Қаламдастарым мен замандастарым кітабынан
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
Қаламдастарым мен замандастарым кітабынан. Сәкен Иманасов
/uploads/ddb697f9-b881-5f14-8fb4-8c0d4bdbabdd/cover.png
ӘУЕЗОВ ӘСЕРІ
Мұхтар Әуезовті алғаш көруім 1959 жылы еді. "Айман – Шолпанды" тамашалайын деп драма театрына барғам. Театр онда қазіргі Наурызбай батыр көшесіндегі ескі ғимаратта болатын. Спектакль маған айрықша әсер етті. Жыр сұлбасына бұрыннан қанықпын ғой, бірақ өзіңе белгілі кейіпкерлерді саханадан көрудің жөні мүлдем бөлек екенін аңғардым. Дөңестеу тау етегіне ұқсатып жасалған сахна төрінде шапанын жастанып Көтібар батыр жатыр күңіреніп.
Ой, һай-һай, дәурен-ай,
Басқа түскен әурені-ай!
Қатар құшып жатар ма ем
Екі бірдей сәулені-ай! —
дейді ол. Дірілдеген зор даусы залды түгел күмбірлеткендей болады. "Екі бірдей сәулесі" — Айман мен Шолпан. Көтібарды ойнап жүрген марқұм Ыдырыс Ноғайбаев еді де, ағайынды екі қыз рөлінде Шолпан Жандарбекова мен Зәмзәгүл Шәріпова болатын.
Сілтідей тынған зал толы жұртқа ду қол шапалақтатып барып ойын да аяқталды. Көп ішінен: "Автор, автора!" — деген айқай естіліп қалды. Сол-ақ екен, алдыңғы қатардан маңдайы жарқыраған Мұқаң тұрып, жайымен басып, асықпай сахнаға көтерілді. Маңғаз қалпында барып, қаз-қатар тізіліп тұрған актерлердің бірін құшақтап, бірінің қолын қысып, әйелдердің қолынан иіле тұрып сүйіп шықты. Залдағы жұрт сол тік тұрған қалпында бір кісідей қол соғып, көпке дейін босатпады. Мұқаң қол көтеріп, алғысын білдірген ишаратын жасап, бас изеп, иіліп қояды. Көрермен қауым оған басылар емес, дуылдасып біраз жібермей тұрып алды. "Шіркін-ай, осындай бір ғана ұлы шығарма жазып, содан кейін өліп кетсең армансыз болар едің-ау", — деп ойладым мен жазушыға деген көпшіліктің осынау құрмет-қошаметіне таңырқай қарап, жан дүниеммен сүйсіне тамашалап.
1960 жылдың көктеміне орай "Лениншіл жас" газетінде қызмет істеп жүр едім. Марқұм Сейдахмет Бердіқұлов (маған ләйім бір жылы қабақпен қамқорлық жасай жүретін еді) бір күні: "Қазақ университетінде Мұхтар Әуезов сөз сөйлейді, сонда барайық!" — деп, менің тартынғаныма болмай, алып барған. Мұқаң мінбеге қолына төрт-бес кітап ұстай шықты. Жас ақындардың сол жылы шыққан кезекті ортақ жинағы болатын бірі. Көбіне соңы ақтара тұрып, кей шумақтарына сілтеме жасай тұрып сөйледі жазушы. "Толыспаған Толстойлар мен шала Шекспирлер" жайлы айта келіп: "Танылмай қалам–ау деп қам жемеңдер", — деп еді жастарға, — екі ауыз жақсы өлең жазған ақын, екі жақсы ән шығарған композитор есімі ел аузында жүрді. Бұл жағынан творчество адамынан бақытты жан жоқ. Америкада Бруклин көпірі бар, әлемнің жеті кереметінің бірі іспеттес құрылыс, бірақ соны кім жобалап, кім салдырғанын сол елдегі екінің бірі біле бермейді, — деп, атын шығарам деп әлекедей жаланудан сақтандыра сөйлеп еді. Есімде сол қалыпты.
Ұлы адамды үшінші бір көруім Қазақстан Жазушылар одағындағы бір жиындағы еді. Онда да мені ешкім шақырмаған болуы керек, өзім ізденіп бардым-ау деймін. Әдеби тілдің әлдене проблемасы жайлы сөз болып жатты да, мінбеге Мәулен Балқабаев (тіл маманы еді) шығып, көр-жөрді сөз етіп, біраз тұрып алды.
– Мәулен, негізгі мәселеңе қарай ойыссаңшы! — деп емеурін танытты Мұқаң. Өзім де солай ойысайын деп тұрмын, Мұқа, — деген профессор тағы да айналқостап, әңгіме желісін тап баса алмай, орағыта берген.
– Оу, Мәулен, тақырыбыңа қарай қош деймін, — деп кейіді Мұқаң.
Біз жас едік. көп сөздің парқына бара бермейтінбіз. Бірақ нақты да дәл айтар ойдан ауытқып, әлдеқайда лағып кете беретін шешендерге Мұқаңмен жарыса іштей біз де риза болмай отырдық. Әжептәуір түсін бұза кейіс білдірген Мұқаңды аядық біржағы.
Мұқанды осылай үш рет, үш ретте де алыстан көріп едім. Айтпақтай, әлгі жиналыстан соң сыртқа беттеген көппен бірге сығылыса мен де кимелей барып, Мұқаңа жақындап едім. Тағы бір сөзін естігім келіп өліп барам. Көрікті екі келіншек жұрттан оңашалай бере:
– Мұқа, студенттермен кездесу ертең сағат үште ғой, — деп пысықтап жатты. "Бұлар Мәскен Сармұрзина мен Тұрсынхан Әбдірахманова", — деп сыбырлады оларды танитын біреулер.
Мұқаң машинасына мінерде әлгі әйелдердің бірі, Сармұрзина болуы керек:
– Мұқа, ұмытпайсыз ғой, — деп ескертіп еді.
– Түу, сендерге не болған! Айтылды ғой! — деп Мұқаң тағы кейіді.
Соның бәрі бүгінгідей болып көз алдымда қалыпты.
Мұқаң туралы әртүрлі әңгімелер айтыла береді. Әсіресе ол кісінің бала сияқты өкпелегіш, әсершіл мінезін сөз ететіндер көгі. Кейде жаңа ғана өзі айтқан пікірінен тез айнып шыға береді екен. Белгілі аудармашы Мұхамет Нұртазин ақсақалмен бірер жыл бірге қызмет істегенім бар еді. Сол кісінің бір әңгімесі көкейде қалыпты. "Соғыстан кейінгі жылдардың бірі еді, – Нұртазин ақсақал, – бір топ баспа қызметкерлері, ішімізде Мұхтар Әуезов те бар, қала сыртына шығып, сейілдеп, бой жаза демалып қайтпаққа ұйғардық. Ол кезде автобус жоқ, "грузотакси" деп аталатын, қорабының екі жақтауына жағалата қойылған орындығы бар жүк машинасымен бардық. Мұқаң көтеріңкі көңілмен отырды. Қайдан қосылғанын білмеймін, ішімізде көріктілеу келген бойжеткен қыз бар еді. Мұқаңның көзі түсе бергенін байқадым. Таудағы отырыста: "Міне, қазақ қызы да жетілді ғой, шіркін, көрік десең, көркі бар, білімді, ақылды, ажарлы. Мен мына қарындасқа қарап, тұп-тура өзімнің Тоғжанымды көргендей болып отырмын!" — деп мөлдіретті-ау дейсің. Қызда да ес қалмады, бота көздері жасаурап, жанарынан нұр тама ажарлана түсті.
Дастархан мәзірі тағы бір ауысқанда әлгі бойжеткен қасындағы жас жігіттердің бірімен сыбыр-күбірге барыңқырап, сылқ-сылқ күліп отыр еді, Мұқаң: "Қарағым, мұнда, менің қасыма келіп отыршы, өзің шынында менің Тоғжанымнан аумай қалыпсың!" – деп шақырды. Мұқанды кәрісінді ме әлде қасындағы жігітті қимады ма, не өресінің жеткені сол ма, әлгі қыз: "Жоқ, аға, осылай отыра берейінші", — деп, Мұқаң ишаратын ұға қоймаған сыңай танытты. Сол – ақ екен, Мұқаң: "Пәлі, бұ қазақтың қызы қашан оңып, қайдан ғана жетіле қоюшы еді, көріп отырсыңдар ғой, үлкен бар, кіші бар демейді, ырың-жырың бос күлкі, дүңк-дүңк жауап!" — деп теріс айнала бергені. Біз үнсіз ғана көзімізбен жер шұқи бастадық...
Енді әйгілі жазушы Тахауи Ахтанов айтқан бір әңгімені еске түсіріп корейін.
Тахаң жарықтықтың өзі де сөзшең еді-ау. Әңгіменің майын тамызып отырып айтатын еді де, жұртты ұйыта, аузына біржолата қаратып алатын-ды.
"Мұқаңның әртүрлі сынға ұшырап жүрген кезі болатын. "Абай жолының" кезекті бір талқылауында баяндама жасау маған тапсырылды. Алғашқы бес-алты бетте Мұқаңа деген махаббатымды үйіп-төге мақтап келдім де, енді... Осыдан арғысын академик Ахмет Жұбановтан естідім,— дейтін Тақаң,.
– Мен мақтап тұрғанда Мұқаң қасында отырған Ахаңа сыбырлап: "Осы бір аса білімді, талантты жігіт. Оқығаны да, тоқығаны да көп мұндай жігітті біле жүру теріс болмайды!" – деп сыбырлап отырыпты да, мен: "Бірақ романның мынадай-мынадай кемшілігі де (маған солай тапсырылған ғой) бар", — дей бастағанда: "Пәлі, мынау да көп пысықтың бірі болып шықты ғой!" — деп, өңі күреңіткен қалпы Ахаңнан мойнын бұрып әкетіпті.
Бұл әңгімелерде де Мұқаңа деген өлшеусіз махаббат байқалар еді. Көріп те тоймайтын, оқып та болмайтын, сөзін естіп те қанбайтын, әңгімелеп те бітпейтін тұңғиық бір тұлға екен-ау, жарықтық-ай!
СЕЙТЖАН ОМАРОВТЫҢ ӘҢГІМЕСІ
Мінезі қызық-ақ адам еді. "Сәкен-ей, — дейтін анадайдан көре сала мені қасына шақырып алып, — екеуміздің қалай танысқанымыз есінде ме?"
– Жоқ, аға, — дейтұғым.
– Ал менің есімде бәрі, көз алдымда бүгінгідей сайрап тұр.
– Қалай танысып жүрміз, аға?
– Баспочтамптың қарсысындағы саябақта жападан-жалғыз отыр едім, жұтынып тұрған екі-үш жігіт таяп келдіңдер де, менімен қатарласа жайғастыңдар. "Ассалаумағалейкум!" – деп сәлем де бердің сен. Сол екі-үш жігіттің ішінде көбірек сөйлегені де, өктемі де, өркөкірегі де сен болған соң, есімде қалыпсың.
– Қай жақтан келдің, шал? — дедің маған.
– Ақтөбеден едім, — дедім.
– Ақтөбе бай ел ғой, не қызмет істейсің?
– Бұғалтыр едім.
– О, тіптен жақсы, бірер кружка сыралық тиын-тебен бар шығар, ә! — дейсің.
– Сол құрғыр болыңқырамай тұр-ау.
– Әй, өзің сараң шал болмасаң неғылсын. Жазушылардан кімді білесің?
– Әуезов, Мұқанов, Мүсірепов дегендерді ептеп білуші ем, Ғабиден, Әлжаппар дегендерді естуім бар.
– Ой, қайдағы кәрі-құртаңды сөз етіп, Иманасов дегенді естуің бар ма?
– Жо-ға...
– Түу, өзің сараң ғана емес, надан да шал болмасаң неғылсын. Осы жасқа дейін талантты ақын Иманасовты білмейсің. Ол деген қазіргі таңда атағы дүрілдеп тұрған дарынды ақын ғой, екінің бірі біледі, әрине кітап, газет оқитындарды айтам.
– Естімеппін, ол кім еді? Жас па?
– Ол мына алдында тұрған — Сәкен Иманасов. Жә, шал, мыжып отырар уақыт жоқ, өзің сараңсың, өзің надансың. Жақсы, Сәкен Иманасов деген аса талантты жас ақынмен таныстым деп еліңе айта бар, ал сау бол! — деп кете бердің ғой сен қасымнан.
– Қойыңызшы, қайдағыны шығармай. Мен ондай иттікке бара қоятын адам емеспін ғой. Өзіңіз жақсы білесіз, — деймін мен шынымен-ақ шыр-пыр болып.
– Е, сол білгендіктен ғой, айтып тұрғаным. білмесем, есімде қалар ма еді ол оқиға.
Бұл сөздің қайсысы шын екенін, қайсысы қалжың ретінде айтылғанын мен білмеймін. О жағы Сәкеңнің ішінде қара жерге бірге кетті. Өз ойымша, дәл осылай дей қоймаған сияқтымын. Оның үстіне, осынша оспадарлық жасайтын тым парықсыз да емес ем ғой деп те ойлаймын.
1975 жылы ғой деймін, қасымызда орыс ақыны Геннадий Кругляков бар, Сейітжан Омаров ағамыз бастап Талғар ауданын аралап едік. Аудандық партия комитетінің идеология жөніндегі хатшысы ол кезде көбіне әйел жолдастардан болушы еді ғой. Мұнда да солай екен. Беті жылтыраған орыстың күлімкөз келіншегі бізді құрғақ әңгімеге тойғызып, түске дейін ел аралауға автокөлік тауып бере алмай-ақ қойғаны. Біз Секеңе қараймыз, Секең әлгі күлімкөз қатынға қарайды, қатын хатшы әр жерге бір телефон бұрайды да, түк өндіре алмай, айналып келіп жерге қарайды.
– Қой, аға, жүріңіз, бірінші хатшыға кірейік, орыс та болса, ер-азамат қой, бір қайран жасап қалар, – деймін мен әбден төзімім таусылып.
– Қой, ұят болар, көлік табылды деп отыр ғой мына әдемі келіншек, шыдайық, — деп Секең міз бағар емес.
Ақыры түс қайта бірінші хатшыға кіруге ағамызды көндіріп, үшеуміз сол" төренің" кабинетінен бір-ақ шықтық.
Секең мәймөңкелейін деп келе жатыр еді, мен бірден ашу-ыза аралас ойдағы сөзімді түп-түгел ақтара салдым. Бастық бірден ұқты. Ұқты да, әп-сәтте көлік те тапты, ертіп жүретін беделді адам да қосып берді қасымызға.
Былай шыға секең:
– Апыр-ай, сен өзің агрессивный жігіт екенсің-ау, кім білген, — деп қойды күліп.
Калинин атындағы колхозда болдық. Клубына жұртты жинап кездесу өткіздік. Колхоз партия ұйымының хатшысы Семен деген қазақ жігіті екен, соның басқаруымен музейлерін аралап көріп, едәуір шаршап барып Алматыға оралар алдында кабинетіне кірдік.
– Ал енді сау болыңыздар, келіп тұрыңыздар, — дейді Семен.
– Семен, өзің құрдас екенсің, аулында азық-түлік дүкені бар ма? — деймін мен.
– Бар ғой, оны қайтесіз? — дейді Семен.
Секең де елең етіп, "Мынау бірдемені бүлдірмесе, жарар еді" дегендей, маған состия қарай қалған.
– Бір баланы жұмсай салшы, бір орам шәй әкеліп берсін, пұлын өзім төлейін, – деймін мен.
– Шәйді қайтпексің? – деп енді Сейітжан ағам сұрады.
– Жаңа көрші бөлмеден электр шәйнегін көріп ем, соны сұрап алып, бір шыны шәй ішпесем, тілім аузыма сыймай бара жатқаны, — деп қоямын.
Сол кезде үстімізге салмақпен жай басып колхоз төрағасы кірді. Атын ұмытыппын. Көпті көрген үлкен білімді адам көрінеді. Әңгіменің соңын тыңдап қалған со кісі бір мырс етіп күлді де, Семенді ертіп шығып кетіп еді, әне-міне дегенше, о жігітім жылпылдай сөйлеп қайта кірді де:
– Мына іргедегі бір үйде дастархан жайылып, дәм әзір тұр еді, шәй ішіп кетіңіздер, — деп аяқ асты жік-жапар бола қалғаны...
...Алматыға қайтып келе жатып Секең:
– Айттым ғой, агрессивный жігітсің деп, апырмай, әлгі жердегің мүлдем ерсі болды-ау! Семенді де аямай, жерге қараттың. Бастығы да сазайын берген болуы керек өзінің, жүні жығылып-ақ қалыпты, — деп күледі кеп.
Жиі көріп, үлкен-кішінің арақатынасын сақтай отыра сыйласып өткен Сейітжан Омаров ағамен бірге бірер күн дәмдес болғанда естігендерім осылар еді.
ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ПАТРИАРХЫ
(Хамит Ерғалиев хақында)
Хамаң жарықтық соңғы айларда маған жиі-жиі телефон соғып отыруды дағдыға айналдырып алғандай еді. "Оу, даусыңнан о-йно-лайын!..." деп алып, сондағы шегелеп тапсыратыны "Ұлтым дедім — ұлғайдым" атты кітабы болатын. Әу баста әдейлеп үйіне шақырып алып, қолжазбасын қолыма ұстатып тұрып: "Осы кітаптың тағдыры Есенғали екеуіңе аманат, тездетіп шығарып беріңдер! Көзім тірісінде шықса — осы қалпында барсын да, егер кітап жарық көргенше о дүниеге аттанып кетсем, сен аз сөзбен осының бәрін сабақтап айтып, қысқа ғана алғы сөз жаз!" — деп те қойғаны бар еді.
Мен ағамның айтқанының бәрін орындауға уәде бергем. Осы төңіректе Есенғали екеумізге жазған хаты да менде сақтаулы жатыр.
Қайтыс боларынан он-он бес күн бұрын тағы телефон соғып:
– Сәкенжан, Есенғалиды таба алмадым. бір-екі күн ішінде әлгі кітаптың бес-он данасын шығарып бере аласыңдар ма? — деп сұрады.
Мен неге асығып тұрсыз деп сұрамастан, баспаханамен сөйлесіп, бірер күнде хабарласпақ болып уәде берсем де, соңынан сәл-пәл салақсып кеттім-ау деймін...
Бұл тағдыр дегенге дауа қайсы, Хамаң қанша асықтырғанымен, біз қанша тырысқанымызбен, кітап тез шыға қоймады. Ақыры, осыдан екі апта бұрын, сәрсенбі күні қалың елі болып еңіреп жүріп Хамаңды соңғы сапарға шығарып салып, жамбасын жерге тигіздік. Сол күні ағамыздың соншалық көп күткен ең соңғы кітабы — осы "Ұлтым дедім — ұлғайдым" да баспадан шықты. Бұл кітаптың аты жөнінде де маған неше дүркін телефон соғып, өз ойын пысықтай құпталап, беймаза бір күй кешкенін жұмыстағы жігіттерге айтып келіп жүрдім. "Күлсең, көріге күл" деп, парықсыздау күйде күліп те қоюшы едік қылығына.
Ақтық демі таусылардан бір күн бұрын, академик Зейнолла Қабдолов ағамыздың 70 жылдық мерейтойында Хамаңмен бірге болып едік. Қарап отырсам, қазіргі қазақ зиялыларының бетке шығар үлкен бір тобы бас қосқан бұл алқалы жиында қарт ақынның да болуы, Зекеңе арнап мінбеден өлең оқуы жыр абызының соңғы бой жазуы, ел-жұртының құшағымен қимай қоштасуы сияқты болған екен ғой. Шын мәнінде қолынан қаламы түспей, қуаты қашып, күші сарқылмаған сырбаз қалпында бұл жалғанмен қоштасып жүре беріпті. "Сүйегі мықты" деп жатады ғой қазақ, бірақ Хамаңның сүйегі мықтылығымен бірге, бұл жерде жаратылысының бөлекше құнары, шығармашылық жолға құмарта беріліп, өміріне содан үстеме нәр, қайнарлы қуат алып отыруында ма деп қалам. Әдебиетке, оның ішінде өлеңге қызмет етудің ұлы үлгісін мен Хамаңнан көріп едім. Сексеннен асқан жасының ішінде, ондаған кітап шығара жүріп, қанша дегенмен де қалжыраулы қаламынан туған осынау шағын кітабының тезірек жарық көруіне соншалық ынтық болуы ақынның сол дара болмысын тағы бір дәлелдеп тұрған жоқ па. Өмір сүрген кезеңдегі халқының барша ұмытылмас ұлы оқиғаларына араласқан, ұлт тағдырына ұдайы ортақтасып отырған, сөйтіп өзі де тұтас бір дәуірлік тұлғаға айналып кеткен қаламгер Хамаңдай-ақ болар. Өзі сүйген өнерге шексіз берілуі арқылы ұлтының асқақ рухына айналып, ел – жұрт болмысымен біржола сіңісіп кеткен кісіні тарих аз біледі.
Өкінішсіз өмір кешіп, тірліктен сұлу кетті Хамаң. О кісі жайлы ел аузында әңгіме де көп. "Жақсының артынан сөз ереді" дегенді осыдан-ақ аңғарар едік. Әрине, келемеж ете алмаса да, біреулердің кекесініне айналған пенделік осалдығы да бар. Сол "осалдығын" кейбіреулер ептілікпен өз пайдасына жаратып та жүрді. Ол осалдық Хамаңның баладай адал аңғалдығы еді, ұдайы алдауға түсіп қала беретін сенгіштігі еді.
Оңдай пиғыл-парасат, қимыл-әрекеті, кілт бұрыла салар мінезі жайлы да әлі талай жазылып, талай әңгіме болары ақиқат.
Мына кітапта Хамаң біраз адамға өлең арнапты. Бәрін де оқып, бәріне де иландым. Өйткені бұл кісіні соңғы отыз жыл бойы біліп, танып қалып едім. аса жақсы керетін ағам еді!
Аға ғана емес, ол бізге, бізді қойшы, ез тұстастарының ең таланттыларына да шығармашылығымен үлгі бола білген ұстаз болатын. Ал, біз болсақ, Хамит шеберлігіне тәнті болып, "Сенің өзенің", "Біздің ауылдың қызы", "Құрманғазы" дастандарын жаттап өскен буыннанбыз.
Үлкен-кіші достары да, шәкірттері де көп еді. Солармен шекіскен кездері болса да, кетіскен жері болмапты. Кісіге қылдай қиянат жасапты деген кеуесет жоқ та, кісіге нанғыштығынан опық жепті деген сөздер баршылық. Үзеңгілес өскен Қалижан Бекхожинмен арасындағы аңыздай әдемі оқиғаның өзі де бұл екі ақының кісілік беделін биіктете түсер еді.
Осынау ақырғы кітабындағы бір өлеңінде:
Тездетем деп керуен өмір жүрісін,
Бас пайдасын ұмытқанның бірісің,
Сол себепті жағынбайтын ешкімге
Жалғыз-жарым жақсы адамның бірісің,—
деп, екінші бір жырында:
Бір парыз міндетіме ала тұрып,
Қашан сол өтелгенше аласұрып,
Тынымсыз күй кешсем де, жүргендеймін
Өмірді бүтін емес, шала сүріп,—
депті.
Бұл – Хамаңның таза өз портреті.
"Осы кітапқа өзің редактор бол!" — деп еді Хамаң.
Екі айтқызбай келісіп едім мен.
"Кітап шыға сала Есенғали екеуің газеттердің біріне ашық пікірлеріңді жазыңдар!" — деп тапсырып еді ағамыз.
Есенғали өзі білер, ағаға берген уәдемде тұрып, әзірге менің айтарым осы болды.
Жұртына өлмес, өшпес мұра қалдырып, өмірінің жалғасын сол мұрасына берген сөз дүлдүлінің бірі, қазақ жырының Патриархы Хамаң жайлы айтылар көп сөз әлі алда.
Бұл сөздер Хамаң қайтыс бола сала жазылып еді, "Қазақ әдебиет" газетінде жарияланды. "Хамаң жайлы айтылар сөз әлі алда" деп бітіріппін. Сол көп әңгіменің бір үзігі ретінде қағазға түскен сөздер еді бұл, оқушым. Пері болсам деп ойламаған, періште болуға құмартпаған ақын адамның өз келбетін беруге тырысқан түрім осы еді.
1968 жылы Талдықорған қаласында облыстық "Октябрь туы" газетінің редакциясында әдебиет пен өнер бөлімінің меңгерушісі болып істеп жүрген кезім еді. Орда бұзар отыздың кезінде жөпшендіні менсіне бермейтін мінезің болады. Бірақ ойда жоқ жерден, бұрын мені білмейтін Хамит Ерғалиев телефон соққанда, әжептәуір абыржып қалғаным рас еді. "Сәкен қалқам, — деді Хамаң, — бұл Хамит Ерғалиев деген ағаң ғой. Алматыдағы жігіттер беріп еді телефоныңды. Мен осындағы қонақүйдің алдында тұрмын, келіп, жолығып кетші".
Атағы жер жарған, біз үшін аспандағы аймен таласардай көрінетін Хамит ақын Ерғалиев мені елеп, телефон соғады деген ой үш ұйықтасам, түсіме кірмеген. Сәл абыржып, сасқалақтаған қалпымда газет редакторы Ұзақ Бағаевтың алдына бардым. "Ұзеке, осында Хамит Ерғалиев келген екен, қонақүйдің алдында тұрмын дейді, телефон соғып, жолығып кет деп тұр, машинаңызды берсеңіз, тез жетіп алып, қайтарып жіберейін", — деп жатырмын жөпелдемете.
Ұзекең аса сабырлы кісі. Мен құсап күйгелектенген жоқ.. "О кісі нағып жүр екен? Мен де танитын едім, түскі үзіліс болып қалды ғой, сенімен бірге барып сәлем берейін. Жүр, кеттік!" — дегені.
Әне-міне дегенше, Талдықорған қаласының ол кездегі қос қабат қана жалғыз қонақүйінің алдына келіп тоқтадық. Хамаңды алыстан таныдым. Он жыл бұрын, 1958 жылы Алматы көшелерінің бірінде Қастек Баянбаев көрсетіп, соңына біраз ере түсіп қалған едік. Ақ шашы арыстанның жалындай болып толқыған, бойын соншалық бір бекзаттықпен тіп-тік ұстап, тура тартып бара жатты. Алыстан қарап, айбарынан ығып, қала берген едік.
Бұдан кейін Талдықорған өз алдына дербес облыс болып тұрғанда (1959 жылға дейін), астананың атағы жер жарған 40 ақыны келіп, әдеби күндер өткізіп қайтқандары бар. Газеттер жазып, радио хабарлап, Жетісу жері абыр-сабыр болып жатқан сол тұста ақындарды алыстан болса да көруге әдейі ауылдан іздеп келгенім бар. Ғали Орманов, Тайыр Жароков, Қалижан Бекхожин, Хамит Ерғалиев сияқты ақындар қатар тұрып, қаланың орталық саябағы алаңында өлең оқығанда, ел мен жер түгел тебіренгендей болған.
Қалижан ағаның:
Ондайлар болса аранда.
Шықсын мына аланға" —
деп саңқылдаған дауысы, Хамаңның:
Барлық өзен бір өзіне жарамсақ,
Нұр сипатты Нұра болып жаралсақ,—
деп күмбірлеген үн қосқаны құлағымда жүретін.
Сол Хамаң енді міне алдымда тұр, алдымда тұрған жоқ, тап мені күтіп түр. Машинадан Ұзақ Бағаев екеуміз бір мезгілде түстік-ау деймін. Хамаң менен бұрын соның қолын алып: "Оу, сәлемет пе, сен де осында екенсің ғой, айтпақтай!" — деп жылы амандасып, сосын маған қарап: "Сәкен сенсің ғой, жігіттер айтып еді, көзі Махамбеттің көзіндей өткір деп, көзіңнен таныдым, айналайын", — деп, ұсынған қолымды ықыласпен алды.
– Хама, Сәкен айтқан соң, сәлем берейін деп келдім, үйім осы арада жақын. Машина керек болса, айтарсыз, — деп қоштасып, Ұзекең жөніне кетті де, мен ақынның қасында қала бердім.
Хамаң өзінің әлдебір жеке шарауасымен жүргенін, сол шаруаның бүгін біте қоймай тұрғанын, күні бойы қолы бос болғасын, мені әдейі іздеп тапқанын, ертең Үштөбеге баратынын айтып, жөн-жосық білдірді.
Әйелім Үшаралға кетіп, үйде шешем ғана бар еді. Ол кездегі тұрмыс та белгілі, бірден үйге алып барсам, құрауыз отырып қалып жүре ме деп, Хамаңды қонақүйге қапталдас дәмханаға түстік ас ішуге шақырдым. Хамаңның әлі сырын алып болмаған кезім, ас мәзірін өзіне таңдатқым келіп еді, "Маған бәрі бір, өзің ала бер", — деп, билікті мүлдем өзіме қалдырды.
Тәуірі осы-ау деген тағам түрлерінен заказ бердім де, мен он кезде ішімдікке жоқ едім, сондықтан: "Аға, арақ – шарап жағына қалай қарайсыз, алдыртайын ба? Қайсысынан?" –деп сұрадым.
Хамаң менің жүзіме бағдарлай бір қарап алды да: "Москваның айрықша арағы" жарайды ғой, — деді.
– Қанша алдыртайын? — деп сұраппын мен бейбақ.
– Әзірше бір шөлмегі жетер, — деп қойды жайлап.
Мен ішпеймін, бір шөлмек көп болып жүрмей ме деген күдігімді ішкі бүгіп қалдым да, айтқан әмірін орындадым.
Іштік, жедік. Әңгімемен біраз отырып, Хамаң әлгі шөлмекті тауысқанша жақсы таныс болып шыға келдік.
– Сәкең сен преферансқа қалай едің? — деп сұрады Хамаң.
– Ептеп ойнаймын.
– Менікі де сол деңгей. Әйтсе де бірер жақсы досың болса, шақыр, үйге барып ермек жасайық, – дегені ғой ағамның.
Үлкен ақынды үйге ертіп келіп, шешеммен таныстырдым. Ақындардан ол кісі бұдан бұрын Ғали Ормановпен танысқан еді. Екеуі құрдас боп шығып, жақсы шүйіркелескен. Хамаңа да "қайным" деп жылы ілтипат танытты. Сүрленіп қалған ет бар екен үйде, соны қазанға тоғытып, шәй қамдауға кірісті. Мен көршілес тұратын бір-екі жігітті шақырып, ақын ағамен таныстырып, біраз "сыздық".
Сол кезде ауылға кеткен әйелім де келіп қалып, жас ет алып жеткен екен, оның да сыйлы мүшесін қазанға салып жатты...
Қысқасы, сол күні Хамаң біздің үйге қонып шықты. Жеке бөлмеге төсек салып беріп: "жайлы жатып, жақсы тұрыңыз", — деп жатырмын.
