және жӛндеу шебері» мамандығы бойынша «Ауылшаруашылық
техникасы мен қондырғыларын құрастыру мен жӛндеуге  арналған жұмыстар»
ПМ2 кәсіптік модулін меңгеру үшін қолданылуы мүмкін.

Бастапқы кәсіптік білім беру мекемелерінің оқушыларына арналған. Ол ӛндіріс,  оқу және курстық кешендер және жұмыспен қамту саласында «В» санатындағы тракторшыларды дайындауға пайдаланылуы мүмкін.

ӘОЖ656.137(075.32) КБЖ 39.34я722

ІSBN 978-5-7695-5931-0

© Шевцов В. Г., 2013
©«Академия» Білім беру-баспа орталығы, 2013 © Рәсімдеу.
«Академия» баспа орталығы, 2013

ОҚЫРМАНҒА

«Тракторшы» кәсібі ауыл шаруашылығы, орман және коммуналдық, сондай-ақ экономиканың басқа саласы үшін маңызды болып табылады. Тракторшы салмағы мен габариті түрлі жүкті тасымалдаған кезде әртүрлі құрылғыны пайдалана отырып, орнатылған және тіркемені қолданып түрлі жұмысты орындауда, тракторға техникалық қызмет кӛрсетуді басқарады, сондай-ақ тасымалданатын тауарларды тиеу, бекіту және түсіру кезінде бақылайды.

25,7 кВт (35 л.с.) дейін қуатты қозғалтқыштар тракторларда
«В» санатындағы тракторшы жұмыс жасайды.

Ресей Федерациясының трактор паркінде «В» санатындағы тракторшы басқаратын шамамен 50 мың трактор бар. Олардың ең ауқымдысы– T-25А типтес  «Владимир  мотор-трактор зауыты» («ВMTЗ» ААҚ) шығаратын 1973 жасалған тракторлар. Қазіргі уақытта ӛндірістен шығарылған Т-25А тракторларының орнына    T-30A-80,    ВТЗ-2027,    ВТЗ-2032    және    ВТЗ-2032А

тракторлары шығарылады.

Құрылымы ең күрделі тракторлар – Т-30A-80 және ҰҚЖ- 2032A, осы оқу құралында олардың құрылымы қарастырылады.

Оқулықтың арқасында сіз:

Оқу құралының арқасында:

Тіркеу және аспалы машинаны қолданып, түрлі жұмысты орындау кезінде тракторды басқару;

Машина немесе  оның  жеке буындарын  толық  не жекелей

бұзуды орындау; Трактор жұмысындағы ақауларды анықтау әрі жою; ағымдағы жӛндеуді жүргізу және трактор әрі тіркеу қондырғыларына жӛндеудің барлық түрін жүргізу кезінде мамандарға мейлінше кӛмек кӛрсету; құрамдас бӛліктер мен машинаны толықтай жинақтауды орындай алатын боласыз.

1.ТРАКТОРДЫҢ ТОПТАСТЫРЫЛУЫ ЖӘНЕ ЖАЛПЫ ҚҦРЫЛ

ЫМЫ

1.1.ТРАКТОРЛАРДЫҢ ТОПТАСТЫРЫЛУЫ

Трактор

— тіркелген немесе орнатылған машина-жарақты жүргізу әрі жылжыту, тіркемені сүйреу үшін қажетті ӛздігінен жүретін машина.

Механикаланған жұмыстардың орасан түрін тиімді әрі сапалы түрде орындау үшін трактордың түр-түрін шығарады.

Ауылшаруашылық тракторларды жұмсалуына қарай былайша топтастыруға болады :

жалпы мақсаттағы, жер жырту, егін егу, жаппай қопсыту, астық дақылдарын жинастыру және т.т. («Агромаш-90ТГ», ХТЗ- 150К, К-744Р және басқалары);

әмбебап-отамалы, қатар арасын ӛңдеу және отамалы дақылды жинауға арналған («Беларус-80.1/82.1», «Беларус- 1025», ВТЗ- 2032А, Т-30А-80 және басқалары);

мамандандырылған, қандай да бір нақты операцияны орындау үшін жобаланған тракторлар (қызылша егетін, күріш егетін, клиренсі тӛмен және басқалары), оған

өздігінен жүретін шасси

— шанағы аспалы алдыңғы рамалы трактордың айрықша типі және жұмысы түрлі машиналар да жатады;

доңғалақты, доңғалақты формуласы бойынша былайша бӛлінеді: 3К2, 4К2, 4К4а, 4К4б; алғашқы саны доңғалақтың жалпы санын, екіншісі — жетекші доңғалақ саны, «К» («Д») әрпі

— доңғалақты трактор, «а» индексі алдыңғы жетекші доңғалақтың диаметрі артқы доңғалақ диаметрінен кіші екенін білдіреді (классикалық жинақталуы), «б» индексі — барлық доңғалақтың кӛлемі бірдей дегенді білдіреді (дәстүрлі емес жинақталу);

шынжыр табан
(«Агромаш-90ТГ», ХТЗ-181, ВТ-150Д, Т- 404 және басқалары);
рамалық,

каркасы — рамасы барлар, оған трактор бар буыны мен агрегаты орнатылады (ХТЗ-150, «Агромаш-90ТГ»);

жартылай        рамалы

—        трансмиссия        жинақтау   бірлігі

қаңқасы арасын біріктірілген және соған дәнекерленген арқалық күш түсетін каркасты құрайды, оған қозғалтқыш, кабина және трактор агрегаты орнатылады («Беларус-80.1/82.1», Т-30А-80);

рамасыз, трансмиссия мен қозғалтқыш құйылған  қаңқасына жалпы біріктірілген арқаудан тұрады;

Тарту кҥші

— ПӘК тартылуы ең жоғары аймақта ылғал  мен тығыздық қалыпты топырақта аңызбен (стернь) жылжу кезінде жұмыс берілісінде трактордың жүкті тарту атауыштық күшімен анықталушы шартты шама. Ол кезде доңғалақты трактордың бір орында босқа айналуы 14-16%, шынжыр табанды үшін — 3% аспауы тиіс. Ауылшаруашылық ӛндірісі кешендік механикаландыру үшін машина жүйесі трактордың тарту күшін былайша: 0,2; 0,6; 0,9; 1,4; 2; 3; 4; 5; 6 және 8 топтастырады.

ВТЗ-2032А және Т-30А-80 тракторлары 0,6 тарту күштілерге жатады, ол атауыштық тарту күшінің мына диапазонына сәйкес келмек- 5,9 кН (590 кгс) - 8,1 кН (810 кгс). Тарту күшті әр топта трактор кӛлем түрі, базалық моделі мен модификациясына қарай бӛлінеді.

Трактордың тип көлемі

— трактордың белгілі технологиялық сипаттамасы, оған жұмсалуы, тип, тарту күш класымен қуаты жатады, мәселен, ауылшаруашылық, доңғалақты, әмбебап-жыртушы трактор 0,6 класты 22  кВт қуатты (30 а.к.).

Трактор моделі

— белгілі құрастырылымды аталмыш тип кӛлемді трактор үлгісі.

Базалық модель

— ӛзінің тарту күші класындағы мейлінше кең тараған әрі әмбебап трактор моделі.

Модификация

— базалық модель құрастырылыммен бірегейленген маманданған трактор.

Трактор тетік, жинақтау бірлік, агрегат, аспап, жүйе мен механизмнен тұрады.

Тетік

— жинақтау операциясын қолданбай, біртекті материалдан даярланған бұйым.

Жинақтау бірлігі

— тетіктері жинақтау операциясы кӛмегімен біріктірілген бұйым.

Агрегат

— белгілі бір қызметті орындаушы жеке дара механизм немесе машинаның іріленген бӛлігі.

Аспап

— жұмыс кестесін бақылау, ӛлшеу немесе реттеуге арналған қондырғы.

Жүйе

— бірлесіп белгілі жұмысты орындаушы (аспап, агрегат, механизм) техникалық нысан жиынтығы.

Механизм

— механикалық қозғалыстың бірін келесіге айналдырушы тетіктердің жиынтығы.

Трактордың негізгі бӛліктері (1.1-сурет): қозғалтқыш, құрамына трансмиссия, жүріс бӛлігі мен трактор қозғалысын басқару механизмі енетін шасси, кабина, электржабдық жүйелері, жұмыс әрі кӛмекші жабдық, трактордың гидравликалық аспалы жүйесі.

Қозғалтқыш трактор жұмысын орындауға қажетті механикалық қуаттың кӛзі. Қазіргі тракторларда іштен жану қозғалтқыштары кеңінен қолданыс тапқан.

Трансмиссия жетекші доңғалақтарға және тәуелді қуатты іріктеу білігіне (ҚІБ) қозғалтқыш айналу сәтін беру үшін, оны ӛзгерту үшін, жетекші доңғалақтың бағыты мен айналу жылдамдығын ӛзгерту үшін, орыннан байыппен қозғалу және тракторды тоқтату үшін қызмет етеді. Трансмиссия негізінен ретімен орналасқан агрегаттарды біріктіреді, олар — ілінісу 4,

беріліс қорабы– 10,

бас беріліс– 5,

доңғалақты тракторда дифференциал –

9

(1.1,а-сурет), соңғы беріліс– 6. Шынжыр табан тракторда (1.1,б-сурет )

дифференциал орнына бұрылу механизмі

14

орнатылған.

А

Б

1.1.-сурет. Трактордың негізгі бӛліктері. а

— доңғалақты;

б

— шынжыр табанды;

1

— басқарылатын доңғалақ;

2

— алдыңғы белдік;

3

— қозғалтқыш;

4

— ілініс;

5

— бас беріліс;

6

— соңғы беріліс;

7

— аспалы механизм;

8

— жетекші доңғалақ;

9

— дифференциал;

10

— беріліс қорабы;

11

— арқау;

12

— бағыттаушы доңғалақ;

13

— жетекші доңғалақ (жұлдызша);

14

— бұрылу планетарлық механизмы;

15

— тіркеме қондырғы;

16

— аралық қосылық;

17

— шынжыр табан.

Жүріс бөлігі доңғалақты трактор соңғы беріліс 6 тегершігінің немесе шынжыр табан трактор 13 жетекші жұлдызшасы айналмалы қозғалысын трактордың ілгерілемелі қозғалысына ӛзгертуге және трактор салмағын тірек бетіне беруге арналған. Жүріс бӛлігінің құрамына арқау жүйесі (арқау 11), қозғаушы (жетекші доңғалақ

8

немесе шынжыр табан 17)

және аспа жатады.
Трактор қозғалысын басқару механизмі
трактор қозалысы бағытын ӛзгерту және оны тежеуге арналған.
Басқару постымен трактор кабинасы

еңбек етуге жағдайын жасау және трактор құлаған кезде жарақаттан сақтау үшін қажетті.

Электржабдықтар жүйесі қозғалтқышты қосу, жарық түсіру әрі сигнал беруге арналған, оның құрамына электрқуат  кӛзі (электргенератор, аккумулятор) және оны тұтынушы — іске қосу қондырғысы, ішкі әрі сыртқы жарық түсіру аспаптары, дыбыс сигналдары және т.т..).

Жұмыс жабдықтары ауылшаруашылық машина мен құралды агрегатта қозғалтқыш қуаты мен тарту күшін қолданып трактор жұмысын қамтамасыз етуге арналған.

Жұмыстың негізгі жабдықтары гидравликалық аспалы жүйе, КІБ, тіркеу қондырғысы мен тракторда орнатылған басқа да агрегат.

Қосымша жабдықтарға алдыңғы аспалы қондырғы, жетекші тегершік, гидравликалық ілмек, бүйір КІБ және т.б. жатады.

Гидравликалық аспалы жүйе

— тракторды жұмыс машинасымен қосу және тракторшы жұмыс орнынан оны басқаруға арналған трактор жұмыс жабдығының жеке дара бӛлігі. Гидравликалық аспалы жүйеге енетін кӛтеру қондырғысы (аспалы механизм) және аспа механизмін басқару гидравликалық жүйесі.

Көмекші жабдықтар жұмысқа жақсы жағдай жасау үшін қажет (жылытқыш, кондиционер және басқалары).

1.3.        ТРАКТОРДЫҢ   ТАРТУ   КҤШ САПАСЫ  ТУРАЛЫ ТҤСІНІК

Жұмсалуына қарай, трактор – тартқыш, сондықтан оның ең негізгі  міндеті  –  қозғалмалы  F к

жанасу  күшін  құрастыру (1.2-

сурет),ол жұмыс машина-құралды жылжытуға

F

Kp ,

қажетті (кӛлденеңінен құрастырушы) ілмектегі тарту күші және алдыңғы Ff n

әрі артқы Ff

3

доңғалақтың тербелуіне қарсыласушы күштің сомасын еңсеруді қамтамасыз етеді. Берілген шарт трактор кӛлденең бетте біркелкі қозғалған кезде трактордың тербелісіне қарсы күші

Ff = Ff a

+ Ff

3

былайша жазылмақ

F

к =

F

f + кр

және ол тарту теңгерімін басқару деп аталады . 1.2-сурет. Көлденең бетте тегістей қозғалып келе жатқан тракторға әрекет етуші күштердің қарапайым тәрізі.

Трактордың тарту сапасы тарту теңгерімін құрастырушы және тік бетте әрекет етуші күштерді қарастырған кезде анықталады.

Тік жазықтықта трактор салмағы әсерінен

G^

топырақтың алдыңғы — алд

және артқы — арт доңғалаққа әсері туындай бастайды (тарту күшін құрастырушы тікті  есептемеген жағдайда):

G= F+ F

трактор = алдыңғы + артқы
Қозғалмалы жанасушы күш —

ж

айналу сәті С жет трансмиссиясы арқылы қозғалтқыштан ӛсіне қарай келтірілген жүзеге асырылу кезінде жетекші доңғалақтың байланыс жағында туындайды. Жанасу күшінің шамасы доңғалақтың топырақпен ілінісу күшімен шектеледі, ол жетекші доңғалаққа тігінен түскен жүктемеге тәуелді, саны жағынан – з реакциясына тең. Жанасу күшінің кей мәніне қол жеткен соң доңғалақтың топырақпен ілінісуі бұзылады да, топырақ жұлынады әрі доңғалақ жылдам айналады.

Доңғалақтың топырақпен ілінісу сапасын
иілінісу коэффициенті

ф к

арқылы анықтайды, ол жанасу күшінің — ж

қатынасы байланыс жағында саны жағынан з

реакцияға тең доңғалақтың тік жүктемесіне қатысын анықтайды: Фк -к

F

a ‘ Шанақ пен топырақ қасиеттерін сипаттаушы факторларға ілінісу коэффициенті кӛп байланысты.

Жетекші        доңғалақтағы        жанасу        күшінің        туындауына

жолшыбай топырақтың бұзылуы қосылады, ол теорияда кӛрсетілген есептеулермен салыстырғанда трактордың  ӛту жолын мейлінше азайтады. Бұл құбылысты

босқа айналу, бату деп атайды да, 5 ұпайлық кӛрсеткішпен бағалайды; ол - болуы мүмкін теориялық V^ мәнге қатысты шынайы Uj,p жылдамдықтың азаю шамасы. Босқа айналу, бату топырақтың қалпына кері әсер етеді, себебі оның құрылымының бұзылуына әкеліп соғады. Босқа айналу, батумен байланысты қуаттың шығыны пайдалы жұмысты орындауға қажетті трактордың энергетикалық, қуаттық мүмкіндіктерін азайтады.

Трактордың тербелуіне кеткен шығынды бағалауды
тербеліске қарсылық f коэфициенті

кӛмегімен есептейді: трактордың тербелісіне қарсыластық коэффициенті доңғалақтың кӛлеміне тура байланысты (диаметр, ені және басқалары) және тербеліс шарттарына да байланысты болады (молынан батпақталуға қарсылықты анықтаушы топырақтың механикалық белгісі). Трактордың тарту белгісінің жалпы қасиеттерінің кӛбі ретінде қызмет етуші салмақты қолдану

коэффициенті ор кр

, осы коэфициент арқылы трактордың ӛз в кр

салмағының қандай үлесін тарту ^ кр

күшіне айналдыра алатындығын кӛрсетіп береді.

Белгілі бір салмақта трактор тарту күшін қаншалықты мол дамытуына орайсалмақты қолдану коэффициенті р кр

жоғары болады және тарту-ілінісу белгісі де тым тамаша болмақ. Берілген салмақта оны қолдану коэффициенті қозғалма типіне доңғалақ формуласы мен топырақ тонына (топарықтың жоғарғы қабаты) байланысты. Шынжыр табан трактордың доңғалағымен салыстырғанда тарту-ілініс белгісі мейлінше жоғары, қала аймағын тазарту жұмыстарын орындау үшін жабдықталған. Т-30А-80 тракторларын сериямен шығару 1994 жылы, ал ВТЗ-2027 және ВТЗ-2048 шығару 1998 жылы басталған.

1.3-сурет.ВТЗ-2032А; б —

Т-30А-80;

«В» санатты тракторлардың техникалық сипаттамасы

Қазіргі уақытта Россияда «В» санатына жататын тракторларды «ВМТЗ» ААҚ шығарады. Әмбебап жыртушы доңғалақты тарту күші 0,6 типтес ВТЗ-2027 (Т-25А) және ВТЗ- 2032А (Т-30А-80) (1.3-сурет) тракторлар егістік алдында топырақты ӛңдеу, егін себу және егістікті күту, кӛкӛніс отырғызу және қатар аралық ӛңдеу, бау-бақша, жүзім бағындағы жұмыс, отын, шӛп даярлау және жүктерді тасымалдауға арналған.

Тракт ор марка сы

Рӛлме н   басқар
у типі
Доңғала қ     формула

сы

Жұмыс жылдамд ық аясы,
сағ/км
Доңғалақ колеясы, мм
Жол айырығ ы, мм

Салмағ ы, кг

алдың ғы

артқ ы

Т-30- 69

Механ
и- калық

4К2

1,52...
23,86
1 224.
1 424

1

210...
1 484

278

2 390

Т-30- 70

Гидро-
кӛлем ді

4К2

1,52...
23,86
1 224.
1 424

сонд ай

278

2 390

Т- 30А-

80

Гидро-
кӛлем ді
4К4а
1,52...

23,86
1 322.
1 522

345

2 490

ВТЗ- 2027 (Т-

25А)

Механ и- калық

4К2

1,36...
21,47
1 224.
1 424

278

2 020

ВТЗ- 2032

Гидро кӛлем ді

4К2

1,52...
23,86
1 224.
1 424

345

2 390

ВТЗ- 2032А

Гидро кӛлем ді

4К4а
1,52...
23,86
1 322.

1 522 »

345

2 440

ВТЗ- 30СШ

Гидро кӛлем ді

4К2

1,52...
23,86
1 324.
1 424

1 314
... 1

484

380

2 440

1.1.-кесте. «ВМТЗ» ААҚ шығарылатын «В» санатындағы және ӛздігінен жҥретін шассилі доңғалақты трактордың техникалық сипаттамасы.

2000 сериялы ВТЗ тракторлары негізгі буындары мен жүйесінің құрылымы сақталған уақытта жаңаша дизайнымен ӛзгешеленеді, кабинасы мейлінше ыңғайлы, кӛрініс қабілеті жоғары, жылыту әрі желдету қызметі, заманауи аспаптар қалқаншасы бар. «ВМТЗ» ААҚ трактордан басқа ӛздігінен жүретін шасси ВТЗ-30СШ     шығарады,ол     әмбебап     кӛлік     құралы  ретінде

қолданылуға арналған, сонымен қатар ауылшаруашылығы және ӛнеркәсіпте арнайы жұмыстарды орындау кезінде түрлі жабдықты жинақтау базасы ретінде жұмсалады. ВТЗ-30СШ базасында ӛздігінен тиеуші (ВТЗ-30СШ-СП) және айырлы тиегіш (ВТЗ-30СШ-ПВ) және басқа да машина құрастырылуы мүмкін. «ВМТЗ» ААҚ шығарылатын трактор мен ӛздігінен жүретін шассилер Д-120 ауамен салқындатылатын екіцилиндрлі дизельмен жасақталған. «ВМТЗ» ААҚ шығарылатын 22,1 кВт қуатты қозғалтқышты (30 а.к.) (ВТЗ-2027 — 18,4 кВт) трактор мен ӛздігінен жүретін шассилер негізгі құрастырылымдық әрі технологиялық кӛрсеткіштері 1.1-кестесінде кӛрсетілген. Алдағы уақытта оқу құралында Ресейде кеңінен таралған трактор ретінде Т-30А-80 трактордың техникалық сипаттамасы беріледі, оны «В» санатты тракторшы басқара алады. Осы орайда айта кетерлік бір жайт Т-30А-80 тракторының  құрастырылымдық түрі үстіңгі бетінен ӛзге жері ВТЗ-2032А тракторынан айнымайды.

БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫ:

2.ТРАКТОР ҚОЗҒАЛТҚЫШТАРЫ

2.1.ІШТЕН ЖАНУ ҚОЗҒАЛТҚЫШЫ ТУРАЛЫ ТҤСІНІК

Қозғалтқыш

— тарту-кӛлік құралының бӛлінбес бӛлігі. Отынның химиялық қуатын механикалық жұмысқа айналдыру қозғалтқыштың жұмысы. Заманауи ауылшаруашылық тракторда кӛп жағдайда іштен жанатын піспектік қозғалтқыш орнатылады, оларда қозғалтқыш камерасында жанатын жанған отынның газтәріздес ӛнімдерінің кеңею жұмысы қолданылады.

Піспекті қозғалтқыштардың кӛптігі жайлы білімді жүйеге келтіру үшін олардың топтастырылуы кӛмек етеді (2.1-кестесі).

Дизельдің жалпы қҧрылысы.
Тракторға қойылған кең тараған қозғалтқыштардың типі –
дизель.

Осы типтес қозғалтқыштардың ерекшеліктері жанушы қоспаның цилиндр ішінде жинақталуы және оның қысымның салдарынан ӛздігінен жалындауы болмақ.

Бірнеше механизм мен жүйеден тұратын күрделі агрегатты дизель деп атаймыз.
Қосиінді-бұлғақты механизмі

піспектің турасызықты қозғалысын иінді біліктің айналмалы қозғалысын ӛзгертеді.

Газ тарату механизмі цилиндрден ауаны шығарушы және жұмысы біткен затты цилиндрден шығарушы клапан жұмысын басқарады.

Ауамен қоректену жүйесі атмосфера ауасын жинайды, тазартады (құбырмен үрлеу және аралықтық  салқындату кезіндегі қысылу мен салқындату) және цилиндр шығарушы клапанына береді.

Отынмен қоректену жүйесі отын қорын сақтау, оны тазарту, сүзу, бӛлшектеу және уақыт пен қысымның белгіленген кестесімен цилиндрге бүркуді орындайды.

Жұмысы біткен газды шығару жүйесі құрастырылымына қарай, турбосорғыш жұмысы, жұмысы біткен газды бейтараптандыру, шуды жұту және ұшқынды сӛндіруді қамтамасыз ету кезінде жанған отын ӛнімдерін цилиндрден шығаруға арналған.

Салқындату жүйесі
дизель жұмысының тиімді жылу кестесін құрастыруға арналған.
Майлау жүйесі

үйкелетін тетіктерге майды үздіксіз беру және одан шамадан тыс жылуды алшақтатуды қамтамасыз етеді.

Қосу жүйесі
дизельді қосқан кезде иінтірек білікті айналдырып жіберу үшін қажет.
2.1-кесте.
Біліктілік белгісі

Қозғалтқыш түрлері.
Жұмсалуы

Стационарлық (электргенератор, сорап жетектері үшін), кӛліктік (автомобиль, трактор, комбайн,

әуелік) және басқалары
Жұмыс үрдісін жүзеге асыру қағидаты
Сыртқы қоспа қалыптастыруымен (карбюраторлық және газдыбӛлуші), ішкі қоспа
қалыптастыруымен (дизель)

Жұмыс үрдісін жүзеге
асыру тәсілдері
Екітактілі, тӛрттактілі
Қолданытаны отын түрі

Газдық, сұйықтық (бензин, дизель), газсұйықтық
Цилиндр саны
Бірцилиндрлік, кӛпцилиндрлік
Цилиндр орналасуы

Қатарлы, V-тәріздес, оппозиттік
Салқындатылу типі
Сұйықпен суытылатын, ауамен суытылатын
Жанушы қоспаның жалындану тәсілі

Электр ұшқыннан күштеп жалынданушы (сыртқы қоспа қалыптастырушы бар қозғалтқыш),

ӛздігінен жалындаушы отынмен (ішкі қоспа қалыптастырушы бар қозғалтқыш)

-сурет. Бірцилиндрлі дизель тәрізі:1- цилиндр бастиегі;

2

-күйенте;

3

- бүріккіш;

4-

шығарушы клапан;

5

-кіргізуші клапан;

6

-цилиндр;

7

-піспек;

8

-піспекті сұққы;

9

-бұлғақ;

10

-сермер;

11

-картер;

12

- иінді білік;

13

-қосиін; 14-бӛлу білігінің жетегі; 15-бӛлу білігі;

16

-отын сорабы;

17

- берілік тетіктері;

18

-ауатазартқыш.

Негізгі тҥсініктер мен анықтамалар . Дизельдің қарапайым (2.1-сурет) тәрізі оның жұмыс жасау қағидаты туралы түсінік береді және негізгі түсініктермен анықтамаларды қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Піспек

7

цилиндрге

6

бұлғақ кӛмегімен

9

иінді білікпен

12

байланысқан. Піспек цилиндрде жоғары әрі тӛмен жылжыған кезде кривошип

13

иінді біліктің айналмалы қозғалысын қайтармалы-беріліс қозғалысына ӛзгертеді. Біліктің ұщында сермер

10

бекітілген, ол қозғалтқыш жұмысы барысында иінді біліктің біркелкі айналуын қамтамасыз етеді. Цилиндр бастиекпен жабылған

1

, оған енгізетін

5

және шығаратын

4

клапан орнатылған.

Клапандар жұдырықша біліктің 15 кӛмегімен беріліс тетіктері 17 арқылы іске қосылады . Бӛлу білігі иінді біліктің 14 тегершігі  арқылы  іске  қосылады.  Отын  цилиндрге  бүркуіш  3

кӛмегімен беріледі.
Цилиндрдегі піспек екі шеткі қалып арасында жылжып отырады (2.2-сурет).

-сурет. Піспектің орналасуы: а

— үстіңгі ӛлі нүктеде (ҮӚН);

б

— тӛменгі ӛлі нүктеде (ТӚН)

Үстіңгі өлі нүкте
(ҮӚН) — піспектің шеткі жоғарғы қалпы.
Төменгі өлі нүкте
(ТӚН) — піспектің шеткі тӛменгі қалпы.

Піспек жүрісі

— бір ӛлі нүктеден келесі нүктеге дейін ӛткен қашықтық. Бір жүріс кезінде иінді білік жарты ретке айналады.

Жану (сығылу) камерасы

— цилиндр бастиегі мен жоғары ӛлі нүктедегі піспектің арасындағы кеңістік.

Цилиндр жұмыс көлемі

— ҮӚН-ден ТӚН дейін жылжу кезінде піспектен босаған кеңістік:

V =

(nd

1

/4)S,

бұнда d

– цилиндр диаметрі, см; S - піспек жүрісі, см.

Литраж

- қозғалтқыш бар цилиндірінің жұмыс кӛлемі. Шағын кӛлем кезінде (1л дейін) литраж текше сантиметрмен, ал үлкен кӛлемде - литрмен ӛлшенеді.

Цилиндрдің
толық кӛлемі

–жану камерасы мен жұмыс кӛлемінің сомасы.

Сығылу дәрежесі

–жану камерасының кӛлеміне цилиндр толық кӛлемінің қатынасы. Заманауи дизельде сығылу дәрежесі 15-20-ға жетеді.

Такт

— үрдіс (цикл бӛлігі), ол піспектің бір жүрісі кезінде цилиндрде жүзеге асады. Піспектің тӛрт жүрісі кезінде жұмыс циклі ӛтетін қозғалтқышты тӛрттактілі деп атайды.

Жҧмыс циклі мен дизель жҧмысының кӛрсеткіші.
Дизель жұмыс циклі

екі не тӛрт тактімен жүзеге асырылуы мүмкін. Негізінен трактор дизельдері тӛрттактілі циклмен жұмыс жасайды, ол отынды үнемдейді, түтінді аз шығарады және жұмысы біткен газдың уытын азайтады.

Қосу такті (І) — піспек ҮӚН-ден ТӚН дейін ашық қосу  әрі жабық шығару клапанмен қозғалады. Атмосфералық ауа ашық кіру клапаны піспек босатқан цилиндр аумағын толтырады. Қосу трактінің қарсыластығына бола ауа қысымы қосу такті соңында атмосферліктен тӛмен және ол 0,08.0,09 МПа

құрайды. Қалдық газбен араласатын және цилиндр мен піспектің ыстық бетімен жанасушы ауа температурасы 30-60°С дейін кӛтеріледі.

Сығылу такті (ІІ) — піспек жабық қосу әрі шығару клапаны кезінде ҮӚН-нен ТӚН-ге жылжиды. Цилиндрді толтырушы ауа 4-5 МПа қысымға дейін сығылады, сол кезде оның температурасы 550-630°С дейін кӛтеріледі. Піспек аздап ҮӚН дейін жоғары қысымда жетпей қалғанда (60.150 МПа) цилиндрге ұсақ бүркілетін отын жіберіле бастайды. ҮӚН дейін иінтіректі біліктің «жете алмай қалған» бұрышы

бүркудің басталуынан озған бұрыш
деп аталады.
Кеңею такті

(ІІІ) — піспек жабық қосу әрі шығару клапаны кезінде жұмыс жүрісін жасап, ҮӚН-нен ТӚН-ге жылжиды. Осы такт кезінде отынның ұзақ бӛлшектері қызған, сығылған ауамен жанасып, ӛздігінен жанады. Отын жану кезінде қысым да, цилиндрдегі газ температуры да күрт кӛтеріледі. Газдың  максималдық  қысымы  7-9   МПа   жетеді,  температура 1 600-1 700°С дейін кӛтеріледі. Отынның жану ӛнімдері кеңейеді де, иінді білікті айналдыратындай етіп пайдалы механикалық жұмыс жасайды. Піспек ТӚН жақындаған кезде шығару клапаны ашылады, такт соңына дейін цилиндрден мейлінше  мол кӛлемдегі қысыммен жану ӛнімінің 70% шығу құбыржолы арқылы кетіп қалады.

Шығу такті (ІV) — піспек ашық әрі жабық кіру клапаны кезінде ТӚН-нен ҮӚТ-ке дейін ӛтеді. Піспек шығарушы жану ӛнімдері шығару жүйесінің газқарқынды қарсыластыққа тӛтеп беруі керек, сондықтан итеру газдарының қысымы атмосфералықтан жоғары, күрделілігіне байланысты температурасы 630-830°С кезінде қысымы 0,12.0,20 МПа жетеді. Піспек ҮӚТ ӛткеннен соң шығу клапаны жабылады да, кіру ашылады, жұмыс циклі қайталанады. Цилиндрге берілетін отын кӛлемінің ӛзгеруі арқылы дизель қуатын реттеу жүзеге асырылады.