– Мына жерге бір орындық қойып, ішетіндеріңді қалдыр да, ұйықтай бер, — деді ақын.
"Ішетінің" дегенін түсіне алмай қалып: "Шәй әкеп қояйын ба, Хама?" — деп сұрадым. "Иә, шәйіңді де әкеп қой", — деді ол кісі.
Шәйнекпен шәй әкеліп қойдым қасына. "Енді ана ішетініңді әкеп қой", — деді Хамаң.
"Сүтті айтасыз ба?" – дедім. "Сүтіңді де, ішетін шөлмегіңді де әкеле берсеңші", — деді Хамаң.
Сонда барып "ішетініңді" дегенінің не екенін түсіндім ғой.
Ертесінде өткінші жаңбыр жауып, ауламыз біраз ластанып қалған екен. Хамаң облыстық партия комитетіне бармақ болды. Анадайда бір сары қорапты жеңіл машина тұр екен.
– Анау машинаның шоферіне айт, обкомға апарып салсын, — деді Хамаң.
– Ойбай-ау, танымайтын адам мені тыңдай ма? — деймін шырылдып.
– Өй, бәрімізге ортақ Хамит қой демеймісің.
Қол қусырып, қошамет көрсетіп жүрген адамға жасар амалым болмай, әлгі машинаның айдаушысына барып: "Солай да солай, сыйлы ақын еді, обкомға жеткізіп салар ма екенсің?" — деп жатырмын. Тілеуіңді бергір, мұсылман екен, сөзге келмей келісе кеткені.
– Айттың ба, бәрімізге ортақ Хамит деп, — дейді темекісін үздіксіз бұрқырата сорып, алдыңғы орынға жайғасып жатқан Хамаң.
– Иә, — деп қоямын мен жазған.
Хамаңмен танысуымыздың басы осылай болып еді.
Айтқандай, ұмытып барады екенмін-ау, сол алғаш рет үйге келгенде менің шағын кітапханам жинақталған шкафқа біраз қадала қарап тұрып:
– Өй сен Мәуленов, Әлімбаев сияқты классиктерді ғана оқиды екенсің ғой, менің кітаптарым неге жоқ? — деді кәдімгідей өкпелей бұртиып.
– Бар еді деп шкафтағы кітаптарды ығыстырып, арасынан қарап жатырмын. Құдай атайын дегенде осылай қырсықпай ма, Хамаң кітабы табыла қоймады.
– Қой, қарамай-ақ қой, тым құрығанда, "Құрманғазының" Мәскеуден шыққан нұсқасы тұруы керек еді-ау сенің үйіңде, – деді о кісі.
Әр жылдары жеке шыққан шағын кітаптары бар еді, оқып та жүретін едім. Соның бірі қолыма ілінбей, Хамаң алдында жерге қарағаным бар сөйтіп.
Араға бірер ай салып Алматыға келдім. Ол кезде Жазушылар одағының бірінші қабатындағы "Жазушы" баспасының поэзия редакциясына бір соға кету әдетіміз болатын. Солай бара жатыр едім, қара көлеңкелеу тар коридор бойында Хамаңмен қарсы ұшырасып қалдым. Аңқандап барып сәлем бердім. Сәлемімді салқын алған ақын, "Қай баласың" деместен, сыртқа шығып кете барды. Аңырып мен қалдым. "Апыр-ау бір күн дәмдес болғанға қырық күн сәлем", —деуші еді, аз күн бірге жүріп, азды-көпті қызмет көрсетіп едім, бұ кісі дұрыстап сәлем де алмады-ау, сырттай ғана сүйсініп, сырттай ғана сыйлап жүргеніміз дұрыс екен ғой өзі", – деген наламен қала беріп ем.
Тағы бір күні сол редакция соқсам, Хамаң телефонмен сөйлесіп тұр екен. Мен бөлмедегілерге амандастым да, әлдебір өз шаруамды айтып Әнуарбек Дүйсенбиевпен сөйлесіп кеттім ақырын. Телефонды орнына қойған Хамаң маған біраз қарап отырды да:
– Ой, сен Сәкенбісің? Қалқам-ау, неге амандаспайсың? – дегені.
Мен самарқаулау қол беріп амандастым да:
– Хама өтірік пе, шын ба қайдам, екі күн бұрын құрақ ұша қол беріп амандасып едім осы коридор бойында, елемей өте шықтыңыз. Соған өкпелеген түрім, – деген болдым.
Хамаң қалбалақтап: "Апырай қалқам, неге сәлеміңді алмайын! Кітабымды үйіңе сақтамағаныңмен, қалтықсыз шын құрметіңді көрдім, мені сыйлайтыныңды дәлелдегенсің. Оны осында отырған жігіттерге айтып та келген болатынмын" , – деді.
Көңілім қайта жылып, жадыражай күй кештім. Кезекті бір кішкентай кітабым жарық көргелі жатыр еді, соған Сағи Жиенбаев екеуміз ат тауып қоя алмай, әуре болдық. Соны аңғарып қалған Хамаң:
– Мен ат тауып берсем, жуасыңдар ма екеуің? — деп сұрады. Біз "жуамыз" дестік.
– Ендеше "Жайдарман" деп қой кітап атын. Мен білсем, осы сөзде көп мағына жатыр. Жайдарылық, саздылық, үндестіктің бәрі бар.
Біз бірауыздан келістік те, кітап атын "Жайдарман" қойғанбыз.
1974 жылы Алматыға ауысып келіп, Қазақстан Жазушылар Одағына қызметке тұрдым. Аманжол Шамкенов, Қадыр Мырзалиев, Қалихан Ысқақов төртеуіміз бір бөлмеде отыратын едік. Бір күні Хамаң келді. Бөлмеде мен жалғыз болатынмын.
– Сәкен, осы сен Мәскеуде оқыдым деген сықылды едің – ау, ә! Орысшаң қалай еді? Маған бір аннотация жазып бересің бе жақсылап? – деп сұрады.
– Ақысы болса, боқысын шығарамыз ғой, Хама! – дедім мен бұл кезде жиі-жиі ұшырасып, біраздан бері бойым үйрене бастаған ағама қалжыңдап.
– Ақысы болып қалар, — деп қалтасын қарманды да, – сен маған 10 сом қарыз бере тұр да, әлгіні жазып таста. Оған дейін мен бір шөлмек тәуір коньяк іздеп келейін, –деді.
– Менде 10 сом болса, сізді жүгіртіп нем бар, бәрін өзім орындамаймын ба, – деймін мен.
Хамаң сәл қипақтап тұрып:
– Жә, сен жаза бер, мен Фаридаға барып келейін, — деп шығып кетті.
Фаридасы әдеби қордың бухгалтері екенін сезе қойдым. Ол бір ақкөңіл жақсы әйел еді, қолында болса, қарыз беруден тартынбайтын. Бәріміз де оның алдына қысылмай бара беретін едік.
Менің жазған аннотациямды Хамаң қатты ұнатты да, төмендегі "барға" барып, бір шөлмек коньяк алды. Алдыма қойған орталау стакандағы ішімдікті сылқ еткізіп бір-ақ жұта салып едім, "Мынау қайтеді-ей" дегендей, Хамаң:
– Коньякты бойға тарата, асықпай ұрттап ішер болар, – деп ескерту жасады.
Мені аяғаны ма, коньяк тез бітіп қалды дегені ме, о жағын анық аңғара алмадым.
Сол күні ғой деймін, Хамаңмен қолтықтасып баспалдақтан төмен түсіп келе жатып, өз-өзімнен аяғым шалынысып қалғаны.
– Ой, сен жап-жас болып тәлтіректейсің ғой өзі, арақ іше алмайтын неме ме едің! – деп сөкті келіп.
– Жоға, сау адамның да сүрінетіні болады ғой өзі, жәй шығар, – деп ақталайын мен.
Келесі көшенің қиылысында Құдай атып аяғым тағы шатасып, құлай жаздай барып қалдым.
– Жә, болды, қайда тұратын едің, енді жөніңді тап, өз бойын ұстай алмайтындармен қолтықтасып жүре алмаймын мен! – деп ашуланған ағам қолды бір сілтеді де, мені сол жерде қалдырып, жөніне кете бергені...
1975 жылғы жыл қортындысының бас қосуында мен 1974 жылғы поэзия турасында баяндама жасадым. Жастық, албырттық болар бәлкім, әйтеуір, өзімнен жасы едәуір үлкен бірер аға ақындардың жадағайлау шығармаларына азуды салыңқырап, ащырақ пікір айтып жібердім-ау деймін. Әйтеуір, баяндамадан соңғы жарыссөзде мінбеге шыққан Қалижан Бекхожин ағам сұлу мұрты жыбырлап, залдағы маған сұқ саусағын кезей тұрып, біраз қатты сөз айтты.
– Сең Диханның өлеңін сынайсың, бір жеріне қарамай, – деді, Қалекең, – ол коммунистік қоғамды, партияны жырлайды. Сен итті жырлайсың, – деп сөкті.
Соның алдында "Қазақ әдебиеті" газетінде менің ішінде "Арланның ажалы" деп аталатын өлеңім бар топтамам жарияланған болатын. "Ит туралы жазсам, жақсы жазсам да бопты да" дейін деп бір тұрдым да, дауды ушықтырмауды ойлап, үндемегем. Үзіліске шыққанда Сырбай Мәуленов, Қалижан Бекхожин, Хамит Ерғалиевтерге кездейсоқ қосыла қалып едім, Хамаң тұрып:
– Сәкен, сен Қалижанның сөзін ауыр алма. Мұның ит десе ұстап кететін ескі жыны бар. Ертеде бір шекарашылар туралы поэмаларға конкурс жарияланып, соған Қасым Аманжолов "Сырттан" деген поэмасымен қосылған еді. Сондағы бір жиында осы Қалекең: "Шекараны итке күзету деген де сөз бола ма екен!" – деп, Қасым шығармасын қатты сынады. Бір күні осылай бас қосып отыр едік, үстімізге Қасым кіріп келді де:
– Мә, сенің "Шекарашың" емес, менің "Сырттаным" алды бәйгені! –деп бір газетті Қалижанға қарай лақтыра салды. Бұл бәйге қорытындысы жарияланған газет екен. Содан бері Қалижанның ит туралы жазған ақынды жаратпайтын әдеті, – деп бір тоқтады.
Сұлу мұрты жыбыр-жыбыр етіп, үндемей Қалекең тұрды. "Солай да болғаны бар!" – деп мұқыл қолымен бетін сипап Сырағаң күлген гүрілдеп.
Үш ағамды "барға" ертіп апарыл, көмейлерін жібітіп қайтқаным да бар еді-ау!
Пенделікке бой алдыра қоймаған, жікшілдік-жершілдік дертіне шалдығып, рушылдықпен уланбай өткен сиректердің сойы да Хамаң еді деп білем. Талдықорған өңірінен шыққан Құдаш Мұқашев, Тұрсынзада Есімжановтарға әкесіндей қамқорлық жасағанының куәсі болып едім.
Оқта-текте ойламаған жерден телефон соғатын.
– Сәкен, – деді бірде, — мен қарап отырмай, қазір өсиет жазып шықтым. "Өзекті жанға өлім бар, егер мен анау-мынау болып кетсем, орысша айтқанда, душеприказчиктерім Зейнолла Қабдолов, Сағи Жиенбаев, Сәкен Иманасов болды" деп жазып, сейфіме салып қойдым. Саған соны айтып қояйын деп едім.
Мен ләм-мим деп үндей алмай қалғанмын. Ол өсиеті бар ма, жоқ па деп мұрагерлерінен сұрауды да ерсі көрдім. Кейінгілері бәлки әруақтың ұйғарымымен келіскілері келмеген де шығар, кім біліпті...
Ақын кейде алданып да қалушы еді. Қазақстан жазушыларының "Қалдарбек съезі" аталған құрылтай жиыны болған. Сонда Хамаң сөйлеп: "Жазушылар Одағы жабылып қалса да, Қалдарбек аман жүрсе болды, бізді жарылқайтын осы болады!" — деген еді.
Кейін Қалдарбектен де көңілі қалған бір тұста: "Апыр-ай, Хама-ай, сонда Сіз де солай деп едіңіз-ау!" — деп әлгі сөзін есіне салдым.
– Әй, қой. Мені де ұрып өлтірер адам жоқ, өзімді өзім жеп жүргенім де жетер, енді сен табалама! — деп тыйып тастаған.
Хамаңның 80 жылдық мерейтойы драмтеатрда өтті ғой. "Жазушы" баспасы атынан баспа директоры Есенғали Раушанов екеуміз сый-сыяпатымызды алып барғанбыз, бірақ бізге сөз тимей, той жалғасы ертеңінде Жазушылар Одағында жалғаспақ болған. Не бөгет болғанын білмеймін, ертесінде де, сол күні өткен қонақасыға да біз бара алмай қалдық. Арада апта өтпей Хамаң телефон соғып, үйіне қонаққа шақырды. "Сендер тойда болмадыңдар, енді бұлтара алмассыңдар" – деп.
Сол күні ол үйде ұзақ отырдық. Көп әңгімелер айтылды. Оның оқылып, біраз сілтестік. Үш ұрпақ өкілдері екендігіміз де естен шығып кетті. Соңғы жылдары шыққан екі проза кітабын сыйлады бізге. Енді қайтайық дегенде, Хамаң қояр да қоймай отырып тағы бір шөлмек аштырды. Ішуден зәрзеп болған біз "ашпаңыз" деп ат-тонымызды ала қашсақ та: "Тым құрығанда аштырып кетсеңдерші, әйтпесе, маған апаларың, "ашылғаны жоқ" деп, сендер кеткен соң, маған татырмай қояды ғой!" — деп те бізді бір күлдіріп еді – ау жарықтық.
Бұл біздің сыр ақтарыса жарасып отырған соңғы бас-қосуымыз болып еді.
АЛЫПТАР ТОБЫНЫҢ АҚЫРҒЫ ТҰЯҒЫ
(Академик Мұқамеджан Қаратаев туралы)
Ол кісімен пәлендей көп араласа қоймаған едім. Тек 1974 жылы құрдасым журналист Қадірбек Уәлиев: "Академиктің аузына ілігуіңмен! Бірақ "кексе" ақын болып кетіпсің...", —деп, "Қазақ әдебиеті" газетін ашып көрсеткені бар еді. Онда Мұқамеджан Қаратаев ақсақалдың әдебиет жайындағы кезекті бір мақаласы басылып, соның "Кексе ақындарымыздың бірі Сәкен Иманасовтың "Айтыс" поэмасы...", – деп басталып, мені біршама мақтаған тұсы бар екен. "Апырай, сені танымайды екен-ау, шамасы!" – деп күлген де қойған еді әлгі мақаланы көрген жігіттер.
Кейін Мұқаңның өзімен жете білісіп, тілдесіп жүрдік, бірақ қанша көкейімде тұрғанымен, "Мені кекселендіріп жібергеніңіз қалай?" деген сөзді айта алмадым.
Мен"Жазушы" баспасында редакция меңгерушісі едім, халық шығармашылығына байланысты ғалымдар ол редакцияға жиі келетін. Мұқаң да келіп-кетіп жүретін еді. Сондай күндердің бірінде менің "Жалын" баспасынын шыққан "Бел-белес" дейтін кітабымды сұрады.
– Жігіттер жақсы кітап деп еді, берші, оқып шығайын, – деді қарсы алдыма келіп отырған академик.
"Қырсыққанда қымыран іриді" дегендей, масқара болғанда, ол кітап өзімде де болмай шықты.
– Жоқ екен, аға! Тағы бір келгеніңізге дейін тауып қояйын, — дедім.
Араға бес-он күн салып редакциямызға Мұқаң тағы келді.
Дәл менің қарсы алдымдағы бұрынғы орнына жайлана отырып алып:
– Ал, әкел кітабыңды! – дегені.
Менің есімнен шығып кеткен екен. Ұялған тек тұрмастың әдетімен:
– Қазір үйге барып әкеле қояйын, отыра тұрасыз ба? – деппін ғой абыржыған сыңай танытып.
– Сәкен, сен немене соншама, мен оқуға болмайтын кітап па еді әлде оның? Әлде мен тақияңа тар келіп тұрмын ба? – деді сызданыңқырап академик ағам.
– Құдай біледі, аға, ұмытып кетіппін, өзім үйге апарып берейін, – деймін біржола дегбірім кетіп.
Ағам бұл ақталғанымды да аса жарата қоймаған сыңай танытып, үн-түнсіз орнынан тұрды да, есіктен шығып жүре берді. Ертесіне үйге қалбалақ қағып Мардан ағам Байділдаевтың келе қалғаны. "Ойбай, Мардаке, жақсы келдіңіз, осылай да осылай", – деп бәрін айтып жатырмын оған. Мардекең сөзімді түгел тыңдап алды да, қолма-қол Мұқаңа телефон соқты: "Сәкен екеуміз бірер сағат ішінде үйіңізге кіріп шығамыз", – деп жатты марқұм. Қашанда кісіге қылдай да болса жақсылық жасағысы келіп тұратын аса бір елгезек адам еді жарықтық.
Әлгі кітабыма автограф жазып, Мардан ағамды алдыға салып академиктер тұратын еңселі үйге де жеттім. Есікті академиктің келіні ашты. Бұрыннан білем, өзіммен құрдас баласымен де әрдайым әзілдесіп жүретінбіз.
– Мұқаңа келдік, – дей беріп едім, түпкір жақтан о кісінің өзі де көрінді. Амандасып: "Ә, бері жүріңдер!" – деп, і бізді кабинетіне қарай бастады.
Мардекең сөйледі, мен үнсіз отыра бердім. Мұқаң жадырап көп ашыла қоймады. Шағын кітабымды алып, столына қойып қойды. Сол екі арада дастархан басына шақырған келіні көрінді. Мен Мардекеңе қарадым. Ол бұл үйге еркіндеу. "Жүр, дәмге баралық", – деген Мұқаңа еріп, мені де болмай ас үй жаққа сүйреп әкетті.
Түскі астың мезгілі еді. Сорпасымен пельмен жедік-ау деймін, ұмытпасам. Арақ-шарап ұсынбады. Мұқаңның бәйбішесі аса сабырлы, салиқалы кісі көрінді. Артық сөз, әңгіме бола қойған жоқ. Биязы қалыпта ғана тамақтандық. Сол тойыңқырамай да қалдым. Бірақ ешкімнің ыдысына үстеме құйылмады. "Салттары осы шығар", – деп, мен де сәл-пәл жарты құрсақ қалғанымды сездіре қоймадым.
Кейінірек менің "Адырна" аталатын кітабым Мемлекеттік сыйлыққа ұсынылған тұста Мұқаң "Алматы ақшамы" газетіне жақсы мақала жариялады. Өлеңдерімді оқып, риза болғанын жасырмапты.
Телефон арқылы хабарласып, алғысымды білдірдім.
Жас жағынан арамыз алшақтау, ол кісі менің әкеммен жасты екен, сондықтан да болуы керек, көп араласып сырласа қоймадық. Менің де кісіге жұғыса кетуге ебім жоқ, жақын тартқысы келген емеурін ұға қоймағанға Мұқаң да өзін сәл-пәл суық, сәл-пәл алыстау ұстаған болар. О жағының анық-қанығын дәл пішіп айта алмаймын.
Әйтеуір, ғалым ағама деген өз көңілім таза болатын.
Сол ниетпен Мұқаңның рухына арнап, мынау өлеңді жаздым.
Асып-тасып, ақтарыла кемерден,
Қызынғанын көре қойған жоқ ем мен.
Анық басып, ақырындап жүріп-ақ,
Жоғарырақ тұрушы еді көп елден.
Иығы асып нелер пысық, "мықтыңнан",
Бейбастықты беделімен ықтырған.
Бала жастан өзін елге әйгілеп,
Кім екенін сөзімен де ұқтырған.
Өзі де өткір, сөзі де өткір алдаспан,
Шыңға қарай өрмеледі талмастан.
Шәу-шәу етіп қала берді көп күшік
Баяғыдан балағына жармасқан.
Ұрпағына аты өнеге, хаты үлгі,
Өзі – мәңгі! Сөзі қалды татымды.
Мұқаң менің көз алдымда тұрады
Алыптардың тұяғыңдай ақырғы!
Автордан. Бұл шағын сөзді мен Қазақстан Гуманитарлық ғылымдар академиясы шығарған "Өткеннен қалған өр тұлға" кітабы үшін жазған болатынмын.
ҒАФУ ҚАЙЫРБЕКОВ
Ақын Ғафу Қайырбековтің туғанына 70 жыл толу мерейтойы Қазақконцерт залында аса бір салтанатты жағдайда өтті. Ақынның тұрғыластары, құрбыластары, үзеңгілес серіктері, туған-туыс, іні-қарындастары тегіс жиналып келіп, зал ішін ақынға деген, қаламгер мұрасына деген құрмет пен махаббатқа толтырып жібергендей болды.
Сол салтанаттың куәсі бола отырып, осыдан төрт-бес жыл бұрынғы бір оқиғаны еріктен тыс еске алдым.
Бұрынғы Талдықорған облысының Ақсу өңірінде Ілияс Жансүгіровтың 100 жылдық ұлы тойы өтіп жатты. Сол тойда ақындар мүшәйрасын басқарған маған облыс әкімшілігі автокөлік мінгізді. Той тарқар кезінде мен Алакөл ауданынан арнайы келген жерлестеріме кіріп, қоштасып шықпақ болдым. Алты қаната ақбоз үйдің төрінде жұбайымен Ғафу Қайырбеков, Тұманбай Молдағалиев, Рымғали Нұрғалиев сияқты менің сыйлы да күйлі қаламдастарым қонақ болып отыр екен. Мен асығыс амандасып, жөн айтысып кетпек едім, Ғафаң тұрып:
– Сәкенжан, көлігің құтты болсын. Бірақ машина деген де темір ғой, бүгін бар, ертең жоқ, – сынады да қалады.
Сені елің сыйлап, құрметтейді екен. Мен соған разы болдым. Сол елдің махаббатына осылайша бөлеңе беруіңе әрдайым тілектеспін, – деп тост көтерген.
Сол кезгі аудан әкімі:
– Оу, ағайын, дастарқан иесі мен ғой, рұқсатпен, кезекпен сөйлейік те. Дастархан түгілі, елу мың халқы бар ауданда да басқарып отырмыз ғой, – деп Ғафаң сөзіне шолтаң етіп кейіс білдіріп қалды.
– Әй, қарағым, мен оғаш ештеңе айтқан жоқпын ғой, – деп өркөкірек Ғафаң бұл жолы мүдіре күңкілдей берді.
" Шолақ сай тез тасиды" дегендей, әлгі әкімнің орынсыз қыстырылғанына мен де ызалана бастап едім, орта жолдан сөзге Рымғали Нұрғалиев араласты:
– Әу, ағайын, – деді ол, – бүгін біз қазақ әдебиетінің айтулы классиктерінің бірін марапаттап, мерейтойын өткізіп отырмыз. Ішімізде сол ұлт әдебиетінің тағы бір асқар биік өкілі, тірі классигі Ғафаң отыр. Бұйырса, күні ертең бұ кісінің де кезегімен келер мерейтойларын осылай ел болып атап .. өтетін боламыз. Сондықтан бүйректен сирақ шығармай, тату –тәтті тарасайық та.
"Сөзіңді біреу сөйлеп жатса, аузың қышып бара ма?" дегендей, мұндай әділ айтылған аталы сөзден соң мен артымды қысып, Алматыға аттанып кете бергенмін.
Әйтсе де, ешқашан ауыздыға сөз, аяқтыға жол беріп көрмеген Ғафаңның сол күнгі бір сәтке мүдіруін, көңілінің сол басылуын көру де маған ауыр тиіп еді. Өйткені ол кісі қай жер, қай ортада болсын өктем көрініп, ағыла ағынан жарыла сөйлеп отыратын. Соңына ерген көп жылдар Ғафаңның қарауында істеген үркердей бір том інілері Сағи, Шәміл, Тұманбайлар ол кісінің алдынан кесе өту түгілі, бір рет кезексіз килігіп, сөзін бұзып көрмеген болар. Өздері де көлеңкелері күндік жерге түсетін көсем болып қалғандарына қарамай, Ғафаң алдында төменшіктеп тұратындарын көп аңғарып жүретін едім.
Тұманбай Молдағалиев 50 жасқа толып, үйінде бір топ адамға дастарқан жайғаны есімде. Тойдың тамадасы (әлде "асабасы" дейтін бе еді?) Кәдірбек Сегізбаев болатын. Ол да тілді жігіт, жұртты күлдіре ұйытып, кезегімен сөз беріп тұр еді, орта жолдан Ғафаң қосылды да, тізгінді бірден өз жағына тарта бастады. "Оу, аға, тамада мен едім ғой!" – дейді Кәдірбек. "Сенсің ғой тамада, білем ғой, бірақ тұра тұр" – деп Ғафаң әрі қарай билікті өз қағып алып, басқарып кете берген болатын.
Ордабасыда өткен ұлы жиынға (1993 жыл) жазушылар бірқауым ел болып барғанбыз. Біз Тұманбай Молдағалиевпен екі кісілік купеде едік, үстімізге қолында сөмкесі бар Ғафаң кірген. Ашық есіктен бір мезетте Әбдіжәміл Нұрпейісов кіріп, төрге озды. Ғафекең маған:
– Сәкен, ана сөмкеге қол жалғашы, жеңгең салған дәм болса керек еді, – деп бұйырды.
Қол салып едім, солаң етіп үлкен кесілген қазы шықты ішінен.
– Оу, әрірек сұқсаңшы қолыңды, – дейді Ғафаң.
Әрірек сұғып едім, сопаң етіп енді бір шөлмек коньяк шықты.
– Е, бәсе! – деп жымың етті Ғафаң.
Қазыны Әбекең ұстады. Кертіп жеп, есіктен сығалағандарға керенау қарап, кертіп асатып отыр. Ғафаңның аузына ешнәрсе тие қоймайды – ау деймін:
– Әй, Әбекем-ай, жұрттың қазысына келгенде, мүлдем шүлеп болып кетеді екенсіз–ау! – деп қалды.
Біз дүрліге ду күліп едік...
...Әңгіме басында айтылған оқиғадан кейін ізін суытпай Ғафаңа жолықтым.
– Өткен жолы көңіліңізге ауыр алып қалдыңыз-ау деймін, аға. Сол жігіттің желігін басып, тәубесіне келтірер бір амалын ойластырсам қайтеді! – деп сұрадым.
– Өй, қайтесің соны. Оның үстіне, сол жігіттің өзі де қатесін мойындап, сен кеткесін кешірім сұрағандай болған. "Ит үрді, керуен көшеді" емес пе? Елеп қайтесің, – дей салған.
Сондағы Рымғали айтқан бір ауыз дәлелді сөз Ғафаңның 70 жылдығында тағы да еске түсіп, классик ақынымыздың алда болар ұлы тойларының басы осы екен-ау деп түйген едім.
Өзімнің Ғафаңды таныған, білген кездерімді де ретімен барып еске алғам.
Жұмекен жайында жазылған бір естелігімде айттым ғой деймін, "Ақдариға" деп аталатын көлемі үш баспа табақтай ғана кітабымның қолжазбасын көтеріп, алдыма Нәжімеденовтың өзін салып, Ғафу Қайырбековке бардым. "Аға аз ғана уақытыңызды қиып, осыны оқып шығыңыз, – деп жалындым, – ұнамаса енді қайтып сіздің мазаңызды алмауға сөз, осы көшемен жүрмеуге уәде берейін".
Ғафаңнан алыста жүрген, астанаға оқта-текте бір соғатын мен түгілі, көп жыл қатар отырып қызмет атқарған, өздерінің де күндік жерге көлеңкесі түсерлік атақ-абыройы бар өкшелес інілері Тұманбай, Сағи, Шәмілдер де ығыса жүретінін байқайтынмын. Жаңағы қолқама бір бөлмеде иық тірестіре отырған олар да таңырқасып, бір сәт алдарындағы жұмыстарынан бас көтерген қалпы, үнсіз бізге қарасып қалған.
Қолжазбамды қолына алып, салмақпен көрген Ғафекең: Жақсы, қарағым, қол да тимей жатыр еді, бұрын мұндай қолқа салып көрмеп едің, тастап кет те, бірер сағаттан кейін қайта орал", – деді.
Мөлшері болып-ақ қалды-ау деп, араға бірер сағат салып барып едім, Ғафаң:
– Әй, Сәкен, сен ақын екенсің ғой, қалқам. Қатты разы болдым! – деп қолжазбамды өзіме қайтарды.
"Кітап етіп шығарып береміз" деп айта ма деген бір дәмелі үміт жылт етіп барып сөнгендей болып еді ішімде.
Өлең жазғанның бәрі ақын бола қоймайтынын өзім де білетін едім. Ғафу секілді құдірет санайтын адамның аузынан "ақын екенсің!" деген сөз есту менің төбемді көкке жеткізіп тастағандай болғаны рас.
Ғафу Қайырбековтың өзін емес, сөзін бұрын танып едім. "Сөзіне қарап кісіні ал, кісіге қарап сөз алма", – деп Абай айтқандай, алғашқы өлең кітабы – алақан көлеміндей "Құрдасты" оқып шығып құмартқан ақыным болатын. Бұдан соң "Дала қоңырауы" дейтін үлкен дастан-романын оқыдым. 1969 жылы шыққан "Алтын бесік" деген (бұл Ғафаң кітабы ішіндегі тұла бойында бір міні жоғы еді) кітабын түгел жаттап та алғам.
Кейін Ғафаңмен бір шаңырақ астында (Қазақстан Жазушылар одағы) қызмет ете жүріп, жақынырақ араласа бастадық. Бірақ жұлдызымыз тым жарасып кетіп еді деп айта алмаймын. Оны Ғафаңның өзі де сезіп, әр жерде: "Бұл екеуміздің басымыз бір қазанға сыйыса бермейді" деп айтып жүретін. Мен әйтеуір алдынан кесе көлденең өткен емеспін. Өзі де бетті, өзі де текті адам. Содан да ма, жасы кішілердің бәрі ол кісіден имене, ығыса жүретін. Бірде маған телефон соғып, ел ақындарының бірінің кітабын: "Неге шығармайсың, өзі менің қасымда отыр, сендердің әмісе өстіп, алыстағы ағайынды шетқақпайлай беретіндерің не осы?" – деп қатты-қатты сөз айтып тастады. Даусы да қатты шығып кетті-ау деймін, мен де шамданып: "Оу, сіз неге сонша айғайлайсыз? Дауыс менде де бар", – деген болып едім, ағам бірден әдісін өзгертіп: "Сәкен-ау, мен ағаң емеспін бе, сондықтан айқайлаймын да!" – деп шыға келді. "Ә, онда жөн, аға. Айтқаныңыз болады, құп, тақсыр!" – демеске шарам қалмады.
Сөйтсем, Ғафаң қасында отырған, әлгі елден келген адамға: "Ол біздің бала той, қазір көзіңше қатты тапсырайын, кітабыңды қалай шығармас екен!" – деп отырады да, қолма-қол маған телефон соққан. Және менен қарсылық бола қояды деп ойламаған ғой.
Пенделік қылықтан да құралақан емес еді жарықтық. 1985 жылғы қортынды жиналыста Ғафаң қазақ поэзиясына сол жылы қосылған шығармалар хақында баяндама жасаған. Жиналыс болардан бірер күн бұрын Қадыр Мырзалиев екеумізге кездейсоқ ұшырасып қалған Ғафаң:
– Сәкенжан, сенің "Бел-белес" дейтін кітабыңды Несіпбек әкеліп беріп еді, оқып бітіріп қалдым. Маған аса ұнап тұр, – деді жүре сөйлесіп.
– Ұнаса болды ғой, аға. Ар жағын өзіңіз білерсіз, – дегем де қойғам.
Қызығы жиналыс үстінде болды. Жыл бойына шыққан кітаптарға түгел тоқталып, бірін мақтап, бірін мінеп дегендей, біраз сөйлеп алған Ғафаң баяндамасын аяқталар тұста: "Өкінішке қарай, биыл шыққан кітаптар ішінен менің қолыма Сәкен Иманасовтың "Бел-белесі" түспеді. Сондықтан ол кітапқа баға бере алмаймын", – деген сөздермен аяқтағаны ғой.
Дағдарып, не дерімді білмей қалдым.
Тағы да залда Қадырмен қатар отыр едім.
– Дымың ішінде болсын, мен сөйлейін, – деді ол менің қазіргі халімді айтқызбай ұғып.
Жарыссөзге шыққан Қадыр: "Ғафа, күні кеше ғана менің көзімше Сәкенге кітабын мақтап жатыр едіңіз, бүгін "қолыма түспеді" деп тұрсыз. Сонда қалай болғаны? Не кешегі, не бүгінгі сөзіңіз өтірік болғаны ғой, сірә", – деді.
Баяндамашы ағам қортынды сөзінде бұл турасында ләм-мим демей, орағытып өте шықты.
Жиналыс соңынан екінші қабаттағы фоэде Сырбай Мәуленов ағама жолығып, әлгі жағдай жөнінде мұң шағып отыр едім, үстімізге қаңғалақтап Ғафаң келе қалғаны.
– Мына Сәкен маған сенің үстіңнен арыз айтып отыр, – дей бастап еді Сырағаң, Ғафаң киіп кетіп:
– Әй, Сәкенжан-ай, кейде мені де атар адам жоқ осы, болары болып кетті ғой, қойшы енді, қазбалай бермей! – деп тыйып тастады.
Аталы сөзге дау айтардай арсыз емеспіз деуші едік, әлгі мойындаудан кейін, үлкен-кіші болып, мәз бола күлісіп қана тарасқанбыз.
1994 жылдың күзінде Жезқазған жері Сәкен Сейфуллиннің 100 жылдық тойын атап өтті. Алматыдағы ақын-жазушы түгел ғана сол жаққа көшіп барғандай болдық. Мен тағы да осындағы ақындар мүшәйрасына төрағалық еткен едім. Сол мүшәйраға қатысқан Ғафаң да бәйгелі орын ала тұра, оны өз бойына олқысынып қалғанын түсіндім. Мүшайра соңынан менен: "Сәкен, арнайы дайындап келген сөзім бар еді, соны оқып берейін!" – деген. Жергілікті белсенділердің қарсылығына қарамай, "Ғафаңа бермеген сөзді кімге бермекпіз!" – деп, тізеге сала отырып, – Ғафу Қайырбеков сөйлейді, – деп хабарладым.
Ағам жақсы-ақ дайындалған екен. Бірақ бұрынғы тау суындай тасып тұрған екпін жоқ. Ентіге тұрып, қағаздағы сөзін әрең ғана оқып шықты.
Ертесінде Қарқаралыға қарай жүрер жол үстінде кездестік. Бір машинада Ғафаң, жеңгеміз Бәдеш, жазушы Дулат Исабеков бар екен. Жүгіре жетіп, амандасып қол беріп едім, о кісі сәлемімді салқын ғана алғандай болды.
Алматыға бір самолетпен ұштық.
Профессор Тұрсынбек Кәкішев, Жеңіс Қашқынов үшеумізден кейінгі орындықта бәйбішесімен Ғафаң отырды. Тұрсекең құрдас ретінде, мен еркелеу іні ретінде әзілдескен болып едік, көңіл қошы болмай отырғанын танытып, қабыл ала қоймады.
Ауырып жүрген кезі екен...
ӘНУАРБЕК ДҮЙСЕНБИЕВ
Ауылда тұратын кезім еді, облыстық газеттің меншікті тілшісі болып істейтін сұрбойдақ жігітпін. Түнде болмаса, күн баласы үйден көп шыға қоймаймын. Жуырда ғана аудан басшыларымен жағаласа жүріп, көшеден сәл бұрылыста орналасқан үйіме телефон қойдырып алғам. Тіршілік жұмысымның бірқатары сол телефонмен бітіп жатады.
Телефон тағы шыр еткен. Түс қайтып қалған мезгіл еді, бұл кезде аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы болып істейтін Тоқтар Жанғозин досым ғана преферанс ойнайық деп телефон соғатын. Сол шығар деп тұтқаны көтерсем:
– Алло, Сәкен, мен Әнуарбек Дүйсенбиев ағаң ғой, – дейді.
– Оу, көке, қайдасыз, қайдан жүрсіз? – деп жатырмын.
– Осында, Үшаралдағы қонақүйдемін. Жайым болмай тұр. Ауырсынбасаң, келіп, мені алып кетші, – дейді жалынғандай болып.
"Аттың сыры – иесіне мәлім". Қонақүй жайы белгілі. Бір бөлмеде төрт-бес адамнан жататын жатаған ғана жеркепе еді.
Жүгіріп отырып жетіп барсам, Әнекең қонақүйдің есігі алдында жүр екен. Алпамсадай болып аулаға сыймай аласұрып жүргенін айтқызбай-ақ аңғардым. Тос түйістіре амандасу ишаратын жасаған болдық. Кісіге үйір, ешкімді жатырқамайтын кеңқолтық адам еді ғой Әнекең. Сонау бір жылдары диплом жұмысымды басып беретін машинистка іздеп жүріп, Әнекеңе кездейсоқ ұшырасып қалғаным бартұғын.
– "Жазушы" баспасының машбюросына барсаң, – деді Әнекең, – төр жақта қыпша белі үзілердей болып талшыбықтай майысқан Зағипа деген келіншек отыр, мен айтты десең болды, сөзге келмей сол басып береді. Өзім звандап қоям, бара бер.
Жүгіріп отырып "Жазушының" машбюросына барайын. Бір бөлмеде 6-7 қыз-келіншек сытырлатып машина басып жатыр. Келдің бе, кеттің бе деп саған қарай мойын бұрып жатқан біреу жоқ.
Шеткеректегі бір столда талдырмаштау жас әйел отыр екен, "әй, дәу де болса, сен боларсың" деп, соған таяп барып:
– Зағипа сіз емессіз бе, Әнауарбек жіберіп еді, – деймін.
Ол басын көтеріп, маған таңдана қарап алды да, анадай жерде отырған, қазақша айтқанда, нағыз бес биенің сабасындай дерлік отыз бес-қырықтардағы әйелді көрсетті. Ол да елеңдеп қарай берген соң, қасына барып, келген шаруамды, Әнекеңнің сәлемін айттым. Күлімдеп: "Жарайды", – деп, қолжазбамды алып қалған. Екі-үш күннен соң даяр қолжазбамды Әнекеңнің өзінен алдым.
– Әй, сен не бүлдіріп жүрсің, – деп дүрсе қол берді ол ағам, – мен бұған тегін машинистка тауып берем, сөйтсем, Пул мені сынаған еңбегін бастыртыпты.
Мен "Лирикалық жыр қаһарманы хақында" деп аталатын диплом жұмысымда қызды–қыздымен Әнекеңніңде бірер өлеңін "өлтіре сынап" жіберген екенмін.
Ал Әнекең болса, әлдекімше ерін бауырына ала туламай, маған өп-өтірік айбар шегіп, ашуланған болып бұртиып қояды. Кек тұтқан түгі де жоқ...
– "Балдырған" журналының шаруасымен жүр едім, бірер күн болам ауылында, – деді ол қонақүйге іздеп барған маған.
– Тек мына жерден алып кет, өлтірейін демесең.
Үйге келдік. Әке-шешем бар. Олар жаралғалы дастарханы жиылып көрмеген қонақжай адамдар, кісі жатырқау дегенді білмейді.
Қастек Баянбаев та ол кезде бізбен көрші еді. Оны да қосып шақырып, екі-үш ақын ішкі шерімізді ақтарысып, бір жасап, жырғап қалғандай болып едік.
Біздің қонақ бөлмемізде үлкен диван болушы еді. Әнекең сонда жатып ұйықтап жүрді. Бірде түстен кейінгі мезгілде үйге Тілеухан Тышқанбаев дейтін құрдас досым келеді. Аса жуас, нағыз қой аузынан шөп алмастың өзі, не Құдай атқанын қайдам, төрдегі диван үстінде менің ескі шапанымды жамылып теріс қарап ұйықтап жатқан Әнекеңді мен деп қалып: "Осы-ақ беймезгіл уақытта ұйықтай береді екен!" – деп, дәлдеп тұрып майқұйрықтан жеңіл теуіп өтсе керек. Әнекең шошып атып тұрады. Денелі, сұсты, екі көзі алақандай болып атып тұрған бөгде адамды көріп, зәресі зәр түбіне кеткен Тілеухан алды-артына қарамай үйден ата жөнеледі. "Әй, жігітім, тоқта!" – деп артынан ұмтылған Әнекеңе қарасын да көрсетпей зытады.
Екі-үш күннен кейін бұл оқиға жайлы екеуі де әсірелей әңгімелеп, тыңдаушыларын қыран-топан күлкіге қарық қылғандары бар еді.
Ертесінде Әнекеңді ортаға алып, Қастек екеуміз ел аралауға шықтық. "Коммунизм" аталатын совхозда паторг болып істейтін, Әнекеңнің ескі танысы, кезінде Сәкен Жүнісовпен бірге оқыған әдебиетші Әлмен Аханов бар еді. Алдымен сонда барып, ол үйде де бірер күн аунап-қунап аялдап жаттық. Сол кезде Андреев ауданында (қазіргі Үйгентас) тұратын балалар ақыны Рамазан Тышқанбаев түнделетіп Әнекеңді іздеп келіп, тағы бір мәре-сәре болғанымыз бар.
Ертесінде "Коммунизмнің" директоры Қ.Алтаев деген кісі бізді әрі қарай, "Көктұма" совхозына жеткізіп тастауға тиіс болды. Онда біздің досымыз әрі менің аттасым Сәкен Алпысбаев директор болып істейді. Алдында хабарласқанымызда, ол бізді бірер күн өзі ертіп қыдыртпақ болған. Алтаевтың машинасының бір тетігі бұзылып қалып, біз оның кабинетінеде үшеуден-үшеу сарылып ұзақ күтіп қалдық. Егін орағы аяқталуға таяп қалған мезгіл. Бөлмеге әркім – әркідер сапырылысып кіріп-шығып жүрген. Үсті-басы шаң-шаң. Ұзын бойлы мұртты жігіт шаршаңқы үнмен: "Ой, жұртым-ай!" – деп дауыстай кірді. Қастек іле-шала: "Мына жігіттің мұртын-ай!" – деп іліп әкетті. Сол-ақ екен: "Алып таста қыртымай!" – деп Әнекең қағып алып, аяқтаған. Әлгі жігіт шаршағанын ұмытып, сақылдап күлді дейсің. Қырман жақта түнімен кезекші болып келген совхоздың бас экономисі екен. Кейін араласа бастағанда Алматы жаққа ауысып кетіп еді, атын қазір ұмытып қалыппын.
Отырған жері жыр-думан, әзіл-күлкісі мол Әнекеңе біз таныстырған адамдардың бәрі де әрдайым риза болып, айналып-үйіріліп қала беретін.
Үшаралдың көшесінде келе жатыр едік, алдымыздан 4-5 бейтаныс адам ұшыраса кетті. Сол топтың ортасындағы келбетті бір жігіт Әнекеңді көре сала тұра ұмтылып келіп, құшақтай алды. Бізде жұмыстары болмай, екеуара қауқылдасып, шұрқырай шүйіркелесіп кетті.
Сол кезде "Бескөл" совхозының директоры бастаған бір топ адамның үстінен (кілең бас және орта буын мамандардың) қылмысты іс қозғалып, облыстық соттың көшпелі мәжілісі өтіп жатыр еді. Көп күнге созылған, отыз-қырық адам жауапкер аталған сол көшпелі соттың төрағасы әлгі жігіт екен. Сол жауапқа тартылатындар ішінде менің де бір жақын ағам мен жамағайын жездем бар-тын. Директоры Төлеке Құдайбергенов дейтін, бізден жасы үлкен болса да, дос-жар көңілмен жақын тартып жүретін кісі еді. Жалақорлық па, жауапсыздық па, әйтеуір, аяқ асты пұшайман болып, сот алдында жауап беріп жүрген кездері болатын.
Жұртты бетіне қаратпай, аяздай қыса келген жанағы төраға менің қасымдағы ақын азаматтың досы болып шыққандығы жайлы хабар ұзынқұлақтан әп-сәтте ауданға түгел жайылып үлгеріпті. Әлгі жамағайын жездем де, ағам да қолды– аяққа тұрмай жетті дейсің жеделдетіп. "Ойбай, Сәкен, құтқар мына пәледен! Мешкей деген ат жаман, сотталып кетпеспіз, бірақ "сотты боп жүр" деген қаңқудың өзі-ақ өлтіретін болды", – дейді екеуі екі жақтан мені қаумалап.
Қойшы, әйтеуір, қас қарая әлгі төрағаны қасындағы бір топ нөкерімен қоса үйге алып келдім. Әнағаң өзі басқарып, дастархан басы көңілді думанға айналды. Сәтін салғанда, біздің үй көшеден бұрыс, бейсауыт адам жүре қоймайтын тасалау тұйық жерде еді. Қонақтар үшін ол да жайлы болып шықты. Қысылып-қымтырылмай, еркін отыруларына бар жағдайды жасап бақтық. Ағам да, жездем де өздері көрінбей, басқа біреулер арқылы ішіп-жемге керегінің бәрін екі айтқызбай жеткізіп тұрды.
Ертесінде адам аяғы баспаған тау ішін аралап кеттік. Сол маңда оқшау тігілген киіз үйде кешегі думанды әрі қарай жалғастырдық.
"Жақсыдан — шаратап" деген ғой, Әнекең әңгіменің ұшағын өзі ұстап, өзі тартты. Сабақты ине сәтімен деп, сол іс ақыры орайына келе, онды шешілді-ау деймін.
Сол уақиғаға бар адамдардың бәрі де кейін менен Әнуарбек Дүйсенбиевтің амандығын сұрап, сырттай неше қайта сәлем айтып жүрді.
1972 жылы Мәскеуде едім. Кезекті бір биттің қабығындай кітабым "Жазушы" баспасынан жарық көрмек болды да, редакция меңгерушісі Қадыр Мырзалиев: "Тәжірибесі мол әрі өзіңе оң көзімен қарайтынын ескеріп, редакциялауды Әнуарға тапсырдым", – деген.
Әнекең аса сері адам. Редакцияға табан аумай отырып жұмыс істеуге жоқтау сияқтанды. Күнде барам, өзім "Алматы" мейрамханасында жатырмын. Төзім де, тиын-тебен де таусылуға тақады. "Әнеке, не болды?" – деймін. "Бүгін – ертең бітірем", – дейді о кісі. Кейде мені кештетіп өз үйіне де ертіп кетеді.
Алғаш рет сол үйге барғаным есімде. Әнекеңнің келіншегі Рәбиға да, тілеуіңді бергір, тәуір әйел еді ғой. Алдымызға дәу табақ ет қойды, бір шөлмек арақ та табылды. Мен Әнекеңе қараймын. Ол кісі дәмін алғандай ғана болып бірер ұрттап, тауысып ішпейді, мен де сөйтем. Әлгі шөлмек орталанбаған күйі стол үстінде қала берді.
Шәйға дейін біршама уақыт бар. "Сен диванға қисая тұр", – деп, Әнекем қолыма әлдене журналды ұстатып бір кетті. "Сәкен, сен шөлдедің ғой деймін, су әкеліп берейін!" – деп бір кетті де, стаканды толтыра "су" алып келіп: "Қане, ішіп қой!" – деді. Ішіп те қойдым: арақ екен. "Қонақ қойдан жуас, май берсең де жей береді" деген емес пе, "Мұныңыз не?" –деп сұрамадым.
Сөйтсем, бұл Әнекеңнің өз келіншіегінің көзінше екеуіміздің де араққұмар емес екенімізді дәлелдегендегісі екен. Ас үйге ме, басқа бір таса жерге ме, бір жартылықты бөлек тығып қойып, "шөлдедің ғой" деп маған жасап жүрген "қамқорлығы" екен.
Ақыры әлгі біржапырақ кітабым да редакцияланып бітті – ау. Келісім шартқа қол қойылып, қаламақымның тиісті бөлігін алып мен кеттім. Әнекеңе де алғысымды жаудырып жүрмін. Не керек, кітап шыққаннан кейін бір-ақ білдім ғой, Әнекем бір сөзін де оқымаған, машинкадан қалай шықса, солай жібере салған. Әріп қатесі де бар. Бірақ мен аңғармаған болдым. Болары болып кеткен іске бола несіне дауласып жатам деп түйдім.
Осындай да жігіт еді біздің Әнекең.
Серлігі серкелігі де өз бойына жарасып тұрушы еді.
Қайтыс боларынан бір ай ма, жарым ай ма, бұрын газет –журналдар баспасы (қазіргі "Дәуір") маңынан ұшырасып қалып: "Қайда барасың?" – деп сұрады. "Жазушылар одағына дедім мен. "Ағаң машина алған, жүр, апарып тастайын – деп! –деп, "Жигули" ме, "Москвич" пе, мен бұларды айыра алмаймын, бір кішірек автокөлікке отырғызып, барар жеріме жеткізіп салды.
– Көке, мына машина сізге лайықты емес сияқты, – дедім мен. – Сіз кепкінің өзін елден ерек киесіз, машина да "алып тұлға" байсалды түр-тұлғаңызға жарасып тұру керек қой.
– Дұрыс айтасың" – деді Әнекең, – Әнуар Әлімжанов досымнан (ол Жазушылар одағының бірінші хатшысы) мен де соны айтып, "Волга" сұрап жүрмін. Берем деген, бұйырса болып қалар...
Ұзамай жүректен қайтыс болды деп естідік қой. Тағдыр деген сол, Әне...
ҚАДІРІ БӨЛЕК ЖАН ЕДІ
(Хизмет Абдуллин туралы)
Мен өзім жұртпен бірден-ақ ұғыса кетуге де, жұғыса кетуге де жоқтау адаммын. Бірте қызмет істейтін кісілермен де сыпайы сәлемдескенім болмаса, басқалар сияқты әпің- күпің араласып-құраласып кете алмай, көпке дейін оқшаулау оңаша жүріп алатыным бар. Қазақстан жазушылар одағына ең кіші қызметкер — кеңесші болып келген кезім еді.
Бір бөлмеде Қадыр Мырзалиев, Қалихан Ысқақов және Аманжол Шамкенов ағамыз бар, қатар отырып жұмыс істедік. Ол кезде бірінші хатшы Әнуар Әлімжанов, екінші бастығымыз Ілияс Есенберлин болатын. Кеңесшілер де көп еді, оны секретариат мәжілісіне жиналғанда байқап жүрдім. Сонда ұйғыр әдебиетінің өкілі ретінде Хизмет Абдуллин оқта-текте сөйлеп қоятын. Оның орынды айтылған тұжырымды пікірмен басшылар да, басқалар да келісе кететін. Сөзі жерде қалмайтынын байқап, қызыға қарап жүрдім.
Бірде белгілі қаламгер, аса биязы ағамыз Баламер Сахариев пен Хизмет-аканың көшеде әлденеге дауласып, екеуара дабырласып келе жатқандарының үстінде ұшырасып қалдым.
– "Бұл қазаққа берсең де жақпайсың, бермесең де жақпайсың" деген рас екен ғой өзі, – деп күледі Хизмет-ака алпамсадай денесі селкілдеп.
– Қоя тұр, – дейді Балағам бұртиып.
Содан кейін маған қарап, болған оқиғаны түсіндіре бастайды: "Үйге қонақ келіп қалып, – дейді Балағаң жеделдете тез-тез сөйлеп, – мына бір дүкенге бармаймын ба ет іздеп. Біреулердің қымқырып-жымқырып ет алып жатқандарын көрдім, ал мен барсам, сатушы "жоқ" дейді де тұрады. Мына Хизмет ұшырасып қалды да, қиналған жайымды айтпаймын ба, ол ертіп апарды да, әлгі сатушы баладан: "Гөш ба ма?" деп сұрап еді, анау, "ба, ба!" деп тақылдап, тұтас бір санды суырып бере салғаны. Алатын мен, ақша менікі. Маған "жоқ" дейді де, мынаған "ба, ба!" деп шыға келгеніне жыным келіп...", – деп күйінеді.
Еңгезердей денесімен селкілдей күліп, Балағанды иығынан орай құшақтаған Хизмет-ака:
– Осыдан кейін қазаққа жақсылық жасап көр! Жә, бізді сорпа ішуге шақырмассың, осы арада алған етінді жуып жібер Сәкен екеумізге, – дейді.
Хизмет-акамен тілдесудің, аз-кем сұхбат құрудың сәті алғаш рет солай түсіп еді.
Алпысыншы жылдардың басында Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетін басқаруға Исмаил Юсупов келіп, кейбір өресі тар ұйғыр ағайын орынды-орынсыз былайғы елге қоқиланып, қыр көрсетпек болғанда:
– Әй, ағайын-ай, Исмаил-ака да кетер-ау бір күні, сонда бәріңнің, ұятыңды мен көтеретін боламын түбінде, – дейтін Химзет Абдуллин сөзі жазушылар арасында кең тарап кетіп еді.
Сол кезгі көркем әдебиетті насихаттау бюросының командировкасымен Амантай Сатаев, ұйғыр жазушысы Шайым Шаваев үшеуіміз Талдықорған облысына сапар шеккеніміз бар. Шайымды алғаш рет көруім, астымызда соның машинасы, айдайтын өзі. Содан да болар, "Жаяу Мұса" біздерден гөрі өктемірек сөйлеп, еркіндеу басады аяғын. Бір үйде түнегелі отырғанда, қаламдас ағайындар, жалпы жазушылар жөнінде әңгіме болып қалды да, аты аталған бір-екі тәп – тәуір жазушы жөнінде Шайым, "әй, соларды қойшы" дегендей сыңай танытып, аса құлақ түре қоймады. Жүз грамдатып отырған да артық-кем сөйлей береміз ғой, ол түні үндемей қалдым да ертесінде Шайымға: "Сен екеуміз құрдас екенбіз сол үшін артық айтсам, кешір. Бірақ мен осы сапарға шейін Шайым Шаваев деген жазушы барын естісем, құлағым керең болсын. Алматыда қалған жазушылар жайлы әңгіме болғанда, ешкімнің басын кемітпей, сөзімізге абай болайық. Бір-бірімізді сырттан жамандап не табамыз?" —.
Сол сөзге Шайым, шамына тиіп кетті-ау деймін, өкпелегендей болып, әйтеуір, Алматыға қайта оралғанша менімен ашылып сөйлеспей қойды. Біразға дейін томаға тұйық, дүрдараз қалпымызда жүріп алдық.
Біраз күннен соң "Қаламгер" дәмханасында түстеніп отырып, мен осы оқиғаны шып-шырғасын шығармай Хизметке әңгімелеп беріп едім, сол кезде үстімізге Шайым келе қалғаны. Хизмет-ака маған әлгі әңгімені қазбалап қайта айтқызды. Шайым қызараңдап, үндемей қалып еді, Хизмет- ака: "Тұр да, барып Рымкештен бір шөлмек коньяк алып кел, содан кейін әңгімелесеміз", — деді.
Сол коньяк үстінде, әйтеуір, бір-бірімізді сыйлап, қадірлеп, қатар жүруіміз керек екендігі жайында ол кісі біраз әңгіме айтып, Шайым екеумізді де ұялтты, қызартты, ақыры татуластырып, достастырып тынды. Содан кейінгі кезде Шайым екеуміз шәй десіп қабақ шытысып көрген емеспіз. Күні бүгінге дейін тату келе жатармыз.
"Қаламгер" аталатын күні-түні істейтін бар болушы еді, Рымкеш, Рәзия дейтін келіншектер қызмет істейтін. Ақшамыз болмай қалғанда қарызға жаздырып, әйтеуір, күні бойы үлкен-кіші жазушылар гу-гулесіп сонда жүруші едік. Көп әңгіменің тиегі де сонда ағытылатын.
Бірінші хатшымыз Әнуар:
– Бір тостақ кофе, – деп Рымкешке ымдайды. Рымкеш құйып береді. Хизмет-ака байқап жүреді екен, кофе емес, ол кісі коньяк ішеді екен ғой. Бірде Әнуармен иықтасып тұра қалып:
Бізге де бірнеше хатшының кофесінен құйып жіберші, дәмі қандай болады екен, – дегені ғой.
Әнуар қолын бір сілтеп, шиқылдай күліп, мәз болды да қалды.
Сол Әнекеңнің Джавахарлал Неру атындағы Халықаралық және мәскеулік бір журналдың сыйлығын алған кезі еді. Хизмет-ака коридорда бірінші хатшыны тоқтатып қойып, бәрімізге қарата бір әңгіме бастады:
– Әнеке, өзіңіз де білесіз, ауылдағы көп тауық ішінде бір әтеш болатын еді. Жалғыз дән тауып алса, қылқына қытқыттап, жан-жағына жар салып тауықтарды түгел жинап алады да, бәрі жиналып болғанда, әлгі дәнді өзі жеп қоятын. Қалғандары қайтсін, жайылып, қайта бет-бетіне кетеді. Сіз де "пәлен жерде пәлендей сыйлық бар, оны алудың жолы мынандай" деп айтып жүресіз де, жеме-жемге келгенде өзіңіз иемдене қоятыныңыз не осы?
Біз де күліп жатырмыз. Әнекең де қолын сілтеп: "Әй, қойшы сен!" – деп қақалып-шашалып күлсін келіп.
Хизмет-аканың басқа да әзіл аралас біраз қылығын қазақ достары жазған шығар деп, тоқталып жатпадым. Қашанда жүрген жеріне нұр шашып, әрдайым айнала сәуле түсіріп жүретін бөлек жаралған тұлға еді ол кісі. Қандай жазушы, қандай дәрежедегі ақын еді, ол жағын әдебиет сыншылары айтып, бағасын бере жатар. Мен бірер жыл қатар қызмет істегенде ер мінезі, өзгеше бітім-болмысы, әлгіндей ел аузындағы әңгімелері арқылы төңірегіндегілерді өзіне үйіре тартып, қылығымен қызықтырып, үлгі бола білген ағамыздың өзім куә болған бірер қырына ғана тоқталдым.
Қайталанбас мінездің адамы еді ол деген. Сол үшін де үлкен-кіші жақсы көріп, аса қадірлеп сыйлайтын.
АСҚАР СҮЛЕЙМЕНОВ
Анық қай жылы екенін кесіп айта алмаймын, бірде Сайын Мұратбековті іздеп "Жұлдыз" журналының редакциясына барған болатынмын. Даңғарадай бөлмедегі төрт-бес стол басы бос тұр да, босаға жақтағы бірінде маған бейтаныс жігіт отыр екен. Келдің бе, кеттің бе деп мені елең қылған жоқ, шұқшиып бірдеме жазып жатты.
– Сайын қайда екен? — дедім мен сұрау рәсімін жасап.
– Жоқ, — деді ол.
– Жоқ, екенін өзім де көріп тұрмын ғой, қайда екен, қашан келеді? – деп жатырмын мен.
– Білмеймін, — деді ол қағазынан бас алмаған күйі.
Менің де қайбір жібектей есілген мінезім бар дейсің, мынау бір қаршығадай болып қатып қалған бүркіт мұрын жігіттің менсінбегеніне жыным келіп, ұстаса кетсем бе деп бір тұрдым да, оған зауқым болмай, есіктен шығып жүре бердім.
Сайынға жолығып, оны іздеймін деп жүріп сондай бір жігітке болғанымды айтып едім. "Е, ол Асқар ғой", – дей салды. "Асқарың кім?" деп мен де сұрап жатпадым.
Бұл менің Асқар Сүлейменовті алғаш көруім еді.
1966 жылы болар, Қазақстан жазушыларының кезекті бір съезіне тұңғыш рет қатыстым. Маған бәрі таң еді. Төрде отырған республика басшыларына, атақты жазушы ағаларыма сырттай суретінен таныс белгілі де әйгілі меймандарға қарай берем. Сол съезде жап-жас сыншы жігіт Асқар Сүлейменов сөз сөйледі. Орысшасы да бірсыдырғы тәуір ме деп қалдым. Жазып алған екен, ішінде бүгіндері көп айтылатын, ол кезде әлі ести қоймаған "инфляция", "спекуляция" деген терминдердің жиі қайталанғанын білем. Өзгесі есімде қалмапты. Қабағын түйіп алып, қағаздан бас көтермеген қалпы сөзін оқып шығып, өзімен өзі оңаша кетті. Оның сөзіне қалмақ ақыны Давид Кугултинов әлдене дау айтып, жөнге шақырып сөйлегені де ұмытылған жоқ.
Бұл менің Асқар Сүлейменовтің сөзін алғаш рет естуім еді.
1971 жылы жерлесім, аға досым Құдаш Мұқашев қайтыс болды да, жерлеуге қатысу үшін Талдықорғаннан арнайы келіп, қаралы жиынның басы-қасында жүргенім бар. Бір топ жігіт сыртта ұзын столды жағалай отырғанбыз. Ішімізде, әйтеуір Зейнолла Серікқалиев барын білем. Бір блок "Қазақстан" сигаретін қолтықтап, қасымызға Асқар келді. "Оу, Асеке, темекі тартқызыңыз!" — дедім мен, онымен көп сырлас болмасам да. Ол менің алдымда бір қорап сигарет тастады. Қолын созған Зейноллаға бір тал сигарет ұсынып еді, ол: "Әу, маған да бір қорабын берсеңізші". – деді.
Ұсына берген бір тал сигаретін қорабына қайтадан салып алған Асқар үн-түнсіз тура тартып кете берді. "Өзіңе де сол керек!" – деп жатты Зейноллаға Асқардың мінезін білетіндер. Зекең танау астынан "кеңк" деп бір күлді де қойды.