Дизель жҧмысының кӛрсеткіштері: қуаты мен ҥнемділігі.
Жұмыс жасап тұрған қозғалтқыштағы цилиндр ішіндегі газдар туындатушы қуатты
индикаторлық қуат
деп атайды

Дизель цилиндріндегі газдар жасаушы жұмыс оның тетіктері арасындағы үйкелісті жеңуге жұмсалатындықтан газды бӛлу механизм жетектері және ішкі басқа да үрдістер, дизель иінтіректік  біліктігіндегі  қуат  индикаторлықтан  аздау  және ол

тиімді қуат деп аталады. Қозғалтқыш туындатушы қуат цилиндрге берілетін отын мӛлшері мен иінді біліктің айналу жиілігіне байланысты. Максималдық тиімді қуат

атауыштық қуат
деп аталады.
Қозғалтқыштың жұмыс үнемділігі

отынның тиімді шығындалу үлесімен бағаланады, ол отын шығынын қуаттың тиімділігіне сағаттық бӛлумен анықталмақ. Дизельдің отынының үнемділігін бағалаудың басты кӛрсеткіші атауыштық қуат режимінде отынның тиімді шығындалу үлесі. Т-30А-80 және ВТЗ-2032А тракторында орналастырылған Д-120 дизельде бұл кӛрсеткіш 245 г/(кВт • с), немесе 180 г/(а.к. • с).

2.2. ҚОЗҒАЛТҚЫШ ДІҢГЕГІ, ЦИЛИНДР, ЦИЛИНДР БАСТИЕГІ

Қозғалтқыш
діңгегі (корпус/қаңқа)

механизм мен жүйелері тетіктерін қозғалтқыштың нақты ішінде немесе сыртында орналастыру негізі қызметін орындайды. Сумен салқындатылатын қозғалтқыштарда діңгектің негізгі қызметін бірікпе-картер жасайды, оның жоғарғы бӛлігін цилиндр бірікпесі құрайды, ал тӛменгісі– иінтіректік және бӛлу біліктері орналастырылған картер. Қозғалтқыш бірікпе-картері жылтыраушы қоспасы бар сұр түсті шойыннан жасалған қорап түрінде жасалады. Ауамен салқындаушы қозғалтқыштарда бірікпе-картер болмайды. Барлық тетік құйылған картердің ішінде орналасады.

Картер 7 (2.3-сурет) Д-120 дизель қаңқалық тетігінің негізгісі  саналады.  Картердің  жоғарғы  жазықтығында цилиндр 21 ортатуға арналған тесіктері және итеруші тӛлке, сонымен қатар анкерлік түйреуіш тӛменгі ұшына қажетті бұрандалы тестіктер бар. Картердің ішкі жазықтығында бӛлушілер жасалған, олар иінді біліктің түбегейлі тӛсем жазықтығында орналасқан. Картер түбегейлі тӛсемінің тӛсеніші тӛбесіндегі тӛсегімен бірге қырылған, сондықтан оларды ауыстыруға немесе орнын ӛзгертуге болмайды.

1-клапан механизм қақпағы; 2-цилиндр бастиегі; 3-кіргізу клапаны; 4-шығару клапаны; 5-тарату тегершік қақпағы; 6-алдыңғы таспа; 7-қозғалтқыш картері; 8-бӛлу білігінің тегершігі;  9- желдеткіш пен генератор жетегінің белбеу-тегершігі; 10-иінді білік; 11-майлы сорап; 12-майлы тӛсем; 13-майжинауыш; 14-иінді біліктің қарсысалмағы; 15-сермер картері; 16-тісті тәж сермері; 17-бӛлу білігі; 18-итергіш; 19-бейсығымдағыш механизм білігі;20-бұлғақ; 21-цилиндр; 22-піспек; 23-итергіш штангы; 24-клапан иінағашы.

Қозғалтқыш картерінің артқы бүйірінде сермер картері

15

бар, соның кӛмегімен қозғалтқыш трактор діңгегімен қосылады. Картердің алдыңғы бүйіріне алдыңғы табақ 6 бекітіледі , оған отын сорабы мен бӛлу 5 тегершік қақпағы орнатылған. Алдыңғы бӛлікте картердің резеңке амортизаторлы екі тірек нүктесі бар. Қозғалтқыштың картері тӛменде тӛсеммен

12

жабылған, қозғалтқыштың тӛменгі бӛлігін жабады да, май үшін резервуар қызметін орындайды.

Цилиндр және цилиндр бастиегі қозғалтқыш жұмыс циклы жылу үрдістері болатын кӛлемді құрастырады. Дизель цилиндры үлкен жүктемені кӛтереді. Цилиндрдағы газдың қысымы 2 000°С дейінгі температурада 14 МПа дейін жетеді. Газ күшінің соқпалы әсерімен бірге цилиндр ішкі беті жылдам қозғалушы піспектен күштік жүктеме алады. Осыған орай цилиндр даярлау үшін бірікпе-картерді даярлауға қарағанда мейлінше сапалы материал қажет. Цилиндр ішкі беті белгілі кӛлемге сай шақталады, шынықтырылады, ажарланады да айнадай етіп жарқыратылады, сондықтан оны

цилиндр айнасы
деп атайды.
Ауамен салқындаушы қозғалтқыш цилиндры

21

және цилиндр 2 бастиегінде салқындату бетін ұлғайтуға қажетті қабырғалары бар. Цилиндр тӛменгі жағында қозғалтқыш картері бетіне тіркелетін ернеуше бар. Әр цилиндр және оның бастиегі қозғалтқыш картеріне тӛрт анкерлік түйреуішімен бекітіледі.

2.3.  ҚОСИІНДІ-БҦЛҒАҚТЫ  МЕХАНИЗМ

Қосиінді-бұлғақты механизм іиінді біліктің айналмалы қозғалысында  піспектің  кері-беріліс  қозғалысын  ӛзгерту   үшін

жұмсалады. Піспекте

22

(2.3-суретті қараңыз) цилиндрде 21 отынның жануынан туындаушы газдың қысым күшімен әрекеттенеді. Піспек иінтіректі 10 біліктің бұлғақ мойыншасы және шарнирмен байланысқан бұлғақ 20, күш иінді білікке 10 беріледі, ол осы күштің әсерінен айналады. Иінді білікке орнатылған сермер

16

иілініс арқылы трактор трансмиссия айналыс сәтінің айналу және беріліс тепе-теңсіздігін азайту үшін қызмет етеді.

Піспек тобына компрессиялық (тығыздаушы) 19 және аз алынатын 20, 17 сақина, піспек бармағы 14 және бекіту тетіктері піспекке

16

(2.4-сурет) орнатылады.
Піспек
түптен 1, бастиектен (тығыздаушы бӛлік)

2

және белдемшеден

3

тұрады. Піспек түбінде ойық болады да, жану камерасын 17 цилиндр бастиегімен бірге құрастырады.

Піспектің тығыздаушы бөлігінде піспекті сақина үшін арықты орналастыру үшін қалыңдатылған қыр жақ қабырғасы болады: жоғарғы арықша — тығыздауыш сақина үшін, тӛменгі

— аз алынатындар үшін. Арықтарда қозғалтқыш картеріне  піспек ішінен цилиндр қабырғасынан артық май ағу үшін жасалған тесіктер бар. Піспектің ішіндегі бүйір жақ қабырғасында екі құйылу (дӛңесшені) бар, олардың тесігінде піспек бармағы 14 орнатылған.

Белдемше

— цилиндр ішінде қозғалыс кезінде піспекті бағыттаушы бӛлік. Сол арқылы цилиндр қабырғасына күш беріледі.

Піспектерді кӛлемі мен салмағына қарай іріктейді. Салмақтың ауытқуы қозғалтқыш тепе-теңдігі бұзылмау үшін мейлінше аз болғаны абзал. Кӛлемді топтың белгісін (Ү —  үлкен, О — орташа, К — кіші) піспек түбіне жазады. Сонымен қатар, салмақтық топтың белгісін де қояды. Қозғалтқышқа  піспек пен цилиндрдің тек бір ғана тобын орнатады.

Піспекті сақиналар ӛте күрделі жағдайда жұмыс жасайды (жоғары температура әрі соққы күштеулер әсерінен). Піспекті сақиналар цилиндр жұмыс кӛлемінің тығыздалуын және піспек пен цилиндр үйкелетін бетінің майлануын қамтамасыз етеді.

1

-піспек түбі;

2

-піспек бастиегі (тығыздаушы бӛлік);

3

-белдемше (бағыттаушы бӛлік);

4

-бұлғақ

діңгегі;

5

-иінді біліктің бұлғақ мойыншасы;

6

-желдеткіш пен генератор жетек белбеу-тегершікі;

7

-газды бӛлу механизмі жетегінің жетекші тегершігі; 8-

иінді білік;

9

-иінді біліктің түп мойыншасы;

10

-иінді біліктің қарсыжүгі;

11

-бұлғақ тӛменгі бастиек тӛсемі;

12

-бұлғақ тӛменгі бастиек қақпағы;

13

-тісті тәжді сермер; 14-

піспекті бармақ;

15

-бұлғақ жоғарғы бастиегінің тӛлкесі; 16-

піспек;

17

-піспек түбіндегі жану камерасы; 18-

кеңейткіштері бар қырма аз алынатын сақина;

19

-піспектің тығыздағыш сақинасы;

20

-жоғарғы піспектік тығыздауыш сақина;

21

- сомынды бұлғақ болты;

22

-иінді біліктің ұртжағы.
Тығыздауыш сақиналар

қозғалтқыш картеріндегі цилиндрден газ шығуы, жану камерасына майдың қосылуы және цилиндрге піспектен жылуды алшақтатудың алдын алу үшін қажет.

Майалушы сақиналар
цилиндр қабырғасынан майдың артығын алу үшін қажет.
Кілт

деп аталатын сақинадағы ойық тура, қисық немесе сатылы болуы мүмкін. Еркін қалпында піспекті сақинаның диаметрі цилиндр диаметрінен үлкен, сондықтан піспекке орнатылған сақина цилиндр айнасына жақындалады, жанасады. Майалушы сақиналарсығымдауыштан соң піспекке орнатылады. Майалушы сақинаның сыртқы бетінде арықша мен ӛтпелі кесулер болады. Құрамдас майалушы сақиналар да қолданылады. Майалушы сақиналар кей қозғалтқышта піспектің белдемшесына орнатылады. Газ тыңыздауыш жұмысының беріктігімен сақина саны анықталады. Сақина санының кӛбеюі жану камерасынан газдың шығуын азайтады, алайда піспек жұбы – гильзадағы үйкелісті мейлінше кӛбейтеді, сондықтан сақина санын мейлінше азайтуға тырысады. Әдетте тығыздауыш 2-3 және майлашушы 1-2 сақина қолданылады.

Піспектік бармақшалар 14, піспекті бұлғақпен тоспалы қосушы үлкен заңды айнымалы жүктеме кезінде жұмыс  жасайды, сондықтан олар жеңіл әрі берік болғаны дұрыс. Піспек пен бұлғақның бірігуі 120...150°С температураға дейін піспекті қыздыру арқылы жүзеге асады. Қозғалтқыш жұмысы кезінде піспек қызғаннан соң осы бірлестікте саңылау пайда болады. Осының нәтижесінде бармақша піспек дӛңесшесінде  және  бұлғақ жоғарғы бастиегінде айналып кетуі ықтимал. Бұндай бармақшаны

қалқымалы
деп атайды, екі сым тіреуішпен кӛлбеу жылжудан сақтайды.
Бҧлғақ тобына
жоғарғы (піспектік) бастиектің тӛлкелі 15 бұлғақ діңгегі

енеді, оның тӛменгі (кривошип) бастиегінің мойынтірек тӛсем кешені, бұлғақ 12 қақпағы және оның бекіту  21 тетіктері. Бұлғақ  піспекті  иінді  білікпен қосады,  және  оның

жоғарғы бӛлігі кері-беріліс піспегімен бірге қозғалады, тӛменгі жағы иінді білікпен бірге айналады, ал ӛзек тербеліс және кері- беріліс қозғалысын жасайды.

Бұлғақ өзегі

–айнымалы қиылыстың қоставры. Бұлғақ тӛменгі бастиегі иінтерікті білікпен 8 қосылу үшін қажет және ойықты болып жасалады. Бұлғақ тӛменгі бастиектің алынбалы бӛлігі қақпақ деп аталады да, екі болтпен бұлғаққа бекітіледі, оларды динамометрикалық кілттің кӛмегімен бекітеді. Тӛменгі қақпақты бұлғақпен бірге ӛңдейді, сондықтан олардың бұлғақ ӛзегіне және қақпағына бернеленген ортақ нӛмірі болады. Олардың орнын ауыстыру мүмкін емес.

Қосиінді тобына
иінтіректі 8 білік 13 сермермен бірге жинақталған

қарсы салмақ 10,

газды бӛлу механизмі жетегінің тегершікі

7

, кӛмекші агрегат пен кӛмекші агрегаттың белбеулі жетегінің 6 белбеу-тегершікті тепе-теңдеуші білігі жатады.

-сурет.
Д-120 дизелінің тепе- теңдік механизм тәрізі:

1

-тепе-тең механизм білікшесі;

2

- бӛлу аралық тегершігі;

3

- қарсысалмақ;

4

-         белбеу-

тегершіктегі қарсысалмақ;

5

- сермер; * қозғалтқыш тетігі қозғалысының бағыты; ► — күш әрекетінің бағыты

Иінді білік 8 бұлғақ арқылы піспектен 16 берілетін күштерді қабыладайды да, айналу сәтіне ӛзгертеді, сонымен  қатар түрлі механизм жетектері қолданылады. Иінтіректі білек ұртжақпен 22 біріктірілген бұлғақ

5

түпті

9

тіректі мойыншадан тұрады. Теңгерім үшін қажетті қарсысалмақтар

10

ұртжаққа бекітіледі. Білік бұлғақ мойыншасында ойықтар жасалған, ұртжақтағы еңкіш жолдармен келетін майды ортадан тепкіш тазарту жүзеге асады. Біліктің алдыңғы ұшында газды бӛлу механизмі жетегінің 7 тегершігі және майлы сорап жетегі, су сорабы жетегінің белбеу- тегершігі

6

, желдеткіш пен генератор болады. Біліктің артқы ұшына тісті тәжді сермер

13

бекітілген.
Сермер 13,

ауыр шойын диск түрінде орындалып ауыспалы жүктеме барысында иінді біліктің біркелкі айналуына септігін тигізеді. Сермериінді біліктің ернемегіне бекітіледі, қосу қондырғысынан иінді білікті айналдыру үшін қажетті тісті тәжі болады. Сермерде отынды беру бұрышын тексеру әрі орнатуда цилиндрдегі піспек қалпын бақылауға мүмкіндік беретін  арнайы

белгі жасалған.
Тепе-теңдік механизмі

(2.5-сурет) иінді білік ӛсіне параллель орналасқан білікшеден 1 және білікшеге қатты бекітілген екі қарсысалмақтан

3

тұрады. Білікшені

1

аралық тегершік айналдырады,

2

иінтіректі білік секілді жиілікте қарсы жаққа қарай бӛлінеді. Екіцилиндрлі қозғалтқышта аталмыш механизм кері-беріліс қозғалыс масса инерция күшін толықтай теңестіруге мүмкіндік береді. Қосиінді-бұлғақты механизм негізгі ақаулары және оны жоюдың тәсілдері 2.2-кестесінде берілген.

2.4.ГАЗДЫ БӚЛУШІ ЖӘНЕ СЫҒЫМДАМАУШЫ МЕХАНИЗМДЕР

Газдыбӛлуші механизм жаңа зарядты цилиндрге уақытында қосуға және белгілі бір мезгілде жұмысы біткен  газды шығаруға арналған (дизельдегі ауаның немесе карбюраторлы қозғалтқыштағы жанушы қоспа). Тӛрттактылы қозғалтқыштарда цилиндр бастиегі, бірікпе- картерде орналасқан бүйірдегі клапаны бар аспалы клапанды газды бӛлуші механизм қолданылады.

2.2-кесте.
Қосиінді-бҧлғақты механизм негізгі ақаулары және оны жоюдың тәсілдері
Ақаулар
Белгісі

Жою тәсілдері
Піспекті топтың тозуы салдарынан цилиндрдегі әлсіз компрессия (гильза,
піспек, сақина)
Қозғалтқыш қосылмайды

Тозған тетіктерді ауыстыру
Піспек сақинасы тозған; шығару  түтігі ластанған; гильзадағы
піспектің тұйықталуы
Қозғалтқыш кенеттен тоқтап қалады

Сақинаны ауыстыру; құбырды тазарту; піспекті алу және гильзанытексеру, істен шыққан

тетіктерді ауыстыру
Піспек сақинаның кокстануы;
Піспекті топтың тозуы; Қозғалтқыш
қыздырылмаған; Цилиндрге су кету;

Жұмысқа салынатын газдың: кӛгілдір түсті, ақ түсті түтін шығаруы

Піспекті алу және сақинаны тазарту керек; піспектік топтың тозған тетіктерін ауыстыру;

Қозғалтқышты қыздыру; су кетудің алдын алу.

1

-клапан иінағашы;

2

-сухарик;

3

-клапан күйенте ӛсі;

4

-қосу клапаны;

5

-бӛлу білігінің аралық тегершігі;

6

-бӛлу білігінің тегершігі;

7

-қосу жұдырықшасы;

8

-шығару жұдырықшасы;

9

-бӛлінетін білік;

10

-шығару клапаны;

11

-итергіш;

12

-итергіш штангы;

13

-клапан сыртқы әрі ішкі серіппесі;

14

-реттеуші бұрама;

15

-клапан серіппе тарелкасы

Д-120 дизелінде газдыбӛлу механизм бӛлу білігі

9

(2.6- сурет) тегершік

5

және 6,

кіру

4

және шығару

10

клапаны мен итергіш 11, штанг 12,

серіппелі тӛлке 13,

тарелке

15

және сухариктен 2 тұрады. Клапандар итергіш, штангы, реттеуші бұрама мен күйенте 1 арқылы бӛлу білігін әрекетке қосады.

Газды бӛлу механизмінің
әрекет ету қағидаты

дегеніміз, қозғалтқыш иінтіректі білігінен ауйналуды алып бӛлу білігі 9, итергішті ӛз жұдырықшасымен кӛтеру

11

және олармен бірге қосылған штангы 12,

күйенте1, реттеуші бұрамаға тіреліп

14

нәтижесінде клапан ашылады. Клапан серіппенің 13 әсерінен  іске қосылады.

-сурет.
Газдыбӛлу фазасының диаграммасы:

1

-қосу клапанының ашылу басы;

2

-қосу клапанының жабылу басы;

3

-шығару клапанын ашу басы;

4

-шығару клапанын жабу басы.

Г

аздыбөлу фазасы дӛңгелек диаграммада (2.7-сурет) градуспен иінді біліктің бұрылу бұрышы мәні кӛрсетілген. Қосу клапаны қандай да бір озу арқылы ашылады, яғни піспек ҮӚН жеткенше қандай да бір уақытқа кешіктіріліп жабылады, содан соң піспек ТӚН-нен ӛтеді, - қосу ұзақтығын ұлғайтуға мүмкіндік береді. Шығару клапаны ТӚН-ге піспек жеткенше ашылады, ал піспек ҮӚН ӛткеннен соң жабылады. Тӛрттактілі қозғалтқыш қосу әрі шығару клапанының бір жұмыс циклында бір рет ашылды, сондықтан иінді біліктің екі айналымы бӛлу білігінің бір айналымына тең болмақ.

Бейкомпрессиялық механизм

— Д-120 дизелі газды бӛлішу механизмнің құрамдас бӛлігі, қосуды жеңілдету және қозғалтқышты  шұғыл  тоқтату  (апаттық   жағдай)  үшін  қызмет

етеді. Механизм құрамына екі білікше

4

қасқалша (2.8-сурет), олардың ұшы итергіштің 5, тетік 3 сақиналы ағынға сыйғызылған. Сӛндірілген бейкомпрессиялық механизм кезінде білікше қасқалша жоғары бағытталған, итергіштер еркін қозғалады да бӛлуші механизм қалыпты жұмыс жасайды (2.8,а- сурет). Қосылған қалыпқа тетікті 3 ауыстыру ағындық итергіштерде білікшенің айналуын туындатады, қасқалша қырына бұрылады, білікше цилиндр бӛліктері шығарушы клапанның итергіштерін кӛтереді, клапанға күш салып  түсіріледі, цилиндрдағы компрессия жойылады (2.8,б-сурет). Бейкомпрессиялық механизмді қозғалтқыш қосылған кезде қосады. Қосу қондырғы иінді білікті айналдыра бастағанда қосу бӛлікті дизель механизм сӛнеді, қозғалтқышқа отын беріледі де, ол қосылады. Салқындату жүйесі жұмыс жасаушы қозғалтқыштың қалыпты температуралық режимін қолдау үшін қажетті. Қозғалтқыштың қызып кетуі үйкелетін тетіктер арасындағы майлы үлбірдің жануын туындатады, піспектердің тұйықталып қалуы және жұмыстың басқа да бұзылуына себепкер болады. Жылуды шамадан тыс шығару (шамадан тыс салқындату) қоспа қалыптасу үрдісінің нашарлауымен байланысты, ол кезде қуаты жойылды және отын үнемділігінің азаюымен байланысты болады. Қозғалтқыш тетіктерінің жылулығы қоршаған ауаға шығарылады. Жылу қуатының мәжбүрлік шығыны қозғалтқыш типіне, құрастырылымы мен салқындату тәсіліне тура байланысты. Автотрактор қозғалтқышын салқындату жүйесінің бастиек пен цилиндрден жылуды алып кетуге себеп жұмыс денесінің түріне тәуелділігі сұйықтықпен және ауамен салқындату жүйесі деп бӛлінеді . Тракторлық дизельде әдетте күшпен айналдырып сұйықтықпен салқындатушы тұйық жүйе қолданылады, оған ауыспайтын жұмыс денесінің сыртқы ортаға жылу шығарылады, ал салқындату киімі және жылу алмасу қондырғы арқылы жүйедегі айналым — радиатор — сораппен жүзеге асырылады.

Сұйықтықпен салқындау жүйесінің ә
рекет ету қағидатының

мәні мынада. Негізгі әрі қосу қозғалтқышы салқындату киімін толтырушы сұйықтық цилиндр қабырғасын жуып-шаяды, қыза келе, жұмыс жасаушы қозғалтқыштың тетіктерін       салқындатады.       Қызған       сұйықтық      арнайы

салқындатқышқа (радиаторға) бағытталады, ол жылулықты қоршаған ауаға береді. Радиаторда салқындаған сұйықтық салқындату киіміне келіп құйылады. Осылайша, салқындату жүйесінде сұйықтықтың үздіксіз айналымы жүреді.

А

-механизм сӛнген; б

-механизм қосылған;

1

-қосу клапаны;

2

-күйенте; 3-

механизмді қосу тетігі;

4

- білікше қасқалшамен;

5

-сақиналы ағын итергіші

2.3-кестеде газдыбӛлу және бейкомпрессиялық механизм негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері келтірілген.

2.3-кесте.

Газдыбӛлу және бейкомпрессиялық механизм негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері

Ақаулары
Белгісі
Жою тәсілдері
Клапанның жабылуы

жеткіліксіз
Қозғалтқыш қосылмайды
Клапанды қайта
үйкелеу

Клапан тоқтап қалады
Қозғалтқыш үздік-создық жұмыс жасайды және атауыш қуатын қоса
алмайды
Цилиндр бастиегін алу, клапанды алу және оны таттан

тазарту
Клапан серіппесі
бұзылған

Істен шыққан газдың түтіндеп шығуы
Серіппені ауыстыру
Клапан серіппесі бүйірі мен күйенте соқпағы арасындағы
саңылау бұзылған

Клапандағы саңылауды реттеу, қажет болса клапанды
үйкелеу
Клапан серіппесі бүйірі мен күйенте соқпағы арасында саңылау үлкен

Қозғалтқыштағы тарсыл (иінтірек білігі айналу шағын жиілігі кезінде жақсы естілетін металл

жеңіл тарсылы)
Ақ түсті клапандағы саңылауды реттеу

2.5. САЛҚЫНДАТУ ЖҤЙЕСІ

Салқындатушы сұйықтықтың айналу тәсіліне байланысты сұйықтықпен салқындау жүйесінің екі: термосифондық әрі күштеу типі болады.

Салқындату термосифон жүйесінде
сұйықтық айналуы суық әрі ыстық сұйықтық тығыздығының түрлілігі нәтижесінде

жүзеге асырылады.

Салқындатудың термосифон жүйесінің басты артықшылығы — құрылым қарапайымдылығы, кемшілігі — құрамындағы сұйықтықтың салыстырмалы баяу айналымы, ол молынан булануға себеп болады, салдарынан, онымен жүйені толтыруға деген қажеттілік туындайды. Қазіргі кезде салқындатудың термосифон жүйесі қосу қозғалтқыштарын жабдықтайды.

Негізгі қозғалтқыштың
күштеп салқындату жүйесінде

ортадан тепкіш су сорабы қозғалтқыш киіміне салқындатушы сұйықты тығындайды, оның қыздырылған  сұйықтығы радиаторға айдалады, желдеткіш ауаның ағынымен салқындатылады және келте құбыр сорапқа қайтарылады.

2.9-сурет.
Д-120 дизелінің ауамен салқындау жүйесінің жұмыс тәрізі:

1

-желдеткіш жетегінің белбеу-тегершікі;

2

-майлы радиатор;

3

-ауаны бӛлу келте түтігі;

4

-цилиндр бастиегі;

5

-артқы дефлектор;

6

-цилиндр;

7

-салқындату қабырғасы;

8

-желдеткіш роторы;

9

- желдеткіш бағыттаушы аппарат; ■=> — ауа ағымының бағыты.

Заманауи трактор қозғалтқыштарында
салқындату жабық жүйесі

қолданылады, ол кезде мықты жабылған радиатор салқындату жүйесінде кӛтерілген немесе тӛмендеген қысымның белгілі кезеңінде ғана атмосферамен байланысады. Бұл жағдайға буауа клапанды радиатордағы қондырғымен қол жеткізіледі. Салқындату жабық жүйесінде булану нәтижесінде сұйықтық шығыны азаяды. Жабық жүйе сұйықтық жоғары температурасын ұстап тұруға септігін тигізеді, ол ӛз кезегінде қозғалтқыш жұмысы үшін тиімді жағдай жасайды. Ауамен салқындау жүйесінде қозғалтқыш цилиндрі мен бастиектің жылуы ауамен салқындатылады, бұл жүйенің тығырықтау әрі сорушы желдеткіш түрлері болады. 2.9-суретінде Д-120 дизелі тығырықтау желдеткішті ауамен салқындату жүйесінің тәрізі келтірілген. Күштеп салқындату жүйесімен салыстырғанда ауамен салқындату жүйесі пайдалану кезінде ӛте қарапайым әрі ыңғайлы. Ауамен салқындату қозғалтқыштың салмағы мен кӛлемі   сұйықтықпен   салқындауға   қарағанда   мейлінше  кіші.

Ауамен салқындату қозғалтқыштарының кемшілігі ретінде жұмыс кезіндегі шамадан тыс шуды кӛрсетуге болады және желдеткіш жетегіне кеткен қуаттың шығыны (10% дейін). Д-120 дизелде ауамен салқындату жүйесіне роторлы желдеткіш 8, бағыттаушы аппарат 9, дефлектор 5, цилиндар және бастиегін салқындату қабырғалары

7

, алынбалы қатпар астындағы майлы радиатор

2

, желдеткіш жетегінің 1 белбеу-тегершігі жатады.

Желдеткіш бӛлу тегершіктің қақпағы жоғары бӛлігіне қамытшамен бекітіледі және иінді білікке бекітілген жетекші 1 белбеу-тегершіктен сына белдеуді беріліс айналымына әкеледі. Желдеткіш айдаушы ауа қатпармен 3 цилиндр мен бастиекке қабырға аралық кеңістікке бағытталады. Алдыңғы, ортаншы және артқы дефлектор ауа ағынын бағыттайды және қозғалтқыштың біркелкі салқындауына септігін тигізеді. Ауамен салқындатылатын қозғалтқышты жылу қалпы дроссель дискінің қалпын ӛзгертіп қорғаныш торы астындағы кірерде орнатылған желдеткішті реттейді, сонымен  қатар майлы 2 радиаторды қосады әрі айырады. Ауамен салқындалушы жүйенің жұмыс кӛрсеткіші — қозғалтқыш картеріндегі май температурасын термометр ӛлшейді, оның кӛрсеткіштері аспаптың тақтайшасына шығарылады. Салқындату жүйесінің негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері 2.4-кестесінде келтірілген.

2.4-кесте.
Салқындату жҥйесінің негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері
Ақаулар
Белгісі

Жою тәсілдері
Жалюздер жабық

Ауамен салқындатылу қозғалтқышы қызып кетеді (мотор майының температурасы 120 °С

жоғары)
Жалюздерді ашу
Желдеткіш белбеуі әлсіз тартылған немесе үзілген

Желдеткіш белбеуін ауыстыру немесе реттеу Қозғалыс үйкелісі — салыстырмалы қозғалыстағы екі дененің үйкелісі. Үйкеліс күші — бір дененің бетіндегі ӛзгенің салыстырмалы жылжу кезіндегі қарсыластық күші. Сырғанау үйкелісі және тербеліс үйкелісі деп бӛлінеді . Үйкеліс жылжымалы, түйіндесу тетіктерінің тозуы және қозғалтқыш қуатының шығынынан тұрады. Тетіктердің тозуын азайту және үйкеліс кезіндегі шығын май қабаты үйкелу беттерінің бӛлінуімен қол жеткізіледі.

2.6. ҚОЗҒАЛТҚЫШ ТЕТІКТЕРІН МАЙЛАУ

Қозғалтқыш тетіктерін майлауда қолданылатын майлар . Еліміздің мотор майлары тұтқырлық бойынша класс және жұмсалуы және пайдалану белгісі деңгейіне қарай бӛлінеді . Майдың стандарт маркасы тұтынушыға мына белгілер арқылы белгі береді: М әрпі — моторлық, сан немесе бӛлшек тұтқырлық класын (бӛлшек барлық маусым майлары үшін),  алфавит алғашқы алты әрпінің бірі не екіншісі пайдалану белгісі деңгейін және майды қолдану саласын білдіреді. Ауылшаруашылық тракторлары қозғалтқыштары үшін майдың мына маркалары қолданылады: жазда — М-10В

2

, М- 10Г

2

; қыста — М-8В

2

, М-8Г

2

. В тобының майлары орташа қарқынды дизельдер үшін арналған, Г — жоғары қарқынды; 10 және 8 — секундына 100 °С болғанда шаршы миллиметрдегі кинематикалық тұтқырлығы; дизель үшін индекс «2».

Трактор қозғалтқыштары үшін жыл бойы барлық маусымдық мотор М-6 з

/10Г

2

майын («з» әрпі майдың қойылып кеткенін білдіреді) қолдануға болады.
Қозғалтқыш майлау жҥйесінің топтастырылуы

. Қозғалтқыштың майлау жүйесі майдың үйкелуші беттеріне үздіксіз берілуіне және олардың жылуды алшақтатуына  арналған. Жақындату тәсіліне байланысты қысыммен берілетін және аралас майды бүрку жүйесіне қарай бӛледі. Майды сақтау тәсіліне қарай майлау жүйелерін дымқыл әрі құрғақ картерлі жүйе деп бӛледі. Кӛлік қоғалтқыштарының кӛбінде габарит кӛлемі мен салмағы шамалы мейлінше қарапайым дымқыл картерлі аралас майлау айнымалы жүйесі қолданылады.

Қозғалтқыштың майлау жҥйесінің тәрізі . Д-120 дизелі аралас майлау жүйесімен жабдықталған (2.10-сурет), онда  қысым астында түпкілікті және иінді біліктің бұлғақты мойынтірегі, клапан механизмімен бӛлу тегершік тӛлкесі майланады. Қалған тетіктер ӛздігінен, бүркіледі және май  буымен майланады (май тұманымен).

Д-120 дизелі майлау жүйесіне енетіні картер

11

тӛсемі, май сорабы 9, майтазалығыш 4, май радиаторы (тәрізде кӛрсетілген), арық пен құбыржол, манометр 1, майӛлшеуіш ӛзек 12. Картер тӛсеміндегі май тегершік сорабымен май тазартқышқа және салқындату май радиаторына ӛтеді. Әрі  қарай

бӛлу терершігі қақпағынан құбырмен май қозғалтқыш картері майлы магистраліне жетеді, одан әрі қарай — иінді біліктің екінші түпкілікті мойыншасына (мойынтірекке)

8

, кейін иінді біліктің арнасымен

13

— бірінші және үшінші түпкілікті әрі бұлғақ мойынтірегіне ӛтеді.

1

-май қысымын ӛлшеу манометрі;

2

-қозғалтқыш картеріндегі майлы магистраль;

3

-ауыспалы сүзгіш элемент;

4

-майтазартқыш;

5

-қайтақосқыш клапан;

6

-піспекті салқындату үшін  май бүркуші бүріккіш;

7

-майды қосымша тазартуға иінді білік мойыншасының бұлғақты қуысы;

8

- иінді біліктің екінші түпкілікті мойыншасы;

9-

майлы сорап; 10-

майлы сораптың қабылдағышы;

11

-картер тӛсемі;

12

-майӛлшегіш ӛзек;

13

-иінді біліктегі арықша.

Иінді білік арнасымен май мойынша бұлғағы қуысына түседі де, қосымша тазартылады. Біріншіден үшіншіге дейінгі түбегейлі иінді білік мойынтырекке картер арнасымен май бӛлу білігінің мойыншасына келіп ағады, тепе-теңдік механизмі білікше мойыншасына және бӛлу тегершік аралық сұққысына ағады. Тепе-теңдік механизмі білікше алдыңғы мойыншасы арнасымен картер, бӛлу тегершігі қақпағының түтігінда алдыңғы табақтағы тесік арқылы май отын сорабының орнатылған ернемегіне келіп түседі. Арнамен бӛлу білігінің артқы мойыншасынан  картерге және май түтігіне лүпілді ағынмен клапан механизміне келіп жетеді. Ӛздігінен ағып отырып канал ӛзегінің түйіндесуі – тӛлке майланады. Қалған тетіктер бүркіледі және май буымен май тұманымен) майланады. Жүйедегі майдың қысымын манометр 1 бақылайды. Картер тӛсеміндегі май деңгейі майӛлшегіш ӛзекпен  12 ӛлшенеді . Ӛзектің тӛменгі ұшында екі кӛлденең сызықіз  салынған. Майды «П» әрпімен белгіленген сызықіздің жоғарғы деңгейіне дейін құяды.

Майлау материалымен қоршаған  ортаның ластануынан қорғау . Тракторлар мен ауылшаруашылық ӛздігіген жүретін машиналар қоршаған ортаны айрықша ластаушылар: отын-майлау материалы, электролит, салқындатушы сұйықтықтың жылыстауы егістік жерді әрі жерасты  суын  ластайды,  топырақ,  егістік,  жануар  әрі  ӛсімдік

әлемін құртады; ауылшаруашылық машина қозғаушысы егістік жерін тығыздайды, ол ауылшаруашылық дақылдар ӛсімін күрт тӛмендетеді; жұмыс орнындағы шу мен дірілдің шамадан тыс жоғары болуы; трактор қозғалтқыштары атмосфераға зиянды заттарды шамадан тыс шығарады. Қоршаған ортаны ластаушы жоғарыда аталған кӛздердің ішінен майлаушы материалдың топыраққа жылыстауы су қорына орны толмас орасан зор зиян келтіреді. Суға түскен кезде, 1 литр май 7 млн литр суды ластайды, судағы майдың литріне 0,2 г болуы судағы бар тірі ағзаның кӛзін жояды, құртады.

Май мен отынның жылыстауы шұғыл әрі жылдам жойылуы тиіс!

Герматиканың бұзылуы салдарынан жер әрі су бетіне майлаушы заттардың жылыстауымен байланысты жағдайыннан ӛзге, майлау материалы картердегі шамадан тыс қысымның салдарынан цилиндрге келіп аққанда толықтай жанбаған (сұр түсті түтін) ӛнім түрінде атмосфераға шығарылады. Қоршаған ортаны майлау материалымен ластанудан сақтау мақсатында мынадай ережелерді сақтау қажет: ■ майлау материалын жабық ыдыста сақтаңыз, тасымалдау, сақтау әрі тракторға жанар май құйған кезде шығынның болуына жол бермеңіз; ■ жылыстау болған жағдайда оны қосылым, тығыздауышты тарту, тығыздама және тӛсемді ауыстырыңыз; ■ күнделікті техникалық қызмет кӛрсету кезінде картер тӛсеміндегі май деңгейін тоқтап тұрған қозғалтқыш кезінде (тоқтағаннан соң кемі 10 минуттан соң) тексеріңіз және қажет болған жағдайда үстемелеп құйыңыз; Майлау жүйесінің негізгі ақаулары мен оны жоюдың тәсілдері 2.5-кестесінде келтірілген.

2.5-кесте. Майлау жҥйесінің негізгі ақаулары мен оны жоюды тәсілдері
Ақаулар
Белгісі
Жою тәсілдері

Қозғалтқыш картерінде май жоқ не
жеткіліксіз мӛлшерде
Майдың қысымы жоқ
Майӛлшеуіш қуыс құлақ жоғарғ

белгісіне дейін май құю
Май қысымы кӛрсеткіші бұзылған

Май қысымы кӛрсеткішін
ауыстыру

Майжетегіндегі май жылыстаған
Май қысымы
тӛмен
Майқұбырды қарау және

жылыстауды жою

Майлы сорап майқабылдағыш торы бітелген

Майқабылдағыш торын жуып шаю
Картерде май кӛп болуы
салдарынан оның цилиндрге ағуы
Пайдаланылған

газ (сұр түтін)
Майдыӛлшеу ӛзегі жоғары
белгісіне сай май деңгейін қою

2.7. ҚОЗҒАЛТҚЫШ ҚУАТ КӚЗІНІҢ ЖҤЙЕСІ

Қуат кӛзінің жүйесі тазартылған ауа мен отыннан тұратын жанушы қоспамен қозғалтқышты қамтамасыз етеді. Дизель мен карбюраторлық қозғалтқыш қуат кӛзінің жүйесі принципиалдық тұрғыдан ӛзгешеленеді.

Қозғалтқыштағы қоспа қалыптасу және отынның жануы . Карбюраторлық қозғалтқышты қуат кӛзінің жүйесі ауа мен отынды тазартады, олардан жанушы қоспа даярлайды да, цилиндрге ағылады. Қоспа цилиндрдан тыс (карбюраторда) жасалады —

сыртқы қоспа қалыптастыру.

Дизельге ауа мен отын бӛлек жетеді. Ауамен қуат кӛзінің жүйесі шаңнан тазартылады және цилиндрлерге бӛлінеді. Отынмен қуат кӛзінің жүйесі аса мұқият тазартудан ӛтеді және бірдей, қатаң мӛлшерленген бӛлікпен уақыттың нақты анықталған сәтінде тура беріледі. Ауа мен отын араласу цилиндр ішінде болады —

ішкі қоспа қалыптастыру.

Тез әрі толықтай жанатын жанушы қоспаны алу үшін дизельдегі отын цилиндрге жоғары қысымның әсерімен (19,6 МПа дейін) бүркіледі.

-сурет.Д-120        дизель        жану камерасының тәрізі:

1

-пішінді        тереңдетілу;

2

- бүріккіш;

3

-піспек;

Қоспа қалыптастырылу жақсы болу мақсатында дизель жану камерасы отындық шырағдан формасында жобаланады (2.11-сурет). Отынның қандай да бір бӛлігі, үлесі жану камерасы ыстық қабырғасына жетеді де, тұтанады. Бүркілген отынның қалған бӛлігі ауамен араласады да, буланып кетеді және жана бастайды, жану камерасының қабырғасына жетпейді. Жану басталғаннан соң бүріккіш отынның қалған бӛлігін бӛліктеп бүркуді жалғастырады, ол бүрікіштен шыққан сәттен бастап бір мезгілде тұтанады.

Отын  толықтай  жанып  кету  үшін  дизельдің  қуаттық  әрі

экономикалық кӛрсеткіштері қамтамасыз етіледі, ол піспек ҮӚН жеткенше дейін отын цилиндрге бүркілуі тиіс. Цилиндрге отынды бүріккен сәттен ҮӚН дейін иінді білік қосиінді бұрыш

отынның бүркілуін озған бұрыш деп аталады. Қажетті озуға сай бүріккіш отынды тура бүріккен жағдайда, отын сорабы отынды бүріккішке одан да ерте беруі тиіс (сораптан бүріккішке отынды нығырлау үшін уақыттың қандай да бір қорын қамтамасыз етеді). Отын сорабынан отынды беруді бастау сәтінен ҮӚН иінді білік қосиіні орналасқан бұрыш

отынды беруді бастаудан озған бұрыш деп аталады.

Дизель қуат кӛзі жүйесі жұмысының тәрізі. Дизель қуат кӛзінің жүйесі таза ауа мен бүркілген отынды цилиндрге беру, жеткізуді қамтамасыз етеді. Дизель тракторы қуат кӛзі жүйесі құрамына (2.12-сурет) отын сорабы 21,

бүріккіш 22, отын бактары 10,

отынқұбыр 8,

қаралап тазарту

13

және ақтап тазарту отын сүзгілері

14

, ауатазартқыш 2, енгізу

4

және шығару

23

коллекторлары, ауаны жеткізуші құбыржол, газ шығаруды 1 сӛндіргіш.
Қозғалтқыш жұмыс басрысында бактегі отын

10

ӛздігінен ағып отын түтігімен тазарту қаралай тазарту 13 сүзгісіне ағады , онда механикалық ірі қоспалар бӛлінеді. Қаралап тазарту сүзгісінен отын тартушы сорғымен 19 сорылады да, отын сорабына 21 ақтап тазарту сүзгісі 14 арқылы ұлғайтылады . Сорап отынтүтігі 8 арқылы отынды бүріккіш арқылы 22 береді, ол жерде бүркілген жағдайында жану камерасына бүркіледі. Отын сорабына отын артығымен беріледі. Отын артығы сораптан ӛткізу түтігі 20 арқылы тартушы сораптың  қосу бӛлігіне отынтүтігінде орналасқан келтеқосқыш арқылы ӛткізу клапанымен ағызылады. Бүріккіш тетігі арасындағы саңылау арқылы жылыстаған отын (шығындалатын отынның 0,02% дейін) отын багіне 10 тренаж 7 түтігімен құйылады. Ауатазартқыш және олардың топтастырылуы. Тракторлар ауаның жоғары дәрежеде шаңдануы жағдайында жұмыс жасайды. Шаңда кварц бӛліктері кездеседі, олардың қаттылығы қозғалтқыш тетіктері қаттылығынан анағұрлым жоғары. Бӛліктердің  ауамен  толыққан кезде  цилиндрге түсетін шамамен 90 % пайдаланылған газдармен атмосфераға лақтырылады, ал қалған 10 %, үйкелетін беттер арасындағы саңылаумен цилиндр, піспек  және  қозғалтқыштың  басқа  да  тетігінің  тозуына  себеп

болады.
Ауаны тазартудың
инерциялық әрі сүзуші

тәсілдері болады. Инерциялық тәсілде ауа ағыны қозғалысы күрт ӛзгерген кезде шаң бӛліктері инерциямен қозғалысын жалғастырады да арнайы шаңжинауышқа түседі. Сүзуші тәсіл шаң бӛліктерін  ұстап қалушы сүзуші элементтің қолдануына негізделген.

Тазарту тәсілдеріне сай ауатазартқыштарды
инерциялық, сүзуші және аралас
деп бӛледі. Трактор ауатазартушыларының тазарту екі-үш сатысы болады.
Алғашқы

саты инерциялық қағидатпен,
екінші
және
үшінші

— сүзу қағидатымен жұмыс жасайды.

1-сӛндіргіш; 2-ауатазартқыш; 3-ауаны қаралап тазарту сүзгісі; 4-қосу коллекторы; 5-электрофакел қыздырғышы; 6-қыздырғыш отын бачогы; 7-дренаж түтігі; 8-отынқұбыр; 9-құю мойыны; 10-отын бактері; 11-ағызу шүмегі; 12,15,16, 18-отын түтігі; 13, 14-отынды қаралар әрі ақтап  тазарту сүзгісі; 17-реттеуіш; 19-үрлеуші сорап; 20-қосушы түтек; 21-отын сорабы; 22-бүріккіш; 23- шығару коллекторы; 24-26-сүзуші элементтер.

Д-120 дизелінің аралас ауатазартқышы (2.13-суреті) қаңқа  9, бастиек 3,

жинау түтігінен

10

тұрады. Түтіктің үстінде ортадан тепкіш шаңбӛлгіш бекітілген 2. Ауатазартқыш қаңқасына капроннан жасалған қаралап тазарту сүзгі элементі бар кассета және ақтап тазарту сүзуші элементтері салынған. Тӛменде қаңқаға майлы ваннасы 8 бар тӛсем бекітілген. Қосу тактінде ауа дизель цилиндрінде туындаған сиреу салдарынан ортадан тепкіш шаңбӛлуші қақпағындағы тесіктен сорылады да, құйындатқыш 1 қалқаншалары арасынан ӛтіп айналу қозғалысын алады. Ортадан тепкіш күш әсерінен шаң ауыр бӛліктері қабырғаға барып тиеді де, саңылаулар 11 арқылы сыртқа лақтырылады. Осындай тазартқышта ауамен келген шаңның 60 % салмағы қалады. Спиральдап жылжуды жалғастыратын ауа жоғары жылдамдықпен тӛмен қарай жылжиды. Түтіктен 10 шығып ауа май   8   ваннасындағы    майға   соғылады.    Ваннадағы   ауаның

айналмалы қозғалысы майда қалған ауадан шаңның бӛлінуіне әсер етеді, кейін ол ванна және тӛсем түбіне тұнады. Ӛзі бүріккен майдың бӛліктерін ауа қармап қаралап тазарту сүзгі элементтері бар 5 кассета арқылы, ақтап тазарту сүзуші элементтері 4 арқылы ӛтеді де, құрамында қалған шаң бӛліктерінен арылады. Май бӛліктері біртіндеп іріленеді де, шаңмен бірге түпқоймаға ағады. Тазартылған ауа келте  құбырмен шығарушы коллекторға бағытталады да, дизель цилиндріне келіп түседі. Отын бактері мен сүзгілер. Толық жүктемемен қозғалтқыш жұмысы үшін отынның қоры жұмыстык 9... 10 сағаты кезінде отын багінде

10

(2.12-суретті қараңыз) болады. Отын бактерін таспа болаттан даярлайды. Бактің жоғарғы бӛлігінде торлы сүзгілі құю мойыны болады. Сүзгімен қатар отынды ӛлшеуші сызғыш орналасқан. Бактің жоғарғы бӛлігі мойыншаны жабушы қақпақтағы тесік арқылы атмосферамен байланысқан. Бактің тӛменгі бӛлігіне бактен отын тӛгілуне кедергі болатын және қалдықты құйып алу құйғыш шүмегі бекітілген. Бактің жоғарғы бӛлігінде отын деңгейінің бергіші бекітілген, оның кӛрсеткіші аспап қалқаншасына орналастырылған.

Қуат кӛзі жүйесіндегі
қаралап әрі ақтап тазарту отын сүзгілері

отыннан механикалық қоспа мен суды алып тастайды және отын сорабы мен бүріккіш жұмысының ұзақтығы мен үзіліссіздігіне әсер етеді.

2.13-сурет.
Д-120 дизельдің аралас ауатарзартқышы

: 1-құйындатқыш;        2-ортадан        тепкіш шаңбӛлгіш; 3-бастиек; 4-ақтап тазарту сүзгі элементтері; 5-капрон қаралап тазарту сүзгі элемент кассетасы; 6-түпқойма; 7-май деңгейін  белгілеу;  8-май  ваннасы;  9-қаңқа;

10-жинау түтігі; 11-шаң ірі  бӛлігін шығарушы саңылау.
2.14-сурет. Отынды қаралап тазарту сүзгісі:

1тарту сорабынан отынды келтіру келтеқосқышы; 2-жоғары қысымды сорапқа отынды келтіру келте қосқышы; 3-қаңқа;

4

- бӛлгіш;

5

-шағылдырғыш;

6

-стакан;

7

- тыныштағыш;

8

-ағызу тесігінің тығыны;

9

- металл тор; А,

Б

-отын кіру әрі шығу тесігі;

В, Г

- қуыстар

Қаралап тазарту сүзгілері бак пен тарту сорабы арасына орнатылған. Сүзгі 3 қаңқасы (2.14-сурет) шойыннан құйылған. Тӛменде қыспа сақина және болт кӛмегімен тӛсем арқылы стақан

6 бекітілген. Отын келтеқосқыш 1 арқылы тарту сорабымен жасалатын сирету әрекетімен, қаңқа арасындағы және бӛлу 4 дискі тӛменнен қыспақтаған сақиналы арнаға келіп ағады. Бӛлу тесіктерінен ӛтіп отын біркелкі куныстық шағылдырғышпен 5 ағып ӛтеді, олар мен стақан 6 арасындағы саңылау арқылы қабырғаны бойлай тӛменге ағады да отынның шайқалуының алдын алушы тыныштандырғыш 7 кӛлеміне түседі. Су мен қоспаны бӛліктері айналған кезде, отыннан ауырлары инерциямен стақан түбіне ағады, ол жерде шүмек не тығын 8 арқылы оқтын-оқтын ағылып тұрады. Сорылатын жанармайды әрі қарай тазарту кезінде шағылыстырғышқа 5 бекітілген кӛлемі 0,2мм ұяшықты металл сым тор 9 арқылы  ӛтеді. Келтеқосқыш 2 арқылы сүзілген отын құбыржолмен тарту сорабына ағады.

Отынды
ақтап тазарту сүзгілері

2... 10 мкм кӛлемді ұсақ механикалық бӛліктерді ұстап қалады. 2.15-суретінде Д-120 дизелінің сүзгісі келтірілген, ол құйылған кешен 8, сүзуші элемент 5 және жабушы стақаннан 7 тұрады.

Сүзгілеуші элемент кеуек қағаздан жасалған
сыртқы
және
ішкі пердеден

тұрады. Әр перде цилиндрге желімденген, гофрланған және бетінің кӛлемін ұлғайтатындай етіп қатпарланып бүктелген. Отын бірінші (сыртқы) сатылы  пердемен тазартылады. Ішкі перде сыртқы перде жыртылған жағдайда бӛлшектерді сүзеді, ол кӛп жағдайда жанармайға қосылған су әсерінен болады. Тарту сорабы жасайтын қысымды отын келтеқосқыш 1 арқылы сүзгіге ағады, бетінде механикалық қоспа мен суды қалдыра отырып қағаз сүзетін элементтің пердесінен ӛтеді. Сүзгі қаңқасынан тазартылған отын қосылыс арқылы 2 отын сорғысының бастиегіне шығады. Ауаны алып тастау үшін 3 қосқышты ӛшіріп, жанармайды сорғышы бар сорғымен ұлғайтады. Тұнба 6 тығыны саңылау арқылы ағызылады. Бүріккіштер мен отынжолдары. Бүріккіш кӛмегімен жану камерасына қысыммен ұсақбүркілген отынның бӛлінген үлестері беріледі. Трактор дизелінде инені механикалық (серіппелі) жабушы және тесігі кӛп бүркушісі бар қалыпты жабылған бүріккіштер кең қолданыста. Д-120 дизеліне  орнатылған бүріккіш 2.16-суретінде келтірілген.

Бүріккіштің барлық тетігі болат

5

қаңқалы. Оның тӛменгі ұшына  бүркуші  6  сомыны  бұралады,  ол  инелі  8  бүркуші  7

қаңқасын ұстап тұрады. Ине бүркуші қаңқасына шағын (2.6мкм) саңылаудан кіреді; бұл жұпты термикалық ӛңдеуден ӛткізеді, бір-біріне жанастырады, қоспаланған болаттан жасалған, бір- бірінен ажыратуға болмайды.

-сурет. Отынды ақтап тазарту сҥзгісі :

1

-сорылатын сораптан отынды келтіруші келтеқосқыш;

2

жоғары қысым сорабына  отынды келтіруші келтеқосқыш;

3

-жүйені айдау кезінде ауаны шығару тығыны;

4

-қыспақты сақина;

5

-сүзуші элемент;

6

-ағызу тесігінің тығыны;

7

-стақан;

8

-қаңқа.

Жабық бүріккіш деп атаудың себебі, цилиндрге жанармайды бүрку аралық кезінде ине бүркуші шығу арнасын жабады. Ине қаңқаның конустық ершігіне серіппемен 3 қарнақ кӛмегімен жақындатылады .

Серіппенің қысылу күші бұрандамен 2 реттеледі.

Отын қозғалтқышы жұмысы үрдісінде сораптан келтеқосқыш 13 арқылы жоғары қысым отынқұбырымен, бүркуші А сақиналы камера 11 арнасына ағады. Камерадағы А отын қысымы 16... 30 МПа жеткенде, оның жасаған күші серіппенің 3 тартқанынан асады да ине 8  кӛтеріледі. Ине мен отын бүркуші қаңқасы арасындағы қалыптасқан сақиналы саңылаудан отын бүркуші 9 тесіктерге бағытталады да, бүркілген күйде жану камерасына бүркіледі. Отын бүркілген соң бүркуші камерадағы А қысым күрт тӛмендейді де, серіппе қысымы астындағы ине бүріккіштің шығу тесігін күрт жабады.

Қысымы төмен отынқұбыр тоттануға қарсы жабынды жез немесе жұқа қабырғалы болат құбырдан жасалады. Қысымы жоғары отынқұбырды даярлау үшін сыртқы диаметрі 7 мм және ішкісі 2мм болат құбыр қолданылады. Қысымы жоғары отынқұбырдың сырты беті тотықпауы мақсатында оксидпен ӛңделеді.

Қысымы жоғары отын сораптары белгілі бір уақытта және жоғары қысыммен отынның дозалық үлесін цилиндрге беруге арналған. Тракторлық дизельдің ішінде кеңінен таралған сораптар, отынберуші секция ортақ қаңқада орналасқан. Цилиндрдің бірінің бүріккішімен әр секция қысымы жоғары отынжолмен қосылған. Бұндай сорапты кӛпсекциялы деп  атайды.

Отынның қажетті үлесін белгілеуші және отынның жоғары қысымын құраушы секцияның негізгі элементі

тығынжылды жұп
деп аталады

Тығынжылды жұп бір немесе бірнеше цилиндрге қызмет етеді.

-сурет. Бүріккіш:

1

-қалпақ;

2

-реттеуші бұрама;

3

-серіппе;

4

-қарнақ;

5

- қаңқа;

6

-бүріккіш сомыны;

7

-бүркушінің қаңқасы;

8

- бүркушінің инесі;

9

-бүркетін (шүмек) тесік;

10

-сұққыш;

11

-отынды бүркушіге жеткізетін арна;

12

-торлы сүзгі;

13

-отынды жеткізу сұққышы;

А

-бүркуші камерасы

13        12        11        10 2.17-сурет Реттеушісі бар Д-120 дизель бӛлінетін типтес біртығынжылды отын сорабы:

1

-жоғары қысымды келтеқосқыш;

2

-нығырлаушы клапан серіппесі;

3

-нығырлаушы клапан;

4

- нығырлаушы арна;

5

-тығынжыл мен реттеуіш жетегінің тегершігі;

6

-реттеуші қақпағы;

7

-жетекші тегершікті тығынжыл мен реттеуіштің жетек білігі;

8

-реттеуіш жүгі;

9

-реттеуіш білігі жетегінің жетектегі конустық тегершік;

10

-реттеуіш білік жетегінің жетекші конустық тегершігі;

11

- итергіш;

12

-итергіш жетегінің жұдырықшасы;

13

-қаңқа;

14

-жетек сомыны;

15

-жұдырықша білігі;

16

-итергіш серіппесінің тӛменгі қақпағы;

17

-итергіш серіппесі;

18

-тығынжылды айналдырушы тісті тӛлке;

19

-дозаторды басқарушының жетектемесі;

20

-дозатор;

21

-тығынжыл;

22

-тығынжыл
үсті кеңістігі;

23

-тығынжыл тӛлкесі

Қозғалтқыш құрыстырылымына байланысты қатарлы немесе V-тәріздес болатын цилиндр санына тең тығынжыл жұбының саны бар отын сораптары. Тығынжылды жұбы бірнеше цилиндрге қызмет етуші отын сорабы

бөлуші
деп аталады.

Д-120 дизелінде бӛлінуші типтес біртығынжылды сорап орнатылған (2.17-сурет). Сорап тығынжылы кері-берілістен ӛзге айналу әрекетін де жасайды да, сол кезде отынды цилиндрлерге бӛледі. Айналу әрекетін жасау үшін тығынжылдың тӛменгі ұшына

21

тиісті тӛлке

18

бекітілген. Тығынжылдың

21

ӛстік арнасы, бӛлу әрі бӛлік науашасы болады. Тӛлкеде қосу әрі айыру терезесі, нығырлаушы арнасы бар 4. Секция былайша жұмыс жасайды. Тығынжыл тӛменге қарай қозғалғанда отын кіру терезесі арқылы тығынжыл үсті

22

кеңістікті және тығынжылдағы бұрғылау арнасын толтырады. Тығынжыл қосу терезесін жабады, ал бӛлік науашасын дозатор тӛлкесі  20 жабады . Осы кезде тығынжыл бӛлуші науашасы отынды жеткізу бір арнасына жақындайды. Отын қысымы кӛтеріледі де,  тӛлкедегі  бұрғыланған  жер  арқылы

23

отын  арна  4  арқылы,

нығырлаушы клапан

3

қысымы жоғары келте қосқышқа

1

келіп түседі. Тығынжыл үсті кеңістігіндегі артық отын шығару  терезесі арқылы қысымы тӛмен жүйеге ағып кетеді. Нығырлаушы клапан, қатарлы сорапта секілді, қысымы жоғары отынқұбырды босатады, айналып келесі арнаға ӛтеді

4

. Берілетін отынның кӛлемі 20 дозаторды жылжыту арқылы реттеледі.
Отын сорабының құрастырылымын қарастырайық. Қаңқасында

13

отын сорабы мен реттеушінің тетігі мен буыны орналасқан. Қаңқасында

13

екі шарикті мойынтіректе отын сорабының жұдырықша 15 білігі орналасқан. Тығынжыл жетегінің

7

білігі және реттеуші конус тегершік 10 және 9 арқылы жұдырықша біліктен айналады. Жұдырықшалы білікте екі шығысты жұдырықша болады, ол ойнақшалы итергішке 11 әсер етеді. Тығынжыл 17 серіппенің әсерінен тӛменге түседі .

Итергіш

11

итергіш аунақшасына жұдырықша білік шығысы кірген кезде кӛтеріледі. Келтеқосқышқа

1

жоғары қысымды құбыржолды қосады, онымен бүріккішке отын беріледі.
Отын сорабының жетегі

кілтек пен жұдырықшалы білікпен байланысқан 15 және тегершікпен 3 (2.18-сурет) оймакілтекті ернемек 2 және екі 7 болат кӛмегімен біріккен оймакілтекті тӛлкенің кӛмегімен жүзеге асырылады. Оймакілтекті ернемектің

2

бір ғана кең қос оймакілтегі болады, ол тек бір ғана қалыпта кең қос шұқырлы оймакліктектік тӛлкеде бірігеді, сондықтан отын сорабын шешіп алады да, отынды беру кестесін бұзбай орнатады. Ӛстік жылжытудан отын сорабының жетегі жетек 5 сомынымен ұсталып тұрады (2.17-суретін қараңыз,

14-қалып).

-сурет. Отын сорабының жетегі :1

-біріктіргіш тақтайша;

2

-оймакілтекті ернемек;

3

-сорап жетегінің тегершігі;

4

- тығырық;

5

-жетек сомыны;

6

-тоқтатқы тақтайшасы;

7

-болт

Отынды беруден озу бұрышын реттеуді оймакілтек ернемекті тегершікке қатысты бұру арқылы жүзеге асырады. Ол үшін ернемекте

2

(2.18-суретті қараңыз) 21 арқылы бір радиус айналасында ӛтпелі тесіктер жасалған. Тегершіктің күпшегі алдыңғы қырында осылайша 22,5° арқылы оймалы тесіктер орналасқан. Осылайша орналасқан кезде екі қарама-қайшы тесікті біріктіруге болады.

Тесіктің келесі жұппен біріктіруге дейін сағат тілі бойымен оймакілтекті ернемекті 2 бұрған кезде оймакілтекті тӛлке жұдырықшалы білікпен 1,5°бұрылады, ал жоғары қысымды сораппен отынды беру басталу сәті (озу бұрышы) иінді біліктің бұрылуынан 3° ерте жасалады. Тығырықты сағат тіліне қарсы бұратын болсақ, онда отынды беру бастауын озу бұрышы  азаяды, яғни беруді бастау сәті кештеу болады. Реттеуіш әрекетінің жұмсалуы мен қағидаттары. Рееттеуіш қозғалтқыш жүктемесіне сай сорап беру отын  мӛлшерінің  ӛзгеруі арқылы иінді білік айналу бекітілген жиілігін автоматты ұстап тұру үшін қызмет етеді. Реттеуіш тракторға қосылған машина немесе жабдықтың қосылу қарсыластығына қарамаастан ауылшаруашылық жұмысты орындау кезінде агрегат қозғалысының тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Кез келген реттеуіште айналу жиілігінің ӛзгеруіне әсер етуші сезімтал элемент және айналу жиілігінің ӛзгеруіне байланысты отынды беруді ұлғайтып не азайтып отын сорабының тақтайшасына әрекет етуші атқарушы ұйым болады. Сезімтал элементтер қозғалтқыш цилиндріне берілетін ауа қысымының ӛзгеруіне әсер етуі ықтимал, — ондай реттеуіштерді

пневматикалық деп атайды. Сезімтал элемент ортадан тепкіш күштің ӛзгеруіне әсер етсе, ондай реттеуіштерді

ортадан тепкіш
деп атайды.
Реттеуіштің әрекет ету қағидаттарын

Д-120 дизель реттеуішінің ортадан тепкіш барлық режимінің мысалында талдаймыз (2.19-сурет). Реттеуіш күпшекте 4 топсаланып орналасқан  4  жүк 5,

қозалмалы жалғастырғыш 25,

серіппе 18,

тартқыш  арқылы  8 дозатормен  7  байланысқан  негізгі  тетік 10,

болады .

Дизельді қосқандағы реттеуіштің жұмысы.
Дизельді қосу үшін реттеуішті басқарушы тетік

14

аралық қалыпта  орнатылады. Негізгі тетік

10

қосу серіппесінің әсерінен

6

шеткі тӛменгі қалыпқа орнатылады және тетіктер жүйесі арқылы дозаторды

7

шеткі жоғарғы қалыпқа орнатады, отынның кезеңмен берілуін ұлғайтып дизельді қосу үші қажеттілікті қамтамасыз етеді. Дизельді қосқан соң сорап жұдырықша білігін айналдыру жиілігін ұлғайтып жүктердің ортадан тепкіш күштері 5, қосу 6 серіппесінің күшінен озып, реттеуіштің жалғастырғышын

25

, негізгі тетік

10

және дозаторды

7

реттеуіш 18 серіппесі жұмысы

қосылғанша отынды беру азайтылу жағына жылжытылады.
Дизель атауыштық жүктелген кездегі реттеуіштің жұмысы.