Мен 1974 жылдың күзінде Алматыға ауысып келдім де, бірде Бексұлтан Нұржеке баласы ерулікке шақырды. Асқар, Сағат Әшімбаев, қайдан жүргенін білмеймін, бізге жерлес Жұматай Жақыпбаевтар болды.
Дастарқан үстіндегі бір әңгімеде Асқар:
– Сәке, мен сенің өлеңдеріңді сүйсіне оқып жүрем. Сен аса арқалы ақынсың, – деді маған.
Дастарқандас болып отырып мұндай әңгіменің сан түрі айтыла беретінін білетін мен оның сөзіне сене қоймадым да:
– Қоя ғой, мені қайдан оқи қойдым деп едің. Жай айтыла салған сөз шығар, – деп едім, Асқар ерін бауырына алып тулап, ашуланған қалпы далаға шығып кетті. Соңынан қуып барып, Сағат, Жұматайлардың әрең қайтарғаны есімде.
Мұндай әңгіменің көзбе-көз отырғанда өтірік көпе-көрнеу қолпаштау болып тұратыны да рас еді. Әсіресе, астаналық қаламгерлердің шеткері қалада, ауылда тұратындарды оқымай, астамдықпен сырттай үстірт қортынды жасай салатындары болушы еді. Долбарлап сынай салу, артық-ауыс мақтаудың да талайын кездестіргенбіз. Соның алдында "Ұлы ақындар кітапханасы" сериясымен Жаладдин Румидің кітабын аударып, сыншы Аян мырзаның оқымастан мені де көппен бірге "сойып салғаны" бар. Кейін кезігіп, аудармамды өзіне оқып бергенде, әлгі сынды оқымай жазғанын мойындап еді Аян. Асқар да соған бағып отыр ма деп топшылап едім. Ол шының айтқан екен.
Бұл менің Асқармен алғаш тілдесуім болатын.
Бірде Қадыр Мырзалиев екеуміз "Қаламгер" кафесінде отырдық. Үстімізге келген Асқар мен Кәдірбек Уәлиев ыдыс-аяғын алып, бізге қосылды. Жайма-шуақ отырыстың арты қызылкеңірдек бір керіске айналып, Асқар екеуміз жүз шайысып қала бердік...
Содан біз көпке дейін бір-бірімізге қыр көрсеткендей тоң-теріс күйде жүріп алдық. Бірде тағы сол кафеде отыр едік, қолында бір шөлмек армян коньягі бар Асқар қасымызға келді де:
– Жігіттер, сендерде түк шаруам жоқ, мына Сәкеңе айтар бір ауыз сөзім бар еді, — деп маған бұрылды. "Ер шекіспей бекіспейді" деуші еді, бір есіктен кіріп, бір есіктен шыға жүріп амандаспаған қиын екен, өкпені қоюға қалайсыз? – деді.
– Бас сынып, көз шыққан түгі жоқ қой, қойдық, – деп мен оны құшағыма қыстым.
Ертесінде қасымда қызметтес қыз-келіншектердің біреуі бар бір-бір тостақ кофе ішейік, деп тағы да барға келейін. Барда Рымкеш дейтін келіншек істейтін, кофеге ақша төлейін десем: "Сіз үшін төленіп қойған", – ақы-пұлын алудан бас тартты.
Мен болсам, аң-таңмын.
Сөйтсем, Асқар: "Сәкен Иманасов қашан келсе де, кіммен келсе де, не ішіп, не жесе де, ақша алмай, менің есебіме жаза бер. Кейін бәрін өзім төлеймін!" – деп тапсырып қойыпты.
Мұнысы қай қыры екен, шыны ма, қалжыңы ма деген сыңаймен екі-үш рет тегін коньяк ішіп мәз болып қалдым. Үшінші күні сырттан бақылап жүрген Асқарды көріп қалып: "Асаке, көп рахмет, бірақ мына "құлдықтан" құтқарыңыз. Сізге қашанғы қарыз бола берем, ат-шапан айыбымды төлейін", – дедім шырылдап.
Ол құс тұмсығын тыжыра бір күліп алды да:
– Мен де осы сөзді қашан айтар екен деп күтіп жүр едім, артылып бара жатқан ақшам бар дейсің бе, қайтер екен дегенім ғой, – деп тұр.
Бұдан кейін анау айтқандай қимас дос болып кетпесек те, арамызда әжептәуір тату дипломатиялық қатынас орнап еді.
Асқардың не нәрсенің байыбына бара біліп алмай, беталды жобалап айтпайтынына бірте-бірте қаныға бастадым. Менің өлеңдерім жайлы сөз ете қалса, неге екенін білмедім, енді тек мысалмен сөйлейтін болды. "Қазақ әдебиеті" газетінде жарияланған "Бір ақбоз ат шықпай-ақ жүр түсімнен" деген өлеңіме ұзақ тоқталып, мақтай тұрып пікір айтқаны есімде. Бір дастарқан басында: "Егер қазақ поэзиясында Менделеев таблицасы бар деп білсек, Сәкен соның бір ұясын тұрақты мекендеген ақын", – деген сөзін де әркім-әркімдер әр жерде пайдаланып, маған қарата жазған пікірлеріне тұздық ретінде қолданып та жүр.
Асқардың бірмойын қыңыр қылығы жайлы да әртүрлі алып қашпа әңгімелер бар. Қазақ театрында әдеби кеңесші боп жүріп, екі арасы екі-үш квартал ғана болатын. Жазушылар одағының үйіне такси жалдап келетінін де айтып күліп отыратын еді достары. Ол кезде көше тәртібін бұзғандарға бір сом елу тиын айып салынатын. Жазушылар одағының тұсынан көшені қиып өткен Асқарды милиционер тоқтатып, айып төлеңіз десе:
– Қазір осы жермен кері қарай өтемін. Мына үш сомды ал, қайта-қайта квитанция жазып әуре болып жатасың ба, – дейтін де қырсықтығын қайталап айта беретін еді жұрт.
Менің сары түсті әдемі дипломатым (қобдиша) бар еді. "Семейге командировкаға бармақ едім, ұстап барып қайтуға бере тур", – деп соны сұрап алды бірде. Араға ай салып қайтарып еді, әлгі қобдишаның сырты әлдебір мекен-жайлардың, әркім-әркімнің телефон нөміріне толып кетіпті. Бәрі де сиямен жазылған. "Оу, Асеке, кісі мүлкін сонша бүлдіріп, мұның қалай?" – деп реніш білдірсем: "Аяқ асты қағаз таба алмай қалып, жаза салып едім, жуса, кетпес пе екен?" – деп тұр ол.
Бірде әлдене себеппен Зейнолла Серікқалиев екеуі біздің үйде болды. Сол жолы: "Брехтті алдым. Қайтарам. АС", – деп тілхат қалдырып, Бертольд Брехттің бір томдығын алған. Сол қағаз менде әлі сақтаулы жүр.
Ол "Парасат" журналында, мен "Балдырғанда" қызмет жасағанымыз бар. Бір коридордың бойы болғасын, күн сайын дерлік кезігіп жүрдік. Тыным алмай оқып, түртпектеп жазып жүретін. Кейде оларын маған оқып та бергін. Бір күні үйге қайтуға шықсам, Асекең кабинет есігін жауып жатыр екен. Көре сала: "Асеке, ассалаумағалейкум", – дедім дауысымды созып. Ол маған түксие бір қарап алды да, ләм – мим деп тіл қатпай, түнерген қалпы лифтіге бірге мінді. "Асеке, сәлем алмадың ғой", – деп едім, оған да жауап бермеді.
Тоғыз қабат газет-журналдар баспасынан шыға мен троллейбус аялдамасына бұрылдым. Асқар қолсандығын көтерген қалпы үн-түнсіз көкбазарға кіріп кетті.
Ертесіне біреулерге айттым-ау деймін сол қылығын. Кім екенін ұмытыппын, жақсы таныстардың бірі: "Апыр-ай, сол күні менің де сәлемімді алмап еді", – дегені есімде қалыпты.
Бұл менің Асқар Сүлейменовті соңғы көруім еді.
ЖҰМЕКЕН ТУРАЛЫ СӨЗ
Қазақстан Жазушылар одағы 1985 жылы Жұмекеннің 50 жылдығына байланысты кеш өткізген болатын. Сонда асыл азамат, ардагер ақынның қаламгер көп серігінің бірі ретінде мен де сөз сөйлеп едім. Жуырда қағаздарымды ақтарып отырып сол сөздің жазба нұсқасын тауып алдым. "Кезінде неге баспасөзде жарияламағам?" – деп те таң қалдым. "Ештен кеш жақсы" деп түйіп, түгін өзгертпей, шып-шырғасыз жариялауды мақұл көрдім. Өйткені Жұмекендей азаматтарды әрдайым ұмытпай, оқтын-оқтын еске түсіріп отырғанның артығы жоқ деп түйдім.
Жұмекен Нәжімеденовпен қашан, қайда, қалай танысқанымды еске түсіре алар емеспін. Тіпті, бізді ешкім ресми дағдымен таныстырмаған да болуы керек. Бір үйдің жете – қабыл балаларын бір-біріне ешкім таныстырып жатпайтыны сияқты жан-жақтан жамыраса келіп, әдебиет шаңырағы астында табысқан біздерге де арнайы таныстырудың қажеті болмаған шығар. Бір өлең, екі өлеңі газеттер мен журналдар да енді-енді жариялана бастаған жастар бір-бірінің атына да, затына да сырттай қанық болатын әдеті, сол әдетпен біз де тез шүйіркелесіп, жатсынбай, жатырқамай, жақын болып жүре берген болуымыз керек. Содан бергі 25 жыл ішінде Жұмекен екеуміз, әйтеуір, бірде жақындап, бірде алыстап, бірақ қашан болса да шәй деспеген тату жағдайда дос, жолдас болып жүріппіз. Ол бір қазақ жазушыларының әлі жүзге бөлінбей, сүттей ұйып тұрған әдемі кезі еді. Қазіргідей өлкеге бөлініп, ит те болса руласының сойылын соғысып, жыртысын жыртатындар онда болмайтын, біз тіпті көңілі жақын жолдастарымыздың облысын да, туған ауылын да сұрамай, бірден-ақ үйірлес болып, тонның ішкі бауындай тату тірлік кешіп кете беруші едік.
Оның үстіне, Абай айтатын "кімді көрсең, бәрі дос" дерлік жастық шақтың өз артықшылығы тағы бар.
Әрине, мен Жұмекеннің жар дегенде жалғыз досы да, ең жақын сырласы да, жұп жазбас жолдасы да болдым дей алмаймын. Алыс кетсе, аңсап сағына қоймайтын, жақын жүрсе, жұп жазып ажырасқысы келмейтін де достықтың бір ғажап түрі болады. Біз де сондай едік.
1971 жылдың басында кейін "Ақдариға" деген атпен жарық көрген өлең кітабымды жазып біттім де, жолдастардың пікірін білгенше жерге сыймай, қолжазбамды көтеріп Алматы келгем. Жұмекен онда Қазақстан жазушылар одағында косультант еді. Одан бес-алты жыл бұрын "Жазушы" баспасында істеп жүргенде "Мен саған кітап шығарып бере алмаймын, бірақ көлемі 100-150 жол балаларға арналған өлеңің болса, суретті кітапша етіп жоспарға кіргізіп берер едім. Тез жазып әкелші!" – дегені болған. Ондай өлеңді жазуын жазсам да, кітапша етуге құнтым да, құлқым да болмай, аяғы сиырқұймымшақтанып барып тынып еді.
Сол Жұмекенді жұмыс орынан бастым да: "Сен бар жұмысыңды жиып қойып, түске дейін осы қолжазбамды оқып шығып, кесімді бағасын бер!" – деп қолқа салдым.
Жақсы бір шабыт үстінде жазылып қалған дүниелер еді, жаман емесін ішім сезгенімен, сырт көз – сыншы, білікті біреудің дәл айтар пікірі керек болып тұрған.
Жұмекеннің де жөпшендіге желіге қоймайтын салқын сабыры жетерлік. Оның үстіне, "Осы не тындыра қойды дейсің" деген сенімсіз самарқаулығы да бар, өлең салған пәпкемді немкеттілеу алып, салмақтап көріп, алдына қойды. Осының алдында ғана Тоқаш Бердияров мені өзбек жазушысы Нәсір Фазыловқа таныстырғанда: "Кезінде талантты бастаған, бірақ пенсияға ертерек шығып кеткен ақын" – деген шақпалау сөзінің куәсі болған да Жұмекен еді.
Қойшы, сонымен, араға екі-үш сағат салып оралсам, бастапқыдай емес, Жұмекенім мені өзгеше бір жылы шыраймен қабағы жадырай қарсы алғаны ғой. Аса бір рақат сезім үстінде отырғаны байқалды. Қолыма бір жапырақ қағазды да ұстата берді. Менің өлеңдеріме жазған рецензиясы екен. Өкінішке орай, қазір толық есімде жоқ, Ұзын ырғасы: "Сәкен, сен қайта түлеу үстінде екенсің, көп өскенсің, мына өлеңдерінде поэзияға керек компоненттің бәрі бар. Шын мәнінде қатты разы болдым. Қаны да, жаны да бар жырлар екен" дегенге саятын.
Осы сөзге арқаланып, енді төменгі қабаттағы "Жазушы" баспасының поэзия редакциясының меңгерушісі Ғафу ағама барайын.
– Ғафа – дедім ол кісіге, – інілік қолқам болсын, кейінге сырғытпай, бір сағат уақыт қиып, мына қолжазбамды оқып шығыңызшы. Егер ұнамаса, бұдан кейін осы көшемен жүрмеуге уәде берейін.
– Оу, сен таусыла сөйледің ғой, әкел, оқып шығайын, – деп Ғафаң қолжазбамды алып қалды.
Бір сағаттан кейін барсам Ғафаң:
– Сәкен-ау, сен ақын екенсің ғой, қарағым. Қатты разы болдым ғой, – деп аса бір мейіріммен қолымды қысты.
Сөйтіп, қазақтың екі бірдей ақынының разылығына ие болып, сол күні келістіріп бір жуғанымыз бар еді.
Біз 1971 – 1973 жылдары Москвада екі жыл бірге жүрдік. Ол әдебиет институтының жоғарғы курсында, мен жоғары партия мектебінде, ол әдебиетшілер арасында, мен партия – совет қызметкерлері арасында жүрдік те, күн құрғатпай дерлік жолығып бірімізді біріміз үзбей іздеп, жиі кездесіп жүрдік. Сол кезде кезекті бір прозалық шығармасы "Кішкентайды" асығыс жазып жатқан Жұмекен, Алматы жақтан келген әдебиетші ағайын болса, алдымен партшколадағы маған ертіп келіп, не түрлі әңгіме-дүкен құратынымыз болушы еді. Бір– бірімізді қиып кете алмай, Мәскеу көшесін кезіп қыдырыстап көп таңды көзбен атырған күндеріміз де болған. Рас, әңгімеміз тек әдебиет төңірегінде болды дей алмаймын. Адам атаулыға тән осалдық бізде де бар еді. Енді ойласам, орда бұзар отыздың үстіне енді шыққан біздің пешенемізге бұйыра қалған ол да бір ғанибет ғажап кездер екен.
Сол кездегі мына оқиғаларды айтпай кету обал сияқты.
Бірде Жұмекенді іздеп Добролюбов көшесіндегі Әдебиет институтының жатақханасына бара қалайын қаңғалақтап. Ол төсегінде күйтабақтан күй тыңдап отыр екен. Менің келгенімді аса жарата қойған жоқ. Жақтырмай қалғаны айтпаса да білініп тұрды. О жақ, бұ жағынан шығып көріп едім, сол илікпеген сұлқ қалпында қала берді. Қашанғы елпілдей берем, ашып айтпасам да, іштей ренжіп, шығып жүре бердім де, хабарласуды доғарған болдым.
Бір күні беймезгіл уақытта телефон соғып:
– Мен қазір саған таксимен барам, Новослободск метросы жағынан күтем, – деді.
Жеті түнде не болып қалды екен деп, көңіл де өрекпіп, айтқан жеріне барып тұрдым. Әне-міне дегенше, таксилетіп жеткен Жұмекен:
– Отыр, – деді мен жақ есігін ашып, – қыдырайық.
"Қыдырғаны несі, мынау жынданған ба, немене", – деп ойладым, бірақ үндемедім.
– Әнеукүні сенің қырысып-тырысып, өкпелеп кеткеніңді білем, – деді ол. – Бірақ сен қыртима, онда романымның аяқталу кілтін таба алмай, қиналып отыр едім. Қазір соны аяқтап, соңғы нүктесін қойдым. Үйге сыймай, сені іздеп шыққаным ғой. Жуайық соны.
Түн ортасынан ауған шақ. Ресторандар жабық. Ақыры, қойшы, "Россия" ресторанының есікшісін оятып жүріп, сол кездегі төрт бағасына бір шөлмек арақ тауып алдық.
Кейін Жұмекен сыра-пыра ішкісі келіп, мен қашқақтап, ақша жоқ деп қипақтатқанымда:
– Әй, қой, Мәскеуде жиырма сомға бір жарты (ол кезде арақтың жартылығы 4-5 сом болатын) алып ішкенде де аштан өлген жоқ болатынбыз, айда, кеттік, – дейтін.
Жұмекен жұмыр жер үстінде бар болғаны қырық сегіз жыл ғана өмір сүрген екен, тіпті қыршын жас, бұл жасында көз жұмған адамның қай-қайсысына да аяныш білдірмеу мүмкін емес. Ал Жұмекен Нәжімеденов сияқты өнімді жазатын телегей де терең таланттардың өмірден ерте кетуі ол өкінішіңді еселеп үстей түседі. Қарап отырсақ, қазақтың маңдайына сирек бітетін біртуар ұлдары Шоқан, одан кейін Ыбырай, Сұлтанмахмұт, Сәкен, Ілияс, Бейімбет, кешегі Қасым, Жұмекеңнің қаламдас – замандастары Мұқағали, Төлеген, Құдаш, Жүсіптердің бәрі де сондай өмірден ертерек кеткен нағыз қыршындар екен. Мен өз білетіндерімді ғана атадым. Оларды еске түсіруімнің себебі, қазақ әдебиетінің, ғана емес, барша мәдениетінің көгіндегі үркердей ірі шоғыр ішінде Жұмекен де Темірқазық жұлдыздай жарқырап қала беретін тұлға болғалы тұрғанын айтпақ едім. Әртүрлі жанрда артында қалған мол мұрасы бұл пікірімізді сөзсіз нақтылап, шегелей түседі.
Тірліктің басқа саласы сияқты, әдебиеттің де әртүрлі заңдылық – заңсыздығы болып тұрады. Бір жазушылардың жөргектен-ақ жолы болып, жұлдызы жанып жүре берсе, екінші біреулері өлгеннен кейін де елеусіз қалып жатады. Шүкір, Жұмекен бұл екеуіне де қосылмайды.
" Қызмет қыл да, міндет арт" дей тұрсақ та, еңбегі бағаланып, жұрт аузына ілігіп жүр еді. Онысын бұлдаған жері және жоқ. Бірақ тірлігінде толық бағасын алып болып еді деп айту қиын. Кейде әдебиеттің ауыр жүгін, бар азабын таланттар арқалап, аздаған қызық рахаты болса, оны қайдағы бір қағынып кеткен қаспақ жалаушылар мен халтурщиктер көретін де кездер болады.
Торғай шырылдады,
Мысық пырылдады, —
деп те өлең жазып, ақынмын деп, атақ-дәреженің абыройлысынан дәмеленіп жүргендер аз ба. Ал бүкіл алпыс екі тамырын дірілдетіп, солқылдатып, өлеңді тек жүрегінің ыстық қанымен ғана жазатын Жұмекен, не Жұмекен тектестер кейде әлгіндей өлермендердің қолжаулығына айналып жатса, қайтер едің? Әрине, тіршілік тартыссыз болмайды. Ал әдебиетте бұл тартыс тіптен бөлек жолмен дамитыны белгілі. Күрес дегеніміз, тартыс дегеніміз бет жыртыса айтысу, мінбеге шығып бір-біріңді енді қайтып көрместей жерден алып, жерге салу болмаса керек. Амал не, соны да күрес түрі санап жүргендер де кездесіп қалатын шығар. Жұмекен өз шығармаларында осындайлармен де күресті. Әдебиет төңірегіндегінің де, былайғы басқа тірліктің де карьеристері, халтурщиктері, пысықайлары, ептілері, аярлары мен арамзалары оның да жанын жеп, жүрегін сыздатып, түршіктіретін еді.
Шалшықтағы бақаларды көрсетеміз кісі ғып,
Сұңқарлардың аздығы арқасында түсініп, —
деп сондайды айтқан болуы керек. Осындай іші де, ісі де, түсі де жат әкімсымақ, арамза, ниеті жаман, өрісі тар, өресі төмен өлермендер, қысқасы, Жұмекен өзі көп айта беретін "қырттармен" қаншама жеке қалып, талай-талай сайысқа түскен де болар. Егіліп, езіліп, "қайран сөзім қор болды-ау" деп қорланған, күйінген, кіжінген шығар. Ашудан, ызадан өртеніп, іштегі ауыр ойы ащы запырандай ақтаралып, уытты жыр болып қағазға түскен болар. Абайдың "мыңмен жалғыз алыстым" деуі осындай айқас, әйтпесе, ақын шоқпар алып ұрысқа кіретін Алпамыс батыр емес қой. Көзі де көкірегі де соқыр пенделермен алысу, соларға жөн үйретем деу, кісілік жолына бұрам деу оңай ма? Сұңқар сұқсырға жем болып, бұлбұл қонақтар бұтақты бақалар иемденсе – ақын қалай күйінбес, қалай шамырқанбас, қалай шамданбас.
Адал азамат, азамат ақынның әрқайсысы алдымен қалам күшін соған жұмсайды. Жұмекен де одан қалыс қала қойған жоқ. Соның бәріне қаншалық төзім, қаншалық нерві керек екенін есепке алып жатпайды. Өзін өзі іштей мүжіп, көкірегінде саңылаулары бар адамға сәуле болуға, нұрлы шуақ болып тарауға жанталасып бақты. Қысқа өмірінің көбін әдебиеттің арын арлап, жоғын жоқтауға жұмсады. Жұмекен әдебиетке шеберлігін шындап алып, бірден бір-ақ келген еді. Кейін ойы тереңдеп, көзқарасы кеңіген шығар, ал суреткерлігі, өлең техникасын меңгеру, стиль мен мәнері сол баяғы "Балауса" жинағының өзімен-ақ қалыптасып, сол тұрғыдан бір түспей кеткен табанды талант екенін бәріміз де мойындауымыз керек. Шығармаларының бәрі дерлік қырық күн бауырына басып шығарған қыран балапанындай шымыр болатыны сондықтан.
1993 жылдың жазы аса ыстық болды. Бала-шағаммен Алакөл жағасын аз күн жайлап, суға түсіп, аунап-қунап, Алматыға келсем, Жұмекен Министрлер Кабинетінің емханасында жатыр екен. Қастек Баянбаев екеуміз көңіл сұрауға бардық Қастек сыртта қалды да, мен ішке кіріп, дәрігерлердің біреуінен Жұмекенді шақырып жіберуін өтіндім.
Жұмекен, сірә, басқа біреуді күтіп отырды-ау деймін, тез шығып, мені көре тұра, көз қиығын басымнан асыра тастап:
– Ә, сен екенсің ғой, – деді сәлемімді самарқау алып.
Мен сыртта Қастек барын айттым. Солай таяп барып, орындыққа жайғасып, едәуір әңгімелестік. Ол өзінің арақты да, темекіні де біржола қойғанын айтты. "Түк емес, – дедім мен, – норманды екі-үш есе орындаған адамсың ғой".
Ол қасында бір жас министр жатқанын, тұтқиыл келген дертке қатты күйініп, енді "кісілікке" қолы жеткенде мұндайға ұшырағанына өкіне беретінін айтты.
– Сен адамдық, қаламгерлік парызыңды да асыра орындаған адамсың, енді ештеме жаза алмай қалам деп өкінбе, – дедім мен.
Ол жымиып күлген де қойған.
Бұл біздің соңғы кездесуіміз еді.
"Жазылар естеліктер мен туралы", – деп Мұқағали айтпақшы Жұмекен жайлы талай естеліктер жазылар. " Қазақ әдебиетінде" Оразбек өте жақсы пікір айтты. Бізде арамыздан кеткен ақын-жазушылардың жүзі көмескіленбей тұрып естеліктер жазу дағдысы қалыптаспай келеді. Үйренеріміз әрдайым орыс әдебиеті десек, оларда осының әйдік үлгілері барын бәріңіз де білесіздер. Жұмекен творчествосы қазір көп болып қопара зерттеуді қажет ететін қыртысы қалың күйінде тың жатқан дүние. Оның бүкіл творчествосы қазақ әдебиетіндегі әлемдік маңызы бар үлкен құбылыс деп айтуға әбден болады. Қазірше оны өзге түгіл өзіміз де толық танып ала алмай жатуымыз мүмкін. Басқа барлық тілдерге аудартып, кеңінен насихаттауды қажет етіп тұрған, үлкен жұмыстың бірі осы деп білемін. Естелігі бар, ғылыми мақаласы бар. "Жұмекен Нәжімеденов" деп аталатын толыққанды бір кітап шығарған жөн.
Адам өмірінің ең бақытты сәті жақсы адамдармен жүрген кезі болса керек, мен де Жұмекенмен бірге болған, қатар жүрген, дәмдес болған кездерімді сондай бір аздаған бақыт кешкен күндерім деп білемін.
Бұл сөзді де сол үшін ел құлағына жеткізіп отырмын.
СЕЙДАХМЕТ БЕРДІҚҰЛОВ
Осы кітаптың әр тұсында аты аталып қалып отыратын Сейдахмет Бердіқұловпен мен сонау алпысыншы жылдың алғашқы күндерінде "Лениншіл жас" ("Жас Алаш") газетінің редакциясында танысқан болатынмын. Осында жұмысқа орналасқаныма да көп бола қоймаған, әлі жігіттермен де араласып, аса білісе алмай жатырмын. Ауылдан ала шыққан азын-аулақ ақша тақа таусылды, бұл жақтан жалақы алған жоқпын. Түскі үзіліс кезінде редакция бөлмесінде жалғыз қалып, газет оқыған болып отыра бергенмін. "Лениншіл жасқа" келгелі бері өзіне де, сөзіне де сүйсіне қарап, жүріс-тұрыс, киім-киісіне де қызыға түсіп жүрген бір адамым Сейдекең еді. Ол да үйіне кете қоймай, сол маңды айнал-соқтап жүріп алған. Оқшау отырған менің қасыма таяп келіп:
– Сәкен, неге тамаққа бармай отырсың? – деп сұрады.
– Барам ғой, аға, – дедім күмілжіп. Редакциядағы беті, беделі, өктем ірі сөйлейтінінен қымсынам ба, – мен ол кісіні бірден "аға" деп кеттім. Кейін білдім ғой, өзімнен төрт-бес–ақ жас үлкен екенін.
– Әй, осы сенің ақшаң болмай отырсың ғой деймін, шыныңды айтшы, – деді ол. "Жоқ еді" деп шынымды да айта алмай, "бар" деудің ретін тағы таба алмай, көзіммен жер шұқи бердім–ау деймін, Сейдекең:
– Сәкен, ақша кейде бізде де болмай қалады. Қысылмай, жігіттерден сұрап ала бер. Бәріміз де сөйтеміз, – деп маған ақша ұсынды. – Мына көшенің қарама-қарсысында асхана бар. Содан тамақтанып келе ғой.
Мен шынында да қысылып отыр едім. Соны дәл білгеніне, соншалық сұңғылалық танытқанына ішім елжіреп, әлгі ақшаны (сомасы есімде жоқ) ала сала, асхана қайдасың деп ұштым–ау деймін.
Мен газеттің комсомол тұрмысы бөлімінің әдеби қызметкері едім. Бөлім меңгерушісі бізге қарған да кебе тартыңқырап қалған журналист Бекмырза Баймаханов болатын. Аса еңбекқор. Көп сөйлемей-ақ, жасы кішілерді бауырына тартып, қамқорлық жасап жүретін адам. Барынша әділ де әділетті. Шұқшиып жазады да отырады. Менің де дайындап берген екі-үш материалымды үстінен қарап, қып-қызыл қылып шимайлап берген. Іштей намыстанып, қысылып жүр едім. Бірақ Бекеңе батылым жетіп айта алмаймын. Соны Сейдекең де сезген екен:
– Сәкен, сенің жазғандарыңды оқып жүрмін. Бағытың дұрыс. Бекең мұнда көптен істейді, стилі бөлек журналист. Бәрін иіп өз ыңғайына бейімдегісі келіп тұратыны бар. Өз мәнеріңнен адасып қалып жүрме, – деп пысықтады.
Сол жылы республикалық мұғалімдер съезі болды да, содан газетке есеп жазып тұруға бекітілген Сейдекең қасына мені қосып алды.
Съезд екі-үш күнге созылды–ау деймін. Алғашқы күні түске дейін қатар отырдық, түс әлетінде Сейдекең: "Ал енді бар да газетке арнап съезд күнделігін жаз. Екеуміздің атымыздан кетеді, бір бетке жуық етіп береміз, түстен кейінгісін мен жазамын", – деді.
Әй, сол күні терге малшындым-ау. Сейдахмет Бердіқұлов күн айын өзгелерге ұқсап газет бетінде жылтылдап көріне бермейді. Не жазса да, сол кездің тілімен айшықтап, "бармақ" "жалап"тамсана отырып оқырлықтай етіп, майын тамыза бәрімізге, үлгі боларлықтай талғампаздықпен жеріне жеткізе биік деңгейде жазатын. Жас журналистердің көбі ол кісіге еліктеп, жазғандарын бас қоса қалған жерде талдап, талқылап жататын.
Енді, міне сондай майталман қаламгерлерге қосалқы автор ретінде өзім бұрын қалам тартып көрмеген жанрда үлкен жиналыстың есебін жазбақпын. Құдды бір роман жазып шығардай-ақ болып, бойдағы бар қабілетімді жұмсап, "әй, осы жарап қалар-ау" деген сеніммен съездегі жағдайды қағазға түсірдім. Қорқа-қорқа Сейдекеңе бердім де, ақырын күттім.
Сейдекең түс қайта жазғанымды алып, машбюроға кіріп бара жатты... Не керек, ертеңінде екеуміздің атымыздан бір бет есеп газетке жарияланып шықты.
Сөйтіп, съезд біткенге дейін кейде мен бастап, ол аяқтап, кейде ол бастап мен аяқтап, сондай бет-бет есеп беріп тұрдық! Кешкілік мені съезд делегаттары орналасқан қонақүйлерге ертіп апарып, республикадағы танымал ұстаздармен таныстырып, интервью алдырып, соның да қалай жазылып, қалай жарияланғанын өзі қадағалап жүрді.
Съезд біткеннен кейінгі бір редакциялық жедел жиналыста ол кісінің мені жер-көкке сыйғызбай мақтағаны да бар...