Дизель жүктемесін бостан атауыштық жүріске қарай ұлғайтқан сайын дизель білігі мен сораптың айналу жиілігі тӛмендейді. Жүктердің ортадан тепкіш күштері жалғастырғыш арқылы 25 негізгі тетікке 10 әрекет ете отырып азаяды.

-сурет. Реттеуіш тәрізі:

1

-жетекші тегершік;

2

-жетектегі тегершік;

3

-реттеуіш білікті тежеу тығырығы;

4

-реттеуіш күпшегі;

5

-реттеуіш жүгі;

6

-қосу серіппесі;

7

-дозатор;

8

-тарту;

9

-эксцентрик сұққы;

10

-реттеуіш негізгі тетігі;

11

-реттеуіш білігі;

12

- басқару тетік ӛсі;

13

-тетік тӛлкесі; 14-

реттеуішті басқару тетігі;

15

-«Тоқта» бұрамасы;

16

-қарсысомын;

17

-максимал айналым бұрамасы;

18

-реттеуіш серіппесі;

19

-корректор тетігінің ӛсі;

20

-корректор тетігі;

21

-корректор реттеуіш бұрамасы;

22

-корректор серіппесі;

23

-корректор қаңқасы;

24

-корректор сояуышы;

25

-реттеуіш жалғастырғышы;

26

- демпферлі серіппе

Негізгі тетік

10

пенкоректор тетігі

20

реттеуіш серіппесінің әсерінен

18

корректор 20 тетігінің корректор 24 сояуышымен жанасқанға дейін отынды беруді ұлғайту жағына жылжиды; жүктердің ортадан тепкіш күшінен болған күш салуы реттеуіш серіппесінің күш салуымен теңеледі. Жүктемені ұлғайтқан кезде тетік корректор сояуышына тіреледі. Тетік тербелісіне сәйкес

10

дозатор

7

тығынжылдағы қалпын ӛзгертеді де, осылайша отынды беруді ӛзгертеді.
Дизельді қайта жүктеген кездегі реттеуіштің жұмысы.

Жүктемені атауыштан жоғары ұлғайтқан кезде дизель иінді білігі мен сорап білігі айналу жиілігі елеулі ӛзгереді. Жүктердің ортадан тебуші күшінің күш салуы азаяды, негізгі тетік

10

пен корректор 20 тетігіреттеуіш серіппесінің әсерінен

18

отынды берудің ұлғайтылу жағынан жылжиды, ол кезде сояуыш басылады да

24

коректор серіппесі 22 қысылады. Сол кезде дозаторге

7

қосымша жүріс беріледі де, отынды беру, нәтижесінде, дизель айналу сәті ұлғаяды. Дизель тоқтатылған кездегі реттеуіштің жұмысы (отын беруді күштеп тоқтатқанда).

«Тоқта» қалпында тетікті басқару 14 қондырғысы арқылы отын берілу тоқтатылады. Сол кезде реттеуіш серіппесі негізгі тетікті тӛменге итереді, ол дозаторды шеткі тӛменгі қалыпқа қояды — отынның бүріккішке беруілуі тоқтатылады. Қозғалтқыш үшін қолданылатын отын маркалары. Трактордың      іштен      жану      қозғалтқыштары      іште  қоспа

қалыптастыруымен бірге мұнайды айдаудан алынатын дизель отынымен жұмыс жасайды. Дизель отынға қойылатын талаптар: жылу шығару мүмкіндігі жоғары, тұтқырлығы аз, ӛздігінен жалындау температурасы тӛмен, тазалығы жоғары, цетан саны жоғары (45- тен тӛмен емес). Цетан саны қаншалықты тӛмен болса,  цилиндрге бүріккен сәттен соң отынның ӛздігінен жалындану кезеңі соншалықты аз болмақ. Елімізде МеМСТ 305 — 82* сай дизель отынын маркада шығарады: Л/Ж (жазғы), З/Қ (қысқы), А (арктикалық???). Құрамындағы күкіртке қарай екі топқа бӛледі: біріншісі — құрамындағы күкірт 0,2 % болуы, екіншісі — құрамындағы күкірттің 0,5 % болуы (арктикалық үшін — 0,4 %). Дизель отынды маркалау кезінде аталған Л/Ж, З/Қ, А маркаларынан басқа күкірттің салмақтық үлесі мен қату температурасы да кӛрсетіледі. Мәселен, «З/Қ-0,5 минус 35» мар- калауы қысқы отын, күкірттің салмақтық үлесі 0,5 % және қату температурасы -35 °C дегенді білдіреді. °С температура және одан жоғары кезде Л/Ж маркалы отын, 0-20°С З/Қ қысқыны, -50°С және одан да тӛмен болғанда

— арктикалық А қолданылады.

Қозғалтқыш қуат кӛзу жүйесінің негізгі ақаулары және оларды жою тәсілдері 2.6-кетесінде келтірілген. 2.6-кесте. Қозғалтқыш қуат көзу жүйесінің негізгі ақаулары және оларды жою тәсілдері

Ақаулар
Белгісі
Жою тәсілдері
Отын багінде жанармай

жоқ

Дизель қосылма йды немесе толық қуатын қолдана
алмайды

Жанармайды отын багіне құю
Отын қуат кӛзі жүйесіне
ауа кірген

Ауа жұтылуын тоқтату және жүйеден
ауаны шығару
Отын сүзгілері бітелген

Қаралап әрі ақтап тазарту сүзгі элементін жуу не ақтап тазарту сүзу
элементін ауыстыру
Жанармайды бүрку
қысымы тӛмен

Эталон бүріккіш не максиметр
кӛмегімен бүріккішті реттеу
Отын сорабы түрткілдеші
айқасып қалды

Сорапты ауыстыру

БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫ:

3.ТРАКТОР ШАССИЛЕРІ

3.1.ТРАНСМИССИЯ, ЖҦМСАЛУЫ МЕН ТОПТАСТЫРЫЛУЫ

Трансмиссия дегеніміз қозғалтқыштан ауылшаруашылық машина агрегаттық трактор жұмыс органы трактор қозғаушысына қуатты беру әрі ӛзгерту қондырғы кешенін білдіреді және олардың арасындағы қуатты бӛледі, сонымен қатар трактор қозғалысы мен тарту дамытушы күшін реттейді. Айналу сәтін ӛзгерту тәсіліне қарай механикалық (МТ), гидравликалық, электрлік және аралас трансмиссия деп бӛлінеді. Трансмиссияның беріліс санының ӛзгеру сипатына қарай сатылы, сатысыз әрі аралас деп бӛлінеді.

Сатылы трансмиссия механикалық және түрлі типтес тісті доңғалақ жинағынан тұрады, ілініске енетін тегершік беріліс санының ӛзгеру жолымен трансмиссия беріліс жалпы санын белгілі аралықпен ӛзгерте алады.

Сатысыз трансмиссия механикалық та (мәселен, сынабелбеулі), гидравликалық та (гидромеханикалық ГМ) және гидрокӛлемдік (ГК) және электрлік (электрмеханикалық (ЭМ) болады. Сатысыз трансмиссия беріліс санының үздіксіз санын қамтамасыз етеді, ол осы жағынан сатылыдан тиімділік жағынан ӛзгешеленеді; сонымен қатар құрастырылымы  жағынан мейлінше күрделі және ПӘК мейлінше тӛмен.

а, б, в -доңғалақты, ӛздігінен жүретін шасси және шынжыр табан трактор сәйкесінше дәстүрлі; г

- беріліс қорабы алдында қуаттың ағымы бӛлінген шынжыр табан трактор;

1

-қозғалтқыш; 2-

ілініс;

3

-беріліс қорабы;

4

-бас беріліс; 5-

соңғы беріліс;

6

-жетекші доңғалақ (шынжыр табан трактор үшін

- жұлдызша);

7

-дифференциал;

8

-қуатты іріктеу артқы білігі;

9

-қуатты іріктеу бүйір білігі;

10

- айналу механизмі;

11

-тарату редукторы;

12

-тежегіш.

Аралас трансмиссия беріліс аралығының қатынасымен ӛзгешеленеді, оларда беріліс санының сатысыз ӛзгеруі болуы мүмкін. Механикалық трансмиссияға жалпы жағдайда ілініс (І), беріліс қорабы (БҚ), тарату қорабы (ТҚ), кардан беріліс, бас беріліс (ББ), доңғалақты трактор (автомобиль)  дифференциалық

(Д) және шынжыр табан тракторлары үшін бұру механизмі (БМ), соңғы беріліс, қуатты іріктеу білігінің (ҚІБ) жетегі және жұмыс жабдығымен гидравликалық сорапты басқару жатады. Ауылшаруашылық тракторлардың кӛбінде механикалық сатылы трансмиссия қолданылады.

Сатылы трансмиссия
кинематикалық тәріздер
екі типтес болуы мүмкін. Біріншісі — дәстүрлі — тәрізде (3.1-суреті,
а-в)

трактордың жетекші доңғалағына қозғалтқыш қуатты БҚ деп бӛлінеді, ол басты берілістің ББ болуына негізделеді, ол әдетте трактор артқы белдік қаңқасында орналасқан (артқы жетекші доңғалақты шынжыр табан немесе доңғалақты немесе ӛздігінен жүретін шассилі).

Трансимссияның екінші кинематикалық тәрізі бойынша (3.1-сурет, г) қозғалтқыш қуаты БҚ алдындағы және соған жақын деп бӛлінеді, ол қос ББ болуын негіздейді. Осы тәріздің жақсы қыры БҚ және ББ тетіктерінің күштеп жүктелуі аздау болады және шынжыр табан трактор бұрылу механизмінің кӛлемі азаюы мүмкін, ББ дейін трансмиссияның мейлінше аз жүктелген сыртқысына орнатылады. Трансмиссия осы типі тек шынжыр табан тракторға орнатылады. Дәстүрлі тәрізде трансмиссия типті артқы жетекші доңғалақты трактордың (3.1-суретті қараңыз, а)

және шынжыр табан трактор (3.1-суреті, в)

қозғалтқыштан қуат ағыны

1

трансмиссия бірінші агрегатына ӛтеді  — ілініс 2,

одан соң  БҚ

3

— редуктор, ол кезде берілістің қажетті санын туындатушы жұмыс жасайтын тегершік түрлі қатынасы есебінен келтірілген айналушы сәттің сатылы ӛзгерісін қамтамасыз етеді.

Конустық тегершіктің жұбы

4

ББ қалыптастырады, ол трактор артқы жетекші белдігін кӛлбеу білігін БҚ біріктіреді. Басты беріліс қуат ағынын БҚ трактор ернеуіне екі жеке басты ағынға бӛлінеді және тұрақты беріліс санының  түсіруші  редуктор болады. Ӛздігінен жүретін шасси трансмиссия құрастырылым ерекшелігі (3.1-суретін қараңыз, б ) біліктің кӛлбеу орналасуымен БҚ қолдануда жатыр, осыған орай ББ қос цилиндр тегершік 5 жұбы қалыптасады . Бұндай тәріз трансимссия тығыздай жинақталуын қамтамасыз етеді. Ӛздігінен жүретін шасси БҚ біліктің кӛлбеу орналасуы кезінде трактордың әмбебап-жырту кей типтерінде қолданылады, мәселен, ВТЗ-2032А, ЛТЗ-60АВ.

Доңғалақты трактор мен ӛздігінен жүретін шасси жетекші

тегершіктің ББ әдетте дифференциал

7

—  трансмиссия механизмі қаңқасында орналасады, соңғы беріліс жетекші білігімен ББ кинематикалық біріктірушісі

5

(3.1-сурет,
а, б

). Дифференциал жетекші доңғалаққа 6 трактор бұрылғанда немесе жол кедір-бұдырымен қозғалу кезінде бұрыштық түрлі жылдамдықпен айналады. Соңғы беріліс тұрақты  беріліс санымен трансмиссия редукторын соңғы түсіруші шығады және трактор жол айрығы (клиренс) шамасын анықтайды. Қозғалтқыш қуаты бӛлігін алдында қарастырылған бӛлек тұтынушыдан іріктеп алу үшін доңғалақты трактор, әдетте, ВОМ кемі екі жетегі — артқы

8

және бүйірі 9 болады.

Трансмиссияның жалпы беріліс санын трактор жетекші доңғалағы айналу жиілігі мәнінің қозғалтқыш иінді біліктің айналу жиілігіне қатысы ретінде қалыптасуы мүмкін. Қозғалтқыштан жетекші доңғалаққа қуатты беру кезінде оның бӛлігі тісті жұптың ілінісі кезінде трансмиссиялық аралық редукторында, біліктерді мойынтірегінде, тығыздалуы және қаңқадағы бүркуші майындай болмақ. Осындай барлық шығын трансмиссия механикалық ПІК ескеріледі, ол қуатқа қатысты анықталады, қозғалтқыш тиімді қуатымен трактор жетекші доңғалақтары келтірілген. Нәтижесінде қозғалтқыш дамытушы айналушы сәт жетекші доңғалаққа трансмиссия арқылы ӛтеді, ол жалпы беріліс қатынасқа пропорционал ұлғаяды, алайда трансмиссия механикалық ПӘК байланысқан қандай да шығынмен байланысты.

Г

идромеханикалық трансмиссияда қозғалтқыштан тұтынушыға қуат қалақшалы доңғалақпен беріледі, жұмыс сұйықтығымен толықтырылған жалпы қуыста орналасқан. Гидромеханикалық трансмиссия ӛзгертпей айналушы  сәтпен берілетінін гидродинамикалық жалғастырғыш (гидрожалғастырғыш), ал оны ӛзгертушіні — гидротрансформатор деп атайды.

Гидрожалғастырғыш қозғалтқыштағы динамикалық жүктемені мейлінше тӛмендетеді және трансмиссия машина- трактор аппараты жұмыс күрт ӛзгеретін кестесі кезінде олардың ұзақ мерзімділігін кӛтереді, олардың маңызды кемшілігі бар — айыру жиілігін олар қамтамасыз етпейді (қуат ағынын үзумен қарапайым сатылы механикалық БҚ берілістің қосып-айыруын қиындатады).

Гидротрансформаторлар гидрожалғастырғыш секілді жағымды қасиетті, сонымен қатар, қарсыластық сәті мәніне байланысты кинематикалық әрі күштік беріліс санының сатысыз автоматты түрле ӛзгеру қасиетін игерген. Соңғы қасиеті беріліс санының сатысыз ӛзгеруімен БҚ ретінде трактор трансмиссиясымен гидротрансформаторды қолдану мүмкіндігін береді. Алайда ол кезде трактор трансмиссиясы сүйреу әдісімен қосу мүмкіндігі мен артқы жүрісті алу трансмиссия беріліс санын реттеу диапозонын кеңейту үшін қосымша механикалық редукторы орнатылуы керек. Бұл трактор трансмиссиясында БҚ ретінде гидротрансформатор жағымды қасиетін мейлінше тӛмендетеді.

3.2.ІЛІНІС

Ілініс жұмсалуы мен типтері.

Ілініс қозғалтқыш пен трансмиссияны айыру, қозғалтқыш, трансмиссия және трактор жүріс бӛлігі элементі жүктемесі мен жылдамдықты байыппен ӛлшеу, орыннан қозғалу және берілісті қосып-айыру үшін арналған. Ілініс негізгі элементі - жетекші әрі жетектегі жартылай жалғастырғыш, нығырлау қондырғысы мен басқару механизмі. Жетекші әрі жетектегі жартылай  жалғастырғыш арасындағы байланыс түрі кезінде фрикциялық, гидравликалық және электрмагнит ілініс болады. Тракторда молынан таралып кеткені фрикцион ілініс, үйкеліс күші есебінен жартылай жалғастырғыш арасындаңы байналу сәтін береді.

Фрикцион ілініс мына қасиеттеріне қарай топтастырылады: ■ фрикцион элементтерінің формасына қарай —  дискілік әрі конустық, дискілік бір; екі және кӛп дискілік деп бӛлінеді; ■ үйкеліс түріне қарай — құрғақ (майлау материалсыз үйкеліс) және сұйықтықтық (ылғалды, майлы ваннада жұмыс жасаушы); ■ нығырлауыш механизм құрастырушысы — тұрақты тұйықталған және тұрақсыз тұйықталған; ■ берілетін қуаттың бӛлінуі — бір- және екіағындық (қуаттың екі ағынымен — трактор қозғаушыға және машина тракторымен агрегаттаушы жұмыс ұйымы жетегінде басқарылады). Ілініс типтік тәрізі.

Фрикцион тұрақты тұйық ілініс
(3.2-сурет) трактор күштік беріліспен байланысқан жетекші

(қозғалтқыш сермерімен айналушы) және жетектегі бӛліктен құралған.
Жетекші бӛліктері ретінде сермердің тегіс ӛңделген беттер
2 және нығырланған дискі 4

қаптама сермерімен біріккен

6

, сермер айналу кезінде диск

3

онымен ортақ дүниедей айналады да бағыттаушы саусақпен 17 кӛлбеу бағытта  жылжиды .

Жетектегі бӛлік фрикцияондық тӛсемді диск

3

, ілініс жалғастырғыш 11 білік оймакілтегінде орнатылған, беріліс қорабы білігімен біріккен. Дискінің оймакілтектің қосылысы

3

және білігі

11

(күпшек арқылы) бірлесіп айналуды қамтамасыз етеді және дискіге білікпен ӛстік бағытта жылжуына мүмкіндік береді.

-сурет. Серіппелі нығырлаушы мехнизмі бар тұйық тұрақты бірдискілі ілініс тәрізі :

1-қозғалтқыш иінді білігі;

2

-сермер; 3- фрикцондық тӛсемді жетектегі диск; 4- нығырлауыш диск;

5

-ілініс жалғастырғыш картері;

6

-ілініс жалғастырғыш қаптамасы;

7

-қысу болты;

8

- тетік тірегі;

9

-қысу тетігі;

10

- белдікті бұру аспабы;

11

-ілініс жалғастырғыш білігі;

12

-басқыш;

13

- тартпа;

14

-қосу айыры;

15

-тартушы серіппе;

16

-нығырлауыш серіппе;

17

- бағыттаушы сұққы;

18

-ойнақша мойынтірек.

Қаптамада орнатылған стақанға 6,

серіппелер салынған 16, нығырлаушы дискіні жетектегі дискіге 3 және сермер жазықтығына 2 басу дискін 4 қысып тұрады . Серіппемен 16 дискіні қысып тұру күштік беріліске қозғалтқыш айналу сәтін беруге мүмкіндік беруші үйкеліс сәтін құрайды. Тракторды тоқтату үшін қозғалтқыш пен күштік берілісті айыру, яғни іліністі сӛндіру керек. Сӛндіру механизмі тіректі 8 сығу тетігі

және
болт

7,

қысушы мойынтіректі белдікті бұру аспабы

10

, айыр 14,

тартпа

13

және берілістен

12

тұрады. Тетік

9

топсамен тірекпен 8 біріккен, бұлтартпай қаптамаға 6 бекітілген. Қысқа сыртқы тетік иықтары

9

болтпен

7

, нығырлаушы дискіге

4

бекітілген.
Белдікті бұру аспабы

10

қысу мойынтіректі ілініс жалғастырғыш 11 білігінде еркін отыр және оны бойлай басқыштың әсерімен бойлай жылжи алады,

12

біріктіруші тетіктер арқылы

14

тетік пен тартпаны біріктіреді. Басқышқа

12

басқан кезде айыр

14

белдікті бұру аспабын сол жаққа жылжытады, ол тетіктің 9 ішкі шеттерін нығырлайды. Бұл тетіктер, тіреу тоспаларын 8 айнала отырып дискіні 7 кері болтпен 4 тартады, серіппенің 16 қысу қарсыластығын жояды. Диск 4 артқа жылжыған кезде жетектегі диск

3

босатылады да, ілініс айырылады.

Сипатталған ілініс серіппелі нығырлау механизмді тұрақты тұйықталған бір дискіліге жатады. Ілініспен құрылатын үйкеліс сәті дискіге түсетін қысым күшіне, диск кӛлеміне, үйкелу сомалық беті мен үйкеліс коэфициентіне тура пропорционал. Бірдискілі ілініспен құрылатын үйкеліс сәті жеткіліксіз болған жағдайда екідискілі ілініс қолданады.

3.3-суреті. Трактор екідискілі іліністің тәрізі (ВТЗ-2032А, Т-30А-80):

1

-жетектегі білік;
2,  4
-жетектегі дискілер;

3

-жетекші нығырлауыш дискілер;

5

-сығушы тетік;

6

-трансмиссия ілініс басқышы;

7

-ВОМ ілініс басқышы;

8

-ВОМ жетек тегершігі;
9,10

- трансмиссия ілініс қысу  мойынтірегі және ВОМ;

11

-серіппе;

12

-сермер.

Екіағынды ілініс бірдискілі екі іліністің қиылысын білдіреді, олардың әрқайсысына жетекші әрі жетектегі дискілер орналастырылған.

Ақаулар
Белгісі
Жою тәсілдері
Жетектегі дискіні

шалыстану

Дискіні ауыстыру.

Қыспа дискінің қисаюы

Мойынтірек арасындағы саңылау біркелкілігін қамтамасыз етіп қыспа
тетік қалпын реттеу

3.1-кесте. Ілініс негізгі ақаулары мен оны жою тәсілдері

Іліністі басқару механизмдерінің кӛмегімен қосады әрі айырады, оларды іштей автоматтық әрі автоматтық емес (қарапайым) деп бӛледі. ВТЗ-2032А тракторында іліністі басқару жетегі басқыш, сығу мойынтірегі, қосу айыры, айыр тетігі және тартпадан тұрады. Басқышқа басқан кезде сығушы мойынтірек нығырлаушы тетікті басады, олар нығырлау дискісін сермерден

алшақтатады, ол кезде жетектегі диск-іліну арылады.

Ілініс басқышын қосу үшін сығу тетіктері сығу мойынтірегімен артқа жылжиды, ал нығырлаушы диск серіппе әрекетімен сермерге жетекетегі дискімен жақындатылады. Сығушы мойынтірек пен жіберуші тетік арасында іліністі қосқанда саңылау 2,5 ...3,0 мм болуы шарт, ол басқыштың еркін жүрісіне сәйкес келеді- 25... 50 мм .

Беріліс қорабы, тарату қорабы, жүрісті азайтқыштар.

Беріліс қораптарының топтастырылуы. Беріліс қорабы жетекші доңғалаққа жанасу күшінің, жылдамдық пен қозғалыс бағытының ӛзгеруі (реттелуіне) арналған, сонымен қатар жұмыс жасап тұрған қозғалтқышты тракторының аялдауы мен ұзақ мерзімге тұруын қамтамасыз етеді.

Беріліс қораптарын мына қсиетіне қарай топтастырады: ■

ӛзгертуші қасиетінің ӛзгеру сипатына қарай — сатылы, сатысыз және аралас; ■ қуатты ӛзгертуде қолданылатын элементтің физикалық табиғатына қарай — механикалық, гидравликалық, электрлік, аралас; ■ ӛзгертуші қасиеттің басқарылу тәсілдеріне қарай — автоматикалық, автоматикалық емес. Тракторлық трансмиссияда қолданылатындардың басымы механикалық сатылық БҚ, біліктер жинағы бар редуктор және цилиндрлік (тура тісті немесе қисық тісті) тісті доңғалақтан тұрады. Беріліс қорабы кіріс білігінің айналу жиілігі шығыс білігінің айналу жылдамдығынан қаншалықты есе аз екендігін кӛрсетуші беріліс саны. БҚ беріліс қажетті саны  тегершік бірнеше жұбы уақытша күштік байланысына енгізу арқылы алынады. Сатылы механикалық БҚ әрекет ету қағидаты 3.4-суретінде ұсынылған. Қарапайым БҚ екі білік:

бастапқы 1
және
қосалқы 4.
құрастырады. Бастапқы білік

1

ілініс білігімен байланысты және жетекші білік саналады. Қосалқы білік

4

конус тегершігі арқылы орталық беріліске тегершіктің айналысын береді. Білік ӛсін бойлай

1

бірлесіп екі тегершік те жылжи алады

2

және 3, оларды
күймеше

деп атаймыз. Күймешені бейтарап қалыптан солға не оңға жылжыта отырып (тегершіктер бӛлінген), тегершік иілінісін 2 және 6 иілініске (тӛменгі беріліс) немесе

3

және

5

(жоғарғы беріліс) ӛткізуге болады. Тәрізден кӛріп отырғанымыздай, ілініс кезінде кез келген  берілісті  қосқанда тек  бір ғана  жұп тегершік

болады.

1

-бастапқы (жетекші) білік;
2, 3, 5, 6
-тегершіктер;

4

-қосалқы (жетектегі білік)
Сатылы БҚ
ӛздеріне тән қасиеттеріне сай:

тегершік берілістің қалыптасу тәсіліне қарай — білікті және планетарлық; ■ тегершіктің ілінісу тәсіліне қарай — жылжымалы тегершікті (күймеше) және тұрақты ілініскен тегершікті; ■ берілістің айырып-қосылу тәсіліне қарай — жүктемесіз қосып-айыру (тракторлы тоқтатып не тоқтатпай), жүктеме астында айырып-қосу (қуат ағынын үзіп не үзбей); ■ басқару тәсіліне қарай — берілісті механикалық, гидравликалық және электрмагниттік механизмімен айырып- қосу; ■

трактор кӛлбеу ӛсіне қатысты біліктің  орналасуына қарай

— кӛлбеу әрі бойлай;

■ құрастырылымдық жинақталуына қарай — жеке агрегат түріндегі алынып-салынбалы, басқа механизммен жалпы қаңқаға бекітілген; ■ кинематикалық тәрізіне қарай — екібілікті, үшбілікті, құрамдас (аралас) деп бӛледі. ВТЗ-2032А тракторында сатылы алты жылдамдықты біліктері кӛлбеу орналасқан БҚ бар. Трансмиссия қаңқасы БҚ,  ББ және дифференциал үшін ортақ. Беріліс қорабына жетекші конус тегершікті бастапқы білік, тегершікті қосалқы білік, реверс механизмді аралық білік және берілісті айырып-қосу механизмі. Барлық білік қаңқаға аунақша әрі шарик мойынтірекке орнатылған.

Берілісті айырып-қосу механизмі (3.5-сурет) күймеше, тісті жалғастырғыш қозғалыссыз тегершікпен ілініскенше енгізіледі, сонымен қатар күймешені бейтарап қалыпқа орнату және қажетті қалыпта бекіту қажет.

Механизмде айырып-қосу тетігі

3

8

айырлы сырғағы
7 және
тіркегіштер 6 болады. Тетіктің тӛменгі ұшы сырғақ бір жырығына енеді.

жылжымалы тегершікпен бірге жылжытады. Жырығы бар  кулиса тетіктің қозғалысын бағыттайды және екі сырғақтың бірмезгілде жылжуына жол бермейді.

1

-кулиса;

2

-шарлы тірек;

3

-айырып-қосу тетігі;

4

-бекітуші білікше;

5

-бекіткіш серіппесі;

6

-бекіткіш;

7

-сырғақ;

8

-айыр;

9

-күймеше
Бекіткіштер сырғақ мен күймешенің ӛздігінен жылжуының алдын алады.

Заманауи трактор БҚ қойылатын талаптардың бірі - мүмкіндігінше жүктеме астында және қуат ағынын үзбей трактор жүрісі кезінде берілістің айырып-қосылуын қамтамасыз ету. Трактор агрегаты қозғалтқышының тиімді (атауыштан 85...95 % дейін) жүктемесіне дейінгі жылдамдыққа кезеңімен жылдамдық (разгон) алуына мүмкіндік береді. Бұл жағдайда трактордың әлеуеттік мүмкіндіктері толықтай қолданылады және агрегаттың техникалық экономикалық кӛрсеткіштері кӛтеріледі. Осындай БҚ тұрақты ілінетін тегершікпен дайындалады және берілісті фрикциондық әрі тісті жалғастырғышпен айырып- қосады, бұл кезде барлық беріліс бірнеше диапазонға бӛлінеді. Диапазон бірнеше берілістен (әдетте тӛртеу) тұрады, диапазон саны — тӛртеу әрі одан да кӛп. Әр диапазонда  беріліс  фрикицион жалғастырғышпен трактор жүріп келе жатқанда айырылып-қосылады, ал бір диапазоннан келесісіне ӛткен кезде трактор тоқтаған соң айырылып-қосылатын тісті жалғастырғыш қолданылады.

Үш диапазонады қорапта (3.6-сурет) 8,
9, 19
біліктерде майда жұмыс жасаушы фрикцион кӛпдискілі жалғастырғыш

2

және

4

болады. Жетекші дискілер а

бастапқы білікпен 19 қатты біріккен ,

жетектегі дискілер б оған қарағанда салыстырмалы түрде еркін орналасқан. Дискілер нығырлаушы дискінің 5 қатысымен жүзеге асады . 1

және 3 тегершіктер жетектегі дискімен қатты біріккен б, тегершікпен

18

және

6

аралық білікпен тұрақты іліністе болады. Аралық білікте

8

тегершіктер
17,   18,   14,   6
және

7

қатаң   бекітілген.   Қосалқы   білікті

9

тегершіктер
15,   12
және

10

еркін   орналасқан, жылжымалы
(оймакілтекте) жалғастырғыш

13

және 11.
15, 12
және

10

тегершіктердің ішкі тістері болады, олар сәйкес жалғастырғыш тістерімен ілінісе алады және олар арқылы қосалқы білікпен 9

қатты бірігеді .

1, 3, 6, 7, 10, 12, 14-18
-тегершіктер; 2,4-фрикцион жалғастырғыш;

5

- фрикицон жалғастырғышты нығырлау дискі;

8, 9,19
-сәйкесінше аралық., қосалқы әрі бастапқы білік;
11, 13
-тісті жалғастырғыш;

а

-жетекші диск; б

- жетектегі диск.

Алдыңғы жүріс берілісіне тісті жалғастырғыш 11 кӛмегімен енеді, ол қос тегершікті 14-12 немесе 7-10 ілініске енгізеді ,

аралық білікті

8

қосалқы білікпен 9 қосады. Тісті жалғастырғыш

13

артқы жүріс беріліс диапозонын қосуға қызмет етеді. Фрикцион жалғастырғышын 2 және 4 басқаруды тісті жалғастырғышпен 11 араластырып, екі диапозонда алдыңғы жүрістің тӛрт берілісін алуға болады, ал фрикцион жалғастырғышы мен тісті жалғастырғыштан

13 — үшінші диапозонды артқы жүрістің екі берілісі алынады. Берілісті диапозон ішінде фрикцион жалғастырғышымен 2 не 4 айырып- қосқанда біреуі сӛнеді де, келісісі жанады, қосылады. Фринцион жалғастырғышты қосу әрі айыру — гидравликалық, ал диаазонды қосып-айыру — тісті жалғастырғышты жылжыту — механикалық. Фрикцион жалғастырғыш берілісін айырып-қосу қорабы К- 744Р, ХТЗ-181, ХТЗ-150К тракторларында орналастырылған.

Берілісті шусыз әрі соққысыз айырып-қосу үшін қолданылатын с
инхрондаушы,

құрастырылымында қосатын тетіктердің айналым бұрыштық жылдамдығын теңестіру қағидатын қолдануға негізделген. Оларды дискілік әрі конустық, бекіту қондырғысы бары әрі жоғы деп бӛледі. Конустық синхрондаушы        қосылушы        элементтің        бұрыштық жылдамдығының толықтай теңелуіне кепілдік бермейді, алайда жалғастырғыш тістеріне түсетін жүктемені мейлінше азайтады. Бекіту қондырғысы бар синхрондаушы бұрыштық жылдамдықты теңестіруден соң муфтының қосылуын қамтамасыз етеді, сондықтан жетекші әрі жетектегі элементтердің соқысыз қосылуын қамтамасыз етеді.

Бөліп беру қораптары.

Жол жүру қабілеті жоғары тракторларға орнатылған бӛліп беру қораптары трактор жетекші белдігі   арасындағы   қосалқы   біліктен   алынған   айналу  сәтін

бӛлуге арналған.

Трактордың алдыңғы жүрісі кезінде және артқы доңғалақ босқа айналып, батып қалғанда бӛліп беру қорабын қосу әрі айыру еркін жүріс жалғастырығышының әсерінен автоматты түрде жүзеге асады. Бӛліп беру қорабының құрылымы трактордың артқы және алдыңғы да жүрісі кезінде жетекші белдікті күштеп қосуға мол мүмкіндік береді, сонымен қатар алдыңғы белдікті айыра алады, мәселен, қатты тӛсемді жолда қозғалғандағы кӛлік жұмыстары кезінде, алдыңғы белдікті қолдану қажет болмаған жағдайда. Жүрісті азайтқыш. Суғару машинасы, жартылай тиегіш- түсіргіш механизм басым кӛпшілігі 0,014 — 0,097 м/с жылдамдықты, тұқым себуші машина, суғару қондырғылары, кӛкӛністі жинау машиналары — 0,177 — 0,42 м/с жылдамдықты, моторсыз комбайн (жүгері, қартоп, қырыққабат және басқаларын жинауда) — 0,56— 1,4 м/с жылдамдықты талап етеді. Жүрісті азайтқыш машина-трактор агрегаты қозғалысын баяулатылған жылдамдықта ауылшаруашылық жұмыстың бірқатарын орындауды қамтамасыз етеді. Жүрісті азайтқыш (ХТЗ-150К, ВТЗ-2032А), батпақта жүретін  трактор  ДТ-75Б  және  басқалары)   немесе   ЛТЗ-60АВ, «Беларус-80.1/82.1» және басқалары) қосымша алынбалы жабдықтары бар тракторларының күштік беріліс бӛлінбес элементі. Айналушы сәттерді реттеу сипатына қарай жүрісті азайтқыштарды былайша бӛлуге болады: ■

сатылы (механикалық тегершікті жүріс азайтқыштар); ■ сатысыз (электрлік, гидравликалық, сонымен қатар механикалық кейбір беріліс, мысалы, сына белбеулі вариатор, фрикцион берілістер). Механикалық жүрісті азайтқыштар кеңінен таралуда басымдық алды. Олардың жағымды қасиеттері — ПӘК жоғары, қондырғы әрі күту қарапайымдылығы, кемшілігі — баяуланған жылдамдықты реттеудің шектеулі шектері. Трансмиссия аргегатын майлауға қолданылатын майлар. Трактор трансмиссиясы агрегатын, оларға жататын БҚ, майлауда бӛліп беру қорабы мен жүрісті азайтқыштарда трансмиссиялық майлар қолданылады. Трансмиссиялық майдың стандарттық белгіленулері МеМСТ 17479.2—85* бойынша мына ТМ әріптері және     саннан     тұрады,     алғашқысы     қосылған     отырысты

сипаттаушы тобын білдіреді, ал екіншісі тұтқырлық класын білдіреді. Бүкіл маусымда қолданылатын  трансмиссиялық майлар ТМ-2-18 және ТМ-3-18 кеңінен таралып отыр:  алғашқысы ӛзінің жұмысқа қабілетін -20°С дейін, ал екіншісі - 30°С дейін сақтайды. Ескірген МеМСТ 23652 — 79* бойынша бұл маркалардың сәйкес белгілері: ТЭ п

-15 және ТА п

-15В.

Беріліс қорабының негізгі ақаулары мен оларды жою тәсілдері 3.2-кестеде келтірілген.

Ақаулар
Белгілері
Жою тәсілдері
БҚ қаңқалық тетіктердің бекінісі әлсіз

Май ағып жатыр
Бекіту болты мен сомынын тарту
БҚ қаңқа тетігі арасы тӛсем
бұзылған

Біріккен қаңқа не қақпақ
тӛсемін ауыстыру
Май деңгейі тӛмен
Шамадан тыс

қызу
Қажетті деңгейге дейін май

құю

Май ӛте қою немесе сұйық
Берілістің ӛздігінен арылу не беріліс бірмезгілде қосылуы
Даярлаушы-зауыт
ұсынысымен май құю,

Берілісті айырып-қосу
механизмін бекіту серіппесі сынған

Бекіткіш серіппесін ауыстыру
Кулиса сынған

Кулисаны ауыстыру

Ақаулар
Белгісі
Жою жолдары
Топсадағы крестовинаның        ӛстегі

үлкен жылжуы
Қарау        кезіндегі        ӛстің жылжымалығы
Қақпақ болтын тарту

3.7-сурет. Кардан қос берілісі:

1

-оймакілтек тӛлкесі;

2

-білік;
3, 5
-айыр;

4

-крестовина
3.8-сурет. Инелі мойынтіректі кардан топсасы:

1-

қақпақ ; 2

-стақан;

3

-инелі мойынтірек;

4

-сығыздама;
5, 9
-айыр;

6

-сақтаушы клапан;

7

-крестовина;

8

-майсауыт

3.4. АРАЛЫҚ ҚОСЫЛЫСТАР МЕН КАРДАН БЕРІЛІС

Аралық қосылыстар біліктер арасындағы айналу сәтін беруге арналған, олардың ӛстері сәйкес келмейді, олар қандай да бір бұрыштап орналасқан немесе салыстырмалы жылжыған болуы мүмкін. Аралық қосындылар топса саны жағынан дара –  бір тоспалы не қос – арасында білігі бар екі тоспалы болуы мүмкін. Құрылымы жағынан топсалар қатты емес, металл тетіктен тұрады, және жұмсақ – икемді резеңке элементтен тұратын, не

болмаса қатты әрі икемді элменеттерді біріктіруші аралас қосылысты болуы мүмкін.

Кардан берілісі қашықтағы ӛзектес емес біліктер арасындағы айналу сәтін береді, олардың арасындағы бұрыштық әрі ӛстік орын толуды қамтамасыз етеді. Осындай берілісті негізінен доңғалақты тракторда алдыңғы жетекші белдікті бӛліп беру қорабымен біріктіру үшін қолданады. Кардан берілісі негізінен кардан топсасы мен біліктерінен тұрады. Кардан берілісі дара болуы мүмкін, олардың біліктің бір ұшында бір ғана кардан топсасы және қос, кардан екі топсалы (біліктің әр ұшында бір-бір топсадан болатын) болады.

Әдетте
қатты

кардан топсасын қолданады (3.7-суреті). Осындай топса білікке бекітілген екі айыр

3

және 5,

және оларды біріктіруші крестовинадан 4, тұрады. Күш берілетін механизм білігі біркелкі айналуды қамтамасыз ету үшін топсаны кардан білігінің екі ұшына да орнатады, сол кезде топса айырлары білікті бір жазықтықта жатулары тиіс. Айырдың біреуін кардан білігінің 2 ұштығымен біліктің оймакілтегімен сырғанаушы оймакілтекті тӛлкенің 1 кӛмегімен біріктіреді. Кардан топсалары кардан білігінің бұрыштар жылжуын қамтамасыз етеді (24° дейін), ал білікпен кардан топсасының еркін оймакілтек бірігу айыры — топса арасындағы қашықтықты ӛзгерту. Инелі мойынкілтекті кардан қатты топсалары негізінен қолданысқа ие болды (3.8-сурет). Бұл топсада крестовина бармағына

7

болат стақаны

2

инелі мойынтірекпен 3,

тығыздаушы сығымдауышпен

4

салынады. Стақандар айырда тежеу сақинасымен немесе айырға бұрамамен бұралған 1 қақпақпен ұсталып тұр. Кардан механизмінің майлануы  майсауыт 8 арқылы крестовина ішінде бұрғыланып жүргізіледі. Кардандағы майдың шамадан тыс қысымын жою үшін сақтандырғыш клапаны 6 бар. Аралық        қосылыс        пен        кардан        берілісін        майлау        майы

фрикционға қарсы майларға жатады.

Кардан топсасының инелі мойынтірегін майлау үшін Литол-24 (МеМСТ 21150 — 87*) немесе  консистенттік майлау

№ 158 (ТУ 38101320 — 77) қолданылады.

Кардан білігінің мойынкілтекті қосындысын синтектикалық солидолмен (МеМСТ 4366 — 76*), С солидол, С пресс- солидолымен майлайды.

Аралық қосылыстың негізгі ақаулары және оларды жою тәсілдері 3.3 кестесінде келтірілген.

3.5.

ТРАКТОР ЖЕТЕКШІ БЕЛДІКТЕРІ

Жетекші белдік — беріліс қорабынан жетекші доңғалаққа айналу сәтін беретін және тірегі ретінде жұмсалушы трактор агрегаты. Жұмсалуына қарай доңғалақты тракторлардың бір жетекші белдігі — артқы (әмбебап, әмбебап-жыртушы) немесе екі жетекші белдігі — алдыңғы және артқы (әмбебап және әмбебап- жартушы, жүру қабілеті жоғары және жалпы мақсаттағы) деп бӛлінеді. Доңғалақты трактор жетекші белдігінің құрамдас бӛлігі қаңқа (картер), жартылай ӛс және ББ механизмі және дифференциал. Барлық типтегі доңғалақты тракторда жетекші белдіктеріне қосымша соңғы беріліс механизмі де енеді, ал  артқы жетекші белдіктің құрылымына әмбебап және әмбебап- жыртушы тракторлар осыдан ӛзге ӛз құрамына дифференциалды тежеуіш механизм және тежегішті қосады.

Басты беріліс

— БҚ-нан соң беріліс жалпы санын ұлғайтушы және қозғалтқыштың дифференциалға айналушы сәтті келтіруші трансмиссия механизмі.

Трактордың басты берілісіне конус немесе цилиндр тегершік жұбынан тұратын дара беріліс енеді. Ілініс қалқуы жақсы, шуы аз және жұмыс жасау ұзақтығы мол болу үшін конустық тегершікті спираль тісімен жасайды. Цилиндр тегершіктің басты берілісі ВТЗ-2032А, ЛТЗ-60АВ және ӛздігінен жүретін Т-16М шассиде қолданылады, БҚ біліктері трактор кӛлбеу ӛсіне қатысты параллель емес,  перпендикуляр орналасқан.

3.9-сурет.
Дифференциал:

а

-құрылым тәрізі; 1,8

-жартылай ӛс;

2

- картер;

3,4

-конус тегершік;

5

-ӛстер;

6

сателлит; 7,9 -

жатылай        ӛс тегершігі; б-

доңғалақты машина        айналу тәрізі;10,11 -

жетекші жоңғалақтар

Дифференциал

– трактордың қисық сызықпен немесе ойлы- шұқырлы     жермен     қозғалысы     кезінде     түрлі     бұрыштық

жылдамдықпен айналуға мүмкіндік беретін және жетекші доңғалақ (жартылай ӛс) біліктері арасында айналу сәттерінің келуін бӛлетін ілініс сыртқы тегершікті қарапайым планетарлық механизм.

Турасызықты қозғалыс кезінде жетекші доңғалақтың қарсыласуы

10

және

11

(3.9-сурет) бірдей болса, онда картер

2

сателлит 6 ӛстерін 5 айналдырады. Сондықтан 7 және

9

тегершіктері 1 және 8 жартылай ӛспен айналады .

Жетекші доңғалақтың бұрыштық жылдамдығы картерді айналдыру бұрыштық жылдамдығына тең.

Ішкі доңғалақтың бұрылуы кезіндегі жылдамдығы 10,

сонымен бірге жартылай ӛстік тегершік

7

жылдамдығы тӛмендейді және сателлиттер

6

ӛз ӛстерін 5 айнала бастайды. Осыған орай жартылай ӛстік тегершік

9

және сәйкесінше сыртқы доңғалақ

11

тез жылдамдықпен айналады. Дифференциал болған кезде бір жағынан жетекші доңғалақты тежесек, онда келесі жағында жетекші доңғалақ екі еселік бұрыштық жылдамдықпен айналады. Топырақтың ауыр жағдайында аталмыш дифференциал сапасы (ылғалы немесе борпылдақ топырақ) трактор ӛту қасиетін тӛмендетеді,  себебі  доңғалақтың ілінісіндегі түрлілік бірінің тоқтауына және келесісінің толықтай босқа айналуы, батуына тура келдіреді. Бұл жағдайда жетекші белдіктің айналушы сәтінің ілініс қасиетін кӛтеру үшін дифференциалдық блокадалау механизмі қолданылады.

Доңғалақты трактордың
жетекші жартылай өсі

дифференциалдан жетекші доңғалаққа айналу сәтін беру үшін арналған. Жұмыс шартына байланысты негізінен жартылай ӛстер екі типті: жартылай жеңілденген және жеңілденген болады.

Жартылай жеңілденген типті
жартылай ӛс 3 (3.10,
а- суреті)
жартылай ӛстік жеңнің 4 мойынтірегінде 5 орнатылған

Жартылай ӛстің ұшында

3

жетекші доңғалақ бекітілген. Айналушы сәттен басқа С жет

(1.2-суретін қараңыз) ол трактор салмағымен жасалатын F a

күшті қабылдайды, тракторды жылжытушы жанасушы күші

F

ж

, трактор тербелуіне қарсыластық күшін F /a

трактор салмағымен жасалатын F a күшті қабылдайды. Жартылай ӛске сонымен қатар тежелу күші мен трактор бұрылған кездегі доңғалақтың сырғанау реакциясы әрекет етеді. Жартылай жеңілденген ӛстерді «Беларус-80.1/82.1», ВТЗ-2032А және басқалары секілді типтес тракторда қолданады.

Жеңілдетілген типтегі
жартылай ӛс (3.10,б-суреті) ішкі ұшымен

жартылай ӛстік жең әрі жартылай жеңілдетілген секілді орналасқан.

РИСУНКА НЕТУ

3.10-сурет. Жетекші белдіктің жартылай өстері :

а-жартылай жеңілдетілген : 1

-дифференциал қаңқасы; 2,5

-мойынтіректер;

3

-жартылай ӛс;

4

-жартылай ӛс жеңі; б

-жеңілдетілген:

1

-жартылай ӛс;

2

-мойынтірек; 3-

жартылай ӛс ернемегі;

4

- доңғалақ күпшегі;

Жартылайӛстік жең сыртқы ұшына

5

мойынтіректе

2

доңғалақ күпшегі

4

ортатылған, ол жатылай ӛспен 1 ернемекпен  3 біріктірілген .

Жартылай ӛс тек жетекші сәтпен ғана жүктелген Ж жек

. Осы типтес жартылай ӛстер К-744Р, ХТЗ-150К және басқа тракторда болады.
Шынжыр табан трактордың артқы жетекші белдігі

доңғалақты трактор артқы жетекші белдігіне ӛзгешелігі қаңқадан (картер) ӛзге, бас берілістің механизм жарытлай ӛсі және соңғы берілістеріне айналу механизмі енеді.

Шынжыр табан әр трактордың
айналу механизмі

тегершік ішкі іліністі және екі тежегіш: тоқтатуы және күн тегершігі тежегішінің планетарлық бірсатылы редукторынан тұрады. Тракторды бұру керек жағына шынжырдың беріліс күші тоқтатылған кезде трактор бұрылады.

Трактор жетекші белдіктерін майлауда қолданылатын майларға
трансмиссиялық майлар жатады, олар МеМСТ  17479.2

— 85* бойынша ТМ-2-18 (-20°С дейін) және ТМ-3-18 (-25°С дейін) деп белгіленеді, ол МеМСТ 23652 — 79* ТЭ

п

-15жәнеТА п

- 15В талаптарына толықтай сәйкес келеді (3.3-бӛлімшесін қараңыз).

Жетекші белдік негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері 3.4-кестесінде келтірілген.

3.4-кесте. Жетекші белдік негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері
Ақаулар
Белгілері
Жою тәсілдері

Жетекші белдік құрамдас
бӛлік бекулері әлсіз
Май ағады

Бекіту болтын тарту
Тӛсем не тығыздауыш
бұзылған

Тӛсем не тығыздауышты
ауыстыру
Конус мойынтірек не конус тегершік арасы саңылауы
бұзылған

Жетекші белдіктің қызуы не шуы тым
жоғары
Конус мойынтірек не конус тегершік арасы саңылауын
реттеу

Қаңқадағы май деңгейі
жеткіліксіз

Майды толтыра құю

3.6.ТРАКТОРДЫҢ ЖҤРІС БӚЛІГІ

Жүріс бӛлігі трактор салмағын топыраққа беру және жанасатын күште трансмиссия арқылы жетекші доңғалаққа қозғалтқыштан ӛткізілетін айналу сәтінің ӛзгеруі жолымен беріліс қозғалысын қамтамасыз ету үшін қызмет етеді.

Трактор
жүріс бөлігінің негізгі элементтеріне
негізгі жүйе (діңгек), қозғаушы және аспа жатады.
Негізгі жүйе

— діңгек, трактор құрастырушы бӛлшектерін ортақ бір жерге жинақтаушы. Тракторларда оны рамалы, жартылай рамалы және рамасыз діңгек деп бӛледі.

Рамалы діңгек
дегеніміз түрлі профильден жасалған
тойтарлық
немесе

пісірілген рама, оған трактордың бӛліктерін орнатады (ХТЗ-150К, К-744Р, «Агромаш-90ТГ»).

Жартылай рамалы діңгек қозғалтқыш орнатылатын жартылай рамалы арқалықпен қосылған трактордың күштік берілісінің қаңқасын құрайды («Беларус-80.1/82.1», ВТЗ-2032А).

Рамасыз діңгек трансмиссия және қозғалтқыш (шағын трактор) механизм қаңқасы жалпы қатты жүйесінен тұрады.

Қозғаушы

— қозғалтқыш жұмысын машинаны жылжыту жұмысына ӛзгертуші құрылғы. Трактордағы қозғаушы ретінде доңғалақ немесе шынжыр табан.

Аспа

— қозғалыс кезінде соққыны мейлінше жұмсарту және машинаның қажетті жүріс байыбын қамтамасыз етуші қозғаушының діңгекпен қосылу қондырғы жиынтығы.

Әмбебап-жыртушы трактордың алдыңғы белдігі
(3.11- сурет) діңгекке 1 тоспамен бекітілген шүмекті арқалықтан

3 т

ұрады. Арқалық ұшында

3

шүмекті шығушы жұдырықша

2

бекітілген, оған бұрылмалы шетмойында 4 шүберін орнатылған. Шығушы жұдырықшаның жартылай ӛсінде бірнеше тесік бар, олардың кӛмегімен арықты реттеуге болады. Трактор турасызықты қозғалысы беріктігін кӛтеру және басқаруды жеңілдету мақсатында доңғалақ алдыңғы ӛсін тура емес, қандай да бір бұрыштап орнатады.

Доңғалақ а бұрышын айыру
(3.11-суреті,

а)

доңғалақтың сыртқы мойынтірегіне және иығына түсетін жүктемені азайтады г,

нәтижесінде басқаруды жеңілдетеді.
Шүберін көлбеу еңкіштік

р

бұрышы доңғалақтың мейлінше тұрақты қозғалысына, әсересе үлкен емес жылдамдыққа, сәйкес келеді.

Шетмойын өстері көлбеу еңкіштік у

бұрышы
(3.11-суреті,

б)

трактор тура сызықпен жүрген кездегі беріктілігін кӛтереді.
Доңғалақтарды түйістіру
(3.11-сурет,

в) бүкпе шеттері арасындағы қашықтық (Б) артына қарағанда алдында (А) (трактор жүрісімен) аздау болатындығымен түсіндіріледі. Рӛл тартпасы және басқа да бунақтағы саңылау салдарынан бұрылу мүмкіндігін жояды.

а, б, в
-алдынан, қырынан және сәйкесінше үстінен кӛрінісі;

1

-діңгек;

2

-шығару жұдырықшасы;

3

- шүмекті арқалық;

4

-бұрушы шүберін;

5

-бұрушы шетмойын;

6

-кӛлбеу рӛлдік тартпа; а-доңғалақты айыру бұрышы; р-шүберін кӛлбеу еңкіштік бұрышы; r

-иық; у-шетмойын ӛсі бойлай еңкіштік бұрышы;

А, Б

-бүкпе шеттері арасындағы, сәйкесінше алдыңғы әрі артқы қашықтығы; v

-қозғалыс бағыты.

Әмбебап-жыртушы тракторды түрлі жағдайда қолдану жол, із және базаның бос аралығын ӛзгерту қажеттілігін туындатады (алдыңғы және артқы доңғалақтар арасындағы қашықтық). Ауылшаруашылық дақылдары қатар арасын ӛңдеу үшін трактор ізі қатар арасы еніне сәйкес болуы шарт, ал жол бос орны ӛсімдіктерге зиян келтірмейтіндей қашықтықты қамтамасыз етулері тиіс.

Доңғалақты тракторлардың аспалары,
трактор діңгегін доңғалақ ӛсімен қосады, негізінен екі типті:
тәуелді
және

тәуелсіз
болады

Бірінші жағдайда доңғалақтың екеуі де ортақ ӛстегі рамаға асылған және олардың әрқайсысын жеке жылжыту ӛспен бірге болады, екіншіде — әр доңғалақ бір-біріне қарамастан рамаға асылған. Доңғалақты трактордың аспа серіппелі элементтерінің болуы әрі санына қарай оларды

қатты
(басқа серіппелі элементсіз),
жартылай қатты
(серіппелі элементтері алдында орналасқан) және

серіппелі
(тіректің барлығында серіппелі элемент бар).
Доңғалақты қозғаушыны

доңғалақ жалпы санына, сонымен қатар жетекші доңғалақ санына, алдыңғы және артқы доңғалақ кӛлеміне, басқарылатын доңғалақ санына, шанақ типіне қарай (камералы, камерасыз, кордтың диагональ (Д) не радиаль (Р) орналасуына қарай), із енінің болуы және оны реттеу тәсіліне және агротехникалық бос аралыққа қатысты бӛледі.

Трактор        доңғалағы
жұмсалуына        қарай
жетекші,

басқарылатын жетектегі
және
аралас

(бірмезгілде жетекші және басқарылатын) деп бӛлінеді. Әмбебап-жыртушы трактордың жетекші және басқарылатын жетектегі доңғалақтары (3.12-сурет) күпшек 2,

жиегі

6

бар диск

7

және доңғалақ тысымен құрылған шанақ

4

және камерадан

5

тұрады.

Артқы жетекші доңғалақтар мейлінше жүктелген (оларға трактор барлық салмағының шамамен 70-75 % келеді), топыраққа түсетін қысымды азайту үшін олардың диаметрі мен жиек ені салыстырмалы түрде мейлінше үлкен. Топырақпен жетекші доңғалақты жақсы ілістіру үшін және пневматикалық шанақта босқа айналу, батуды азайту үшін ірі шығыстар жасайды, олардың белгілі қалпы мен орналасу тәртібі болады.

Ӛз күпшегімен жетекші доңғалақ

2

(3.12-сурет, а) қатты түрде жетекші жартылай ӛстің ұшымен бірігеді 1, онымен бірге доңғалақ айналады. Алдыңғы бағыттаушы доңғалақтар салыстырмалы түрде үлкен емес жүктемені қабылдайды (шамамен трактордың 25-30 % салмағындай) және бұрылу ыңғайлы болуы үшін жиек шағын ені және диаметрінің шағын болуы таңдалады.

Алдыңғы жетекші доңғалақтың күпшесі 2 (3.12-сурет, б) екі конус ойнақша мойынтірегіне орнатылады. Мойынтіректі реттейді және сомынмен бекітеді. Әр тракторда белгілі кӛлемдегі шанақ орнатылады, оларға белгі салынады. Мәселен, ВТЗ-2032А тракторының артқы доңғалақтарының шанақтарының белгіленуі 12.4R28, ал алдыңғылары үшін — 6.00-16: бірінші сан (дюймда) шанақтың атауыштық еніне сәйкес, екіншісі — жиектің отырғызу диаметріне тән, R — корд радиалды орналасу шанағының белгіленуі, сандар арасындағы дәйекше — корд диагональ орналасуы бар шанақтар. Доңғалақты трактордың жүріс бӛлігі агрегатын майлау  үшін (алдыңғы жетектегі доңғалақ күпшектерінің мойынтіректері, алдыңғы жетектегі доңғалақ бұрылу шетмойын тӛлкесі) фрикционға қарсы Литол-24 (МеМСТ 21150 — 87*), майлы солидол (МеМСТ 1033—79*), синтетикалық солидол (МеМСТ 4366 — 76*) қолданылады. Жүріс бӛлігінің негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері 3.5-кестесінде берілген.

3.5.-кесте.  Жҥріс  бӛлігінің  негізгі  ақаулары  және  оны жою

тәсілдері
Ақаулары
Белгілері
Жою тәсілдері

Алдыңғы доңғалақ конусты мойынтірегіндегі
үлкен саңылау
Турасызық қозғалысы берік
еместігі

Мойынтіректегі саңылауды реттеу
Шанақтағы қысым қалыпқа сай емес
Алдыңғы доңғалақ шанағының қатпарлануы және жедел тозуы
Ұсынылған қалыпқа сай доңғалақ шанағындағы ауа

қысымын ұстап тұру
Доңғалақтардың жымдасуын реттеудегі
ақаулар

Алдыңғы доңғалақ жымдасуын реттеу
Алдыңғы білдек үнемі
қосылып тұр

Алдыңғы белдікті айыру
Шанақтағы қысым қалыпқа сай емес
Артқы доңғалақ шанағының жедел тозуы
Ұсынылған қалыпқа сай доңғалақ шанағындағы ауа

қысымын ұстап тұру
Шанақтың шамадан тыс
жүктелуі

Шанақты шамадан тыс
жүктемеу
Доңғалақтың босқа
айналуы, батуы

Доңғалақ босқа айналу,
батуына жол бермеу

3.7.РӚЛДІК БАСҚАРУ

Рӛлдік басқару рӛл механизмі мен рӛл жетегінен тұратын жүргізуші таңдаған бағытпен трактор қозғалысын қамтамасыз етуге арналған. Рӛл механизмі кӛмегімен рӛлдік доңғалаққа салынатын жүргізуші күші жетекке беріледі де, сол арқылы басқарылатын доңғалаққа беріледі.

-сурет. Доңғалақты трактордың бҧрылу тәрізі: а

-басқарылатын алдыңғы доңғалақты; б

- топсалы бунақты рамалы;

О

-бұрылу орталығы; Oj-артқы белдік орталығы;

L

-база;

R

-бұрылу радиусы; Rj-сыртқы доңғалақ бұрылу радиусы; а,

р-сыртқы әрі ішкі сәйкесінше доңғалақтың бұрылу бұрышы.

Басқарылатын доңғалақтар тракторды бұрған кезде топырақта сырғымауы үшін барлық доңғалақтың геометриялық ӛсінің жалғасы

О

нүктесінде (3.13-сурет) - бұрылу орталығында (трактор бұрылу радиусы

R

артқы белдік орталығынан О

1

дейін бұрылу орталығына

О

дейінгі қашықтыққа тең) кездесуі  тиіс. Сол кезде осы нүктеге жақын орналасқан бір доңғалақ Р үлкен бұрышына   қарай   бұрылады   (3.13-сурет,   а),   ал   радиуысмен

қозғалатын екінші доңғалақ R

1

—а шағын бұрышына бұрылады. Басқарылатын доңғалақтың бұрылу бұрышы арасындағы қажетті қатынас рӛлдік трапециямен қамтамасыз етіледі, ол трактор алдыңғы ӛсінен, кӛлбеу тартпа және екі бұрылу тетігінен жасалады.

Доңғалақты тракторларды біріктірілген жақтау арқылы бұрау да пайдаланылады (3.13-сурет, б). Бұл жағдайда, трактор кадрдың рамалары қатысты алдыңғы және артқы дӛңгелектері (қаңқа) орта бӛлігі топсаның байланысы бар майысып асырылады. Пайдалану қағидасына сәйкес тракторларда пайдаланылатын рӛл басқару негізінен күшейткіштер мен гидростатикалық механикалық, механикалық деп жіктелуі мүмкін. Механикалық рӛлдік басқаруда рӛл жетегі кинематикалық рӛл механизмімен байланысқан және басқарылатын доңғалақтың бұрылысы рӛлдік доңғалаққа салынған тракторшының бұлшықет күшін салу арқылы ғана жүзеге асады. Күшейткіші бар механиалық рӛлді басқару — кинематикалық рӛл механизмімен байланысқан қондырғы, басқарылатын доңғалақ айналуы немесе трактор діңгегінің жартылай рамасы негізінен тракторшы басқарушы арнайы күштің, яғни адамның бұлшық ет күшімен жүзеге асады.

Г

идрокөлемді рөлдік басқаруда (ГКРБ) рӛлдік механизммен рӛлдік жетектің механикалық байланысы болмайды. Рӛлдік жетектің атқарушы элементі рӛлдік басқару басқарушы  элементі

– дозатор-сораппен құбыржол арқылы қосылған қос әрекетті гидроцилиндр. Соңғысы рӛлдік доңғалақпен рӛлдік механизмді білдіреді, ол тракторшыға ыңғайлы кез келген жерде орналасуы мүмкін.

ВТЗ-2032А тракторы бірконтурлық ГКРБ (3.14-сурет) жабдықталған, рӛлдік трапеция жетегінің атқарушы гидроцилндрге гидросораптан келетін майдың бар ағыны бір гидравликалық тізбекпен ӛтеді.

1-рӛл     доңғалағы;

2

-дозатор-сорап; 3,5

-қысымы   жоғ

құбыржол;

4

-нығырлаушы құбыржол;

6

-сорушы құбыржол гидросорап;

8

-күшқұбыржолы;

9

-трактор діңгек кронште

10

-гидроцилиндр; 11,

14

-тетіктер;

12

-трактор алдыңғы ӛсі; кӛлбеу тарту;

15

-басқарылатын доңғалақ;

16

-бұрылатын те

17

-бак-гидроаккумулятор;

18

-дозатор-сорап жетекті білігі.
Трактордың турасызықты қозғалысы кезінде  гидросорап

7

нығырлаушы құбыржолға

4

дозатор-сорапқа

2

және оны таратушы қондырғыға (суретте кӛрсетілген) және әрі қарай күштік құбыржолға

8

берілген. Жоғарғы

3

және тӛменгі

5

құбыржол гидроцилиндр

10

екі қуысында жабылған май қысымы астында болады.
Гидроцилиндр қаңқасы топсамен трактор діңгегінің кронштейнінде

9

бекітілген, ал піспек сояуышы ұшы топсамен  16 рӛл трапециясымен бұрылу тетігіне

16

бекітілген, оны тетік

11

және

14

кӛлбеу тартқы 13,

трактордың алдыңғы ӛсі

12

құрайды. Нақты рӛлдік трапеция басқарушы доңғалақты

15

турасызықты қозғалыс қалпында сақтайды.
Тракторды бұрған кезде бӛлушінің бӛліп тартқышы майды құбыржолға

3

немесе

5

дозатор-сорап 2 жетектегі білігіне 18 бекітілген рӛл доңғалағының 1 бұрылу бұрышына пропорционал кӛлемде гидроцилиндр жұмыс қуысына бағыттайды. Гидроцилиндр

10

қарсы қуысынан май бак-гидроаккумуляторға

17

ағады.