1961 жылдың басында мен елге кетіп қалдым да, Сейдекеңмен оқта-текте ғана кездейсоқ жолығып жүретін болдым. Сол сирек жолығулардан ол кісінің мені әжептәуір іштарып тұратынын аңғарғаным болмаса, анау айтқандай жақындасып кете алған жоқпыз.
Бірде Жазушылар одағындағы "барға" кірсем, төр жақтағы стол басында сол кезде "Қазақ әдебиеті" газетінің бас редакторы болып істейтін Шерхан Мұртаза мен "Лениншіл жас" газетінің бас редакторы Сейдахмет Бердіқұлов екеуара әңгімелесіп отыр екен. Бас изеп қана орағыта өтіп бара жатыр едім: "О, Сәкен батыр, бері келе кет!" – деп мені қастарына шақырып алды олар.
Амандасып, өздері нұсқаған жерге жайғастым. Менен бұрын да қастарында біреулер болған-ау деймін, алдарындағы шөлмектің түбі көрініңкіреп қалған екен. Екеуі де сырбаз, екеуі де кісіге күнін салмайтын тектілер.
Сөйте тұра, Сейдекең: "Ал батыр, мынаны қайталап жібер!" – деп маған коньяктің босаған шөлмегін көрсетті.
– Оу, көкелер, – дедім мен де тіл-жағыма сүйене қалып, – анау бізді көріп отырған жұрт: "Мына сорлыны-ай, екі бірдей бас редактор отырғанына қарамай, бүрсеңдеп буфетке жүгірген!" – демей ме?
Екі ағам да мәз бола күліп алды да: "Әй, осыныкі дұрыс екен, өзім барып келейін!" – деп Сейдекең орнынан көтерілді.
Отырып қалған қыздай болып Сейдекең көп жылдар "Лениншіл жас" газетінде редактор болып жүріп алды. Жазушылықты журналистикадан бөліп қарамайтын ағалар газет жұмысына да жан сала кірісетін еді де, айналасына кілең бір ой-пікірі тың, қаламы жүйрік, жұлынып тұрған жастарды жиып ала беруші еді. Бердіқұлов басқарған тұстағы жастар газетінің оқырман арасында ең биік беделге ие болуы да осы сөзімізді айғақтай түсер еді.
Газетке бір топ өлең ұсындым да, күте-күте жалығып, күндердің күнінде жоқ іздеп бас редакторға кірдім. "Аға, мен газетке шығуға кеп құмартпайтынымды білесіз, қаңғалақтап сіздерге бір өлеңдер беріп едім, таныды ма, немене, күдер үздіріп барады жігіттеріңіз", – деп шағым айттым.
– Сәкен, – деді Сейдекең, – маған Хамит Ерғалиев телефон соғып: "Ой, Сейдахмет, менің өзім жаманмын ба, болмаса өлеңім жаман ба, неге жарияланбай жатыр?" – деді. Сонда: "Хама-ау, – деп едім, – жеңін сыбанып кіжініп келген авторларға: "Сендер түгілі, Хамит Ерғалиевтың өзі де кезегін күтіп жатыр", – деп айту үшін азырақ кешеуілдеп едік, енді шығарамыз". Саған да сол сөзді айтам да, басқа не дейін. Ұзамай шығып қалар, қам жеме, – деп шығарып салып еді.
Сол сөзге де разы болып қайтқанмын.
Ол кісі "Жалын" баспасына директор болып келгенде құтықтай барып: "Қалам ұстар қауымға лайық елеулі бір орын босаса болды, "анау барады, мынау келеді екен!" деп, белгілі болып алған бес-алты адамның атын атайды жұрт. Соның ішінде әмісе сіз де жүресіз. Бірақ сіздің алдыңызды дәйім басқалар орап кете береді–ау деймін", – деген едім.
– Әй, Сәкен, оның рас, талайлар өзімді күні бұрын сол орынға қойдырып, құттықтап келіп те жататын, – дейтін ағамыз.
1988 жылы мен 50 жасқа толдым. Ауыл жаққа Қастек Баянбаев пен Құттыбек Баяндиндер еріп барады. Екеуі де " Жалын" баспасының қызметкерлері еді. Бір күні сол баспаның бас редакторы Қоғабай Сәрсекеевті іздеп барып, дәлізде Сейдекеңе ұшырасып қалдым. Ол менің қолтығымнан демеп, "жүр" деп, кабинетіне қарай икемдей беріп еді, қай сайтан түрткенін қайдам, "Мен Қоғашты іздеп келіп ем, соны күтіп тұрғаным", – деппін.
Ойымда түк жоқ, бесінші қабаттағы өз орныма келіп отыра бергенім сол еді, соңымнан Қастек келді: "Апыр-ау, сенің осы бір кертартпа мінезің-ай!" – деді ол. – Біздің бастық боғын пышақтап жатыр. "Мына Сәкен қандай жігіт еді өзі, жөн білмейді екен ғой. Қасына екі бірдей білдей қызметкерлерімді қосып жібердім, соған рахмет айтуға келген екен деп, кабинетіме сүйресем: "О, жоқ, мен Қоғашқа келіп едім", – деп кергиді.
Қастек ауыз жиып үлгермеді, Қоғабайдың өзі келді ентігіп: Ойбай, Сейдекең шала бүлініп жатыр. Өзің барып жуып – шаймасаң, біздің сөзімізді тыңдар емес. Сәкеннің ондайы жоқ еді деп көріп едік, "Жоқ, барып тұрған кекірт, бюрократтың өзі екен ғой" деп бой бермейді", – дейді ол да.
Ол жұма күні еді, шұғыл шаруамен Талдықорғанға жүріп кеттім де, дүйсенбі күні андып отырып, тура сағат тоғызда Сейдекеңе ілесе кабинетіне кірдім. "Аға, менің қалам ұстар қауым ішінде саусақпен санарлықтай ғана сыйлайтын, құрмет тұтып, алдынан кесе көлденең өтпейтін адамдарым бар, сіз соның ең алдыңғы қатарындасыз. Сіздің өкпеңізді арқалап жүре алмаймын, білместік жасап алыппын, кешіріңіз", – дедім. – "Мен өзім, бірақ ондай-ондайға мән бермеуші едім" дегенді де қосып қойдым.
Томсырайып отырған ағамның жүзі жадырап сала берді. Мені құшақтап тұрып: "Әй, Сәкен, нансаң, мен де ондайға мән бермеуші ем, сірә, қартайған болуым керек", – деп күлді.
Ағамның өкпесін өстіп әрең тарқаттым ғой.
Кейде ойламаған жерден кездесіп қалсаң, әй, көсіле бір әңгімеге кірісіп кетер еді. Білмейтіні де жоқ, танымайтын ұлы-кіші адамы да жоқ. Әсіресе, Шыңғыс Айтматовпен араласуынан қызық-қызық сыр шертетін. Бірде үш-төрт жігітке сондай бір әңгіменің тиегін ағытып, Ұзақ ұстағаны бар. "Апыр-ай, қайран қызық әңгіме далаға кетіп қор болды-ау, ағатай, жазсаңызшы осыны!" –дедім мен.
Сейдекең ойланып қалып еді. Көп Ұзамай "Жас алаш" газетіне бір бет болып сол әңгіме жарқ ете қалды. Оқи сала барсам, ол кісі тағы шәт-шәлекейі шығып ашуланып жүр екен.
– Осы біздің жігіттер қызық, – дейді, – күйініп, – мына қарашы: "Осы әңгіменің жазылуына аса жақсы көретін талантты ақын інілерімнің бірі Сәкен Иманасов себепкер болды" деп жазған едім, жоқтан өзгені қызғанып, сенің аты–жөніңді алып тастапты редакциядағылар. Телефон соғып реніш білдіріп едім, біріне бірі сілтейді. Жай ғана дерексіз, кім екені белгісіз "Менің аса жақсы көретін талантты ақын інілерімнің бірі болған да шыққан".
– Түк емес, ағатай, кейін кітабыңызда орнына келтірерсіз, – деймін мен. Өзімді жұбаттым ба, аға көңілін ауладым ба, о жағы беймәлім қала берген.
Сейдекеңнің 60 жылдық мерейтойы, айтары не, Алматы мен Ұзынағаш арасында ас та төк болып, аса биік деңгейде өтті. Алматыда әртүрлі дәрежеде өткен тойдың аяғы Қарақыстаққа барып жалғасты. Ондаған үйлер тігіліп, ат сайысы, бәйге, көкпарға ұласып, ұлан-асыр өткен той ғана қатысқандардың есінде әлі жүрген де шығар.
Сейдекең өзі сол жылдары екі томдығын шығарып, көңілі көтеріліп, желпініп-ақ жүр еді. Сондай кезеңдердің бірінде туған інім Секеннің бір шаруасымен кіргенім бар. Баспаның директоры еді, менің бұйымтайыма қатысы бар адамдарды жинап алып:
– Мына Сәкен маған, көп болса, жылына бір-ақ шаруамен келеді. Одан артыққа өзі де бармайды. Мен ол шаруасын қолымнан келгенше орындаймын. Сондықтан, кейде өз қолдарыңнан келгенін айтқызбай-ақ, айтқанын екі етпеуге тырысыңдар, – деп тапсырды.
Төбем көкке екі елі жетпей мен кеттім.
...Тұманбай Молдағалиев Орталық концерт залында кезекті шығармашылық кешін өткізіп жатты. Мен де сөз сөйлеуге тиіс едім. Қасыма Қаржау Айтолқын таяп келіп: "Сейдахмет қайтыс болыпты!" – деді құлағыма сыбырлап.
Денем дір ете түсті. Байыз тауып отыра алмай, залды қақ жарып сыртқа беттедім.
Әлі де сене алмай келем. Жалғызбын. Жабырқаулымын. Осыдан аз күн бұрын Қастек Баянбаев екеуміз кіріп, көңілін сұрап шығып едік. "Әй, тұрып қалармын ұзамай!" – деп еді ағам.
Көрер қызығы сол-ақ екен, амал не!
ОРАЛХАННЫҢ БІР ҚЫРЫ
Ұмытпасам, 1970 жылы болу керек, ол кезде Талдықорған қаласында тұратын кезім еді. "Лениншіл жас" газетіне бір топ өлең жібердім де, көпке дейін хабар-ошарсыз кете берген соң, бір күні жоқ іздеп бас редактор Сейдахмет Бердіқұловқа бардым. Сейдағаң екеуміздің одан бұрын бірге қызмет жасап, ағалы-інілі кісілердей қату-қатты табысып, тату-тәтті ажырасқанымыз бар-тын. Амандық-саулықтан соң Сәкеңе, наз айтқан болып жатырмын ғой баяғы. О кісі ірілікпен біраз жұбата сөйлеп, қызына бастаған мені сабама түсіріп алды да:
– Оралханды шақыр, – деді хатшы қызына.
Оралхан Бөкеевтің аты ол кезде газеттен түспейтін. Нөмір сайын демесек те, өкіртіп те, өндіртіп те жазып жататын журналистердің бірі сол!
Кабинетке жіптіктей болып аққұба жігіт кірді. Ол кездегі тілде "стильяга" аталатындардың шашына ұқсас салбырай иығына түскен салақұлаш шашын сәнімен сілкілеп қояды екен. Басын кекжите қарап, "Мына Сәкеннің өлеңі бар екен, сол жатып қалыпты, тез шығарып берсек" деген Сейдағаңның сөзіне: "Иә, жатыр. Шығады", – деді де, сол кекжиген қалпы жаңа үйретілген жайдақ аттай ойқастай басып біраз жүрді де, редактор рұқсатын алып шығып кетті.
Өтірік айтып қайтейін, жүріс-тұрысы да, кісіге кідие қырындай қарауы да, менмендігі де, керенау кекірттігі де ұнаған жоқ. Соны сезген Сейдекең: "Оралхан деген мықты осы. Абыржыма, өлеңің шығады", – деп жұбатып арқамнан қағып, ауылыма қарай ұзатып салды.
Аға сөзін малданып, риза болып мен кеткем.
Сол Оралхан ініммен жақын танысып, сырласып, туысып кетудің сәті он бес жылдан соң барып бір-ақ түсті.
Бұл екі арада бір-бірімізді біле тұра, араласып–құраласып кете алмай, кезіге қалғанда кейде қол берісіп, кейде бас изесіп қана амандасып жүре беретін едік.
1985 жылы асқазан ауырып, "Сарыағаш" курортына бардым. Екі кісілік жайлы бөлмеге жайғасып, бірер күн жалғыз жатқаным да бар. Үшінші күні қараңғы түсе жатар жайға келе жатсам, әлдекім алдымнан шығып: "Көке, кілтті де тастап кетпейді екенсіз ғой", – деп дауыстады. Қарасам, Оралхан тұр алдымда.
– Иә, не боп қалды? – дейін жақтырмай.
– Біз де осында келдік. Сізбен құдайы көршіміз. Қабыл аласыз ба, жоқ, басқа орын сұрайын ба? – дейді кекірейіп тағы да.
Екі-үш күн осылай текетіресіп жүріп, бірте-бірте бір үйдің баласындай қалай шүйіркелесіп кеткенімізді өзіміз де білмей қалдық-ау деймін. "Адам сөйлескенше, ат кісінескенше" деген осы болуы керек, ашық сырласып, алаңсыз ақтарыла күліп жүрдік. Қарасам, бұл аузын ашса, көмейі көрінетін, ішіне бүгу дегенді білмейтін ашық та жайдары, әңгімешіл, анекдот дегеннің нағыз түбін түсіретін айтқыш жігіттің өзі екен. Ол сөйлейді, мен жатып кеп күлемін. Мен күлемін, ол сөйлей береді.
Бір күні: "Әй, Оралхан, – дедім – мен сені әмісе ата қаздай болып қоқиланып, қыржиып жүргенге, дарынына семірген, талантын малданған кеудемсоқ, өзімшіл, өркөкірек жігіт пе деп жүрсем, олай емес, нағыз өзімнен аумаған ақкөңілдің өзі екенсің ғой".
Оралхан селкілдей барып, бар екпінімен керуетіне шалқасынан жата кетті де, булыға келіп күлді дейсің бір. Қиқылдап, шиқылдап күліп алды да, қақала-шашала отырып: "Көке, ғафу етерсіз, сіз туралы мен де дәл осындай пікірде жүруші едім. Қалай айтудың ретін таппап едім, өзіңіз бастап... жақсы болды ғой", – деп тағы біраз жалғыз өзі күліп алды.
– Көке, мен сізді Сарыағаштан қайтқанша "көке" дейін жарай ма?, – деді бірде.
– Алматыға барғаннан кейін ше?
– Поведениеңізге қарай ғой, бәлки, "аға" деп жүрермін.
Сол күннен бастап біздің арамызда адам ұғып болмастай бір туыстық, қимас қызық сыйластық орнап еді...
Жалқау жаралған басым, кейде су ішуге баруға ерініп, Оралханды жұмсаймын ғой баяғы. Ол бармаймын демейді. Бірақ тырна мойын графиннің кеңірдегінен қылқындыра ұстап, әрлі-берлі ойқастай жүріп алады да: "Апыр-ай, жаралғалы жан баласы жұмсап көрмеген Бөкеевті таң атпай безектетіп суға жіберетін болдыңыз ғой!" – деп әрең кетеді. Онысы ренжуден гөрі, әзілге, аға мен інінің жарасымды ойынына көбірек ұқсайды. Курорттың мәдениет жағын басқаратын жолдастар келіп, демалушылар арасында әдеби кеш, кездесу өткізсек деген тілек айтты бірде. Ондайға Оралхан да, мен де самарқау екенбіз, "қоя-ақ қойындар, қайтесіңдер" деп, аттонымызды ала қашсақ та, ақыры, болмай, бір күні клубқа сүйреп апарды. Бізбен бірге Кенен ақынның қызы Төрткен де өнер көрсетеді екен, алдымен бірнеше ән салып берді. Одан соң мен екі-үш өлең оқыдым да, кезек Оралханға келді. Інім үшін мен қысылып отырмын, романнан үзінді оқи ма әлде әңгімесін жатқа айта ма, жұртты әбден зеріктіретін болды-ау деп.
Оралхан сахнада тіпті шоқтығы биіктеп, кесек адымдап, кемеліне келе түседі екен. Жақтауға таяп барады да:
– Бейімбет Майлин, "Шұғаның белгісі" деп хабарлады.
Сөйтті де, мен бұрын естіп көрмеген бөлек бір діріл, басқаша бір мейірлі мәнермен Бейімбет шығармасын зуылдатып жатқа айта жөнелді.
Зал іші сілтідей тынып қалған. Кейде бір орында тұрып, кейде жүре түсіп, тоқтай бере даусын баяулатып келіп: "Әй, өзі де Шұға десе, Шұға еді-ау!" – деп үзілдіре аяқтағанда, шын мәніндегі сүйсініспен ду қол шапалақтау басталды.
Кейін оңашада мен де мақтай қошемет білдіргенде, Оралхан: "О, біз деген әріптестің де оқуын оқып, бола алмай қалдық қой, әйтпесе!" – деп бітірген сөзін.
Бір топ демалушы қыз-келіншектер арасында Оралхан әңгіме айтады. Олар ішегі түйілгенше күледі кеп. Кейде тіпті Оралхан аузын аша бастаса күлетінді шығарды бәрі. Сондай әңгімені мен де білем, мен де айтып көрем, бірақ күлдіре алмаймын. Ол да бір әркімге дари бермейтін, дара бітер өнер болса керек.
Оралханның осындай да беймәлім қыры барына өзім куә болған бірер жәйтті айта кетейін. Бірде әдеби сапарлардың бірімен қырғыз елінде болдым. Бір топ бауырлас қаламгерлермен Ош қаласын аралап, Нарын аспақ болдық. Сонда қырғыз ақыны Мейрамхан Әбілқасымова осы бағыт бойынша сәл бұрын Оралханмен сапарлас болғанын, жол бойы жазушы інісінің езу жидырмай күлдіргі әңгіме айтқанның сөз етті. Мейрамхан өзі де әңгімешіл әйел, сөйте тұра, Оралхан өнерін айрықша бағалай, мейіріммен күле отырып есіне алып еді.
Енді бірде Қуанышбай Құрманғалиев елуге толды да, үлкен-кіші бір топ тілеулес достары сол үйде бас қостық. Кешті Оралхан басқарды. Әнімен, әзілімен, ешкімге алабөтен жұмсақ көпшік қоймай отырып-ақ, жинақы жүргізген дастархан мәзірінің бір тұсында Шерағаң үйіндегі жеңешеміз:
– Апыр-ай, Оралхан бауырым-ай, мен сені керемет жазушы, қаламы жүйрік журналист ретінде білуші едім, енді аңғарсам, сен елде жоқ асаба екенсің ғой, – дегені бар еді сүйсінгенін жасыра алмай.
Міне, жазушы Оралханның мен байқаған бір қыры осындай еді.
Жігіттің сегіз қырлы, бір сырлы болғанына не жетсін, шіркін.
ӘДІЛБЕК АБАЙДІЛДАНОВ
Әділбек Абайділдановпен танысумыздың өзі де бір қызық хикая еді. Облыстық газетіміз "Советтік Жетісу" деп аталатын да, Талдықорған өңірінде қалам ұстай бастаған жастар болса, ең алдымен сол газеттің редакциясын төңіректейтін. Бұл күндегі белгілі қаламгерлер Сайын Мұратбеков, Қастек Баянбаев, марқұм Құдаш Мұқашев, Тұрсынзада Есімжанов, Ұзақбай Доспанбетов, тағы басқалармен де осы газет беті арқылы танысып-біліскен болатынбыз.
Біз жолдаған балаң шығармалар тағдыры жайлы жауапты көбіне-көп Әділбек Айбайділдановтан алатынбыз. Оқтын – оқтын редакцияға түскен өлеңдерге, әңгімелерге шолу беріліп тұрады. Оны жазатын да Әділбек Абайділданов. Сондықтан бізге Әділбектен асқан бедел де, Әділбектен асқан құдірет те жоқ сияқты көрінуші еді ол кезде.
Мен орта мектептің соңғы класында өлеңді өндірте жаздым, оларды кебіне аудандық "Колхоз туы" газетінде жариялататынмын. Бір бетке кейде екі-үш өлеңім қатар шығып, солардың біреуінің астына "С. Қырұлы" деген лақап ат қойылатын еді. Оны да өзім ойлап тапқам. "Баубек Бұлқышев мақалаларын "Тауұлы" деген атпен жариялайды дегенді оқығаным бар болатын. Соған еліктегенім болуы керек.
Сондай Қырұлы атынан аудандық газетке шыққан бір өлеңімді көшіріп, өз атыммен "Советтік Жетісуға" жарияламаймын ба баяғы. Соны әлдекім жерден жеті қоян тапқандай, "Сәкен біреудің өлеңін ұрлап алыпты" деп облыстық газетке жазып жіберсе керек. Әділбек ағам кезекті бір шолуында: "Сәкен Иманасов аудандық газеттегі С.Қырұлына жиендік жасап, өлеңін көшіріп, бізге жіберген! Бұл жарамсыз қылық!" – дегендей етіп, "көкеме" көрсете біраз сілтепті. Мешкей деген ат жаман, оған мен қайтіп шыдап тұрайын. Отыра қалдым да, Әдекеңе хат жаздым. Жазғанда да, әдеп сақтап, сипай қамшылап сыпайылап жатпадым, тентектікті де тектілік деп ұғатын қайран жастық десеңші, ағама "ауызды салдым-ау" деймін біраз. "Сіздің фамилияңыздың жартысы Абай, жартысы Ділда екен. Құдай тағала Абайдың ақындығынан ептеп қарайласқанымен, Ділданың қатындығын да үйіп-төгіп қоса берген-ау, шамасы. Әйтпесе, кімнің кім екенін біліп, ақ па, қара ма, анықтап алмай жатып, айдай әлемге осынша дүзқара етуге болатын ба еді?!" – дегендей сөздер де бар еді хатымның ішінде.
(Кейін білдім, Әдекең шабына шоқ түскендей тулап, маған газет арқылы ашық хат та жазбақ болыпты. Бірақ біраз үлкен кісілер араласып, "так-такпен" ғана тоқтатса керек. Оны маған Жұмабек Қалиасқаров дейтін ақсақал тігісін жатқыза айтып берген болатын).
Содан, не керек, 1958 жылдың күзінде тұңғыш рет "Советтік Жетісу" газетінің редакциясына соқтым. Редакция табалдырығын алғаш аттағаным сол еді, үш-төрт адам отырған кабинетке жүрексіне кіріп, аты-жөнімді айтып, Әділбек Абайділдановты қайдан табуға болар екендігін сұрадым.
– Әділбек осында. Күте тұр, қазір келіп қалады, – десті кабинетте отырғандар. Айтқандай, көп ұзаған жоқ, бөлмеге соншалық бір жүзінен жылылық лебі ескен, қимыл-қозғалысының өзінен ақындық бөлек бір сәуле шашырап тұрғандай болып сезілетін сыптығай сұлу да сұңғыла, сұңғақ бойлы жігіт екпіндей кіріп келді. Шашын ұзын етіп, артқа қарай қайырып тастаған. Киімі де қыпша бойына құйып қойғандай жараса қалыпты. Екі қолын да қатар сермеп қойып, әлденені айта, әлденені сөйлеп кірді. Басын шұлғып, жер тарпып тұратын жарау жүйрік болушы еді, бірден соған ұқсаттым. Әділбек екенін де айтпай білдім. Орнымнан тұра беріп едім, әлгі кабинетте отырғандардың бірі:
– Әділбек, мына жігіт Сәкен Иманасов екен, сені іздеп келіпті, – деді.
Басын шұлғып тастап, шашын артына қарай шалт бір сілкіп, жалт етіп маған қарған Әдекең:
– О, сайтан, Сәкен сен бе едің, – деді мені қапсыра құшақтай алып, – жүрші, далаға барып, оңаша еркін сөйлесейік.
Редакция үйі қалалық саябақтың шетін ала орналасқан екен, біз бақ ішіндегі оқшау отырғыштардың біріне барып құйрық бастық.
– Ой, сайтан-ай! (Бұл Әдекең аузынан жиі шығатын, мақтауы ма, даттауы ма белгісіз, тол сөзі екен). Сөйтіп, Сәкен мен едім де. "Абайдың ақындығынан гөрі, Ділданың қатындығынан көбірек бұйырыпты" де. Әй, көңілге қарап, ағаны сыйлау деген қайда бұл? Мен қайдан білейін, оның үстіне, сен туралы жазған әйел адам еді. Әйелге қалай сенбейсің. Аты, ұмытпасам..." — деп маған беймәлім бір есімді атады.
Мен кібіртіктеп, көзіммен жер шұқып қалдым. Соны сезген Әдекең ары қарай қазбалап жатпады. Өткен оқиғаға қатысты әңгімені сонымен доғарды.
– Ал енді, айтшы, қайдан келесің, не бітіріп жүрсің, не жазып, не қойдың, – деп бастырмалата сұрап, сөз аңғарын басқа арнаға бұрып жіберді.
Мен жауап берген болам. Не деп, не қойғаным жадымда жоқ. Бірақ Әділбек Абайділдановты көріп, танысып, "ақын деген осындай болуы керек екен ғой!" деп сәт сайын сүйсіне түсіп отырғанымды әлі ұмытқан жоқпын. Күні бүгінгідей көз алдымда тұр.
Мен бұл пікірден Әдекең көз жұмғанша айныған емеспін. Аға деп, азамат деп, кішілікпен құрметтеп, сыйлай білдім.
Ол кезде, қарап отырсам, Әдекем не бәрі жиырма алты жастағы жас жігіт екен. Әлі жеке кітабы да жарық көрмегенін кейін білдім. Бірақ біздің бәріміз үшін әдеби ұстаз болғаны. Қашанда бағыт сілтеп, бағдар беріп отырғаны ақиқат еді.
Бір жылдан кейін Талдықорған облысы тарап кетті де, араға айлар салып Әдекеңмен Алматыда табысқам. Аздаған уақыт мен "Лениншіл жас", ол кісі "Қазақ әдебиеті" газетінің редакциясында қызмет істедік. Бұл кезде Әдекең алғашқы жеңгеміз Зағирамен қазіргі Бөгенбей көшесіндегі бұрынғы Алатау қонақүйінің қарсысындағы бір бөлмелі пәтерде тұратын. Қолымыз қалт еткенде сол үйге барамыз. Отау тігіп, оңаша шыққаны болмаса, олардың да қайбір ас та төк болып артылып жатқан жағдайлары бар дейсің. Бірақ жыр іздеп шалқыған көңіл мұхиттай шалқар кең еді. Бір үзім қара нанды бөліп жесек те разымыз, бір шыны қара шайға да қанып шыға келеміз. "Өлеңнің отын жағып жылытамын", – деп Қасым Аманжолов айтқандай, өлең оқып та тойынып, сәтті бір жыр жолына жадырап шыға келетін қайран жастық шақ еді-ау ол!
1961 жылдың күзінде мен Алматыны тастап, біржола ауылға кетіп қалдым да, Әдекең екеуміздің арамыз алшақтай түсті. "Кезден кетсе – көңілден ұмыт", бұрынғыдай жиі көрісіп жүрмеген соң, арамыз суыңқырай да түскен болатын. Алғашқы жеңгеміз Зағира мен де ажырасып кетіпті деген қауесет естігем. Анық-қанығын білмейтін едім.
Менің Талдықорғанға ауысып келген жылдарымның бірінде жұмысқа Әдекең телефон соқты.
– Әй, сайтан, қонақүйде жалғыз жатырмын, ағаңды іздеп, соғып кетпеуші ме едің? – деді.
Құстай ұшып жеттім. Төрт-бес жыл көріспей кеткенбіз. Біразға созылған сұхбаттан соң ағамды үйге шақырдым. Үй – ішіммен, шешеммен таныстырдым. Сып-сыпайы, бір көрмеге биязы Әдекең үлкен кісіге де ұнады. Жылы қабылдап, жөн сұрап жатқаны есімде.
Шәй іштік. Қысқы соғым кезі еді. Қазанда жылқының жылы – жұмсағы бұрқырап қайнап жатқан, жас қазы-қартаның иісі де танауды жарып барады.
– Пай, жарықтықтың иісін–ай! – деп Әдекең тамсанып отырған. "Пісіп те қалған шығар, сұрап келші", – деп мені екі-үш мәрте жүгіртіп алды.
Шәйдан соң, ет піскенше ермек болсын деп, преферанс ойнадық. Әдекең шырт ете түсетін, жоқтан өзгеге тыз етіп ашуланып шыға келетін оғаш бір мінез біткенін аңғарып қалдым. Карта ойынына аса төзімділік керек, өйтпейінше, қасындағылардың берекесі кетіп бітеді.
Әдекең астам сөйлеп, даусын қатты шығарып, артық – кем оғаш сезге де кетіңкіреп қалып отырды. Мен бірде: "Оу, қойыңызшы, жалғыз отырған жоқсыз ғой, көкесі–ау!" – деп ескертіп қалып ем: "Ә, сен менің аузымды жабайын дедің бе, онда жөнімді табайын, несіне шақырдың, бүйтетінің бар!" – деп ерін бауырына ала туласын. Қой деп жалынсаң, ерегісе түседі екен. Ақыры шыдамай: "Әй, қорқытпай, кетсеңіз, кете бермейсіз бе?" – деп қалып ем, қайтып сөзге келместен, сырт киімін жүре киіп, үйден шықты да кетті. "Шақырып келген мейманыңды қуып, саған не көрінді, балам–ау", – деп шешем және ұрысты. Екі оттың ортасында дал ұрып мен қалдым.
Ішкеніміз ірің, жегеніміз желім болып, түнімен ұйықтай алмай, ертесіне жұмысқа бойкүйез күйде әрең барып ем, телефон безілдеп қоя бергені.
– Әй, сайтан, түндегі етті жеп қойдыңдар ма, жоқ маған да нәпақа қалды ма? – деп түр түк болмағандай Әдекем.
– Ойбай, аға, сол күйі түр, шешем де күтіп отыр, барып, соны жемейсіз бе? – деймін мен шырылдап. Қуанып та кетсем керек.
Ақыры, қойшы, кешегі құрамда қайта бас қосып, қонақ асымызды әрі қарай бейбіт қалыпта жалғап, татулықпен тамамдап едік.
Алды бар, арты жоқ, ақкөңіл адамның тек ығына көшіп, алдына түсіп алып жорғалай беру керек екен. Кейін тағы бір сапарлас болғанда бұған көзім бұрынғыдан да анығырақ жетті.