-сурет. ВТЗ-2032А  тракторының рӛл колонкасы:

1

-рӛл доңғалағы;

2

-биіктігіне қарай рӛл доңғалағы қалпын реттеу қыспағы; 3-

кардан топсасы;

4

-қаңқа;

5

-рӛл доңғалағы еңкіштігін реттеу басқышы;

6

-қыспақ; 7-

тісті айыр.
Рӛл доңғалағын айналдыруды аяқтаған кезде

1

трактор басқарылатын доңғалағы

15

бұрылған қалпында қалады. ГКРБ механизмі бұзылған кезде және қозғалтқыш тоқтаған кезде трактордың басқарушы доңғалағын бұруға қажетті күшке деген сұраныс күрт ӛседі. Қозғалыс қауіпсіздігі мақсатында трактор жылдамдығы ӛз жүрісімен және босқа жүру, батқан кезде сағатына 10 км аспауы тиіс.

Рөл колонкасы (3.15-сурет) ВТЗ-2032А тракторының рӛл колонкасы рӛл доңғалағының еңкею бұрышы мен биіктігі бойынша реттелуі тиіс. Рӛл доңғалағы еңкіштігі бұрышын ӛзгерту үшін басқышты басады

5

, рӛл доңғалағын қажетті қалыпқа қояды да, басқышты жіберіп, ілгешекпен тоқтатқанша жылжытады 6. Рӛл доңғалағының орналасу биіктігін ӛзгерту үшін 2 қыспақты 3-5 ретке айналдырады, қажетті қалыпты орнатады және қыспақпен бұрып бекітіп қояды. Рӛлді басқару негізгі ақаулары мен оны жоюдың тәсілдері 3.6-кестеде келтірілген.

Ақаулар
Белгілері
Жою тәсілдері
Алдыңғы доңғалақ конус мойынтірегіндегі

саңылау үлкен
Рӛл доңғалағы еркін жүрісі
ұлғайған
Конус мойынтіректегі саңылауды реттеу

Рӛлдік басқару топсалы
тартпасындағы саңылау үлкен

Топса тартпа саңылауын реттеу
Рӛлдік басқару және
жинау бірлігінің бекітілуі әлсіз

Доңғалақ дірілі (сол-оңға теңселу)
Жинау бірлігі бекітпесін
тарту және тарту топсасын реттеу

3.16-сурет. ВТЗ-2032А тракторы жабық диск тежеуішінің принципалды тәрізі:

1

-тежеуіштің қозғалмайтын дискі; 2,5

-қаптамалы қосу дискілері;
3,4-
нығырлау дискілері;

6

- серіппе;

7

-соңғы беріліс жетекші тегершігі;

8

-айыру шары; 9-

сырға;

10

-тежегіш басқышының тартпасы; А, Б-шектеулі тіректер.

3.8.ДОҢҒАЛАҚТЫ ТРАКТОРДЫҢ ТЕЖЕУІШ ЖҤЙЕСІ

Қозғалыс жылдамдығын тоқтату, азайту және трактордың тӛмен түсуі не кӛтерілуі кезінде ұстау үшін тракторлар тежеуіш механизм және жетектен тұратын тежегіш жүйесімен жабдықталады.

Тежеуіш механизм трактор қозғалысы қарсыластығын қосымша реттеу жасалуын қамтамасыз етеді. Қозғалмайтын және айналушы тетіктер арасындағы үйкеліс күшін қолдануға негізделген фрикцион тежеуіштер кең қолданысқа ие болады.

Фрикцион тежеуіштер беттерінің үйкелу формасына қарай
таспалы, негізгі
және
дискілік

деп бӛлінеді .

Орналасу орнына қарай тежегішті
орталық
(трансмиссиялық) және
доңғалақты:

алғашқылары трансмиссия білігіне әсер етеді, екіншілері — доңғалақ күпшегіне әсер етеді.

Жұмсалуына  қарай  тежеуіштер
жұмыс
және
аялдамалық

деп бӛлінеді.
Қазіргі тракторларда дискілік тежеуіштер кеңінен қолданылған. Тежеуіштер
құрғақ
және

ылғалды
(майда жұмыс жасаушы),
ашық
және

жабық д еп бӛлінеді. ВТЗ-2032А тракторы жабық құрғақ диск тежеуішімен жабдықталған (3.16-сурет).

Тежеуіш ӛстік бағытта жылжу мүмкіндігі бар соңғы беріліс жетекші тегершікті 7 айналушы біліктің оймакілтегінде орнатылған фрикцион қаптамалы екі қосу дискісінен

2

және

5

тұрады. Олардың арасында екі қыспақ диск

3

және

4

болады ,

олар екі сырға

9

және тежегіш басқышты тартпамен

10

біріктірілген. Қысушы дискілер арасында қиғаш ойықта айыру шариктері 8 с

алынған. Нығырлау дискілері серіппемен 6 бір- біріне қысылған.
Тежегішті басқышқа басқан кезде тартпа

10

сырға арқылы

9

нығырлау дискісін жан-жаққа (бір-біріне қарсы)

3

және

4

бұруға тырысады. Нәтижесінде айыру шариктері

8

ойықтан итеріледі де және нығырлау дискісінің жылжуын күштейді

3

және

4

ол соңғы беріліс жетекші тегершегінің білігін бойлайды

7

, сол кезде біріктіру дискілерін

2

және

5

тежегіш қаңқасымен қосылған жылжымайтын тіреу дискісіне 1 тығыздайды. Шектеуші шекке дейін сағат тілімен тежегіш білігін бұрған кезде Б тежеуіш дискіге келіп тіреледі

4

, ал диск

3

үйкеліс күші есебінен қозғалысты жалғастырады және тежеуіш үйкелу сәтін ұлғайтады. Осылайша, трактор доңғалағы мен соңғы беріліс жетекші тегершіктерінің тежелуі жүзеге асырылады.

Доңғалақтың тежелуі бір уақыттағы
немесе
бөлек
болуы мүмкін

Бӛлектері оң және сол жақ басқышқа әсер етеді де, бұрылу радиусы азаюы есебінен трактордың бұрылу сәтін кӛтереді. Тежеуіш жүйенің негізгі ақаулары және оны жоюдың тәсілдері 3.7-кестесінде келтірілген.

Ақаулар
Белгілері
Жою тәсілдері
Тежеуіш механизм реттеу

бұзылуы

Доңғалақ тежелуі толық емес
Тежеуіш механизмді реттеу
Қосу дискілерінің қаптамасы майланған не тозған
Қаптаманы жауып-шаю. Қажет болғанда қаптаманы ауыстыру

БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫ

1.

Трактор шассиі құрамына қандай агрегат енеді? 2.

Трансмиссия негізгі жұмсалу бағыты? 3.

Трансмиссия беріліс жалпы қатынаыс дегеніміз не? 4.

Іліністің негізгі қызметі не? 5.

Іліністің негізгі ақаулары қалай анықталады?

6.

Трактор трансимиссиясы қандай агрегаттан тұрады? 7.

Іліністің жұмсалуының негізгі қасиеті не? 8.

Жетектегіден басқа іліністің жетекші бӛлігіне не жатады? 9.

БҚ не қызмет етеді? 10.

БҚ қандай белгісімен топтастырылады? 11.

Трактордағы аралық қосынды жұмсаулының мәні неде? 12.

Инелі мойынтіректі кардан тоспасын майлауда қандай материал қолданылады? 13.

Кардан берілісі қандай тетіктен тұрады? 14.

Қос кардан берілісін жинау ерекшелігі неде? 15.

Жетекші белдік қандай механизмнен тұрады? 16.

Басты берілістің қандай түрлерін білесіз? 17.

Дифференциал не үшін қажет? 18.

Дифференциалды не мақсатта бекітеді? 19.

Доңғалақты трактордың жүріс бӛлігінің жұмсалуы неде? 20.

Аспаның қандай түрлерін білесіз? 21.

Трактор доңғалағы қандай элементтен тұрады? 22.

12.4R28 шанағы маркасын талдаңыз. 23.

Алдыңғы басқарылатын доңғалақтың орнығуын қандай шама сипаттайды? 24.

Рӛлдік басқарудың жұмслау қасиеті? 25.

Рӛлдік басқару қандай негізгі құрылғыдан тұрады? 26.

Рӛлдік басқарудың қандай типтері бар? 27.

Рӛлдік трапецияның рӛлдік басқаруда орындайтын негізгі қызметтері? 28. Рӛлдік доңғалақтың орналасу биіктігін реттеуідегі әрекет ету тәртібі қандай? 29.

Тежеуішті қандай қызметіне қарап айырады? 30.

Таспа жетеуіштері дискіліктен немен ерекшеленеді?

4.ТРАКТОРДЫҢ ЭЛЕКТРЖАБДЫҚТАРЫ

4.1.ЭЛЕКТР ҚУАТЫНЫҢ КӚЗДЕРІ

Қазіргі тракторларды электржабдықтармен жарақтайды, олар қозғалтқыштың қосылуын, жұмыс қоспасын жағы (карбюраторлы қозғалтқыш), жарық түсіру, жарық әрі дыбыс сигналы, бақылау-ӛлшеу аспабының қоректенуі, қосымша жабдықтардың электржетегі, тоқтың кӛзі мен тұтынушының қосылуы және оның қорғанышынан тұратын ӛзарабайланысқан электрлік және электрон жүйесінің күрделі кешен. Электр энергиясы аккумулятор батареясы, генератор, магнето жататын тоқ кӛзімен ӛңделеді.

Тоқты тұтынушыларға стартер, сигнал әрі жарық түсіру аспаптары, бақылау-ӛлшеу аспаптары және қосымша жабдықтар жатады.

Аккумулятор батареясы негізгі және қосымша қозғалтқыш қосуда стартерді электрмен қамтуды қамтамасыз етеді, сонымен қатар жұмыс жасамайтын генератор немесе қуаты жеткіліксіз болғанда басқа да тұтынушыны қамтамасыз етеді. Тракторда қорғасын қышқылды аккумулятор батареясын орнатады, онда тоқ қалыптастырушы үрдісте жағымды электродтың қорғасын пероксиді қатысады, ертінді қорғасын кері электродты және оларды айырушы электролит — күкірт қышқылының су ертіндісі қатысады. Электролитдегі күкірт қышқылының мазмұны және, тиісінше, электролиттің тығыздығы зарядталу кезінде ағып кету және жоғарылатылуы мүмкін. Батарея зарядын толтыру процесі химиялық энергияны электр энергиясына беру және керісінше жүзеге асады. Толық зарядталған батареяның белгілі бір соңғы кернеуге тұрақты токпен үзіліс кезінде беретін электр қуаты батарея сыйымдылығы деп аталады. Батарея қуаты ампер- сағатпен ӛлшенеді.

Аккумулятор батарея
(4.1-сурет) бӛлімшеге бӛлінген моноблоктан

1

тұрады. Әр бӛлімшеде (ұяшықта) бір  аккумулятор орналасқан. Моноблокты қышқылға тӛзімді түбінде 11 қабырғасы бар материалдан жасайды, оған тілімшелер сүйенеді. Ұяшыққа жағымды 10 және кері 2 тілімше салынған. Аккумулятор тілімшелері тор ретінде, белсенді массамен — ұнтақ тәріздес қорғасынмен толтырылған.

Түрлі полярлық электродтарды  белдікше қылып  жартылай

жатқызып        жинақтайды        да,        аккумулятор        сыртқы        тоқбергіш ретінде жұмсалушы борнмен 8 жинайды. Жартылай біліктер электродтар біліктеріне біріктіріледі. Оң тілімшелері теріс арасында орналасқан, сондықтан теріс электродтар оңнан артық. Екі теріс электродтар арасында болғанда, оң электрод екі жақтың белсенді массасына және деформацияға ұшырамаған ӛзгерістерге ұшырайды. Сепараторлар 7 пластиналардың қысқа тұйықталуына кедергі келтіретін және электролит арқылы еркін ӛтетін интер электрод кеңістігіне орналастырылады. Кеуекті қышқылға тӛзімді материалдардан жасалған бӛлгіштер жасалды. Тұтқаны қақпақты 5 жабады, онда электролитті құюға арналған тесік қарастырылған. Толтырғыш тесік тығынмен жабық. Штепсельдің аузында батареяның ішкі қуысын атмосфераға жібереді, ол химиялық реакциялар кезінде босатылған газдардан құтылу үшін қажет. Аккумуляторды жинағаннан кейін аккумулятор қақпақтары арнайы қышқылға тӛзімді мастикамен толтырылады. Аккумуляторға батареяларды дәйекті қосу үшін әрқайсысы теріс электродтардың жарты блогын орналасқан батареяның жанында оң электродтардың жарты блогымен байланыстырады. Шығарушы борнға шеткі аккумулятор қаңқалық полюстік 3 және 6 клемманы пісіреді. Жағымды шығару қаңқасы диаметрлікеріге қарағанда 2 мм кӛп емес. Осылайша, электржабдық жүйесіне батареяны бұрыс қосу мүмкіндігі жоққа шығады. Ол жұмыс істеуі үшін қажетті батарея сипаттамалары, ӛндірістің күні мен батарея белгісі кӛрсетілген, мысалы, 6СT- 55ЭM болатын жеке батареяларды қосатын ӛткелде кӛрсетілген. 6-шифрдың бірінші таңбасы 12 В атауыш кернеуін анықтайтын қосылған бірқатар батарея санын кӛрсетеді.

-сурет. Аккумулятор батарея:

1

-моноблок (бак);

2

-кері тілімше;

3

-кері клемма;

4

- маңдайша;

5

-қақпақ;

6

оң клемма; 7-

сепаратор;

8

-шығару қадасы (борн); 9-

жартылай бокс;

10

-оң тілімше;

11

- қабырға.

Бірінші сан соңынан жұмсалуын кӛрсетеді: CT - Стартер, сандар 55 - және бӛлгіш (М - микрокеуектік пластикалық) - жиырма    сағаттық    ағызу    кезінде    ампер-сағаттағы   атауыш

сыйымдылық, келесі әріптер моноблок (қатты резеңке E) ӛндіру үшін пайдаланылатын материалды сипаттайды. Құрғақ- зарядталған батареялар ҚЗ(- құрғақ зарядталмаған ҚЕ) белгіленген. Батарея дайындау және оны пайдалану ӛндірушінің нұсқауларына сәйкес жүзеге асырылуы тиіс. Жұмыс кезінде аккумуляторды зарядталған күйде және таза күйде сақтау керек. Батареяның орындалу дәрежесі электролит тығыздығы немесе әрбір жасуша батарея кернеу мәнімен  анықталады. Электролиттің    тығыздығы    гидрометрмен    ӛлшенеді.   Толық

зарядталған батарея электролит C тығыздығы -30

0

C дейін қысқы температурасы орталық аудандар үшін ауа-райына қарай, 1,3 тығыздығын г/см3 ұсынылады °40 дейін температурада 1,27г/см3 болып табылады - 1,25 г / см3. Генератор - трактор негізгі электр қуат кӛзі -  түзеткішті және кернеу реттегіштің толық ӛндіруші жиынтығы деп аталады. Сипаттаған генератор жиынтығы кернеу мен қуат генераторы және бақыланатын кернеу ауқымы, электр энергиясы мӛлшерінде, айналмалы жиілік диапазонында және диск генератордың беріліс қатынасы деңгейінде бағаланады. Магнит ӛрісіндегі жабық жолсерігі жүруі бойынша электр күшіне (ЭМӚ) байланысты пайдалы белгілі физикалық құбылысына негізделген генератор принципі болады. Бұл жағдайда пайда болатын күшті индуктивті деп атайды. Ағымдағы бір оралатын, жинақталатын бір фазалы ток қалыптастыру индукцияланған, ондағы генератордың ӛткізгіші болса, 120 ° бұрышта біркелкі орналасқан үш бірдей орама болған кезде үш фазалы ток енгізіледі. Қазіргі заманғы тракторларда генератор жобалары ВТЗ- 2032A трактор орнатылған, ол біріктірілген түзеткіштер (4.2- сурет) бар жабық контактісіз үшфазалы динамо машинасы болып табылады. Генератор статор 4 11 және 12 қақпағы, ротор 5, түзеткіш 15 және 13 реттеуіш кернеу орнатылған. Статорда электрлі болаттан жасалған плиталардан құрастырылмаған 9 полюс бар. Статор орамасының 3 катушкалары полюстерге қойылады. Үш сериялы байланысқан катушкалар фазаны құрайды. Әрбір фазаның басы келесіның соңына қосылады, нәтижесінде «үшбұрыш» қосылымы құрылады.

Статор   11болтпен   12   тартылған   генераторы  суырылып

қақпақтары арасында орнатылған. Қақпақтарда қозғалтқышқа генераторды бекіту үшін 10 гильзалар бекітілген. Алдыңғы нысанда болаттан құйылған қозғалтқыштың қаптамасы 7 бекітіледі. Бұл катушка тікелей токпен қамтамасыз етіледі. Кесу жолындағы генератордың 5 роторы алты сәулелік жұлдыз секілді. Ротор плиталары  электротехникалық табақшадан қабылданады. Ротордың білігі жабық құрастырылым шарикті мойынтіректеріне орнатылады. Фазалардың статор орамасының шеттерінің «салмағы» және үш диодтың электр энергиясын тұтынушылардың арналған бір «плюс» тура қосылған ӛткізу релесі қосылған түзеткіштер 13. Оған кері ӛткізу үш диодты түзеткіш қосылған.

Стартердің  релесін қосу үшін  «Д» клеммасы қолданылады. +5°С жоғары орташа тәуліктік температурасы кезінде реттеу бұрандасы 14 Л әрпімен соңына қарай толық қосылған болуы керек. Генератор ротордың білігіне қатаң бекітілген 8 белбеу- тегершік арқылы іске қосылады. Қозғалтқыштың артқы жағындағы ротордың білігінде ауа саңылаулары тесіліп, түзеткіш, кернеу реттегіші және орамдағы генераторды салқындататын белбеу-тегершік дӛңгелегі 9 орналастырылған.

Тоқ кӛзінің негізгі ақаулары және оны жоюдың тәсілдері 4.1-кестесінде келтірілген.

Ақаулары
Белгілері
Жою тәсілдері
Генератор

Генератор тізбегіндегі ақау -
батарея

Генератор тоқ бермейді не заряд тоғын аз ӛндіреді
Ақауды анықтау әрі жою
Жетек белбеуінің тартылуы
әлсіз

Жетекті белдеу
тартылысын реттеу
Тегершік бекуі әлсіз
Сомынды тарту

Генератор жетекті белбеуі шамадан тыс тартылған
Генератор шуы
Белбеудің тартылуын реттеу
Аккумулятор батареясы

Электр тізбегінің бұзылуынан тоқ шығыны бар

Аккумулятор батареясы жылдам ӛшеді

Ақауды анықтау әрі жою
Генератор жетек белбеуі
босқа орау

Белбеу тартылуын реттеу
Аккумулятор жарамсыз
Аккумулятор желдету тесігінен электролит шығады
Аккумулятор батареясын

ауыстыру
Электролит деңгейі шамадан
тыс жоғары

Резеңке сорғымен артық
электролитті сорып алу

Электр стартер, бастапқы жиілігі ішкі жану қозғалтқыш, иінді білігінің айналуына мүмкіндік беретін құрылғылар болып табылатын бензин қозғалтқыштары 40-50  айналым/мин. сығылған ауаның баяу айналу қажетті температурасына дейін қызады және отынды жандырмайды да, жану камерасына айдалады, ӛйткені дизельдік қозғалтқыштар иінді біліктің  жоғары жиілігінде, әдетте, 100-250 айн/мин. бұрылуы керек.

Бастауыштар мен негізгі қозғалтқыштар.

Стартер негізінен мотор, диск механизмі және электромагниттік бақылаудан тұрады. Мотордың барлығы дерлік түріне қарай стартер үшін бірдей, олар тӛрт полюстен тұрады. Сериялық қоздыру қозғалтқыштары жиі қолданылады. 4.3- суретте кӛрсетілген A-120 дизель қозғалтқышының стартері полюстері бар орган 13 және қоздыру ӛткізгіш 11, арматура 12, қылқалам, магниттік қосқыш және бастапқы тісті механизмнен 16 тұрады. Арматура білігі қола тӛлкеге айналады, орамасының бірнеше бӛлімі тікбұрышты қиманың оқшауланбаған мыс сымынан зәкір ұяларға жинақталады. Щеткаға 9 қарсы басқан жинаушы  пластинаға  10,  қосылған  таспа  әрбір  бӛлімнің ұшы, «салмақ» қосылған екеуі, қозғау орамасының бір ұшын орамасының саласындағы басқа соңын тартқыш реле зәкірі 8 қосылған. Электромагнитті реле ӛзегі 3 және алынбалы жылы орамасының 4 және 1 бастапқы кесуші тетікпен жалғамасы жылжымалы тегершікті 2 ұстап тұрады. Стартер аспаптар тақтасы орналасқан құлып орнатылған кілт арқылы енгізіледі. Құлыптау контактілері жинақтағыш орамнан және батареядан сымдарға қосылады.

Стартер кілтті сағат тілімен бұрап, тартқыш орамасының тәрізін жабу арқылы қосылады. Ілгерілеуші орамасы, ол арқылы ӛткен кезде, жылжымалы арматура ішіне тартылатын ядроны магнит етеді. Арматура 12 қадамдар бір тісті тетігінің ұшын 16, сермер тәжі қозғалтқышы бар келісімнен оны енгізу және байланыс диск 5 арқылы басқа ұшын стартер батарея тізбегіне жабады. Екі магнит ӛрісінің ӛзара (бір қозу орамасының және басқа да арматура орамасының жинақталуы) қозғалтқыштың бар стартер тісті сермер бұрылады. Стартер 12 арматураны бұра бастайды. Жылжымалы арматураны 2 позицияда ұстап тұру үшін ұстағыш катушка 4 қызмет етеді. Сермер стартерінің тәжі жылғаны іске қосу тегершікті бұра бастайды және автоматты түрде асылып ілінісу арқылы арматура білігінен 17 бастап ажыратылады. Электр стартерлерінің негізгі ақаулары және оны жоюдың тәсілдері 4.2-кестесінде келтірілген. 4.2-кесте. Электр стартерлерінің негізгі ақаулары және оны жоюдың тәсілдері.

Ақаулары
Белгілері
Жою тәсілдері
Стартер релесінің байланыс тұйығу сәті дұрыс

реттелмеген

Стартер қосқанда қыржыл бар

Стартер қосу сәтін реттеу
Аккумулятор батареясына баратын жетек ұшының бірі
ағытылған

Аккумулятор батареясы шығысында жетек ұшын қатты
тарту
Жетек ұштары және аккумулятор батарея шығысы қатты тотыққан

Батарея шығысын және жетек ұшын мықтап тазарту, техникалық вазелинмен байланысқа түспес

бӛлігін майлау
Аккумулятор батареясы отыруы салдарынан стартер
қосу сәті аз
Стартер қозғалтқ ыш иінді білігін айналды рмайды

Аккумулятор батарейін қалпына дейін толық зарядтау
Қосу релесін реттеу бұзылған не байланыс
болты тозған

Байланысты тазарту және стартерді қосу релесін реттеу
Стартер қысқа тұйықталған

Стартерді ауыстыру

4.3-cурет. Д-120 дизелінің страртері:

1

-қосу тетігі;

2

-тарту реле зәкірі;
3, 4
-тарту әрі ұстап тұру (тұйық) орама;

5

-бйланыс дискі;
6, 7

- ұстаушы әрі тартушы орама шығару ұштарын біріктіру клеммасы;

8

-аккумуляторға жетекті қосу клеммасы;

9

-токӛткізгіш щетка;

10

-коллектор;

11

-қосу орамасы;

12

-зәкір;

13

-қаңқа;

14

-серіппе;

15

-зәкір білігі;

16

-қосу тегершігі;

17

-еркін жүріс жалғастырғышы.
Негізгі   қозғалтқыш   страртері   жұмысын   басқару жүйесі

жұмысын        жасаушы        қозғалтқыш        кезінде        стартерді        қосу мүмкіндігін жоққа шығарады. Электр стартердің негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері 4.2-кестесінде тіркелген. 4.3        ЖАРЫҚ        ТҤСІРУ        ӘРІ        БАҚЫЛАУ        АСПАПТАРЫ, ҚОСЫМША ЖАБДЫҚТАР

Нӛмір, кабиналар, бақылау-ӛлшеу құралдарының, қозғалтқыш бӛлімі жарықтандыру жоғары сапалы және т.б. түрлі жағдайдағы жұмысы, жол жарықтандыру, трактор габаритін беру және жеке жүйелері (ескерту шамдары) жай-күйін, күтілетін  және маневр қамтамасыз етуге арналған жарықтандыру құрылғылары осы аспаптарға жатады. Жеңіл құрылғылардың оптикалық жүйесі  қыздыру шамын, шағылыстырғышты және диффузорды қамтиды. Шам - жарық кӛзі. Параболоид түріндегі рефлектор шамы шамалы қатты бұрышта шығарылған жарық ағынын шоғырландырады. Ашық материалдан жасалған диффузор тік және кӛлденең жазықтықтағы жарық ағынын қайта бӛледі. Қыздыру шамы шоғырландыру ернемек 5 немесе оған және терминалдар 6 жоқ, шыны колба 1 (4.4-суретін қараңыз, а- с) бір немесе екі қыздыру жібі 2 және 3 қақпағынан 7 тұрады. Фар орнатылған екі тізбекті шам: шағылыстырғыш спиралі оптикалық осіне жоғарыда орналасқан жоғары сәулелі маңдайша рефлектор фокусы, сәуленің спиралі  орналасқан. Бұдан басқа, екі жақты шамдар парковка (тоқтау шамы), бағыт кӛрсеткіштері және артқы шамдар үшін де қолданылады. Жарық құралдың лампа ұстағышын бекіту және электродтар энергия кӛзінен тоқ алу үшін пайдаланылатын шам базасы, қыздыру талшықтары қақпағына қосылу байланыстары болады.

Лампалардың шүмегі және ернемекті негіздері болады.

Ұяшығы бар шам (4.4 в,с суреттерін қараңыз), бұл тұжырымның жіпке қатысты дәл орнын қамтамасыз етуі қиын. Штепсельдік негіз шамға сенімді түрде бекітілуіне жол бермейді. Шоғырландыру ернемекті қақпағы бар қамтамасыз ету рефлекторы автомобильдің тұманға қарсы шамдармен талшықты жіпті дәл фиксинг үшін (4.4 а суретін қараңыз) тек белгілі бір қалыпта құрылымдық  элементі бар оптикалық элементті шамды

орналастыруға болады.

Трактор шамдары трактордың жолын, сондай-ақ орнатылған машиналарды шаммен жарықтандыруға арналған шамдарының (4.4-суреті, г) негізгі бӛліктері 6 қаңқа және шағылыстырғыштан 12 тұратын оптикалық элементі, қайтарғыш 3 линзасы 13 мен болат жолақты шамнан жасалған. Тотығуды болдырмау, ылғалға және механикалық бүлінуге кедергі келтіретін алюминий шағылысқан беті арнайы лакпен жұқа қабатпен сырланады.

4.4. Жарықтандыру аспабы:
а, б, в

-екі жіпті ернемекті арнаулы, екіжіпті сұққышты және сәйкесінше біржіпті сұққышты қызу шамдары:

1

-шыны колба; 2,

3

-қызу жіптері;

4

-экран;

5

-фокустаушы ернемек;

6

-шығару;

7

-цоколь; г

-фара:

1

-оптикалық элемент;

2

-ішкі ернеу;

3

-шам;

4

-реттеуші бұрама;

5

-тірек сақина;

6

-фара қаңқасы;

7

-ернемек цоколь; 8-

қосу табаншасы; 9,

10

-сымдар;

11

-сымды ұстағыш;

12

-параболоид шағылыстырғыш;

13

-сейілдіргіш;

14

-экран;

15

-ұстағыш;
д, е
-сәйкесінше алдыңғы және артқы фонарь:

1

-сейілдіргіш;

2

-тӛсем;

3

-қаңқа;

4

-байланыс табаншасы;

5

-патрон ұстағыш;

6

-резеңке амортизатор;

7

-шам ұстағыш; 8-

бұрама;

9

-катафот (жарықтықайтарғыш);

Т

-тежеу сигналы;

Б

- бұрылуды кӛрсеткіш;

Г

-габар шамдар.

Параболоидты шағылыстырғыш шыңында орналасқан фараның оптикалық элементінде P45т-41 біртұтас ернемекті негізі бар қосарланған лампа орнатылады. Лампа сымдары тік бұрышты тілімше түрінде жасалады, онда 9 және 10 сымы бар қосқыш және 11 сым ұстағышы орналастырылады. Фараның оптикалық элементінде, тұрақ жарықтың шамдары мен тұрақ лампалары орнатылады. 14-суретте жіптің шамының тікелей сәулелерінің шығуын жабатын, ұстағышын пайдаланып, тетіктер арқылы шағылыстырғышқа 15 бекітіледі.

Фаралар корпусына қатысты оптикалық элементті орнату 4 тік және кӛлденең бұрандалармен жасалған. Фаралар дұрыс реттелуі керек. Олай болмаған жағдайда жолдың жарықтығы азайып, соққылық әсері артады. Фаралар арнайы оптикалық құрылғы немесе экран арқылы реттеледі.

Жарықтандырғыш        құрылғылар жарықтандыру құрылғыларының міндетті жиынтығына кіреді. Жарық сигнал беру құралдарын жақсы сәйкестендіру сигналдардың түсі мен олардың жыпылықтайтын режимін ӛзгерту арқылы қамтамасыз етіледі.

Трактордың алдында бір қызыл шам болмауы керек.
Артқы жағындағы ақ түсті тек кері сәуленің жарығы

үшін (кері лампаның ақ түстері, сондай-ақ алдыңғы шамдар, бақылаушыға    қарай    жылжыған    трактор    сигналдары) және

тақтайшаның жарығына рұқсат етіледі.
Артқы тұрақ жарығы,

тұрақтар мен тежеу сигналдары әдетте қызыл түспен белгіленген. Паркинг шамдарын және тежегіш сигналдарын бір уақытта қосқан кезде оларды сенімді ажырата алу үшін олар жалпы әртүрлі жарықты болуы керек. Алдыңғы тұрақтар мен тұрақ жарықтары ақ болады.

Алдыңғы және артқы бағыт көрсеткіштерінің жыпылықтайтын сигналдары қызғылт сары түсті болады. Қызғылт сары және қызыл түске бояғыштар (катафорлар) да қолданылады.

Аялдама шамдары нашар кӛріну жағдайында трактордың жалпы ӛлшемдерін жеңіл анықтау үшін арналған. Бүйірлік шамдар бірдей биіктікте және трактордың бойлық ӛсіне перпендикуляр жазықтықта симметрия жазықтығынан бірдей қашықтықта орнатылады.

Тежегіш сигналы тежегіштер белсендірілгенде және баяулау немесе трактор тоқтаған кезде сигнал іске қосылады.

Айналдыру сигналдары

- трактордың қозғалыс бағытын ӛзгерту туралы сигнал беруге арналған жеңіл құрылғылар.