1974 жылдың желтоқсан айы еді. Әдекең қасына Қайсар Жорабеков дейтін жас жігітті қосып алып, менімен бірге ауылға барып қайтпақ болды. Әдебиетті насихаттау бюросының жолдамасымен, жолақы, жамбасақыға берген азын-аулақ қаржысын малданып, жол жүріп кеттік. Облыс орталығы Талдықорғанға жұма күні кештете келіп, қонақүйге қонып шықтық та, ертеңгісін обкомға бас сұқтық. Есіктегі миллионерден жөн сұрап едік, "Жұмыста тек обкомның қатардағы хатшысы Шаймұқан Сапиев отыр" дегенді айтты. О кісіні Панфилов ауданында бірінші хатшы болып жүрген кезінен білетін едім. Көп сөзге жоқ, кесіп-пішіп бір–ақ айтып отыратын орнықты адам сияқтанған. Осы обкомда да бірер ай бірге қызмет еткеніміз бартұғын.
Шәкеңе кіріп, жөн-жосық айттық та, Алакөлге апарып тастауға көлік сұрадық. Обалы не, сөзге келмей, әлдебіреулерге телефон соқты да, лыпып тұрған су жаңа "Газ– 69" машинасын алып берді.
Машинаның алдыңғы орындығына жүргізушімен қатар мен отырдым да, арт жаққа Әдекең мен Қайсар жайғасқан еді. Былай ұзап шыға бере: "Әй, сайтан-ай, алдына өзі отырып алады бұл. Ағам бар еді деп, жайлы жерді маған ұсыну жоқ!" деп тиісті Әдекең. Машинаны тоқтаттым да, Әдекең екеуміз орын алмастырдық. Тағы бір бес-алты шақырымнан соң: "Ә, бәсе, неғып лып етіп орнын бере қойды десем, алдыңғы әйнектен жел соғып тұр екен ғой!" – деп ағам тағы шала бүлінді. Қойшы, әйтеуір, ақыры қайтадан орын ауыстырып отырдық.
Сарқант қаласына жақындағанда Әдекең:
– Осында менің жақын нағашым тұратын еді, соға кетейікші, – деді. – Адресін анық білмеймін, бірақ мөлшерлеп тауып алармыз.
Сарқантқа бұрылдық. Әлдебір лайсаң көшемен батпақтай жүріп, Әдекең нағашысын ұзақ іздедік. Олай да бұрыламыз, бұлай да бұрыламыз – ол көше болмай шығады. Қас қарая бастаған еді. Адда құлақтанып қалған, бізді тосып отырған адамдар бар. Оның үстіне, шопырдың да зықы шығып, реніш білдіре бастады.
– Жә, Әдеке, қоялық мұны. Түнге қарай бейтаныс көшенің бірінде батпақтап қалармыз. Обкомның шопырынан да ұят болды. Кете берейік, қайтарда асықпай іздерміз, – деп мен машинадан бұрынғы бағытқа қайта бұрғыздым.
Сол-ақ екен, ағамның шала бүлініп бергені.
– Ә, машинаны сен сұрап алған едің-ау, айтпақшы, – деп кекете сөйлеп, сөзбен шымшып, ұзақ күйіп-пісті. – Оның үстіне, обкомда істегенсің, тәртіпті сақтайсың ғой!
Сарқант пен Үшаралдың арасы 150 шақырымдай жер, Әдекең бір тоқтамай мені сыбап сөгумен болды. Сөз қайтарып бірдеме десем, ушығып кететінін сезіп, қарсыласа қоймадым. Тек Үшаралға кіре берісте машинаны тоқтаттым да:
– Ал ағасы, мынау біздің ел. Мен жаман-жақсы болайын, осы елдің азаматымын. Енді ләм деп ауыр сөз айтсаңыз, сол тұрғыда жауап аласыз. Сондықтан енді доғарғаныңыз жөн болады, егер "боқтағаным аз болды" десеңіз, қайтар жолды тура осы арадан бастап қайта жалғастырасыз, – дедім түсімді қатты суыта тұжырым жасап.
Сол-ақ екен Әдекең сөзден қалды. Райкомда күтіп тұрғандар бізді қонақүйге орналастырды да, жөндеріне кетті. Інім осында тұратын еді, телефон соқсам, тамақ асып күтіп отырғандарын айтты.
Әдекең жатқан бөлмеге барып: "Осылай да осылай, шешемді де білесіз, ол кісі де осында еді, ас әзірлеп отыр екен. Киініңіз, сонда барайық", – деп жатырмын ғой баяғы. Әдекең шешініп те үлгерген екен. Шалбарын алып киіне бастады да:
– Әй, сайтан–ай, ағам еді ғой деп тым құрыса кешірім де сұрай салмайсың–ау, – деді маған қарап.
– Кінәсі жоқ адам кешірім сұрай ма екен, Әдеке? – дедім мен де қырсығып.
– Ә, мен екем ғой кінәлі, сол екен ғой айта алмай тұрғаның, – деп ағам шалбарын қайта лақтырып жіберіп, төсегіне қайтадан қисая кетті.
Амалымыз таусылған Қайсар екеуіміз інімнің үйіне барып, ет жеп, шай ішіп дегендей, біраз болып, мен сонда қалып қойдым да, ол қонақүйге қайтты.
Таң атпай: "Міне, осы ғой ініміздің түрі, өзі етке тойып, шайға қанып алған, шалжиып жатады. Аштан–аш біз жүреміз жүгіріп", – деген Әдекең сөзінен ояндым.
Ойына түк кіріп шығар емес. Кешегі көп әңгімесінің бір де бірі болмағандай. Шешеммен де қауқылдасып амандасып жатыр.
"Адам жылқы мінездес" деген сөз бар. Сол сөзді Әділбек Абайділдановқа да бағыштай айтуды оң көрдім. Алдына барсаң – тістеп, артынан келсең – теуіп, жанына жан жолатпайтын басы асау, қыршаңқы жылқылар болады. Ондай жылқының жанына бірте-бірте ақырын сақтана жақындап, жалынан, алқымынан, омырауынан жайлап сипап, қолтық астын қасып, дір-дір етіп тітіркеніп тұрған арқасына қарай қолыңды жылжыта бересің. Сөйтіп бойын үйрете бере ырғып мініп алсаң да, ер салсаң да енді еркіңнен шықпайтын болады. Бұл теңеуім жарасымды болып шықпаса да, Әдекеңе әрдайым мақтай отырып, ығына жығыла көпшік қоя отырып, өз ыңғайыңа көндіріп алу оңай еді. Көбіне саяқ жүріп жалғызілікті болғаны да әсер еткен шығар. Әлгіндей сылап-сипаудан кейін алдыңа түсіп алған, айтқаныңнан шықпайтын әңгімешіл адамға айналар еді ол.
Аяқ асты бүлініп, аяқ асты құбылып қалатын, бірде шөл, бірде көл еді-ау біздің Әдекең.
Жұрт алдында өзін өзі ұстауы, екпіндетіп өлең оқуы елден ерекше болатын. Тыңдаушы көпшіліктің сол сәттегі көңіл күйін сезе қояды да, оқитын өлеңді де соған лайықтап алып, өзіне ғана тән айрықша бір әуенді мәнермен үзілдіре оқитын еді десеңші. Егер залда отырған жұрттың құрамында жасамыс адамдар, әсіресе кәрі әйелдер, ақсақалды қариялар көп болса, сонау соғыс кезінің қиындығын көрсететін, майданда мерт болған әкелер мен ағалар, елде қалған тірі жесірлердің күйкі тірлігі сөз болатын жырларын ағызады–ау келіп. Жұрт онысын көзіне жас алып отырып тыңдайды. Ал жастар, әсіресе бойжеткен қыздар көбірек жиналған болса, кілең бір мөлдірете тізген махаббат жырын оқитын. Жастар да жадырай түсіп қол соғып, дүрлігісе қошамет білдіріп жатады. Оның өлеңдерін жең ұшымен жанарын сүртіп отырып тыңдаған жұртты талай көрдік.
Мен де Әдекеңнен қалыспау ниетімен кілең бір ойлы деген оңтайлы өлеңдерімді оқып көрген болдым. Жұрт селт ете қоймады. Сыртқа шыққанда Әдекең:
– Аудиторияға қарай отыр. Сенің терең философияңның бұл жерге титтей де кергі жоқ. Осы елдің өз құлағына сіңісті сөз керек бұларға. Тұрмыстық тақырыптағы қарапайым жырларың болса, соларды оқы, – деп кеңес берді.
Қаламдастары, қатар жүрген замандастары жайлы қатып қалған пікірі болатын да, одан айныту әсте мүмкін емес еді. Ағалары ішінен Сәбит Мұқанов, Қалижан Бекхожиндерді аса қадірлеп сыйлайтын. Тұрғылас інілері Тұманбай, Сайынды аузынан тастамай, көтере мақтап отыратын.
Мен ақын Жұбан Молдағалиевті аса жақсы көруші ем. Бірде Жұбақаңның әлдебір өлеңін оқимын деп, Әдекең алдында пәлеге қалғаным бар.
– Мұрныңа поэзия иісі бара ма өзі, ойбай-ау, Жұбанды ақын деп жүрген кім саған?! Машықтан, күшенуден туған бірер поэмасы болмаса, іліп алар несі бар! – деп қатты сөкті.
Мұндайда онымен дауласып тәңірінің өзі түк өндіре алмас еді, сондықтан үйдей пәледен үндемей құтылуға мәжбүр болдым.
Қолы ашық еді. Сол баяғы Қайсар үшеуіміз жолаушылап жүргенде қонақүй асханасындағы таңғы тамағына 25-30 сом (ол кезде мол ақша) шығарады екен. Қайсар: "Көке, мұныңыз не?" – десе:
– Артылғаны қалар осында. Айнала жұрттың бәрі бізге қарап отырғанда, бір тостақ сүт пен бір үзім нанды шұқылап, тамсап отыра алмаймыз ғой, – дейді екен.
Үшаралдағы қонақүйдің өзіме тиесілі бөлмесінде жатыр едім. Әлі ертеңгі асты іше қоймаған болатынбыз. Үшеумізге тиесілі сома Әдекеңнің қалтасында. Алқынып Қайсар жетті:
– Ойбай, көке, Әдекең шақырады. Ресторанда отыр. Тез, кел! – деп дегбірімді алды.
Барсам, ұзын столды жағалай, кәрісі бар, жасы бар, он шақты әйел отыр. Орталарында Әдекең. Мені өз қасына отырғызып алды да:
– Бұлар Семей драмтеатрының артистері екен. Алматыға гастрольге кетіп барады. Жаңа таныстым да, дәмге шақыра салып едім, – деп менің аты-жөнімді айтып, әйелдерге таныстырды.
Сәлден кейін құлағыма сыбырлап:
– Ақша жетер түрі жоқ, батыр, қалта қағыла бастапты. Бірдеңе етіп өзің құтқармасаң, болмас, – дейді.
Ызадан өртеніп кете жаздадым. Өзіміз жолаушы жүрміз. Ақшамыз да тақ-тұқ. Соны біле тұра, мұнша мол бейтаныс әйелді ресторанға шақырып, таң атпай жатып шампандатып отырғаны мынау. Қайсар екеуміз қалтамыздың түбін қаға жүріп, әрең құтылдық.
Артынан білсем, әлгі "сұлулардың" бір – екеуімен Әдекең қалжыңдаса кетеді. Сөзден сөз шығып, қағынып жүрген келіншектер: "Бізді ресторанға шақырып қаларсыз" – дейді. Әдекең артын ойлап жата ма, "Әйда, кеттік!" деп, тобымен апарып тоғыта салған ғой.
Әйел дегеннен шығады. Аса сүйіп қосылған алғашқы жары Зағирадан ажырасқан соң, бұл жағынан жолы болыңқырамады–ау деп ойлаймын. Екі-үш рет үйленіп, тұрақтап тұрып қалмады. Байрон: "Әйелсіз өмір сүріп болмайды, ал әйелмен өмір сүру одан да қиын", – дейді екен. Сол сөзді Әдекеңе қарата айтуға әбден болғандай. Әлгі Зағираның бір әңгімесі де есімде қалыпты: "Сенің осы ағаң қызық, – деп бастап еді ол сөзін кездейсоқ бір жолыққанда мені оңашалап алып, – жақында телефон соғады. "Келіп кетші!" – деп өлердегі сөзін айтты. Барсам, бес бөлмелі үйінде жалғыз өзі жатыр екен. Көптен күтім көрмеген үй іші ыбырсып кетіпті... Ең алдымен, көкбазарға барып ет алып кел!" – деді ағаң. Оған да көндім. Қазанға ет салып қойып едім. "Енді менің мына бір киімдерімді жуып таста!" – дейді. Киімін де жуып, жайып қойдым. Бес бөлмелі пәтердің еденін жуып, тазарттым. Соның бәрін жасап болып, алдымызға ет табақ алып, тамаққа отырғанда:
– Осылай оқта-текте келіп тұршы, – дейді ағаң.
– Оу, үй-күйіміз басқа болып кетті. Қай бетіммен, кіммін деп келіп тұрмақпын саған? – деймін мен.
Зағира күліп отырып осындай бір әңгіме айтып еді.
Әдекеңнің ажалы, не керек, ақыры әйелден болды ғой!
Қолы ашық, жомарттығын сезіп, қасында әмісе бірер арамтамақ" еріп жүретін. Кейде түн ішінде телефон соғатыны бар еді: "Саған қазір таксимен бір адам жұмсаймын, келінге білдірмей 100 сом беріп жібер!" – дейді күтпеген жерден. Бар болса, аямаймын ғой, оның үстіне, ұмытпай, алғанын айтқан күні қайтаратынын да білім. Кейде:
– Әдеке, мені миллионер дейсіз бе сонша, ақша деген менде де бола бермейді ғой, – десем.
– Әй, сөзді қой. Сен тұрғанда басқа біреуден сұрап жүреді деп пе едің, – деп тыйып тастайтын.
Тұзы жеңілдеу еді. Содан да ма, қайтыс болғалы 20 жылдай болды, әлі күнге бір кітабы жарық көрген емес. Таланты Әдекеңмен деңгейлес не одан да төмен қаламгерлердің көп томдық, қос томдық, құрығында бір томдықтары жиі-жиі шығып жатады. Соңында іздеушісі болмағасын ба, бұл жағынан да Әдекең әруағы алдында ұятты болып келеміз.
Әдекең 50 жасқа толарда Қастек Баянбаев екеуміз ауылына бірге еріп баруға келісіп, дайындалып жүрдік те, соңынан әлде себеппен біз ілесе алмай, Әдекең қасына Саттар Сейтхазинді ертіп кетті.
Ақсу, Сарқантқа ортақ болып жүретін Бақалы деген ауыл бар. Онда бірсыпыра қазақ зиялылары туып-өскен. Сол ауылдағы орыс, қазағы аралас орта мектепке келсе, дәліз төріндегі "Біздің мектептің түлектері" деген стенд бірден көзге түседі ғой. Тізімнің басында сол кездегі Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы Кәкімжан Қазыбаев, одан кейін Д.А. Қонаевқа көп жыл көмекші болған Д. Бекежанов, А. Арынов деп кете беріп, бесінші ме, алтыншы ма болып Әділбек Абайділдановтың аты-жөні жазылса керек. Соны көріп Әдекеңнің талағы тарс айрылады ғой енді. "Бүкіл Совет Одағында шығатын жазушылар жайлы анықтамада мен бірінші болып тұрам, ал туған мектебімде неге кез келген шенеуніктен кейін тұруым керек!" – деп әлек салыпты. Ақын сырын білетін біреулер болса: "Ойбай, қателесіппіз, ертең-ақ түзейміз!" – деп құтылар еді. Қырсыққанда мектеп директоры орыс әйелі болып шығады, ол қайдан қазақ ақынының қадіріне жете қойсын, оның үстіне, бұдан бұрын бетіне келіп ешкім ауыр сөз айтпаған да болуы керек, шамданып шыға келіп, екі жақты айнала тұрғандар "әке-көкеден" әрең басыпты.
Сол жолғы бір отырыста Әдекеңнің туған совхозының директоры: "Аға, мынау мінгізген атымыз", – деп алдына конвертпен ақша қойыпты. Біреулер, бәлки, үндемей-ақ қалтасына салып алар ма еді, қайтер еді, ал біздің Әдекең: "Інім, бұның қанша ақша, ашық айтшы, жұрт естісін, оңаша барып санап жатам ба?", – дейді ғой. "Үш жүз сом, аға", – депті директор жігіт. Ол кезде бұл ортақол қызметкердің екі айлық жалақысы мөлшеріндегі ақша болатын.
– Әй, қарағым, – дейді Әдекең директорға қарап, – мені күн көре алмай жүр деп саған ешкім айтпаған болар. Ал шынына келсем, мына менің бұтымдағы ішкиімімнің өзі үш жүз сом тұрады. Өзің бай бол, рахмет!
Қатты қысылған директор ертесінде райкомның бірінші хатшысының көзінше бір мың сом ақша ұсыныпты Әдекеңе. Әдекең әлгі ақшаны қолына салмақтай отырып:
– Қарағым, сен кешегі сөзді ауыр алма. Ағалық назым ғой, жай. Ініме айтпағанда, кімге айтам. Ал енді саған бір қолқам бар. Осы маңда менің атам Смағұлдың мәйіті жатыр. Сен мына ақшаға сол атамның басына белгі тұрғызып бер. Сөйтсең, әруақ та риза, мен де ризамын, – дейді ғой.
Директор да ризалығын күлкімен білдіре отырып, тез келісіп, уәде беріпті.
Өкінішке орай, Әдекеңнен де, Саттар Сейтқазиннен де сол директор жігіттің аты-жөнін сұрап алмаппын. Осы жолдарды жазу үстінде соған өкіндім, бірақ кеш еді, амал не!
Өзі мәрт адам, өзгеден де соны күтеді емес пе. Үлкен жерде қазанның құлағын ұстап отырған ұлықтың бірі Әдекеңнің парталас досы екен. Кездейсоқ соған жолығып, хал-күй сұраса келе, Әдекең пәтерінің тар болып жүргенін айтады. Ұлық досы : "Қанша бөлмелі пәтер керек еді?" – деп сұрайды. – "Әркімнің есігін бір қаға берсем, не пара беріп, не бара берсем – үш-төрт бөлмелі пәтердің құлағын ұстап қалуым мүмкін-ау бір. Өзің сұрап тұрсың, ендеше, берер болсаң, бес бөлмелі пәтер бер, айта жүруге де жақсы!" – дейді.
Алматының ортасынан ойып алған сол бес бөлмелі пәтерінің де қызығын көре алмай кете барды Әдекең.
Кісіге қылдай қиянаты жоқ, ақкөңіл, аңқылдақ, өнерден басқаға бағынып та, табынып та көрмеген адам еді-ау. Өзінен бірер жас қана үлкендігі бар, сол кезде "Жазушы" баспасының директоры болып тұрған Әбілмәжін Жұмабаев оны қатты сыйлайтын еді. Бірде қарауында істейтін маған:
– Сәкен, осы Әділбек жұмыс істемей жүр ғой, кей-кейде молырақ аударма беріп, көмек жасап жүрейік те, – деп ескерткені бар.
Тағы бір күні Әдекеңді баспаға қызметке қабылдады. Мойны бос, еркін жүруге әдеттенген ақын кеңсе жұмысына көндігіп кете алмай, қоңылтақси берді. Оның кіріп-шыққанын, жұмыстан қалғанын сөз ете күңкілдеп жүретіндер де болмай қалған жоқ. Сондай кеңсе жағымпаздарының бірімен жүз шайысып қалып, столды сарт еткізіп бір ұрып, сыртқа шыға жөнелгені есімде.
Ертесінде маған телефон соғып:
– Сәкен, Әбекеңе барып, менің атымнан кешірім сұрашы. Сырттап жүрген мені қызметке шақырып, азаматтық жасап еді. Бірақ әркімдермен арпылдасып отыра алмайды екем. Рахмет айтты де. Енді бармай-ақ қояйын.
Әбекең бұл сөзге басын шайқап, күлген де қойған.
Қазақ поэзиясының жарық жұлдыздарының бірі Әділбек Абайділданов жайлы айтылар сөз әлі алда деп білем. Мен есімде қалғандарын ғана қағазға түсірдім.
ЕРКЕЛЕП КЕЛІП, ЕРТЕРЕК КЕТКЕН ҰЛ ЕДІ...
(Құдаш Мұқашев туралы)
Құдаш есімін алғаш Әділбек Абайділдановтың аузынан естіген едім. Ол кезде (елуінші жылдар аяғы, Талдықорған облысының алғаш тарарының алды еді) Әділбек осы облыстың "Советтік Жетісу" аталатын газетінде әдебиет жағын басқаратын. Жасы Құдаш қарайлас бола тұра, газет басында отырғасын ба, әйтеуір, сол өңірде қалам тербеп жүрген біздердің бәрімізге хат жазып, қамқорлық жасап, үнемі жанашырлық көрсетіп жүретін. Бас-басымызға жиі-жиі хат жазып, арнайы шолулар ұйымдастырып, таланттылар талантын талқыға салып жатудан әсте бір жалықпайтын.
– Құдаш Мұқашев – мықты ақын, ойлы, отты! – деп еді бірде маған Әдекең әдеттегісінше жігерлене желпіне сөйлеп, – ұлттық бояуы қанық тым жақсы өлеңдер жазып жүр.
Облыс көлемінде бәріміз көз тіккен жалғыз газет болғандықтан, оның үстіне, газет бетінде әдебиетке айрықша мән берілетіндіктен, қадағалай оқитынымыз да көбіне осы "Советтік Жетісу" болушы еді. О жылдары ел ішінде өлең – жырға,жалпы әдеби шығармаларға деген аса бір ыстық құмарлық, жаппай жылы ықылас байқалып тұрушы еді. Газет бетінде Қастек Баянбаев, Тұрсынзада Есімжанов, Қанипа Бұғыбаева, Рамазан Тышқанбаевтардың өлеңдері, Сайын Мұратбеков, Ұзақбай Доспанбетов, тағы басқалардың әңгімелері жиі жарияланып тұратын да, бір-бірімізбен жүз көріспесек те, сырттай таныс-біліс болатынбыз. Ал Құдаш есіміне әзірше кезіге қойған жоқ едім.
Әділбектің аузынан мақтау естудің өзі ол кездегі біз үшін тіпті үлкен мәртебе. Сол күннен бастап газет бетінен Құдаш атын кезіктірген сайын қалт жібермей қарап оқитын болып алғам. Бапты, байсалды сөз саптауы, ойын шашыратпай, өлеңнің ерекше сымбат-сынын жинақы ұстайтын ұқыптылығы маған да ұнай бастаған. Сөйтіп жүріп ақынмен жүздесудің сәті 1960 жылдың басында, Алматыда түсті. Мен "Лениншіл жас" газетінің редакциясында қызмет істей бастаған кезім еді. Алты-жеті адам отыратын редакцияның ортақ бөлмесіне бір күні қара жағалы ұзын сөнді пальто киген аққұба өңді, көркем ренді жігіт еркіндеу басып кірді де:
– Сәкен, бері шығып кетші, – деп мені сыртқа шақырды. Тарлау дәлізде қол беріп амандасып: "Құдаш Мұқашевпын", – деп таныстырды өзін. Сөзі де, өзі де мығым жатыр. Жаңа танысып тұр екенмін–ау деп әлдекімдерше қысылып–қымтырылған жоқ. Өзім осында қызмет істей бастаған соң болар, осыдан біраз күн бұрын "Лениншіл жас" менің бір топ өлеңімді алғаш рет молдау етіп жариялап еді. Құдаш соны оқыған екен. Мақтады. Күлмей тұрып, көлгірсімей тұрып, жалғаны жоқ кейіпте көлгірсімей мақтады. Өлеңім жаман емес екенін өзімнің де ішім ептеп сезетін, енді міне алғаш рет танысып тұрған жасы менен гөрі кебелеу ақын жігіт мақтап тұр. Арқаланып, әжептәуір аруақтанып қалсам керек. Құдаш кербез күліп:
– Тұрсынзада да қазір жақсы жазып жүр, – дегені. Бұл сөз "сенен жақсырақ" дегендей естіліп, тіксініп қалғанымды байқап, сұңғыла жігіт ағасы арқамнан орай құшақтай, көшеге алып шығып кетті. Сол күні мені өз қасынан босатпады.
Кейін бір байқағаным, Құдаш әдеби ортаға өзі қатарлас келген көбіміздің өлеңдерімізді осылай іздеп оқып, жақсысын асырып, жаманын және жасырмай, көзіне айтып, көркейтіп, көтере жүруді ұнатады екен. Оның аузынан бұдан кейін Жұмекен өлеңдері жайлы сүйіп, сүйсініп айтқан сөздерін естіп, әр уәжіне ден қоя түскендей болып едім.
Сол күннен басталған туыстыққа бергісіз достығымыз тату-тәтті сыйластық, сырластыққа айналып жүре берді де, 1971 жылдың жазында ол кезде Талдықорғанда тұратын маған Кәкімжан Қазыбаев ағамыз (қазір о кісі де жоқ) телефон соғып, Құдаш қазасын естірткен күнге дейін бір суыған емес еді. Ә дегеннен-ақ шүйіркелесіп, жұртпен бірден жанаса кетуге өте енжар да сараң басатын мен үшін Құдаштың кісі жатырқамайтын ашық мінезі, үлкен-кішіге деген бірдей жұғымдылығы қатты ұнайтын. Осы мінезімен ол екеуміздің арамыздағы бес-алты жасты да ескермей, кісілігі, кемел кендігімен баурап, бауырына тартып, бүкпесіз ашық, сырласып, құрдас, құрбылардай жақын бола түскенбіз. Әу баста аса кербез, әсіре кірпияз да көрініп қалғанымен, ашық көңілі, адал ақжарма пейілі оның бәрін жуып-шайып, жарастырып жіберетін. Осы мінезімен ағалары Әбу, Хамиттерге де, інілері Сабырхан, Қастек, Уақаптарға да бірдей ұнап, іштей бір үндес үйлесім тауып, бәрімен біте қайнасып кеткеніне куәгерміз өзіміз.
Құдаш өз өмірінің денін көбіне-көп ауылда өткізді де, ұдайы дерлік бізді өзі іздеп тауып жүретін. Талдықорған облыс болып қайта құрылғаннан бастап мен үш-төрт жыл сонда тұрдым да, әрі-бері өткенде Құдаш маған бір рет соқпай кеткен емес. Алпысыншы жылдардың соңына қарай өндірте жазуға кіріскен Құдаш, ауылда кейде өлең тыңдар құлақтың өзіне зәру бола ма, әйтеуір, біздің үйге келуді жиілете бастады. Шағын-шағын үш бөлменің бірінің төріне көрпе төсетіп тастап қатарласа етпеттей жатамыз да, екеуара ұзақ әңгімелесеміз. Оның жаңа жазған, жазып жүрген өлең– жырларын тыңдаймыз. Кейде аспанға қарап жатып, әрнәрсені өлеңге қосып, ұшқырлық, ұтқырлық тұрғысынан айтысып, өнер жарыстырып та қоятын едік. "Ал мықты болсаң, мына босағаны өлеңге қосшы!"– дейді Құдаш. Мен ойланып болғанша, бірер шумақты табан астында жеделдете өзі айтып жіберді. Онысы көбіне ұтымды шығып жатады. Мақтасаң мәз болып, сынасаң, томсарып та қалады. Сол бір ауыз, екі ауыз экспромттардың өзінен Құдаш кейінірек бас-аяғы бүтін тәп-тәуір көркем дүниелер туғызғанын да байқадым. Мына бір "Босаға" деген өлең сондай бір екеуара ұшқырлық салыстыру үстінде туып еді.
Берешекпіз босағаға бар адам,
Барлық жолдар босағадан тараған,—
деп бастап:
Ап-айқын-ақ қартаяры өз басым,
Иә, мейлі, тек босағам тозбасын.
Жылап кіріп, күліп шықсам ризамын,
Тағдыр маған жылап шығуды жазбасын,—
деп тамамдайды. Көрдіңіз бе, екеуара сөз қағысудан, жай ғана ой өрбітуден кейде осындай орнықты да әдемі жырлар да туып қалатын еді.
Үсті-басы үнемі жинақы, сырбаз, қашанда кербез киінетін Құдаш шығармаларын да әлденеше рет өңдеп, жөндеп, үстей жетілдіріп, шымырлай, жұмырлай жүруден бір талмайтын. Онысын мен де білем. Бірде редакцияда отыр едім (кейін "Жерұйық" аталатын Талдықорған облыстық газеті), Құдаш келді.
– Қарап көрші, – деп алдыма бір бума қолжазбасын қойды.
Құдаш шығып кеткен соң, мен ол өлеңдерін оқып жатпай-ақ, сол күйі түгел теруге жіберттім. Түскен кейін кездесуге ол:
– Қалай екен, оқыдың ба? – деп сұрады менің пікірімді білгісі келген сыңаймен сөз тартып.
– Оқып отырам ба бәрін, ертең газеттен оқимыз, – дедім мен.
Ол бетіме таңырқай қарады.
– Құдаш-ау, сен газетке жаман өлең ұсынатындай жаңа жазып жүрген жоқсың ғой, –дей салдым мен. Ол қарқылдап ұзақ күлді.
Кейін, өзге жолдастарымен әңгіме үстінде де, осы оқиғаны айтып: "Қызық, ей, бұл. "Оқыдың ба?" десем, маған айтқаны мынау", – деп, бірнеше рет еске түсіріп, қайталай күліп жүретін еді.
Өзі араласқан ортаның әйел, еркегіне бірдей сүйкімді, тірісінде сол сүйкімін жоғалтпай, әлсіретпей кеткен Құдашты көрінгенге жалпақ шешей болған екен ғой, әркімнің жетегінде жүре берген екен-ау деп ойлауға да әсте болмайды. Әрдайым өз қадірін өзі біліп, салмағын мөлшерлеп, кісілік бағасын сезіне жүретін Құдаш жалтаңдыққа, жарамсақ, жасанды, жымысқы қылыққа жолап көрген емес. Сол алпысыншы жылдардың аяғында ол алыстағы "Құрақсу" совхозында паторг болып істеп жүрді. Мәнсап қумаған, көбіне қызыл отау меңгеруші сияқты бір басына жетерлік қана кішігірім қызмет атқарған Құдаш, тіпті де дәреже іздеп, жұмыс таңдамайтын. Көп жыл Ақсу ауданын басқарған Тұрсын Махметов деген үлкен азамат өткен. Сол бірде ақыңды шақырып: "Аудандық газет редакторының орынбасары болсаң қайтеді?" – деп қолқа салады. Редактор – Тұрсынзада Есімжанов. Құдаш: "Тұрсеке-ай, осы елдің білдей екі бірдей ақынын тылақтай ғана газетке теліп беріп қайтесіз" – дейді ғой. Ашуланарын да, ашуланбасын да білмей дағдарып қалған Тұрсын Махметов марқұм: "Онда өзің біл", – дегенде, Құдаш әлгі парторгтық қызметті өтінгендей өзі қалап алыпты.
Облыс түгіл, аудан орталығының өзінен әлдеқайда жырақ жатқан елді мекен – құм арасындағы оқшау тірлік бес-алты жылдан соң жалықтырды ма, кім білсін, ол бірде маған өзінің қалаға қарай жылжығысы келетін айтты. Облыстық газет редакциясында бір бөлім меңгерушілігінің орны бар еді, өзім өмірі бастық болмағаныммен, басшыларым сөзіме құлақ асатын сияқтанатын. Құдашты ертіп, редакторға кірдім. Таныстырдым. Біледі екен. Сыртынан. Қолқасын өзі айтып, оны мен қостап, көпшік қоя көтере мақтадым. Мынау деген бір азамат құрлы қызмет жасай алады деп, өзімше соған дәлел де келтіріп жатырмын–ау деймін, редактор қарсы болмай, бірер күн ішінде істі сәтімен шешу жағына ойысқан сыңай танытып, бізді шығарып салды.
Шәй үстінде Құдекең: "Әй, қой, сол жақта–ақ жүре берейін, не Алматының өзіне ауыз салып көрермін", – деді бастапқы райынан тез айнып.
– Оу, көке, аяқ асты не боп қалды? Мені де бекер арамтер етіп, – деп жатырмын ренжігендей болып.
– Әлгің (редакторды айтқаны) аяғының басына қарап сөйлейді екен, ондай адамдарды ұнатқан емеспін, арамыз жараса қоймас, оны да, өзімді де әурелеп қайтем, – деді ақын.
Мен басында таңырқап күлсем де, кейін ақынның ішкі әлемін оймен саралай келе, қай ортада болсын теңдікке көнсе де, кемдікке көнгісі келмейтін тәкаппар талғамға мойынсұнғандай болып, үнсіз келістім онымен. "Қадірімді білсе – жақсы, білмесе – әлдекімге күнімді түсіріп, кіріптар болып қайта қоям сол" деген ой аңғардым. Редактор да (бүгін арада жоқ адамдардың аттарын атап жатудың артық санадым) Құдаш сырын айтқызбай аңғарса керек: "Қайда жүр, неге келмейді?" деп қазбалаған жоқ, жабулы қазан жабулы күйі солай қала берген.
Жетпісінші жылдар басында Құдаш бала-шағасын алып Алматыға біржола қоныс аударды. Астананың әр бұрышынан пәтер жалдап көшіп жүру тауқыметі жігіт ағасы жасқа кеткен оған да ауыр тиді. Мен оның бұл кезде қаншалық қиындық көріп, қиналған жайын тап басып айта алмаймын. Өйткені Құдаш өз басының ауыртпалығын айтып, жақынының өзіне мұң шағып жатуды артық санайтын. Әрдайым ат үстінде жүргендей еркін басқан еңселі кейіпте болатын да, дос көңіліне де қаяу түсірмеуге барынша тырысатын.
Сондай күндердің бірінде мен кештетіп Алматыға келдім де, Қастек екеуміз Құдашты іздейік. "Ақдариға" деп аталатын шағын жыр кітабымды жазып бітіріп едім, сол жайлы Құдаш пікірін білсем бе деген де ниет бар. Жалдамалы пәтерін түннің бір уағында таксилетіп, таксисті жылата жүріп әрең таптық. Екі кісі айнала алмайтын тар бөлмеде бала-шағасымен жатыр екен, үйіне сыймайтын болған соң, қояр да қоймай ағамызды киіндіріп алып, көше кезіп кеттік...
...Со жолы ол өзінің 49 мың жолдай өлең жазғанын айтып еді. Қазір ойлаймын: Құдаш қайтыс болғаннан бергі жерде де отыз жылдай уақыт болған екен-ау, ал бірақ артында қалған сол мол мұрасын тұтас күйінде туған халқына өлі күнге ұсына алмаппыз. Құдаш өлген жылы туған ақындар да бірнеше кітап шығарып үлгерді. Құрдастары тіпті шырқап кете барды. Егер тірі жүрсе, ол әлгі мен айтқан жайдары жайсаң мәрттігі, тума таланты арқасында айналаға түгел ұнап, осы күнге дейін үш жылда бір кітаптан дегеннің өзінде, қанша дүние беріп тастар еді. Кітап болғанда, анау – мынау, "мен болдым-ақ!" деп жүрген бір ақын дәрежесінде нағыз бармақ жалап оқырлық құнды дүниелер берер еді. Ол – күмәнсіз. Амал не, беделді іздеушісі болмаса, көзі жоқ көп талант осылай елеусіз күйде қағаберіс қала беретіні бар...
1971 жылдың мамыр айында Қазақстан жазушыларының кезекті құрылтайына келген мен "Горный Гигант" жақта пәтер жалдап тұратын Құдашты тағы іздеп бардым. Әйелінің айтуынша, ол үйде болмай шықты да, тек сол күннің кешінде "Алматы" қонақүйіндегі маған өзі соғып, екеуара ұзақ әңгімелескен едік. Мен оған өзімнің "Айтыс" аталатын лирикалық поэмамды оқып бердім, ол бірнеше пъеса жазғанын, соның "Дала дастаны" аталатын біреуі Қазақтың академиялық театрында дайындалып бітіп қалғанын айтты.
Қоштасарда Құдаш:
– Бұйырса, шілде, тамыздың бірінде театрмен Ақсу жағына гастрольге шықпақпыз. Сен құлақ түріп дайын отыр, ауылды бірге аралап қайтамыз, – деп еді. Мен бұл жолы да онымен бірден келіскем. Бірақ бұл біздің соңғы кездесуіміз екенін ол күні екеуміз де білмеген едік...
Қатпары мол қазақ әдебиетінде, тіпті оның поэзия аталатын арналы саласында Құдаш Мұқашев қандай орын алатынын мен білмеймін. Білетінім – Құдаш сирек ұшырасатын лирикалық та, эпикалық та мол қуаты бар үлкен дарын иесі екендігі. Сол дарын негізінде дәл де нақты, қарапайым да ұғынықты сөздермен жан дүниеңе тұтас бойлай жайылар сезімтал жырлар туғыза білгендігі.
Көбіміз әлі де болса байыбына терең бойлап мән бермей жүрген бір жағдай бар. Қазір арамызда жоқ, бірақ көзі тірісінде қатарының бірі емес, бірегейі ретінде қыруар нәрсе тындырған қаламгерлер жайлы біле бермейміз. Оған көбіне әлгі адамдардың насихатының аздығы да әсер ететін болуы керек. "Соңғы отыз жыл көлемінде арамыздан өткен ақындардан кімдерді білесің?" – деп кез келген адамнан сұрасаңыз, Мұқағали Мақатаевтан басқа бір ақын есімін атай қоюы неғайбыл. Бәлкім, ілуде біреуі Төлеген Айбергеновтің, одан шағын біреулері Жұмекен Нәжімеденовтің атын атап қалуы мүмкін. Ал Ізтай Мәмбетов, Төлеужан Исмайылов, Қосжан Мүсірепов, Әділбек Абайділданов, Жүсіп Қыдыров, Әнуарбек Дүйсенбиев, Құдаш Мұқашев, тағы басқа бірқатар тума таланттар есімі елеусіз қалып жатады. Осы ақындардың шығармалары бүгінгі оқырманға шын мәнінде қажетсіз бе? Оқылмай ма? Ешкімнің оларды оқығысы, оқығанын көңіліне тоқығысы келмей ме?
Құдаш Мұқашев секілді сирек талант иесінің осынау жалған дүниемен қоштасқанына да отыз жылға таяп қалыпты. Кітабы шықпаса, газет-журналдар оқта-текте болса да бір оралып соғып, еске алып отырмаса, насихаты жоқ болса, бүгінгі жиырма жастағылар оны қайдан біле қойсын. Жақсылықты танымауға келгенде алдымызға жан салмайтын–ақ елміз. Тек белгілі бір датаға, мерейлі, мерекелі той үстінде ғана жоқтап еске алатын болып барамыз. Онда да сол жақсының жанашыр, қамқоршылары, қолында билігі бар жұрағат–жұрты болған жағдайда ғана, әйтпесе, ол да бұйырмайды. Мұндайда кімге өкпелеп, кімге ренжіріңді де білмейсің. Осы істердің басы-қасында болатын, ұйымдастырушы, ұйытқысы болуға тиіс Жазушылар одағы еді, ол да бүгін күнкөріс қамымен салт-дәстүрден ада безіп, сарт саудаға көбірек ден қойып барады. Өйтпеске лажы да қалмаған.
Құдаш Мұқашевтың артында мол әдеби мұрамен бірге үш–төрт ұл-қыз қалып еді. Солардың ішінде ақынның тұңғышы Жүрек Мұқашев қазір әке мұрасын жиып–теру, жарыққа шығару, мерейтойын өткізу жолында жар құлағы жастыққа тимей жүгірумен жүр. Тындырған, тындырып жатқан шаруалары да аз емес. "Сүйер ұлың болса, сен сүй, сүйсінуге жарар ұл", – деп Абай айтқандай, артында сойылыңды соғар осындай ұл қалғанына да шүкірлік етесің кейде.
Кеше бір кезіккенде Мұхтар Мағауин: "Апыр-ай, бір кезде бізге егде көрінетін Құдаш қырыққа да жетпей дүние салған екен-ау!" – деп еді өкіне. Иә, ол қырыққа да жете алмай, берерінің бәрін беріп үлгере алмай кетті. Әдебиетке енді – енді дендей араласып, қауырт бір қимылға кірісе берген тұсы еді. Маған сол соңғы жолыққанда өзі де: "Балаларға арнап бір радиопеъса жаздым. "Жетісу паташалығында" аталатын деректі сценарий бітірдім. Шекспирдің "Король Лирін" аударып тастадым", – деп еді. Бұл бас-аяғы екі-үш ай ішінде атқарған жұмысына есеп бергені сияқты болған.
Кей-кейде қимылдасам күрт асыға,
Бекерге мін тақпасын жұрт осыма,
Аса алмай әкем байғұс құлап түскен
Қырықтың қарай берем қырқасына,–
депті өзі де бір өлеңінде.
Сол қырықтың қырқасынан аса алмаған күйі Құдаш та қыршын кете берген болатын.
Үлгеру керек бәрін де,
Көп әлі мақсат–жоспарым.
Егілер ертең төрімде
Мені де жоқтап достарым, —
деген ол тағы бір жырында. Егілдік, еңіредік, амал не! Ендігі бір міндет – артында елейтін, ескеретін елінің барлығы, мол-мол шығарма, жоқтаушысы болып жүрген Жүректей ұлының барлығы. Біз де соны көңілге тоқ санап, ақын рухын алдағы ұрпаққа да жебеу, демеу бола жүреді деген сеніммен Құдаш жайлы қысқа сөзімді әзірше тамамдай тұрғымыз келді.
1992 жыл.
Автордан: Бұл еңбегімді мен Құдаш Мұқашевтың 60 жылдық мерейтойы қарсаңында жаздым, Үлкен газеттердің біріне ұсынып едім, өздерін аса білгіш, асқан ақылды санайтын редакция қызметкерлерінің бірі әр жерінен жұлып – жұлып сүмірейтіп, ақыры соның үштен бірін жария еткен. Бұл жолы толық нұсқасына қол тигізбей, сол алғашқы жазылған қалпында ұсынып отырмын.
ТОҚАШ БЕРДИЯРОВ
Атағы мен шатағы жарыса шыққан ақын Тоқаш Бердияровтай–ақ болар. Өлеңін оқымай жатып, біз оның сыртынан "Өйтеді екен, бүйтеді екен" деген лақап тарап, дақпыттан даңғаза айналып кеткенін естіп жүруші ек.
Ең алғаш көргенде әлгі әңгімелердің бәрі жалған екен-ау деп қалдым. Мұнтаздай таза киінген, танау астын қарайтып бармақ басындай мұрт қойған, сол мұртын бір дірілдетіп алып, оқыс мырс ете түсетін жігіт ағасы аса сыпайылығымен де есте қалыпты.
Алпысыншы жылдардың басыңда шұбырып соңына ердік. Тоқаң көбіне Төлеужан Исмайловпен бірге жүретін. Мен сол жылдары газет беттерінде жиі көрініп, біраз белгілі бола бастадым да, әлдене себеппен біраз жылға әдебиеттен қол үзіп, елге кетіп қалып едім. Бірде мені өзбек жазушысы Нәсір Фазыловпен таныстырып тұрып:
– Отставкадағы таланты ақын, – деп мінездеме бергені бар.
Тағы бірде кеште көше кезіп келе жатыр едік, алдымыздан Қапан Сатыбалдин ұшыраса кетті. Ол кісі "Қазақ әдебиеті" газетінің редакторы болатын. Тоқаш амандасып, мені таныстырып тұрды да: "Қапеке, айтыңызшы, осы марксизмнің де тоны тозып, көйлегі көнере бастаған жоқ па?" – деп сұрады оқыстан.
Қапекең от басқандай ыршып түсті. "Қой, Тоқаш, ондайды айтпа маған!" – деп жан-жағына қарап алып, қоштаспастан зытып берді.
– Әй, қатырдым–ау өзін! – деп күледі Тоқаң.
Бұл әңгіме маған да тосаң, құлағыма түрпідей тиді. Бірақ үндеген жоқпын.
Беріректе тағы бір күні Тоқаң екеуміз сырласып келе жатыр едік, совет армиясының екі-үш офицері шыға келді алдымыздан. Орыс жігіттері екен. Тоқаң солардың алдына тәлтиіп қалт тұра қалды да, бір саусағын шошайтып:
– Офицеры оккупационных войск, ненавижу я вас! – дегені.
– Мы знаем, знаем! – деді шатақ іздеп шықпаған орыстың жас офицерлері.
Мен Тоқанды сүйрей жөнелдім.
Бұл Тоқаңның "шатақ" мінездерінің көріністері. "Ішкіш" еді, "бұзық" еді дегенде, жұрт осындай қылықтары үшін айтатын болар.
Әйтпесе елге ұқсамайтын оқшау қылығы бар азамат еді ол.
1974 жылы Алматыға біржолата ауысып келіп, Жазушылар одағына кеңесші болып қызмет істеп жаттым. Бір күні аяқ асты 100 сом ақша керек болып қалды да, зәрулік шіркін әрі-сәрі ойға жетеледі. Кімнен сұрарымды білмей, біраз дағдардым. "Жығылсаң – нардан жығыл" деген бар, өлеңдерін жақсы көріп оқитын ақындарымыздың бірі Сырбай Мәуленов еді. Жүрісі де, күлісі де жомарт жаратылған адамға ұқсайтын. "Қазақ әдебиеті" газетінің бас редакторы. Сәлеміміз түзу. Салып ұрып кабинетіне кіріп, аз қипақтап тұрдым да, "сүт сұрай келіп, шелегімді жасырғандай болмайын" деп, біраз күнге болмашы қарыз ақша сұрай келгенімді айттым.
– Апыр-ай, Сәкен–ай, – деді Сырағаң, – бұрын бұйымтай сұрап көрмеген едің, қиын болды-ау, бірақ жоққа жүйрік жете ме, амал не, ақшам болмай тұр!
Төбеге ұрғандай есеңгіреп шықтым да, сол дәліздің бойындағы Ғафу Қайырбековтың кабинетіне кірдім. Өлеңдерінде: "Үйде де, түзде де алдым кең, алақаным ашық", – деп жатаны еді, бір берсе со кісі беріп қалар деп ойлағам.
– Сәкенжан, садағаң кетейін, қалтамда көк тиын болмай тұр, қинама, – деп шығарып салды ол ағам да.
Өз қатарластарым Қадыр, Қастек, Қайраттарды жағалай сипақтатып едім, аяқтарына да отырғызар болмады. Бәрінен түңіліп, енді не істесем екен деп, есік алдына шығып тұр едім, анадай жерде Тоқаш Бердияров келе жатыр екен. О кісіден қарыз сұрайын деген ой түсіме де кірмес еді. Көбіне үйсіз-күйсіз қалпында, оның үстіне, ептеп ішіп жүретінін білетін едім.
– Иә, түрің өрт сендіргендей болып кетіпті ғой, жай ма? – деп жөн сұрады Тоқаң.
– Тоқа, мен мұнда Талдықорған обкомынан келіп едім. Ол жақта бір-бірімізден қарыз ала беруші едік. Мына жазушыларыңыз қысты күні қар татырмастың өздері екен ғой. Түңілдім, түге! – дедім.
– Қанша керек еді? – деді Тоқаң.
– 100 сом.
Ол қолымен көше жақты нұсқап:
– Ұста такси! – деп бұйырды.
Құдайшылығымды айтайын, бұл кісіден ақша табыла қояды деп үш ұйықтасам түсіме кірмейтін. Сондықтан да болар, көп елпілдей қоймай, енжарлау барып такси ұстадым.
Қай жерге барғанымыз есімде жоқ, таксиспен келісіп, автокөлікті есігінің алдына қаңтара салды да, мені үйіне алып кірді. "Дәм тат!" – деп алдыма бес-алты күрт қойып, әлдебір шарап шөлмегінің тығынын ашпақ болғанын да білем. Асығыс едім деп, азар да безер болып, Тоқанды үйден алып шықтым.
Сол кездегі Коммунистік даңғылы мен Гоголь көшесінің қиылысқан жеріндегі жинақ кассасынан ақша алып, маған сұрағанымды берді де, қояр да қоймай сүйреп Жазушылар одағының барына алып барды.
– Қанша ішетін едің? – деп сұрады Тоқаң.
– 150 грамм жетер, – дедім мен "Варциха" коньягін нұсқап.
Маған өзім айтқан мөлшерде коньяк пен кофе алып беріп, пұлын төледі де:
– Өзің іше бер, сен қызметтегі адамсың ғой, жұрт көрсе, Тоқашпен ішіп отыр деп жүрер, мен кете берейін, – деп менің қарсыласқаныма қарамай, шығып жүре берді көкем.
Қарызымды қайтарам деп берген уәделі күні Тоқаш телефон соқты:
– Сәкен, бүгін айдың пәленшесі ғой, – деп есіме салып жатыр.
Ақшамды қолыма ұстап күтіп отыр едім:
– О, Тоқа, келе қойыңыз! – дедім қуанып.
Міне, бұл да "Ашаршылықта жеген құйқаның ауыздан дәмі кетпес" деген сөзге мықты дәлел бола алар еді. Оның үстіне, көбіне өзімен өзі ғана болып бұйығы тірлік кешкен ақынның бойында бұғып жатқан мәрттіктің де бір көрінісі еді бұл. Көбімізге сол мінез жетпей жатады. Сырт көзге мырза көріне тұрып, жеме-жемге келгенде, кім екенімізді тез білдіріп алатынымыз да бар-ау.
Бүкіл тірлігін өлеңге ғана, әдебиетке ғана арнап, сол жолға қалған қызықтың барлығын құрбан еткен мәрт ақын Тоқаш Бердияровтың бір қыры осындай еді.
КӨҢІЛДЕ ҚАЛҒАН ӨКІНІШ
(Төлеген Айбергенов туралы)
Ол кезде бізді ешкім де тәпіштеп таныстырып жатпаушы еді. Жаңа жазып, жұрт көзіне енді іліге бастаған жастар бір–бірімізді өзіміз–ақ іздеп тауып, әне-міне дегенше танысып, табысып кете беретін едік. Төлегенмен де қалай танысқаным есімде қалмағаны содан болуы керек, бірақ аса араласып, туысып кетпесек те, көрген жерде әрдайым шұрқырасып қалып жүретінбіз.
Алпысыншы жылдардың басында Төлеген өндірте жазып, газет, журнал беттерінде жиі-жиі жарқырай көрініп, едәуір ауызға ілігіп, жақсы аталып жүрді. Алғашқы кітабы да жарық көріп, қатарлас бір шоғыр топ ішінде жараулы аттай жұтынып жүретіні де есімде. Сол кездегі республикалық газеттердің бірінде жарияланған Төлеген өлеңдерін Тоқаш Бердияров ағаммен бірлесіп оқығаным болған. Сонда Тоқаңның: "Сыңғыры көбірек демесең, осы жігіттің аяқ алысы маған қатты ұнайды, қарымы қаншаға жетерін кім білсін?" – дегені де бар еді.
Тағы бірде Төлегенмен Жазушылар одағының екінші қабатындағы кең дәлізде ұшырасып қалдым. Амандық-саулықтан соң: "Қане, бір өлең оқышы", – деді ол. Газеттердің біріне беремін бе деп жаңа жазған жырларымның бірлі–жарымын жанқалтама сала шыққаным әбүйір болған екен, кейін кітаптарыма кіріп жүрген "Ат" деп аталатын өлеңімді оқып бердім. Өзіне ұқсап екпіндете, егіле, төгіле оқи алмадым ба, әлде ішкі үндестігіміз келіспеді ме, Төлеген ол жырды құлай қабылдай қоймады. "Книжнилау екен аздап", – деді де қойды бар болғаны. Өзінің өлең оқығанын содан сәл бұрып Мұхтар Әуезов мұражайында өткен бір әдеби кеште тыңдап көріп, таңқалғаным бар еді. Алдымен Қадыр Мырзалиев бастап, мен қостап, қазақ ақындарының дағдысымен қағазға қарап, өзімізге бөлген уақыт есебіне орай бірер өлең оқып, мінбеден түсіп жаттық. Кезегімен тұғырға көтерілген Төлеген өзінің жаңа жазған "Семей" дейтін өлеңін оқыды. Самсаған қарағайлы орман ішінен сансыз құс сатырлай ұшқандай, Ертіс толқынын арнасынан асып түскендей, әйда, бір ақпа–төкпе екпінмен есілді–ай дейсің келіп. Алдында ешбір қағазы жоқ, шумағы біразға баратын өлеңдерді шұбырта, шуылдата, суылдата жөнелгенде, зал іші сілтідей тынды. "Апыр-ай, мына жігіттен бұрын оқығаным қандай ғана абырой болған!" – дедім іштей әрі сүйсініп, әрі өзімді жұбатқан болып.
Алпысыншы жылдардың соңын ала мен Алматы облыстық "Жетісу" газетінің біздің өңірдегі екі-үш ауданы бойынша меншікті тілшісі болып істедім. Бірде редакцияға әжептәуір топтама өлең жібердім де, біраз уақыт жариялана қоймағасын, өзім қызмет істеп жүрген жер ғой, бара көрейінші деп, әлгі өлеңдерімнің соңынан қуа астанадағы редакцияға соғайын. Газеттің әдеби жағын ақын Бекен Әбдіразақов басқарады. Бекеңнің мінезі өзіме мәлім (бұрын "Лениншіл жас" газетінде бірге қызмет те атқарғанбыз), ептеген менмендігі бар, келімді-кетімді жас әдебиетшілерді аяғына да отырғызғысы келмейтін пандығы да жоқ емес. "Кезек күтіп жатыр, жарияланады ғой, асықпа", – деп жұбатқан болды мені де. Ол кезде жазғанымыз тез жарияланса екен деп тықыршып тұратын кезіміз. Мен де омыраулай дауласып, біраз бұра тартып отырып алсам керек. Бөлмеге таныс–бейтаныс төрт-бес жігіт жиналып, құж-құж әңгіме де басталып кетті. Сол кезде үстімізге көгілдір шолақ жең көйлегімен ғана жеңіл жүрген Төлеген келіп кірді. Алың – ғұлың амандасып жатырмыз. Сөз арасында Бекен: "Мына Төлегеннің өлеңдері номерге кетіп барады, әлде соны алып тастап, Сәкенді жіберсем бе екен?" – деп шіренді.
Төлеген түк қобалжыған жоқ, салған жерден: "Бопты, мен осындамын ғой. Өзім де ауылда көп жүріп қалған адаммын. Елде жатып, астанадағы жолдастардың ілтипатын аңсаудың не екенін жақсы білем. Сәкен шықсын!" – дегені.
Не керек, секретариатқа барып, біреулерді дүрліктіріп, біреуді шамдандырып жүріп, ақыры менің өлеңдерім шығатын болды. Менікі де "өз атым жүре тұрсын" деген пендешілік қой, әйтпесе, бірер аптаның әрісі–берісі деген не дейсің, тәйірі–ай!
Төлеген екеуміз редакциядан сыртқа бірге шықтық. Менің шұғыл түрде бір адаммен жолығатын шаруам бар еді. Соған асығып, такси ұстадым. "Сенімен бірге жүрейінші", – деп Төлеген де ілесе мінді таксиге. Шынымды айтсам, жалғыз баруға тиіс жер, оны ертуге ешбір ықыласым жоқ еді. Көңіліне келіп қала ма деп қипақтап, қайда бара жатқанымды суыртпақтай жеткізіп, ақыры оны орта жолдан түсіріп кеттім.
Көп ұзаған жоқ: "Нүкісте Төлеген Айбергенов қайтыс болыпты!" – деген суық хабар да жетті маған сумаңдап. Ол кезде Талдықорған жақта тұрам, жерлеуге қатыса алмадым.
Осы күнге дейін ішімді бір өкініші тырнайды да жүреді.
"Апыр –ау, ақын дос, аңқылдақ азамат аяқ астынан әлденеге алағызып, ойдағысын ақтарғысы, әңгімелескісі келді ме екен? Сырласарлық жақын бір көңіл іздеді ме екен? Қайдан біліппіз, қатарлас жүрген сыйлас адамдардан ойда жоқта айырылып: " Құдай-ау, сонда жарты күн болса да бірге жүруге нем кететін еді!" – деп бармақ тістеп қалатынымызды. Оны осы күні де елеп-ескеріп жатпаймыз, жас кезде тіпті мән беріп көріппіз бе. Әйтпесе, Төлегеннің қасында бірер сағат босам түгім кетпес еді ғой. Кісінің көп ішінде жүріп те жабырқайтын, жалғызсырайтын шақтары болатынын білетін едім-ау!..
Төлеген есімі бір жағы өзбек, қарақалпақ, екінші жағы күллі қазақ жеріне түгел әйгілі. Атақ-даңқы әсіресе қайтыс болғаннан кейін қатты дүрілдеп естілді. Даңқына даңғаза дақпырт қоспаған, шын мәніндегі қазақ поэзиясының көгіндегі жарық жұлдыздарының бірегейі еді.
Сексенінші жылдардың басында Өзбекстанның Науаи жағындағы Кенимех ауданында болып едім. Қасымда екі–үш өзбек ағайын бар, түнделетіп аудан райысының үйіне түстік. Ақын екендігімізді естіген үй иесі (қарақалпақ жігіті, атын ұмытыппын) түнімен Төлеген өлеңін оқып еді. Екеуі студент шақтарынан дос екен. Көп әңгіме айтқан.
Жалт етіп өткен жалқы талант еді-ау ол! Төлеген жырымен сусындап, өнерін үлгі тұтып өскен бір шоғыр інілері де осы тұрғыдан түсініп, ақын есімін қастерлеп ұстап келе жатуы да сол қайталанбас талантының арқасы.
НҰРҒИСА
Орда бұзар отыздағы кезім еді. Талдықорған облыстық газетінің редакциясында қызмет істеп жүргенмін. Редакция кеңсесі бұрын тұрғын үйге арналып салынған, бізден кейін Ілияс Жансүгіров мұражайына мекен болған, ағаштан қиып салынған бір қабат шағын үйге орналасқан еді. Соның қуықтай бір бөлмесінде төрт-бес жігіт отыратынбыз. Сол жақтағы төрге қарай бір қырын қиғаш қойылған қоржын бас стол менің иелігімде еді, әлде соған қарап пайымдағаны ма, болмаса, әлдекім алдын-ала жөн сілтеп жіберді ме, әйтеуір, сырттан дауыстай сөйлеп кірген Нұрғиса Тілендиев ағам екпіндей басып жаныма таяп келді де.
– Әй, Сәкен, аманбысың? Қане, тұр, кеттік! Бастықтарыңның бәріне айтылған, біледі, – деп алды да, содан кейін ғана "үй сыртында адам бары" есіне түскендей, бөлмедегі басқа жігіттерге қарап: – Бәрің де амансыңдар ма? – деп барып, қол беріп амандасудың мезіретін жасаған.
Біреулер орнынан көтеріле бере, енді бір еңкейіп, бірі шалқайған қалпы ауыздары аңқайып қалған облыстық газеттің "мен болдым–ақ" деп жүрген ығай мен сығай журналистерінің бір де біреуі бұл жолы жақ ашып ләм дей қоймады.
Біз жүре сөйлесіп, сыртқа беттедік.
Бұл 1968 жылдың жазы болатын.
"Талдықорғанға Нұрғиса келіпті, Алдабергенов жайында (сондай бір атақты колхоз бастығы болған) опера жазады екен" дегенді еміс-еміс естігенбіз, бірақ өзімізге қатысты болмағасын, аса бір елеңдесіп, өзеурей қойған жоқ еді. "Келсе, келген шығар, жазса, жазар" дегенбіз де қойғанбыз.
Енді, міне, сол әйгілі композитор, тектілігімен де, тентектігімен де аты шығандап алыс кеткен ағамыз біздің редакцияға, онда да, өзге емес, мені, Сәкен Иманасовтың өзін іздеп келіп тұрса, келгенде де, жай келмей, нақ бір қырық жыл қатар келе жатқан танысындай көріп, әй-шәйға қаратпай, соңынан ертіп ала жөнелсе, оған таңырқамай қайтерсің... Жігіттердің бірден ес жия алмай қалғандары да содан болса керек.
Нұрекеңнің қасында тағы да біреулер бар сияқты еді, есілдертім өзінде ғана болып жүріп, анық түстей алмаппын, бүгіндері есімде жоқ, мүлдем ұмытып қалыппын.
Есік алдында көнетоз "ҒАЗ-69" автокөлігі күтіп тұр екен. Соған сығылыса отырып алып, маған әлі беймәлім бір жаққа қарай доң асып, домалай жөнелдік.
"Қайда бара жатырмыз, мен Нұрғаңа не үшін қажет бола қалды екем, жұмыстағылар не деп жатыр?" – деген ой жылт етіп бой көрсеткенімен: "Ә, мейлі, кім көрінген емес, Нұрғиса Тілендиевтің өзіне еріп келем ғойдан" соң қайта бұға қалған. Енді ықылас–ойдың бәрі осы бір беймәлім сапар мен қасымда отырған мен үшін әзірге жұмбақ адамға қарай ойысты. Бұ кісінің атын естігенім болмаса, өзін көріп тұрғаным осы. Осыдан аз бұрын біздің Алакөл өңірінде шығармашылық сапармен болып қайтқанын білуші ем. Ол бір сапар жайлы сол кезгі аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі марқұм Ғалымбек Омарханов ағам жырдай етіп әңгімелеп берген. Ғалекең өзі де ақын болып жаралған адам еді, содан ба, Нұрекеңнің қылығын бір жағы қызықтай қыздыра айтып, енді бір мінезін ішіне сыйғыза алмай бір күліп, бір күйініп, атақты сазгердің ауылды жердің үйреншікті қалыбына үйлесе қоймайтын арсы-гүрсі әрқилы әрекетін де майын тамыза отырып көп сөз еткен. Енді болса, міне, сол аңыз адаммен иық тіресе қатар келе жатырмын.