Қозғалыс бағытын ӛзгерту қозғалыс жағдайын айтарлықтай ӛзгертеді. Сондықтан, осы маневр туралы хабар беретін жарық сигналдары кӛріністі жоғарылату керек. Бұл олардың жарық қарқындылығын арттыру және жыпылықтайтын режимде жұмыс істеу арқылы жүзеге асырылады. Кӛрсеткіш сигналдарының жыпылықтау жиілігі 1-2 s1 (минутына 60 -120 рет) диапазонында болады.

Нөмірлік кесте
белгілі бір жерде орнатылған бір немесе екі шаммен жарықтандырылуы мүмкін.
Рефлекторлар

басқа кӛлік құралында орналасқан кӛзден шығарылған жарықты кӛрсете отырып, трактордың қараңғы бӛлігіндегі жалпы ӛлшемдерін белгілеуге мүмкіндік береді.

Жарық шамдарын жеке құралдар түрінде жасауға болады. Дегенмен, орналастыру үшін орын болмаған кезде және орнатудың ыңғайлылығы үшін түрлі комбинациядағы шамдар алдыңғы және артқы шамдар немесе шам блоктар түріндегі жалпы дизайнға біріктіріледі.

Алдыңғы шамы (4.4-сурет, е) бұрылыс кӛрсеткіші және тұрақ шамы ретінде қызмет етеді және трактордың оң және сол жағына орнатылуы мүмкін.

Артқы жарық сигналы
(4.4

сурет,  e) бұрылыс   сигналдық

индикаторы, тежегіш сигналы, тұрақ жарықтары, ретрофлейтор және пластинаның жарықтандыруы ретінде қызмет етеді.

Аспаптық құрылғылар майлау жүйесінің және қозғалтқыштың салқындату жүйесінің жұмысын, резервуардағы отынның және батарея зарядының болуын бақылауға арналған. Әрекет принципіне сәйкес, құрылғылар электр және механикалық деп бӛлінеді. Электр аспаптарын трактордың борттық электр желісі қамтамасыз етеді.

Механикалық құрылғылар ӛлшенген ортаны (мысалы, майлау жүйесінде қысым ӛлшеуге арналған қысымды ӛлшеуіштер) энергиясын қолдану арқылы кӛрсеткіштер береді. Электр құрылғыларының механикалық құрылғылармен салыстырғанда артықшылығы бақылау орнынан байқау орнына дейінгі сигнал беруді жеңілдетеді.

Электрлік термометр (4.5-сурет, а) майлау жүйесінің және қозғалтқышты салқындату жүйесінің жұмысын бақылауға арналған. 12 болат корпусының ішіне орналастырылған жылжымалы магниттері 12 ӛсі, кӛрсеткі 6 және кӛрсеткіші 8 болады. 8-слот магниттің айналу бұрышын және қозғалыс шектеуін шектейді. Екі пластикалық блокта 10w w2 w3 катушкалар бар, олардың ағымы бақыланатын ортада орналасқан сенсордың кедергісіне байланысты.

Электр термометрінің сенсоры корпус
4, термистор 1, 3 серіппелі және оқшаулағыш қаптама 5 тұрады.
Термистор

- мыс пен марганец оксидтерінің қоспасымен жасалған жартылай ӛткізгіш машина. Оның қарсылығы температураға кері әсер етеді. Салқындатқыштың температурасы ӛзгерген кезде, сенсордың қарсылығы айтарлықтай ӛзгереді, бұл кӛрсеткіштің wb w2, w3-дегі айнымалы ток күшінің ӛзгеруіне әкеледі. Нәтижесінде, кӛрсеткі 6 бар сақина магниті 6 айналады және салқындатқыш температурасына сәйкес келетін таразыға орнатылады.

Манометр қозғалтқыштың және трансмиссиялық майлау жүйелерінің, сондай-ақ тракторлық пневматикалық жүйенің жұмысын бақылауға арналған. Механикалық қысым бергішінде датчик элементі және кӛрсеткіш бірыңғай түрі  болады. Құбырдың кӛмегімен бақылауға болатын ортаның қысымы икемді, жазық мембранамен жабылған құбырлы серіппелі немесе қатаң стақан түріндегі сезімтал элементке беріледі. Сезімтал элементін беріліс механизмі арқылы бұзу, не  ӛзгерту кӛрсеткінің

қозғалысына әкеледі.
Электр манометрі

электр термометріне ұқсас. Бұл түрдегі манометр сенсор дене, диафрагма және диафрагмаға тете жүйесімен байланыстырылған реостаттан тұрады.

Апатты дабыл қозғалтқышы суыту жүйесіндегі сұйықтықтың температурасын және қозғалтқыштың майлау жүйесіндегі май қысымының тӛмендеуіне жол бермейді де, трактор жүргізушісін дер кезінде ескертеді. Әрбір дабылдың сенсоры және аспап тақтасындағы индикаторы болады.

Отын деңгейін өлшеу құрылғысы трактор операторына резервуардағы жанармай мӛлшерін және қосымша тежегішінсіз трактор жұмысының болжалды ұзақтығын есептеуге мүмкіндік береді. Электрлік құрылғылар резервуарда орнатылған реостат бергіші мен магниттік электрлік кӛрсеткіш кӛмегімен жанармай деңгейін ӛлшеуге арналған. Отын деңгейінің индикаторы жұмыс жасау қағидаты электр манометр кӛрсеткіші жұмысының қағидасына ұқсас. Отын деңгейін кӛрсету шәкілін бак кӛлемі үлесіне қарай бӛлу қарастырылған, сондықтан шәкілде әдетте 0,

1

4

1

2

3

4

, «Т» (толық) белгілері болады.

Қозғалтқыш жылдамдығын (тахометр) және жүргізу жылдамдығын ӛлшеуге арналған аспаптарға (жылдамдықты ӛлшеудің) жалпы жылдамдығы жоғары түйінді бар (датчик) және әртүрлі кӛрсеткіш жатады. Тахометр кӛрсеткіштері қозғалтқыш жылдамдық режимін және оның шамамен жүктелуін  бағалау үшін қажет. Спидометр трактор қауіпсіз жылдамдығын таңдауға мүмкіндік береді. Жылдамдығы жоғары құрастыру жобалау тахометрін сынақ торабында толықтыру әдеттегі жұмыс уақытының жалпы санын анықтауға мүмкіндік береді. Спидометр жоғары жылдамдықтағы құрастыру ұштастыра бӛлігін, санау, жалпы қашықтығын трактордың жалпы жүрген жолын анықтауға мүмкіндік береді. Қозғалтқыштың шартты сағат жалпы сомасы трактор негізгі жүйелеріне техникалық қызмет кӛрсетуді жоспарлауға, жалпы ӛткен жолды есепке алуға зор мүмкіндік береді. Ток күшін ӛлшеуге арналған құрал (амперметр) аккумулятордың зарядсыздану режимін, сондай-ақ генератордың жұмысын бақылауға арналған. Амперметр генератор мен батарея арасында қосылып, зарядты немесе разрядтық токты ӛлшейді. Ең жиі  қолданылатын  амперметрлер  тұрақты  магниттік  электрлік

тип болып табылады. 4.5в -суретте, осы түрдегі амперметрдің негізгі орналасуы тәрізі кӛрсетілген. Тұрақты магнит 4 қысқыш 1 зәкірше 6 жұмсақ болаттан қосылған үрмелі темір жол  торабында ағымда жоқ болса, зәкірше арқылы тұрақты магнит нӛлдік күйде кӛрсеткіні ӛткізеді, кӛрсеткінің 2 бір ӛсі 7 орнатылған.

4.5-сурет. Бақылау-ӛлшеу аспаптары және сигнал аппаратуралары:

А

-электр термометр:

1

-терморезистор;

2

-қағаз тӛлке;

3

-серіппе;

4

-қаңқа; 5-оқшаулаушы тӛлке;

6

- тіл;

7

-қозғалмайтын магнит;

8

-шектеуші;

9

-жырық;

10

-негіз;

11

-қозғалмалы сақиналы магнит;

12

- экран;

б

-қозғалмалы магнитті амперметр:

1

-қыспақ;

2

-тіл; 3-

магниттұйығы;

4

-тұрақты магнит;

5

- негіздеме; 6-зәкірше;

7

-ӛс;

8

-тірек (ӛкшелік); в

-тірексіз дыбыс сигналы:

1

-рессор аспасы;

2

- реттеуіш бұрама;

3

-шығару клеммасы;

4

-қақпақ;

5

-электрмагнит;

6

-электрмагнит жүрекшесі;

7

- қаңқа;

8

-реттеуші тӛсем;

9

-мембрана;

10

-үзгіш; 11-

зәкір;

12

-резонатор.

Магнитті тұйық 3 қоршаған орта температурасының ӛзгеруіне байланысты қосымша қатені азайту үшін тұрақты магнитпен орнатылады. Зарядтау немесе босатылған кезде сым арқылы ағып батарея ағымдағы токтың күші және бағытына сәйкес келетін белгілі бір бұрышы зәкіршек кӛрсеткіні тастаса магнит ӛрісін тудырады. Егер аккумулятор зарядталып жатса, кӛрсеткі «+» таңбасынан «-» белгісіне қарай ағып кетеді. Дыбыстаушы әрі дыбыстаушысыз туралы дыбыстық сигналдар дыбыс және үндестік шу сипатына, және түріне қарай бӛлінеді. Тракторлар шуылсыз дыбыстық сигналдарды пайдаланады, арнайы акустикалық есептеусіз әрі шулы болып табылады. 4.5-суретте электромагниттік тербеліс жүйесі бар шулы, шуы жоқ дыбыстық сигнал құрылғысы ұсынылған. Осы дыбыстық сигналда электромагнит катушкасы рӛлдік дӛңгелектегі түйме арқылы аккумуляторлы электр тізбегіне қосылады. Күту сигналында 10 ашқыштың контактілері жабылады, электромагнит электрмен жабдықтау тізбегіндегі 5 сигнал диафрагма 9 және қуысына 12 бірге жылжиды, арматураны 11 тартқан кезде анкерлік нӛмірдің соңы  ажыратқыш 10 жылжымалы байланысты басады және электромагнит жеткізу тізбегі ашылады. Бастапқы орнына серпімді күшті қайтару арқылы мембраналық, ажыратқыш байланыс қайтадан  жабылды  және сигнал  түймесі басылғаннан

кейін үрдіс қайталанады.

Трактор жарақтарына кабина желдету құрылғысы, жылу, радио және басқа да агрегат үшін жылытқыш, ауа баптағыш жатады. Жарық түсіру аспаптарының негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері 4.3-кестесінде келтірілген. 4.3-кесте. Жарық тҥсіру аспаптарының негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері

Ақаулар
Белгілері
Жою тәсілдері

Амперметр тілі бұзылды
Амперметр қуатты кӛрсетпейді
Амперметрді ауыстыру
Қыздыру        жібі        жанып

кетті
Шам жанбайды
Жанып кеткен шамды
ауыстыру

Тұтынушылар        қосылу
жетектерінің        орны тотыққан

Тотыққан сымды тазарту және мықтап біріктіру

4.4.ТРАКТОР ЭЛЕКТРЖАБДЫҚТАРЫНЫҢ ТӘРІЗІ

Электр тізбегі электрлік құрылғылардың нышаны арқылы кӛрнекі кӛрінісі болып табылады және қажет болған жағдайда сызба немесе құрылымның жеңілдетілген тәрізін қамтиды. Түрлі практикалық мәселені шешу үшін электр жабдық элементтерін орналастыру және ӛзара әрекеттесу кӛбінесе негізгі немесе орнату тәрізі түрінде ұсынылады. Электр тогының жекелеген жолын нақты кӛрсету арқылы тәріз диаграммасы электр әртүрлі тұтынушыны ағымдағы кӛзге қалай қосуға болатынын, электр жүйесіндегі тұтынушылардың әрекет ету қағидасы және олардың ӛзара әрекеттесу қағидасы ақауын жоюға кӛмектеседі. Электр тізбегінің тәрізін жасаған кезде, ток электр энергиясы кӛзінің жағымды полюсінен терісіне ауысады деп есептеледі. Электр тәрізі трактордағы электр қуатын тұтынушылардың нақты орналасқан жері туралы түсінік береді, бұл ретте әрбір құрылғы дәстүрлі түрде бӛлек кӛрсетіледі. Электр тәрізінде терминалдық белгілер (терминалдар) кӛрсетілуі мүмкін, бұл жағдайда құрылғыдан шыққан әрбір ӛткізгіш құрылғының шығуын белгілейтін код алынады. Қажет болса, сымның түсі тағайындалады. Тракторлар бір сымдық стәрізге қосылған тұрақты  электрлік    жабдықпен    жабдықталған,    онда    екінші  сымның

функциялары трактордың металл бӛліктері («масса») арқылы орындалады. Трактордың «массасына» электр жабдықтардың теріс барлық терминалы қосылған. Трактордың электр жабдығының қарапайым тәрізі 4.6.- кестеде кӛрсетілген. Тоқ кӛздері: 12 зарядталатын батарея және бір полюсті генератор 14 трактордың «массасына» қосылған. Теріс батарея терминалы арнайы қосқыш 13 арқылы «жерге» қосылған. Коммутатор трактор жүргізушінің орнына жақын жерде орналасқан және электр қозғалтқышы жұмыс істемей тұрған кезде де аккумуляторлық батареяларды ӛшіруге арналған. Трактордың әрбір электр тәрізінде бірнеше тұтынушыға арналған                жеке        сақтандырғыш        немесе        сақтандырушы        бар. Сақтандырғыштар                қысқа        тұйықталу        немесе        шамадан                тыс жүктеме болған кезде тұтынушыны зақымданудан қорғау үшін тізбекті        қатарға                қосылады.        Электрқозғалтқышы        бар        сым сақтандырғыш күйіп кеткенде (сақтандырғыш ажыратылған), электр тізбегіндегі ақаулықты түзетіп, жаңа кірістіруді енгізіңіз (батырма сақтандырғышты басыңыз). Жүктеу шамадан тыс орын алған   тізбекті   табуға   ыңғайлы   болу   үшін   тиісті тұтынушы

сигналдармен сақтандырғыш тақтасында кӛрсетіледі.

4.6-сурет. Трактор электржабдықтарының қарапайым принципиал тәрізі:

1

-жарық фарасы;

2

-дыбыс сигналы;

3

-жарық сигнал шамы;

4

-бергіштер;

5

-кӛрсеткіштер;

6

-желдеткіш;

7

-шынытазартқыш;

8

-ауаны жылыту спиралі;

9

-стартер қосқыш;

10

-стартер;

11

-амперметр;

12

-аккумулятор батарея;

13

-«масса» қосқыш;

14

-генератор;

15

-реле-реттеуіш;

16

-сақтандырғыш.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:

1.

Тракторға тоқтың қай кӛзін орнатады? 2.

Аккумулятор батарея қандай элементтен тұрады? 3.

Генератор құрылғы қандай элементтен тұрады? 4.

Генератор құрылымындағы қанатты аспап не үшін қажет? 5.

Электр стартер қызметі қандай? 6.

Дизельді берік қосуға қажетті иінді білік айналу жиілігі? 7.

Пайдалану барысындағы стартердің негізгі ақаулары? 8.

Екіжіпті қызу шамдары не үшін қажетті? 9.

Фара қалай құрылған?

5.ЖҦМЫС ЖАБДЫҚТАР

Ы

5.1. ГИДРАВЛИКАЛЫҚ АСПАЛЫ ЖҤЙЕ

Қосылу үшін блок-орнатылған гидравликалық жүйесімен жабдықталған әмбебап тракторлар, тіркемелі жартылай орнатылған және трактор үшін жүзеге асыру және жұмыс орнынан тракторды басқару орнатылған. Гидравликалық бекітілген жүйе байланыс және гидравликалық жүйеден тұрады. Тартпаларды тракторға жалғау әдісімен байланыс механизмі екі немесе үш нүктелі болуы мүмкін. Кӛлік орында трактор қоса гидравликалық жүйесін енгізуді жүзеге асырады, жұмыс жағдайына пайдаланады, кӛтерді және тӛмендетіледі. ВТЗ-2032A трактор механизмі үш нүкте қосылымды тәрізі (5.1-сурет) және бойлық 6 және 10 шыбықтардан  тұрады, топсалы дәнекер арқылы трактор магистральдық және айналмалы біліктің 1 орталық ӛзегі 4 арқылы жүзеге асырады. А және В нүктелері бойынша тіркелген қосылыс 14 негізгі гидравликалық цилиндрдің штангасына қосылған 14 роторлық тіректе бекітілген. Айналмалы білігінің оймакілтек ұшы 3 жақшаға және 11 сфералық буын 5 және 9 арқылы тӛменгі бойлық ӛзектер мен орталық ӛзек түкпір тӛменгі бойлық шыбықтары 6 және 10 қосылған тетік 2 және 12 кӛтергіш орнатылған тіркемені қоса бейнелейді.

5.1-сурет. ВТЗ-2032А тракторы механикалық аспа тәрізі: 1-

бұру білігі;
2,12
-кӛтеру тетігі;
3, 11

- қиғаштап қойылған тіректер;

4

-орталық тартпа; 5,9

-сфералық қосу топсалары;
6,10
-тӛменгі бойлау тартпалары;

7

- жабдық тірегі;

8

-жабдық  аспасының ӛсі;

13

-күштік гидроцилиндр;

14

-бұрау тетігі;

А,Б

-трактор діңгегіне тӛменгі бойлау тартпасының қосылу нүктесі

Гидравликалық тіркеме жүйе піспек ӛзегі және топсалы тетік 14 әрекет ететін мұнай қысыммен «кӛтеру» гидравликалық цилиндр, поршень үшін орнатылған тетік болса, брекет арқылы кӛлік құралы бірге бойлық таяқты кӛтереді, ол кӛтеру тетігі 2 және 12 ӛзегімен бірге болған жағдайда айналады. Реттеу механизмі орталық ӛзек 4 түзетілген ұзындығы, бүйір 3 және 11

жақшаға орталық ӛзек ұзындығы таңдалған кезде жүзеге асырылады, алдыңғы және артқы жұмыс органдары тӛмендететіндей етіп тереңдігі бірдей (мысалы, соқалар түрені) етіп жүзеге асыру үшін орнатылған. Құралы бір жағына қарай қисайып тұрады, онда ол жақшасыз, ұзындығын ӛзгертіп кӛлденеңінен орнатылған.

Жұмыс сұйықтығы ретінде трактор гидравликалық аспа жүйесінде мотор майлары қолданылады. Жаз үшін МеМСТ  8581

—   78*   майы   М-10В

2

(М-10-В

2

)   немесе   М-10Г

2

(М-10-Г

2

майлары, қыс үшін — М-8В

2

(М-8-В

2

) немесе М-8Г

2

(М-8-Г

2

) майлары ұсынылады; жақша ішінде МеМСТ 17479.1 — 85*май маркалары кӛрсетілген . Гидравликалық жүйенің негізгі ақаулары және оны жою тәсілдері 5.1-кестесінде келтірілген.

Ақаулар
Белгілері
Жою тәсілдері
Май багында май жеткіліксіз

Аспалы жабдық кӛтерілмейді не баяу кӛтеріледі
Майды бакқа қалыпты
деңгейде дейін құю
Бӛлу ӛткізгіш клапанының тұрып қалуы

Ӛткізу        клапаны        тетіктерін шаю,  оларда  еркін қозғалыс
болады
Құбыржол тығырық
қондырғысында ӛту қиысы жабылған

Тығырық қондырғы ілмекті сомынды бұрау
Гидравликалық жүйеде ауаның болуы
Аспалы жабдық кӛтеру қалпында ұсталмайды
Ауа соруын тоқтату

Піспек тығыздауыш сақинасынан майдың ағуы
Тығыздау сақинасы қалпын тексеру және қажет болса ауыстыру

5.2.ҚУАТТЫ ІРІКТЕУ БІЛІГІ

Ауылшаруашылық машиналары белсенді жұмыс ұйымының қуатын беру үшін ВОМ қолданылады. ВОМ артқы ілмектің айналу жиілігіне қарай тұрақты жиілікпен

айналушы
(қозғалтқыш иінді біліктің тұрақты айналуы кезінде)және
синхрон

(трактор қозғалыс жылдамдығына байланысты айналу жиілікті ВОМ) болады. ВОМ басқару айналу тұрақты жиілігімен механизмі мүмкіндігіне қарай оларды тәуелді және тәуелсіз деп бӛледі.

Тәуелді ВОМ
(5.2-сурет,

а)

басты іліністің 2 жетектегі білігінен жетегі (қуатты іріктеу) болады . ВОМ қосылуы жылжымалы тісті күймеше кӛмегімен 1 қозғалмайтын трактор кезінде жүзеге асырылады.

Тәуелсіз ВОМ
(5.2-сурет,

б) трактордың бермелі қозғалысына тәуелсіз басқарылады — фрикцион ілінісі дегеніміз

- басқаруы тәуелсіз екіағынды қос құрастырылым, ВОМ жетегін екінші жетектегі дискімен жүзеге асырады.

-сурет. Қуатты іріктеу  білік жетегінің тәрізі:

А

-тәуелді; б

-тәуелсіз; в

-синхрон;

1

- қозғалмалы күймеше;

2

-бас ілініс;

3

-қос ілініс;

4

-беріліс  қорабының  қосалқы білігі;

5

-тісті жалғастырғыш.

Синхрон ВОМ
(5.2-сурет,

в) трансмиссия бӛлігінің жұмысқа қосылуы арқылы жүргізіледі, оның беріліс саны жүріс жүйесіне дейін ӛзгеріссіз қалады. Бұндай ВОМ себуші, отырғызушы және басқа да жұмысқа тән жолдың белгілі кезеңінде  белгілі мӛлшерде операцияны машина-трактор агрегаты орындау керек кезде жасалады. ВТЗ-2032А тракторы артқы орналастырылған тәуелсіз ВОМ-мен жабдықталған. ВОМ қосылу механизмі баспақ 7 кӛмегімен негізгі ілініс екіағындық екінші жетектегі диск жұмысынан іске қосылады (3.3-суретті қараңыз).

БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫ

6

. ТРАКТОР КАБИНАСЫ

Кабина тракторшының атмосфералық жауын-шашын, апат кезінде ауыр жарақаттан сақтау, шу мен діріл дәрежесін азайту, кӛру мүмкіндігі жоғары қылу, кіру әрі шығуына ыңғайлы болуы шарт. Тракторды айналып ӛту кезінде есіктерді жауып тастауға байланысты кабинаның қарсы жағында орналасқан кемінде үш тӛтенше шығу орны болуы керек: есіктер, сынған терезелер немесе люк. Т-30А-80 тракторының кабинасы алынып тасталатын, біржолғы, тығыздалған, шуылмен оқшауланған, желдету, жылыту, шыны тазалағыштармен, жұмсақ отыруға арналған орындықтармен жабдықталған. Т-30А-80 тракторының кабинасының жалпы кӛрінісі 1.3-суретте берілген. Пластмассадан жасалған сорғыш пен кабинаның сыртқы шеңберін ӛзгерту ВТЗ-2032А тракторы мен Т-30А-80 тракторы арасындағы негізгі айырмашылық болып табылады. Трактор жүргізушісінің жұмыс орны трактор операторына тракторлық басқару қондырғыларын, құрал-саймандар мен жабдықтарды ұтымды орналастыруды қамтамасыз етуі тиіс. Жайлылық жағдайына қол жеткізу, жылу-шуды оқшаулайтын және дыбыс шығаратын материалдарды пайдаланатын орындардың арнайы келбетімен қамтамасыз етіледі. Қоршаған ортаның оңтайлы температурасы 18°C. Тыныс алу аймағында, яғни жұмыс істейтін адамнан 50 см радиуста кӛміртегі тотығы CO шоғырлануы 20 мг/м3 аспауы керек. Адам үшін ішкі органдардың табиғи тербелістеріне жақын ауытқулар жиілігімен 3-6 Гц діріл әсіресе зиянды болып табылады. Иықтағы белдіктің, жамбастың және бастың тіреп тұрған орнына қатысты меншікті жиілік 4-6 Гц, отырғыштағы иығына қатысты тербеліс жиілік басы 25-30 Гц аспауы тиіс.

Акустикалық қысым деңгейі (шу) 85 дБ аспауы тиіс.

Шкафтардың микроклиматын қалыпқа келтіретін жүйенің жалпы функционалды бӛлігі - қажетті ауаны қамтамасыз ететін желдеткіш құрылғы. Ол негізінде, әдетте, спиралды корпусы бар радиалды центрифугалық желдеткіш, белгілі профильдің пышақшалары бар дӛңгелек және қозғалтқышты басқарады. Жұмыс және қосалқы жабдықтың техникалық жағдайының жұмыс  қауіпсіздігіне  әсер  етуі  бірқатар  ережелерді  сақтауды

талап етеді. Трактордың кабинасында педальдарды басқара отырып, кірдің аяғынан сырғанап ӛтуіне жол берілмейді. Ӛндірушінің қосымша орынмен жабдықтамауына байланысты кабинада адамдар тасымалдауға жол берілмейді. Трактордың қорғаныс қақпақшаларынсыз жұмыс істеуге рұқсат етілмейді. Егер ВОМ пайдаланылмаса, оның шығу тесігі сорғышпен жабылуы керек. Трактордың гидравликалық жүйесімен байланыстыру орындарындағы тіркейтін құрылғылардың гидравликалық жүйесіндегі шлангтар майдалап тұрған жалғастырғышпен жабдықталуы тиіс, сондықтан кездейсоқ ажыратылу мұнайдың ағып кетуіне жол бермейді.

7.МАШИНА-ТРАКТОР АГРЕГАТЫ НЕГІЗГІ ТИПТЕРІ

7.1.ТРАКТОР ТІРКЕМЕЛЕРІ

Трактор ӛзі жұмыс жасай алмайды және әртүрлі (машина мен трактор бӛлігі ретінде) машинада ғана пайдаланылады. Трактор қозғалтқышының қуатын пайдалану әдісімен машина- трактор бірлігі тартқыш, тартушы және диск жетегіндегі деп бӛлінеді. Топыраққа кӛшу әдісімен трактормен бірге жинақталған машиналармен жасалған салмақтар мен басқа күштерді біз топсалы, жартылай тірелген (жартылай тартылған) және тартылған машиналар деп ажыратамыз. Т-30А-80 және ВТЗ-2032А тракторларын қамтитын 0.6 сыныбының тракторлары үшін ауылшаруашылық машиналарының кешенінде 200-ден астам машина бар. Коммуналдық машиналардың жиынтығы 10-нан астам затты қамтиды. Трактор қатарында доңғалақты тракторлар үлкен кӛлемдегі кӛлік жұмыстарын жүргізеді. Тіркеме тіркеуші ретінде тіркеме немесе жартылай тіркеме болуы мүмкін.

7.1-сурет. 1ПТС-2,5 трактор жартылай тіркемесі:

1

-торлы тұрмалы борт (ернеу);

2

-доңғалақ;

3

-белдікше;

4

-тірек-аялдама қондырғысы;

5

-тіркемелі ілмек;

6

-платформа

ВТЗ-2032А тракторы 1ПТС-2,5 ӛздігінен тӛгетін жартылай тіркемемен тракторлар құрамында кӛбінесе қолданылады. Тракторлар 0.6 және 0.9 класының барлық түрін жол құрылысы және ауыл шаруашылығы саласындағы және сусымалы жүктерді тасымалдау үшін жартылай 2,5 1ПТС (7.1-сурет) кӛлік тасымалдаушы болып табылады, тік жүктеме бӛлігі ретінде ӛз массасынан және жүктен тіркеме шлюзіне ауыстырылады. Тіркеменің негізгі бӛліктері 6 платформасы, гидравликалық лифт, шасси, тежегіш жүйесі және электр жабдықтары болып табылады. Платформа - металл, үш клапанымен, платформа әлеуетін арттыру үшін трактор гидравликалық жүйесін қолданысқа гидрокӛтергіш механизмі арқылы үш жағынан ернемекті тақтай тормен 1 жартылай құрылып орнатылған. Қолдау гидравликалық тіркелген кадрдың 3 ілмектері 5 және тірек-қимыл аппараты қосалқы құрылғы 4 және жақтаудың орта бӛлігін тіркемелі түрде түсіреді. Шасси жартылай тіркеме, екі пневматикалық дӛңгелек жабдықталған және (бұлғақтар жоқ) қатаң тоқтата тұруы қалыптасады. Жартылай тіркемеде барабан түріндегі: жұмыс - пневматикалық қозғалтқыш, тұрақ - механикалық тежегіштер бар. Жартылай тіркеменің жүк кӛтергіштігі — 2,5 т; негізгі ернеулі  платформа сыйымдылығы  —  2,8  м

3

, қосалқы ернеумен
Тіркемелермен жұмыс істеу кезінде негізгі қауіпсіздік талаптары

Ресей Федерациясының Жолда жүру ережелерімен және        онда                сипатталған        тауарларды        тасымалдау        тәртібімен белгіленген белгілі бір шараларды сақтау болып табылады. Осылайша, тасымалданатын тауарлардың массасы тӛлқұжатта кӛрсетілген белгіден аспауы тиіс. Адамдарды тіркемелерде тасымалдауға тыйым салынады. Тіркемелердің тиімді тежегіш жүйесі болуы керек. Трактордың гидравликалық ілгегінің ӛсі механикалық құрылғы арқылы бекітілуі керек. Вертикалды тігінен кӛтеру, түсіру және ӛтпелерге ауыстыру рұқсат етілмейді. Тіркемелер тіркеменің сырғасын пайдаланып тракторға қосылуы тиіс, ал сырғыманы тіреудің кӛлденең жолағында екі саусақпен        бекітілуі        керек.        Тұтқада                сақина        сырғаларының

шүберін мен бармақшасы сенімді түрде тығыздалуы керек.

8.ТРАКТОРҒА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӚРСЕТУ

8.1 ТРАКТОРҒА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӚРСЕТУДІ ҦЙЫМДАСТЫРУ Тракторға        техникалық        қызмет        кӛрсетуді        ұйымдастыру (ТҚк) машина ТҚк жоспарлы-алдын алу жүйесінің қағидатына негізделген. Бұл жүйенің мәні жоспар бойынша  жұмыстар белгілі мерзімде орындалады, олар қандай да бір ақау және алдын ала тозудың алдын алады.

ТҚк жүйесіне енетіндері:

ТҚк алдын алу қызмет кӛрсету жүйесіндегі негізгі түйін - тазалау, бекіту, реттеу бірліктері, жанармай құю, техникалық жай-күйін тексеру, машиналардың жұмысын қамтамасыз ету және ақаулықтардың пайда болуын болдырмау  бойынша міндетті операциялардың жиынтығы. Техникалық қызмет кӛрсету технологиясын енгізу мерзімі трактор операторларына және ауылшаруашылық кәсіпорындарының инженерлік- техникалық қызметкерлеріне (мамандарына) міндетті болып табылады.

8.2.ТРАКТОРҒА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӚРСЕТУ ҚҦРАЛДАРЫ  МЕН ЖАБДЫҚТАРЫ

Ұтқыр және стационарлық техникалық қызмет кӛрсету жүйесі бар. Ұялы байланыс құрамына механикалық құю қондырғылары, мобильді жӛндеу цехтары, жылжымалы диагностикалық қондырғылары енеді. Шаруашылықтардың стационарлық жӛндеу және қызмет кӛрсету базалары машиналарды пайдалану, жӛндеу және машиналарды ұзақ уақыт сақтау, тазалау және жуу, жанар- жағармай материалдарын қамтиды. Жӛндеуге арналған шеберханалардың мамандандырылған жабдықтары арнайы жиынтықтардан, қондырғылардан және стендтерден тұрады. Мәселен, реттегіш-шебер құрал- жабдықтарының ОРГ-16395-МеМСНТИ жиынтығы TҚ-1 және TҚ-2 тракторларында жуу, механикалық жинау және бақылау- реттеу жұмыстарына арналған. Орнату OM-4990B- МеМСНТИ трактордан оларды жӛндеу кезінде алынатын бӛлшектер мен жинақтарды тазалауға және тазартуға арналған. ОР-15720- МеМСНТИ стенді дизельді отын жүйесіне отын су эмульсиясын дайындау және жеткізу үшін инжекторларды бӛлшектемей-ақ алдын-алу үшін қолданылады. Түрлі отын мен май таратқыштар тракторлардың механикаландырылған май құюы үшін қызмет етеді. Вагондардың шассиі, Т-16М трактор шассиі және трактор тіркемесі негізінде қызмет кӛрсететін қондырғылар, осы жерде жұмыс жасайтын ТҚ-1 және ТҚ-2 тракторларын, ауылшаруашылық машиналарын жүргізуге арналған.

8.3.ДИАГНОСТИКА (АЛДЫН АЛУ) ҚҦРАЛДАРЫ

Жеке бӛліктердің, буындар мен қондырғылардың техникалық жай-күйін бағалау үшін диагностикалық құралдар қажет. Диагностика құралдарының диапазоны ӛте жоғары: қозғалтқыштың қуат ӛлшеуішінен ӛз клапандарындағы жылу ажырымды ӛлшеу үшін зондтар жиынтығына дейін. Тракторды диагностикалау үшін мобильді диагностикалық жабдықты, стационарлық позицияларды немесе диагностикалық желілерді қолданыңыз. Мобильді диагностикалық құрылғылар тракторлар мен басқа да машина техникалық жай-күйін техникалық қызмет кӛрсету орындарында бӛлшектемей, арнайы орын мен басқа жӛндеу кәсіпорындарының орталық цехтарында анықтайды. Ӛнеркәсіп УАЗ452 вагонына орнатылған KИ-4270A- МеМСНТИ жылжымалы диагностикалық аппаратты шығарады Тракторларды кешенді бақылау және реттеу жұмыстарын диагностикалау және орындауға мүмкіндік беретін мониторинг және диагностикалық жабдықпен жабдықталған. Жабдықтарды жинақтау 80-ге дейін параметрлерді бақылауға мүмкіндік береді.

8.4.ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ ТҤРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ЖҤРГІЗУ КЕЗІНДЕГІ ЖҦМЫС  ТІЗІМІ

Мерзімдік ТҚ белгілі бір жұмыс кӛлемінен соң, мото сағатпен ӛлшеп жүргізіледі (мото-с): АТҚ (айсайынғы) — 8... 10 мото-с;ТҚ-1 — 125 мото-с; ТҚ-2 — 500 мото-с; ТҚ-3 — 1 000 мото-с; МТҚ (маусымдық) — жылына 2 рет кӛктем-жаз және күз-қыс қызмет түріне ауысқан уақытта.

Трактор жүргізушісі ауысымның басында немесе соңында жыл сайынғы техникалық қызмет кӛрсетеді (8 ... 10 сағат жұмысынан кейін). Ауысымның аяқталуына дейін, трактор тоқтағанға дейін, қозғалтқыштың жұмысын, ӛлшеу аспаптарының кӛрсеткіштерін, ілінісуді,  беріліс  қорабын, басқару тетіктерін және электр жабдықтарын тексеріңіз. Гидравликалық жүйенің жұмысын тексеріңіз. Тракторда отын, май, электролит және салқындатқыштың ағып кетуі анықталады. Осыдан кейін трактор шаң мен кірден тазаланады, сыртқы розеткалардың күйі тексеріледі. Шанақтардың жағдайы тексеріледі. Анықталған ақаулар жойылады. Жанармайдың, майдың, салқындатқыштың, электролиттің болуын тексеріңіз және қажет болса оларды кӛрсетілген деңгейге қосыңыз. ТО-1, ТО-2 жнее-3 техникалық қызмет кӛрсету зауыттың техникалық сипаттамасына және трактор мен МеМСТ 20793 - 2009 пайдалану жӛніндегі нұсқаулықтарға сәйкес жүзеге асырылады. Күзгі-қысқы жағдайларда пайдалануға кӛшу кезінде салқындату жүйесі тӛмен температураларда қатып қалмайтын сұйықтықпен толтырылады. Жеке жылытқышты қосыңыз және жылытқыштың қақпағын орнатыңыз. Жазғы қысымды қыс мезгіліне ауыстырыңыз. Майлау жүйесінің радиаторын ажыратыңыз. Реле-реттегіштің «Қ» (қысқы) позициясына маусымдық реттеу бұрандасын орнатыңыз. Электролиттің тығыздығы қысқы норма бойынша реттеледі. Кӛктемгі-жазғы кезеңде жұмысқа ауысқан кезде олар оқшаулағыш қақпақтармен жойылады. Салқындату жүйесінен жеке жылытқышты  ажыратыңыз.  Маусымды реттеу бұрандасын «Ж» позициясына орнатыңыз (жаз). Электролиттің тығыздығы жазғы норма бойынша реттеледі. Таразыны салқындату жүйесінен алып тастаңыз.

8.5.ТРАКТОРДЫ ЫСЫЛТУ

Жаңа немесе қалпына келтірілген тракторлар қалыпты жұмысқа кіріспес бұрын арнайы дайындықтан ӛтеді. Тракторлар раковиналардың бӛлшектері мен оларды толық жүктеме кезінде әдеттегідей жұмыс істеуге қабілетті күйге жеткізуге арналған. Жүргізу барысында жүк ӛндіруші нұсқауларына сәйкес біртіндеп ұлғайтылады.

Ығысуды қажетті жағумен зарядталған отын, салқындату сұйықтарын желдеткіш белдеміне жағу, шиналар қысымы, батарея жағдайын тексеру және қозғалтқышты іске қосқаннан кейін шаң мен кірден тазарту, трактор іске қосуға дайындау, сақталған жағармайда сыртқы қосымша болуын жою, себебі салдарынан қатаяды - бақылау және ӛлшеу аспаптарын тексеру, сондай-ақ шамадан тыс шу мен шудың болмауын қадағалау. Ысылту бірнеше саты бойынша жүзеге асырылады - қозғалтқыш, гидротехникалық жүйе, жұмыс істемейтін жүйе, бос және жүктеме кезінде. Үзіліс кезінде ЕТҚ және қажетті  түзетулер жүргізіледі. Ысылудан кейін тракторлық барлық жүйесінен мұнай ағызылады, сүзгілер жуылады, қоқыс тӛгіледі.

8.6.ТРАКТОРДЫ ЕРЕЖЕЛЕРІ

САҚТАУ

ӘРІ

ҦЙЫМДАСТЫРУ

МеМСТ 7751 — 2009 сай трактордың сақталуын:
ауысымаралық

— қолдану арасына 10 күн салыынған үзіліс;

қысқамерзімді

—10 күннен 2 айға дейінгі үзіліс және

ұзақ

—2 айдан астам деп бӛледі.

Тракторлар ғимарат ішінде немесе люстра астында сақталуы керек. Тракторларды сақтауды қажет ететін компоненттерді міндетті түрде сақтау, тығыздау және жоюмен жабдықталған ашық жерлерде сақтауға рұқсат етіледі. Ауданда ұзақ уақыт сақтауға дайындық кезінде трактор мұқият тазаланып, жуылады. Суды салқындату жүйесінен тӛгіп тастаңыз да, оны тазалаңыз. Жанармай резервуарларынан және сүзгілерден жанармайды құйып алыңыз және оларды жуыңыз. Трансмиссиялық тетіктердің корпустарынан, қуатты кӛтеру білігінің, гидравликалық цистерналардан май ағызылады. Жаңа қозғалтқыш майын дизель қозғалтқышының табағына салыңыз және 1 минуттан кейін білікшені бағыттаңыз. Дизельді қозғалтқыштың ішкі беттерін сақтаңыз. Осы мақсатта саптама жойылады және әр цилиндр саңылауларының ашылу түріне қарай құйылады, мотор майын 80 г қосады және қолмен иінді 5 айналдыруға болады. Жанармай сорғысы мен реттегіш корпусынан ағызатын  май, қозғалтқыштың беріліс қорабы және жаңа қозғалтқыш майымен толтырыңыз. Май картасына сәйкес маймен майланатын барлық қуысты толтырыңыз.

Трактордың сыртқы қорғанысын орындаңыз. Мұны істеу кезінде электр жабдықтарын құрғақ барлық сыртқы құрамдас бӛліктері мен компонентін сүртіп, мұнай желе байланыстар электр жабдықтары және бақылау құрылғыларымен жабуға, батареяны шығарып алып, қоймаға тапсырады. 90-100°C дейін қыздырылған техникалық бензин, жоғары қысымды отын желілерін майлайды. Доңғалақты тракторлар арнайы дӛңгелектерге орнатылады, дӛңгелектер мен жер бетінің арасындағы айырмашылық 8-10 см, шинаның қысымы қалыпты 70% дейін азаяды. Пайдаланылған құбыр құятын тор май ӛлшегішті оралған балауыз қағаз табамыз немесе пластик қақпақтарын оларды салып, дизель және отын сорғыны ораймыз. Ашық платформаға тракторды ұзақ уақыт сақтаған кезде аталғандарға қосымша келесі операция жүзеге асырылады. Трактор ӛшіру, сақталған жабық үй-жайда генератор, стартер, магнето, карбюратор, жанармай сорғысы, желдеткіш белдеуін және генератор, баданалар бар шамдар, гидравликалық шлангілерін алып тастайды. Трактор бӛлшектер мен агрегаттарына арнайы белгі танылып, құрастыру және оларды орнату орындары трактор қақпақтары жабылады.

8.7. ЕҢБЕК ҚАУІПСІЗДІГІ

Техникалық қызмет кӛрсетуді трактор жүргізушілері және арнайы дайындықтан ӛткен және тиісті сертификат алған  адамдар жүзеге асыруы керек. Дизель қозғалтқышы жұмыс істеп тұрған кезде ғана мүмкін болатын барлық жұмыс, дизель қозғалтқышы ӛшкеннен кейін және бейтарапты ауыстырғаннан кейін орындалуы керек. Қосылған машинаны жерге немесе арнайы тірекке тигізу керек. Дизель жұмыс істеп тұрған кезде трактордың астында тұрмаңыз. Жӛндеу кезінде трактордың жанында  рұқсат  етілмеген адамдар болмауы керек. Пайдаланылатын құрал жұмыс істеуге жарамды болуы керек және жарықтар, пиллинг, қылшықтар және тесіктер болмауы керек. Бекіткіштерді тартқанда, ӛткір жиектері бар кӛрші бӛліктерге назар аудару керек; қолдың қозғалысы ӛзінен емес, ӛзіне бағытталуы керек.

Рамалық   немесе  тракторлық   ӛс  кӛтерілгенде,  стендтерді

орнату, машинаны тежеу және содан кейін ғана реттеу жұмысын жасауы қажет. Ұзақ уақыт бойы жарықтандыру үшін кернеу 36  В аспайтын тасымалданатын шам пайдаланылуы керек, шамды сымды тормен қорғау керек. Оттық, шырақ немесе шамдарды пайдаланбаңыз. Жинақтау қондырғыларын және бӛлшектерін жуу кезінде дизель отыны немесе эталонсыз бензинді пайдаланыңыз. Тракторды отынмен толтыру үшін ӛрт қауіпсіздігі ережелерін сақтай отырып, тек жабық жолмен ғана рұқсат етіледі. Дыбыстық және шуылдарды тыңдағанда, желдеткіш жүздерді, белдеулік белдіктерді ұстап алмау керек. Белдік кернеуін реттеу тек дизельді қозғалтқыш тоқтатылған кезде орындалуы керек. Бүрку қысымын және отын бүрку қондырғысының сапасын тексергенде, жанармай ағынына қолыңызды тигізбеңіз және тыныс алу аймағына отын буларын жібермеңіз. Қысымды шанақтарға түсіргенде, қысымның қалыпты деңгейден жоғары кӛтерілуіне жол бермеңіз. Күйіп қалудың алдын алу үшін, теріні батареяға құйылатын электролитпен байланыстыруға жол бермеңіз. Аккумуляторды аммиак ерітіндісіне батырылған тазалағыш  шүберекпен тазалауға болады.

БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫ:

Материалтану материалдардың құрамы, құрылымы мен қасиеттері арасындағы қатынастарды зерттейді. Құтқару материалдарымен байланысты маңызды техникалық проблемаларды шешу, машиналар мен құрылғылардың массасын азайту, механизмдердің сенімділігі мен тиімділігін арттыру, кӛбінесе материалтануды дамытуға байланысты.

Металдар белгілі бір кристалдық құрылымы бар, жоғары электрлік және жылуӛткізгіштік қасиеттері бар, мӛлдір емес, арнайы жылтыр және жоғары пластиктегі заттар болып табылады. Машина жасауда металл қасиеттеріне байланысты кеңінен қолданылады. Механикалық қасиетке беріктік пен сұйықтықтың шекаралары, салыстырмалы ұзарту, тӛзімділік, базалар қатаңдығы жатады. Металдардың физикалық қасиеттері электрлік, магниттік, жылулық сипаттамалармен анықталады. Металдардың технологиялық қасиеттері - деформациялылық, дәнекерлілік, барнақ кесу арқылы ӛңделетін ерекшеліктері

Қорытпалар

- екі немесе одан да кӛп  компоненттен тұратын металл қосылыстары, кем дегенде олардың  біреуі металл болуы керек. Машина жасау ӛнеркәсібінде қара темір- кӛміртекті қорытпалар кеңінен қолданылады, олар: 2.14% дейін кӛміртекті және 2.14% -дан астам кӛміртегі бар темір деп екі топқа бӛлінеді.

Болат.
Белгілеу бойынша болат құрылымдық, аспаптық және арнайы деп бӛлінеді.
Химиялық құрамына қарай кӛміртекті және қосапаланған болатты деп бӛлінеді.

Кӛміртегі болат қара қорытпалардың жалпы  ӛндірісінің  80% құрайды. Ӛйткені, олар арзан және механикалық  қасиеттерін жақсы механикалық қасиеттермен біріктіріп, кесу мен қысу арқылы жақсы ӛңделеді.

Көміртекті болат қарапайым сапа мен сапаны
қамтамасыз етеді.
Кәдімгі сападағы көміртекті болат

илем бұйымдар  түрінде (бӛрене, шыбық, парақ, бұрыш, құбыр, арна және т.б.), сондай-ақ жұқа пішіндеу түрінде шығарылады. Бұл болаттар  Ст-

дің әріптер тіркесімімен белгіленеді (0-ден 6-ға дейін), болат санын (мысалы, Ст3) кӛрсетеді. Бренд нӛмірін  жоғарылату кезінде беріктік артып, пластиктену тӛмендейді, болат саны ӛзі кӛміртегі мӛлшерін оннан бір бӛлікте кӛрсетеді.

Көміртекті сапалы болаттар екі таңбалы сандармен белгіленеді 05; 08; 10; 15; 20; 85, кӛміртекті мазмұны жүз пайызбен (мысалы, болат 45) кӛрсетілген. Бұл болаттар кепілдік берілген химиялық құрамы мен механикалық қасиеттері бар илем, фракция және басқа да жартылай фабрикаттар түрінде жеткізіледі.

Қоспаланған болаттар химиялық құрамын білдіретін әріптер мен сандар тіркесімімен белгіленеді. Қоспалануына сәйкес қабылданған химиялық элементтің (құрамы енгізілген) әрбір қоспалар үшін: Хром - X, Nі - H, Mn - D, кремний - C, молибден – М, вольфрам - ,титан – T, ванадий  - F, алюминий  – А, мыс - D, ниобий - B, бор - P, кобальт - К.  Әріптен  кейін сандық пайызы ретінде қоспалау элементінің  шамамен мазмұнын кӛрсетеді. Егер сурет жоқ болса, онда қоспаланған элемент 1%-дан аз. Болаттан жасалған сынықтың басында екі сан кӛрсеткішінде жүзден бір бӛліктегі кӛміртегі мӛлшері кӛрсетілген. Мысалы, 20ХН3А болатында орташа 0,20% кӛмір, 1% хром және 3% никель бар. Белгінің соңында A әрпі болаттың жоғары сапалы екенін білдіреді.

Қоспаланған болаттар жауапты машина бӛлшектерін  жасау үшін қолданылады. Мысалы, дизель пайдаланылған клапандар хром және кремний қоспаларды негізінде ыстыққа тӛзімді қоспаланған болаттардан жасалған.

Шойын.

Кӛміртегі табылған пішінге қарай, шойын ақ, сұр, жоғары беріктікке және тӛзімдіге бӛлінеді. Сұр құйылған шойын қарапайым (біркелкі емес) және легирленеді. Кәдімгі сұр шойын дене бӛлшектерін дайындау үшін кеңінен қолданылады.

Түсті металдар мен қорытпалар.

Түсті металдар техникасында мыс, алюминий және олардың қорытпалары кеңінен қолданылады. Мыс

- қызыл түсті металл, жоғары жылу және электр ӛткізгіш қасиеттерге ие және жақсы ӛңделеді. Мыс электр тогының ӛткізгіштерін, түрлі жылу алмастырғышты ӛндіру үшін қолданылады.

Жез, мыс және мырыш қорытпасы мысқа қарағанда беріктігі жоғары мен коррозияға тӛзімділігі де жоғары, үйкеліске

қарсы жақсы қасиеттерге ие. Жез тӛлке, тетік, арматура, электрқұрылғылардың ағымдық бӛліктерін ӛндіру үшін қолданылады.

Қола

- мырыштан басқа барлық элементі бар мыс қорытпалары. қалайы, алюминий, бериллий және  басқалары: қола атын негізгі элементтерге береді. Қола құю және антифрикционды жақсы қасиеттеріне ие.

Алюминий

- күміс сұр металл, тығыздығы тӛмен, жылу және электр ӛткізгіштігі жақсы. Алюминий, рамалар, есіктер, құбырлар, фольга, ыдыстар, сымдар, кабельдер шығарылады.

Алюминий қорытпалары силоминден және дуралинменен жиі кездеседі. Силимин - кремнийлі алюминий қорытпасы, күрделі пішіндерді жасау үшін қолданылады.

Дюралюминий

- ақ суық және ыстық жағдайында деформацияланған алюминий қорытпасы, мыс, марганец және магний.

9.2.МЕТАЛЛ ЕМЕС МАТЕРИАЛДАР

Пластмасса

- полимерлерге негізделген жасанды материалдар.

Полимерлер атомдардың бірнеше рет қайталанатын топтарынан тұратын жоғары молекулалық  химиялық  қосылыстар деп аталады. Пластмассалардың жіктелуінің негізі - полимердің химиялық құрамы. Полимерге байланысты пластмасса фенол-формальдегид (фенолдық), эпоксидті, полиамидті және негізді деп бӛлінеді.

Шыны (толтырғыш шыны) жоғары беріктікке, жылуды және электр оқшаулау қасиеттеріне ие.

Гетинакс
(толтырғыш қағаз) трактор кабинасын іштей әрлеуі үшін қолданылады.
Текстолит

(толтырғыш шүберек) жақсы антифрикционды қасиеттерге ие, ол орта салмақты тісті доңғалақтардың құрамында кездеседі.

Резеңке

- бұл вулканизация арқылы резеңкеден химиялық ӛңдеудің ӛнімі. Вулканизатор ретінде күкірт әдетте пайдаланылады. Күкірттің мӛлшері 5% дейін, резеңке икемді. Эбонит, батареяларды ӛндіру үшін пайдаланылады - күкірт кӛлемінің артуына байланысты резеңке қаттылығы артады және 30% кезінде қатты күкірт материалы алынған.

9.3.        МАШИНАНЫҢ        БӚЛШЕКТЕРІН        КОРРОЗИЯҒА ҚАРСЫ ҚОРҒАУ

Таттану - қоршаған ортаның әсерінен металдардың бұзылуы. Таттану үрдісі металдар мен қорытпаларға ӛте  сезімтал. Таттану ортасында жұмыс істеген кезде бұйымдардың беріктігін арттыру үшін металл және металл емес коррозияға тӛзімді қаптамалар қолданылады. Корпустың таттануға қарсы тұрақтылығы бетіндегі қорғағыш пленканы қалыптастыруға кӛмектесетін осындай элементтермен болат құю арқылы күшейтіледі. Оксидтерден тұратын тұрақты жабын, олардың құрамына басқа да металлдардың (мысалы, темір-кремний немесе хром-никель-молибден болат) шағын мӛлшерін бар кӛптеген металл бойынша құрылуы мүмкін. Қорғау жабыны фосфаттар, хроматтар, силикаттар қолданыла алады. Трактор ӛнеркәсібі, бұл материалдар каюта металл панельдер ӛндірісінде, сондай-ақ қозғалтқыштың суыту жүйелерінде пайдаланылады.

БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫ

1.

Шойын болаттан немен ӛзгешеленеді? 2.

20ХН3А болат маркасы қалай оқылады? 3.

Қола дегеніміз не? 4.

Жез қорытпасы қандай металдан тұрады? 5.

Тетіктер бетін таттанудан қалай қорғайды?

10.ТРАКТОР ЖӚНДЕУ

10.1 ЖӚНДЕУ ТҤРЛЕРІ

Жөндеу

- машиналардың ӛнімділігін қалпына келтіру жұмыстарының жиынтығы. Тракторлар үшін жӛндеудің екі түрі: ағымдық және капитал бар.

Ағымдағы жөндеу

- машинаның жұмыс істеуін қамтамасыз ету немесе қалпына келтіру үшін орындалатын трактордың ағымдағы жӛндеуі жекелеген компоненттерді ауыстырудан және (немесе) қалпына келтіруден тұрады, пайдалану кезінде машиналардың жұмысының жаңаруының негізгі жолы болып табылады.  Ағымдағы  жӛндеу жұмыстарының  кезеңі  1  700  ... 2

Капиталдық, негізгі жөндеу жұмыстары жӛндеу жұмыстарын қалпына келтіру және трактордың қорын толықтыруға (немесе толықтай) толықтыруға немесе қалпына келтіруге, соның ішінде негізгі компоненттерді қалпына келтіруге арналған. Тиісінше, трактордың күрделі жӛндеуі және оның компоненттерін күрделі жӛндеумен ерекшеленеді.

10.2 ТРАКТОРДЫ ЖӚНДЕУ ӘДІСТЕРІ

Жӛндеудің келесі: тұлғалы, тұлғасыз, жиынтық және ағындық әдістері бар.
Тұлғасыз жөндеу

әдісі болған жағдайда, машина қайта қалпына келтірілетін компоненттерді сақтайды, ол жеке емес әдіспен сақталады - сақталмайды.

Жөндеудің жиынтық әдісімен (бірдей иесізденген), ақаулы модуль жаңадан ауыстырылады немесе алдын-ала жӛнделеді. Оның мәні, егер машина жұмыс қабілеттілігін жоғалтатын болса, онда жеке түйіндер жӛнделіп немесе айырбас қорынан жаңа ауыстырылады.

Ағындық жөндеу әдісі мамандандырылған жұмыс орындарының болуын талап етеді және белгілі  бір технологиялық жүйе бойынша жүзеге асырыла ды.

10.3ТРАКТОРДЫ ЖӚНДЕУГЕ ДАЯРЛАУ

Жӛндеу жұмыстарын жүргізбес бұрын салқындату жүйесімен және карданның тазалануына арналған бірқатар операцияны орындау қажет.

Салқындату жүйесінен шӛгінділерді алып тастау үшін оны Қозғалтқыш және тасымалдау қораптары дизельді отынмен жуылады. Ауысымның соңында жүк тасымалдағыштан түсірілмеген май құйылады, дизель отыны құйылады және трактор 5-10 минут бойы жұмыс істейді, содан кейін отын ағызылады. Ыстық қозғалтқыштан қозғалтқыш майын ағызып, дизельді отын құйыңыз да, қозғалтқышты 3-5 минутқа дейін іске қосыңыз. Одан кейін отын ағып кетеді. Жӛндеуден бұрын трактордың техникалық жағдайы анықталады. Диагнозды техникалық тексеру нәтижелері машинаның зауыттық тӛлқұжатына енгізіледі. Ең бірлік базаны қоса алғанда, барлық компонентін, толық бӛлшектеу, жӛндеу немесе ауыстыру қажет болса, трактор жӛндеуге жіберіледі. Трактор тиісті акт бойынша толық жӛндеуге жӛнелтіледі.

10.4 ЖӚНДЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Тракторды жӛндеуге арналған негізгі технологиялық операцияларға тораптарды жинау, диагностикалау, бӛлшектеу және жинақтау, бӛлшектерін қалпына келтіру, жинақтау қондырғыларын және тракторды сынақтан ӛткізу кіреді. Тазартудың механикалық, физика-химиялық және термикалық (жылумен) әдістері бар. Жӛндеу саласының ең кӛп таралған түрі – реактивтік және суасты тазарту.

Диагностикалау (алдын ала тексеру) міндеттері жӛндеу жұмыстарының кӛлемін анықтайтын, машиналардағы  істен  шығу себептерін анықтау болып табылады. Диагностика арнайы құралдар мен құрылғылардың кӛмегімен жүргізіледі.

Құрылғыны бөлшектеу және жинақтау арнайы мамандандырылған жинақтау  қондырғыларын  пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Олардың ішінде типтік - комбайндар,

баспалар,        тартқыштар,        кілттер,        жинақтау        және        бӛлшектеу стенділері болады.

Ақау

- жұмыстың жарамдылығын анықтау үшін техникалық жағдайын бағалау.

Бөлшектерді қалпына келтіру

- орнату, сызық деп аталатын дәнекерлеу-құбылмалы жұмыстарды орындау үшін технологиялық ӛзара байланысты жабдықтардың кешені арқылы жүзеге асырылатын жӛндеудегі негізгі міндет.

Жинаудан кейін жинау қондырғылары мен тракторды толықтай жүргізу мен сынақ ретінде жүргізу.

Үзіліс

- жұтылу бӛліктерінің беттерінің бастапқы іске қосылуы.

Жӛндеудің сапасына қойылатын талаптар: күрделі жӛндеу жұмыстары бӛлшектер мен жинақтардың ӛмір сүруін жаңа машиналардың кӛрсеткіштерінің кемінде 80% қалпына келтіру деңгейін қамтамасыз етуге тиіс.

10.5 ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ

Жинақтау жұмыстарын жүргізу кезінде тиісті қауіпсіздік шараларын қатаң түрде орындау қажет. Машина, қондырғы және құрылымды бӛлшектеу және жинау тек арнайы орындарда жүзеге асырылуы тиіс. Бекіту және жинау машиналары, қондырғы мен қондырғыға арналған жұмыс орындары стенд, шеберхана, сӛре, арнайы стенд,  тартқыш, тартпа, жүк кӛтергішпен тасымалдау құрылғылары, аспаптар мен құралдармен жабдықталған. Ажыратылған дӛңгелек немесе ұзын бӛліктерді арнайы стендтерге немесе тіректерге қою керек. Агрегат, қондырғы, үлкен және ауыр бӛлшектерді басқа жерге және мамандандырылған        аудандарға        тасымалдау механикаландырылуы керек. Трактор, автокӛліктердің және тіркемелердің қаңқаларын алып тастау және орналастыру кезінде ерекше құралдарды пайдалану керек. Машинаны, кӛтергіш тетікпен немесе қондырғыда кӛтеру кезінде, әр машина, қондырғы немесе қондырғы үшін  белгіленген орындар үшін ғана ұстау керек. Жүк кӛтергіш механизмдерінде тоқтатылған машина, қондырғы мен жинақтарды  бӛлшектеу  және   жинақтау  жұмыстарына   тыйым

салынады. Тракторлардың кӛтерілген телімдерінде жұмыс істеу қажет болған жағдайда, астында тіркеме, тӛмендетуге кедергі келтіретін қосымша тіреу орналастырылады. Бұрылмалы табақшада жұмыс жасаған кезде, қызметкер құрылғы немесе қондырғыға бекітілген ӛздігінен жылжудың алдын алу үшін оның бекітілуін жүйелі түрде тексеруі керек. Серіппелерді алып тастау және орнату арнайы тартқыштармен жасалады. Шанақ, мойынтірек және басқа кіріктірмелі бӛлшекті пайдалану және басып шығару арнайы құралдарының кӛмегімен жасалады. Тесіктердің сәйкес келуін тексеру үшін арнайы жалғастырғыштар қолданылуы керек. Жаңқа, шаңды және машиналық бӛлшектер мен жабдықтардың басқа да бӛлшегін тазалау үшін арнайы щеткалар және басқа құрылғы қолданылады. Шаңды басуға, сығылған ауамен басқа затты сүртуге тыйым салынады.

БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫ

ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ

«Академия» Баспа орталығы, 2009.
«Академия» баспа орталығы, 2011.
«Академия» баспа орталығы,

МАЗМҰНЫ

Оқырманға        3
1-тарау. Трактор топтастырылуы және жалпы құрылымы.        5
1.1.
Трактордың топтастырылыуы        5

«В» санатты трактор техникалық сипаттамасы        10
2-тарау. Трактор қозғалтқыштары 13
Газбӛлу әрі бейкомпрессиялық механизмы        23

Қозғалтқышты салқындату жүйесі 27 Қозғалтқыш майлау жүйесі30 Қозғалтқыш қоректену жүйесі        33

3-тарау. Трактор шассилері47
Ілініс        50
4-тарау. Трактор электржабдықтары        72
Электр қуатының кӛздері        72

Трактор электржабдық тәрізі        85
5-тарау. Жұмыс жабдықтары        88
6-тарау. Трактор кабинасы 91

7-тарау.        Машина-трактор        агрегаты        негізгі        типтері.        Трактор прицептері93

8-тарау. Тракторға техникалық қызмет кӛрсету 95
Тракторға технкалық қызмет кӛрсету  құралы  мен  жабдықтары 95

Техникалық қызмет кӛрсету түрлері мен оны жүргізу кезіндегі қызметтердің тізімі.        96

9-тарау. Материалтану негіздегі        101
10-тарау. Тракторды жӛндеу        105
Жӛндеу түрлері        105
10.1.

Тракторды жӛндеу әдістері

105

10.2.
Тракторды жӛндеуге даярлау
.................................................................
10.3.

Жӛндеу технологиясы        106
Еңбек қауіпсіздігі        107
Әдебиет тіз
імі        109

Оқу басылымы
Шевцов Владимир Георгиевич
«В» санатты тракторшы Оқу құралы
Редактор Н.Құдайберген.

Компьютермен беттеу:
С. Ф. Фѐдорова
Корректорлар
С.Ю.Свиридова, С.А.Передкова

№ 101115215 басылым. Баспаға 19.11.2012 қол қойылды. Пішімі 70x100/16. «Школьная» гарнитурасы. Офсет басылымы. Офс. Қағазы № 1. Шартты баспа табақ. 9,1.

Таралымы 1 200 дана. № тапсырыс
«Академия» «Баспа орталығы ААҚ.
www.academіa-moscow.ru
129085, Москва, Бейбітшілік даңғылы, 101В, 1құр.

Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H16068 06.03.2012. Баспагер электрондық тасымалдағыштан басылған. «Тверь полиграфиялық комбинат» ААҚ, 170024, Тверь, Ленин даңғылы, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15.

Homepage—
www.tverpk.ru Электрондық
мекенжай(E-maіl) —
sales@tverpk.ru

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