– Нұрмолда Алдабергеновті білесің ғой, Сәкен, – деп сөзге тартты композитор жолшыбай, – сол кісі жайында келістіріп бір опера жазбақпын, соның либреттосын жазу саған жүктеліп отыр, – деп бір қойды, машинаның алдыңғы орындығынан еңсеріле бұрылып маған қараған Нұрекең. – Қазір Мұқырыға барамыз. Онда екі киіз үй тігулі тұр. Обком хатшысы Сәдуақасов өзі тіктірді. Бимендені білетін шығарсың? Қазір Ақсудың пионерлер үйінен пианино жеткізеді. Сосын жұмысқа кірісеміз, Құдай бұйыртса.
Мұқырыны бетке алып тартып келеміз.
Мен әлі ес жиып үлгере алар емеспін.
Әй-шәй жоқ алдына салып айдай жөнелген ағама таңырқап қарай да беремін. Атағы жер жаратын әйгілі адамның мені өзіне тең көріп сөйлескеніне, сөйлескені ғана емес, кей тұста ақылдасып отырғандай әсер қалдыра сырласқанына таңырқап қоям.
Мұқыры селосы Талдықорғаннан онша қашық емес еді, әне-міне дегенше аңыратып отырып жетіп те келдік. Ауыл сыртын ала тігілген екі киіз үйдің біріне бас сұға бере, мен тағы да аузымды ашып, аңырып тұрып қалыппын.
– Ал Сәкен, төрлет, мынау Дариға деген жеңгең болады, – деген Нұрекең сөзі ұйқыдан оятып жібергендей болды. Мен бала кезімде "Мың бір түнді" көп оқып едім. Ауылдағы үлкен кісілері күн бата мені шақыртып, түннің бір уағына дейін сол кітапты оқытатын да отыратын. Сонда "қараңғы түнді лезде жарық қып жіберетін" ай десе аузы, күн десе көзі бар, нұрдан ба, һұрдан ба жаралған белгісіз хор қыздары кезіге беруші еді. Әлгінде киіз үйге кіре бере аңырып қалғаным —алдымда сол ертегіден оқып елестетіп жүрген ай мен күндей аппақ ару түр еді. Қас қағым сәт есеңгіретіп қалуым да содан болса керек, ағам да сұңғыла кісі емес пе, соны тез аңғарып, енді менің есімді жидырмаққа жасаған айласы екен...
Маған оның шалт қимылы, мінезі, іс-әрекетінің бәрі таң.
Үйге кіре:
– Ал қысылмай шешініп таста. Бабаларымыз киіз үйде жалаңаш отыруды ұнатқан ғой, – деп алды да, ағамыз тізесінен келетін қара лыпысынан басқа киімнің бәрін сыпырды да тастады. Мен икеміне көнбей, көйлек-дамбалшаң күйде отырып қала бердім.
Күн еңкейе сыртқа шықтық. Нұрағаң сол тізеден келетін қара лыпысымен жүр. "Киінбейсіз бе?" – деп сұраймын. "Е, мені кім біліп, кім сынап жатыр дейсің", – деп күледі. Қасымыздан велосипед мінген бір топ қарадомалақ бала өтті. Ағызып бара жатқан бойы кір-қожалақ қолдарын шекелеріне апарып: "Привет, Нұрғиса!" – дейді жамыраса дауыстап. "Бәрі менің достарым, жүгермектер!" – дейді мәз болып Нұрағаң.
Жаңа ғана: "Мені кім біліп жатыр", – деп еді, енді ауылдың барлық тентек балаларын өзіне дос тұтып тұрғаны мынау.
Мен күлдім де қойдым.
Анадай жерден салт атпен бір адам өтіп бара жатып, Нұрекеңе бас изей, амандасу ишаратын жасағандай болды. "Әй, мынау әлгі.. кім еді, колхоз бастығы Бәленшеев емес пе?" – деді сазгер.
Мен танымайтынымды айттым.
Нұрекең дауыстап тоқтатып, әлгіні өз қасына шақырып алды да:
– Осы сен басқармасың ғой, солай ма? – деп сұрады.
– Йә, – деді ат үстіндегі адам.
– Маған мына жағы Алматы, мына жағы Талдықорғаннан кісі үзілмей келіп жатады. Соларға сен жіберген қымыз жетпей қалып жүр.
– Қанша литрден жібертейін күніне, Нұраға? – деп сұрады басқарма төрағасы.
– Әй, сен қызық адам екенсің. О заман да бұ заман қазақ қымызды лиртлеп өлшеуші ме еді, әкеле бермейсің бе, сабалап па, местеп пе, – деді менің ағам.
– Жақсы, жақсы, – деп басқарма атын тебініп жүріп кетті.
Біз үйге оралғанда қомақты пластмасса канистрасын көтерген бір кісі есіктен еңкейе кіріп:
– Бастық сіздерге қымыз жіберіп еді, – деді.
– Ә, міне, сыннан қортынды шығару деп осыны айтады, әлгі біз айтқан сабаның алды келе бастады, – деп мәз бола күлді Нұрекең.
– Бұ қымызды қайтеміз алдыра беріп? Бекер ашып кетеді ғой, – деді сұлу жеңешем.
– Ашыса, аши берсін, "жоғынан бары жақсы" деп әндетпеуші ме еді! Бәрінің де мол болғанына не жетсін!" – деп қойды ағамыз.
– Сен екеуміз ең алдымен бір ән жазайық, – деді Нұрекең.
– Әуені дайын. Менің жоғалтып алған бір қарындасым болып еді, соны сағынудан туған ән. "Рыбасы" мынау, осының мәтінін жазуға тез кіріс.
"Сағындым, сағындым, сағындым сені-ай" – деп келетін әуенді бірер күн ыңылдап, түк шығара алмадым. Не бабым жетпеді, не байыз тауып отыруға мұрша болмады, әйтеуір, оңайлықпен ән сөзі ойға оралып, қағазға түсе қоймады.
Таңертең мені қасына отырғызып алып (кейде жеңгеміз Дариғаны да қосып алады), ағам әлдебір беймәлім ауылға қарай тартады да кетеді. "Әй, мынау кімнің үйі?" – деп сұрайды әлгі ауылдың кіре берісіндегі ең тәуір деген үйлердің бірін нұсқап. "парторгтың үйі," – дейді өтіп–кетіп жатқан тұрғындардың бірі. "Ә, бопты, түсеміз. Парторг та өз ағам ғой", –дейді Нұрекең. "Танитын ба едіңіз?" – деймін мен, "Жо-ға", – дейді Нұрекең. "Өз ағам ғой" дейсіз, бәлкім, сізден жасы кіші шығар, кім біліпті" – деп күдік айтқан болам мен. "Е, кіші болса, кіші шыға, түк етпейді, жүр, кеттік", – дейді ол.
"Парторг қайда?" – дейді аулада кезіккен әйелден. – "Жұмыста". "Сен кім боласың?" – "Со кісінің жамағаты боламыз. Сіз Нұрғиса аға емессіз бе?" – деп сұрайды әлгі әйел. – "Дәл таптың, өз келінім болып шықтың ғой, ал барыңды дастарқанға қоя бер, шақырт әлгі парторгты!" – деп бұйырады ағам.
Сол күні әлгі үйде айрықша бір әсерлі думан өтеді. Үйге кеш түспей қайту жоқ. Қайдағы өлең, қайдағы ән! Ағам бірер рет пысықтай сұраған болды да, "Әй, осыдан түк шықпас!" –деп түңілді ме, келе-келе "мәтін қайда?" демейтін болды. Мен де салақси бергенмін.
Нұрағаң өз-өзінен сөйлеп кеткенде, шыны қайсы, өтірігі қайсы екенін білмей, дағдарып қала беретін болдым.
– Мен деген, Сәкен-ау, боксшы да болдым ғой, – деп оқыс бір әңгімені бастайды. – Жұдырығым мығым, егер де бар ғой, тоқтамай жаттыға бергенімде, сөз жоқ, чемпион болып шығар ем.
Мен сеніңкіремей, сәл жымидым ғой деймін:
– Әй, сен күлме! – дейді Нұрекең. Күлетін түгі жоқ. Ахмет Жұбанов мәселені бүйірден қойды ғой: "Қарағым, не біржола домбырамен бол, не бокс ойна, – деді. – Екі кеме құйрығын ұстауға болмайтыны өз алдына, музыкаға жаралған қолды төбелеспен бүлдіруге болмайды!"
– Алматы консерваториясында оқып жүрген кезім еді, – деп тағы бір мен күтпеген оқыс ұзақ әңгімені бастап кете береді ағам. – Ахмет көкем, Жұбановты айтамын, мені бір күні жетелеп отырып, сол кезгі үкімет басшысының алдынан бір-ақ шығарды. "Мен айтып жүрген Нұрғиса деген бала осы еді, – деді мені үлкен кісімен таныстырып, – Мәскеу консерваториясына жібертпесе, болмай тұр. Аса үздік музыкант".
Сонымен, не керек, үкіметтің арнаулы стипендиясы тағайындалып, Мәскеу қайдасың деп тартып бір кетейін.
Рулас інім Ыдырыс Ноғайбаев та сонда, ВГИК-те (бүкілодақтық мемлекеттік кино институты) оқитын. Ол да стипендиат. Бірақ әлгі үкімет ақшасы біз ойлағандай тез келе қоймай, көп-көп ай бойына қатықсыз қара су мен қатқан қара нанға қарап қала бергеміз. Хат та жазамын, өткеннен де, кеткеннен де сәлем айтамын, бірақ, амал қанша, ақша жоқ. "Қой, орыс жерінде аштан өліп қалмай тұрғанда елімді табайын" дей берген күндердің бірінде, Құдайым иіп, көптен күткен ақша да жетті–ау! Поштаға Ыдырыс екеуміз бардық. Пәлен айдың ақшасы (ол кезгі ақша пілдің құлағындай жалпақ болушы еді) тұп-тура бір қап болды. Бөліп арқалап жатаққа қайттық.
– Аға, – деді Ыдырыс, – бұл ақшаны бекер ысырап қылмай, автомашина сатып алайық. Сол машинамен вокзалдан кісі тасысақ та өлмес күнімізді көріп, оқуымызды аяқтап шығармыз.
Ұрыста тұрыс бола ма. Екеулеп жүріп "Победа" машинасын сатып алдық. Оны Ыдырыс айдайды. Оқта-текте мені де қасына алып, жүргізуді үйретіп қояды. Содан ғой, қазір кез-келген машинаңызды шыркөбелек айналдырып, айдап кете беретінім.
Нұрекең осылай деп бір тоқтайды. Мен, әйтеуір, аузымды ашып тыңдай берем. Тегін тыңдаушы табылғанына ол кісі де разы болу керек, "жалыққан жоқсың ба" деп сұрамайды да. Әңгімесін кез-келген жерден үзіп, бас-аяғы жоқ басқа бір хикаяны бастап ала жөнелегенін өзі де андамай қалады.
– Жүр, Қанабектерге сәлем беріп шығайық, – деді аяқ астынан Нұрекең.
Ұға қоймай, оған аңырая қарасам керек. Нұрекең:
– Қанабек Байсейітовты айтам, анау айналымда үй тіккізіп, демалып жатыр. Көп отырмаймыз. Кеттік, – деді.
Мен әйтеуір соңынан ергенге мәзбін.
Атағына тым ерте қанық болғаныммен, Қанекенді жақыннан көру бұйырмай жүр еді. Оның да сәті түсейін деп тұрғанына өзім іштей қуанулымын. "Апыр-ай, осыны әкем көрмей кетті-ау!" – деп өкінем іштей.
Өйткені осыдан көп-көп жылдар бұрын соғыстан кейінгі дәуірде менің әкем Құсайын Иманасұлы аяқ асты істі болып, басына қара бұлт үйірілер тұста, паналап Күләш Байсейітованы іздепті. Осының алдында Талдықорған қаласы маңында облыстық ауылшаруашылық жетістіктерінің көрмесі ұйымдастырылады да, әрбір колхоз, совхоз өз алдына үй тігіп, жақсысы болса, жарқыратып көрсетіп жатады. Әкем колхозда төрағаның орынбасары екен де, бастықтың орнына бар шаруаға өзі не болып, ел-жұртын басқарып барса керек. "Тіккен үйіміз тамаша еді, – дейтін әкем сол оқиға сөз бола қалса, – барынша жиһаз-жасаумен сәндеп тігілген алты қанат ақбоз үй әнші көзіне бірден түссе керек, жапырлаған көп үйлердің ішінен, "осында түсемін" деп, өзі таңдапты.
Әкем атағы жер жарған әнші қарындасына (әкем 1909 жылғы болатын) айрықша пейіл аңғартып, жатып жастық, иіліп төсек болса керек. Сый-құрметке мейлінше разылық танытқан әнші Алматыға аттанарда: "Үйге келіп, хабарласып тұр!" – деп әкеме адресін қалдырады. Соны малданған әкем әлдекімдердің кепілдігімен НКВД тырнағынан уақытша босап, астанадағы Күләшті іздеп табады ғой баяғы. Әнші ол кезде СССР Жоғары Советінің депутаты болса керек.
– Сол үйде екі-үш ай жаттым, – дейтін жарықтық, – өздері біресе гастроль, біресе басқа шаруалары бар ма, әйтеуір айлап үйге жоламай кетіп жүрді. "Шаруаңызды тиісті адамдарға тапсырдық, сәтін салса, оңға басып қалар, алаңдамай, жата беріңіз!" – дейді Күләш. Жатпай, қайда барам. Оның үстіне соңымнан қуғыншы келіп қала ма деп те зәре жоқ. Әй, әбден күдер үздіріп барып, үш ай дегенде, әупіріммен жүріп, әрең құтылдым-ау пәледен!
Менің әкем осылайша Күләш, Қанабектер жайлы ауыл адамдарының аузының суын құрта отырып талай-талай хикая шертетін. Оны біз де жалықпай тыңдаушы едік.
Құлағыма есімі жасымнан сіңісті болған сол адаммен енді жүзбе-жүз кездескелі отырмын. Одан артық не тілемекпін Құдайдан!
Қанекең мен Нұрекең жас алшақтығына қарамай қажасып, қатты қалжыңдасады екен. Зиялы ортадан жырақтау өскен мен үшін бәрі қызық, бәрі таң.
– Әй, шал, қитығыма тие берме көп, – деп Нұрағаң ашуға басады. – Өйте берсең, ана қыздарыңды әкеліп тастаймын.
– Е, елуге таяған еркектің қолынан басқа түк келмегесін, қатын тастайтын әдеті ғой, сен де ұзап қайда барам дейсің, – дейді Қанекең күліп.
– Қолынан түк келмегені қалай? Неге келмейді қолымнан? Бұл қай сөзің?
– Е, білеміз ғой бәрін. Өзіміз күні кеше келіп кеткен жер ғой, – дейді сол кеңкілдеп күлген қалпы Қанекең.
Нұрағаң уәжі таусылғандай болып, енді сөз таластыра беруді тоқтатады.
Итжығыс қажасудан екеуі де әбден жалығып, саябыр тартқан бір сәтті пайдаланып, Қанекеңе қарай көмейім жыбырлап, телмеңдей түсіп едім, соны байқап қалып, о кісі де маған мойын бұра қараған.
– Аға, бір нәрсе айтайын деп едім, – дедім күмілжіп.
Ол айта бер дегендей иек көтерді.
– Осыдан пәлен жыл бұрын менің әкем Құсайын Иманасов деген кісіге Күләш тәтеміз екеуіңіздің шапағаттарыңыз тиген екен. "Әй, бір алдарынан да өте алмадым-ау", – деп жүретін еді, ақыры, сіздермен кайта жолығыса алмаған күйі өмірден өтіп кетті.
Қанекең жай-жапсардың бәрін бүге-шігесіне дейін қалдырмай тәпіштеп түгел сұрап, ұзақ ойланып барып есіне түсірді.
– Апыр-ай, ә! Сондай бір оқиғаның болғаны рас еді. "Басы ауырмағанның Құдаймен ісі жоқ", мен ұмытып та кеткен екем. Күләш марқұм болмаса, мен соған аса бір ыждағат-ықыласпен мән де бермеген шығармын-ау, сірә, – деп бір тоқтады о кісі.
Мен әкемді ұмытып кеткеніне ренжи қоймадым.
Қанекеңнің бет-әлпет, бөлек пішінді реңіне қарап телміріп қалыппын.
– Қой, Сәкен, бұ шалды мыжыта бермей, есіміз барда елімізді табайық. Жұмыс көп, жүр, кеттік, – деп бұйырды Нұрағаң.
Мен тағы да солбырайып соңына ердім.
– Жүр, енді Нұрмолда Алдабергеновтің үйіне барайық, – дейді ағам. – Жеңгем ғой, сәлем беріп шығайық.
Жазған құлда жазық жоқ қой, "жарайды" деймін де, ере беремін.
Нұрмолданың жесірі біразға келіп қалған (отыздағы біз үшін) орнықты бәйбіше көрінді.
Нұрекең о кісімен де бірден әзілдесіп ала жөнелді. Жеңгесінің о жер, бұ жеріне қол жүгіртіп, тіпті саусағы батып та кетті ғой деймін, әйел шыр етіп:
– Түу, жүгермек, не болды? Қой енді, – деп ашуланған болады. – Әйелсіреп барасың ба, қағыңғыр. Отыр ғой қасында аққудың көгілдіріндей болып жас келіншегің.
– "Жас-масты" қайтесің. Әр кезеңнің өз қызығы болады, сөзді қой, – деп Нұрекең қоймайды тақымдап.
Былай шыға мен:
– Аға, Нұрмолда аруақты адам еді ғой, әлгіндей қатты ойнағаныңыз ыңғайсыз сияқты көрінеді маған, – дедім.
– Түк етпейді. Жеңгем ғой. Оның үстіне, сен білмейсің, бұ қатынға деген өкпем де бар. Әдейі істегенім ғой, көңіліңе алып қайтесің, – деді Нұрекең аса бір салиқалы сабырмен. Киіз үйдегі күйсандық көпке дейін ойналмай, жалғызсырап тұра берді. Опера да, либерттосы да жуық маңда жазыла қоймады.
Тағы да бір күні әлдеқайдан түнделетіп қайтып келе жатыр едік. Түнделеткен дегенде де, тіпті таңға таяп қалған кез болса керек. Талдықорғанды қақ жарып келе жатып, ағам машинаны кенет үйге бұрғызды да:
– Ал енді сендердікіне кіріп, бір-бір кесе шәй не болмаса жүз граммнан ішейік те, сен қала бер, келінге керек болып қаларсың, біз жеңгең екеуміз де оңаша бір сәтті іздеп келеміз, – дегені.
Аттың сыры иесіне мәлім. Үйде не бар, не жоғын жақсы білем. Аға-жеңгем алдында жерге қарап қаларымды сезіп:
– Балалар ұйықтап жатыр ғой, аға, сәтін салса, күндіз бір барармыз біздің үйге, – деп едім.
– Әу, ұйықтап жатса – өз балаң емес пе, оянар. Түк етпес. Баста, – дегені ағамның.
Менің тартыншақтай бергенімді әйелдік бір сергек көңілмен сезе қойған Дариға да:
– Түу, Нұрғиса-ай, ертең де күн бар ғой, келерміз тағы. Жүре берейікші, тоқтамай, – деді.
Мен үй қасынан түсіп, қалып қойдым.
Ағам ертесінде де, одан кейін де келмеді.
Мен жұмысыма шығып кеттім.
Көп ұзамай "Нұрекендер де Алматыға қайтыпты" деп естідім.
Алты-жеті жылдан соң Нұрекеңмен Алматыда, осы күні есімі елге белгілі бір шенеуніктің әйелі қайтыс болған қаралы жиыннан кейін кездейсоқ ұшырасып қалдым.
Қасымда Марат деген (марқұм) жолдасым бар еді.
Алматыдан үй алмақ болып, бірақ паспорт столына тіркеле алмай жүрген. "Нұрекеңе айтып көрсең қайтеді?" – деп тілек етті сол. "Әй, қой, қайдағыны шығармай, ол кісі мені ұмытып та кеткен шығар, тіпті!" – деп ат-тонымды ала қаштым.
Марат та қадалған жерінен қан алардай тақымдап қоймады.
Не де болса көрейін деп, Нұрекеңе жақындап бардым. Сәлем беріп едім, жоқ, қауіптенуім бекер екен, салған жердей таныды. "Әй, сен қайдан жүрсің? Неге амандаспайсың? Мен сені мана байқағам, қайтер екен деп едім", – деді.
Маратпен таныстырдым. Ол Байсеркедегі сауда базасында істейтін. "Прописка керек болып тұр, аға, осы жігітке" – дедім қолқа салып.
Көнелеу машинасы бар екен. Бізді салып алды да жөнелді. Сол кезгі Ленин аудандық ішкі істер бөліміне алып келіп, бастығын сұрап еді, демалыста екен. "Қап-ай, – деп өкінді Нұрекең, – орнында орынбасары ма, оны танымаушы едім, ә, мейлі кіре кетейік", – деп, бізді соңына ерткен бойы орынбасар бастыққа кірді.
Ол да бір болайын деп тұрған бала екен, орнынан атып тұрып: "О, Нұраға, сіз де келеді екенсіз-ау!" – деп құрақ ұшып жатты.
"Иә, сәт!" – деп біз отырмыз.
– Мынау менің туған інім еді, – деді Нұрекең әлгі бастыққа Маратты нұсқап, осыған шұғыл прописка жасату керек. Бүгін-ертең үй алмақ екен, әйтпесе, баспанасыз қалайын деп тұр. Саған мені әдейі ертіп келді.
– Жарайды, аға, – деп жатыр милиция шенеунігі.
– Құжаттарыңыз түгел ме? – деп сұрады Мараттан.
Марат бірдеңе деп күмілжи міңгірлеп беріп еді, Нұрекең киіп кетіп:
– Кім, өй, атың кім еді сенің (жаңа ғана туған інім еді дегенін ұмытып кетті білем), –деп Маратқа қарап алды да, – тап ертең мына бастыққа қағаздарыңды әкеліп тапсыр. Ал кеттік, әлі жұмыс көп, – деп бөлмедегілермен қоштасып, бізді ертті де, сыртқа беттеді.
Марат Нұрекеңнің бұл қамқорлығын өле-өлгенше аузынан тастамай айтып жүрді.
Өкінішке орай, мен өз жұғымсыздығымнан бұдан кейін Нұрекеңмен көп араласа қоймадым. Өзім куәсі болған жоғарыдағы қылықтарын айтып, жұртты тамсандыра күлдіріп қоюшы едім тек. Көрген жерде асыға сәлем беріп, асығып қана қоштасып өте шығып жүріппіз ғой, не керек!
Осыдан көп жыл бұрын "Жазушы" баспасында қызмет істеп жүрген үлкенді-кішілі ақындар мен жазушылардың бір шоғыр "мықтылары" болып үзіліс кезіндегі гу-гу қысыр әңгіменің тізгінін жіберіп–тартып отырғанбыз. Сонда "Осы күнгі әдебиет пен өнердегі көзі тірі ұлы тұлға кім?" деген төңіректе де пікір таластыра бердік. "Семіздікті қой ғана көтереді", "ұлы" деген ұғымды да арқалап жүру аса жеңіл бола қоймас", – дей келіп, ұмытпасам, ақын Иранбек Оразбаев–ау (қазіргі Иран-Ғайып) деймін, иә, сол болуы керек: – "Бұл күнде "ұлы" деген атқа лайық жалғыз адам – Нұрғиса Тілендиев қана!" – деп қашанда күмілжімей кесіп айтар қиқарлау әдетімен бір ойдың ұшығын ортамызға тастай салған.
Біреулер үнсіз қоштап, екіншілері гүжілдесе қарсы дау айтып жатты. Өз басым, "Болса, болар-ау!" – деп бас изегенім әлі күнге есімде. Өйткені Нұрғиса өз кезең, өз дәуірінің алдына қара салмайтын ұлы дүлдүл өнерпазы болатын.
"Естігенімді айтайын ба, көргенімді айтайын ба?" деп басталатын бір әңгіме – хикаяттар болушы еді. "Естігеніңнің өтірік те болуы мүмкін, не де болса көзбен көргеніңді айт", – деп жататын сонда. Мен де бұл жолы тек көргенімді айттым. Артық-кем ештеңе қоспадым. Біреулер үшін уақ-түйек те болып көрінер осы әңгімелердің өзінен де Нұрекеңнің ешкімге ұқсамас мінезі, бөлек жаралған бітім-болмысы бой көрсетіп қалған болар деп ойладым.
МЕН БІЛЕТІН ӘНУАР
Әнуар Әлімжановтың аты ерте шықты, атағы ерте жайылды. Бір ел, бір өңірден екенімізді айтып, сыртынан малданып, кейде мақтап, кейде мақтанып жүргеніміз болмаса, аса бір жақын білісіп те, біте қайнасып та кеткен кісілер емеспіз. Сыйласып жүрдік, сыр алыса сырласа қоймаппыз. Бүйрегі бұрса, бұрған шығар, бірақ жасы кіші ғой деп аса бауырына тарта қоймады, мен де оншалық бір үздігіп, ағам деп артынан ере қояйыншы деген ниет көздемеппін. Тіпті, ол бірінші хатшы болып тұрғанда Қазақстан жазушылар одағында қызмет істей жүріп, бір де бір өтінішпен алдына жалғыз бармаппын. Ол да мені оңаша әңгімеге шақыра қойған жоқ еді. Мені қызметке алған сол кезгі екінші хатшы Ілияс Есенберлин еді де, босатқан келесі екінші хатшы Шерхан Мұртазаев болатын. Әнуар, тіпті менің бұл қызметке қашан келіп, қашан, қалайша кеткеніме де мән бере қоймаған сияқтанған.
Ең алғаш жақыннан танысып, сөйлесуім сонау алпыс сегіздің қыркүйек айы тұсында еді. Тәжік әдебиетінің Қазақстандағы онкүндігі аясында бір топ қаламгер Талдықорғанға келді. Облыстық газет қызметкері ретінде қонақтарды қарсы алушылар арасында мен де жүргенмін. Тәжік ағайындарды бастап келген Қазақстан жазушылар одағының қатардағы хатшыларының бірі Қабдікәрім Ыдырысов екен. Самолеттен түскен меймандарға қол беріп, дәм-тұз таттырып, гүл ұсынып жатқанда, алаңға тағы бір шағын ұшақ келіп қонып, одан жалғыз жолаушы – Әнуар Әлімжанов түскен. Тәжіктің белгілі ақыны Момын Қанағат, ақын қызы Гүлрухсор Сафиевалар елеңдесе бұрылып, бізді тастай бере, Әнуарға қарай құрақ ұша ұмтылып еді. Бірін бірі жаңа көргендей болып, бас салып сүйісіп те жатты. "Ой, ты молодец, а то мы подумали черт то что!" – десіп орысшалап та қояды. Әнекең кеңкілдеп қана күле берді. Сөйтсек, әлде жолаушылардан қалып қойған ба, әлде басқа бір себеппен орын табылмаған ба, олар ұшып кете сала, Әнуар "Правда" газетінің тілшісі ретінде ерекше құқығын пайдаланып, жаңағы самолетпен жалғыз ұшып, бұларды адымын аштырмай қуып жеткен беті екен.
Сол күні меймандар құрметіне Киров аудандық партия комитетінің бірінші секретары Тұрсын Махметов қонақасы берген. Шеткерілеу отырған менің қасыма Әнекең келіп жайғасты. Ығысып, төрге қарай өткізейін деп едім, "отыра бер", дегендей ишара танытқан.
Облыстан, ауданнан, колхоздар мен совхоздардан жиналған адамдар көп еді. Ас үстінде Әнекең темекісін үсті-үстіне бұрқырата сорғыштап қойып, маған әлденелерді айтқан болып отырды. Сөзі анық естілмейді екен, көмейінен шыға үзіліп қала ма, жартысын өзі жұтып қоя ма, сұрауға әрі ұяламын, әрі батылым да жетпеді. Атағы да, абыройы да басым, жасы да менен біраз үлкен әлгі адамның, елге белгілі жазушының өзімді елеп сөзге тартып отырғанын мәртебе санап, бар болғаны іштей марқая түссем керек. Момын Қанағат бірдеме деді ме әлде өзі байқап қалды ма, әйтеуір едәуір уақыттан соң кешті бақарып отырған Махметов:
– Оу, Әнуар Тұрлыбекович, бері төрге өтпейсіз бе, бұ не балаға ұқсап босағада қалып қойғаныңыз, – деп емеурін танытқан болды.
Әнекең екі қолын бірдей көтеріп, алғыс білдірудің ишарасын жасады да, орнынан жылжи қоймады. Әлгі маған айтып отырған әңгімесін әрі қарай жалғады.
Өзгелерді кимелеп әйтеуір төрге озғысы келіп өңмендеп тұратын осы күнгі ағайындардың қылығын көрген сайын мен Әнекеңнің сол бір қарапайымдылығын әмісе есіме ала беремін.
1971 жылы Мәскеуде оқып жүргенмін. Алматыдан Сайын Мұратбеков телефон соқты: "Ертең ұшып барамын, күтіп ал", – деп.
Сол жолы ол мені Әнуарға ертіп апарды. Жуырда ғана Қазақстан Жазушылар одағының бірінші хатшысы болып сайланған Әнекең КСРО Жазушылар одағының кезекті хатшысы ретінде бірер ай Мәскеуде болмақшы екен. Калинин проспектісіндегі көп қабатты биік үйден екі бөлмелі пәтер тиіпті. Сол үйде біз, ішімізде Жұмекен Нәжімеденов бар, бір кеш бірге болып, ашыла сырласып, әжептәуір әңгіме – дүкен құрып едік. Сайын Әнекеңе еркін де, еркелей сөйлейді екен. Әзіл-қалжыңы бізден гөрі батылдау шығып жатты. Бір сөздің ретіне қарай ол: "Әнеке, орныңызды маған бірер айға қисаңыз қайтеді осы, бір көсілудің қалай екенін көрсетер едім-ау!" – деді екі алақанын уқалап қойып.
Әнекең мысқылдай күлді де, мырсылдай күлді ме, білмеймін, әйтеуір: "Саған да кезек келер, сол кезде көсілерсің, көсілсең", – деп кекеткені бар.
Кейін Жазушылар одағының билігі бірер жыл өз қолына тиген кездегі Сайынның қалай көсілгені маған беймәлім әзірге.
1974 жылы Жазушылар одағы аппаратына қызметке келдім. Кезекті бір жиында үлкен залдағы жиналысты басқарып отырған Әнуар Әлімжановқа Тахаң (Тахауи Ақтанов) барып соқтықты. Өзінің ескі әдетімен бұйра шашы бұрқырап зал ортасында қайқая тұрып, Тахаң көсіле бір келіп шүйліксін дейсің бірінші хатшыға. Бурыл шашын оқтын – оқтын сілкіп қойып, қайдағы бір қадау-қадау дәлелді қалтасынан суырып алғандай алдымызға жайып салады. Әр сөзі мірдің оғындай. Сөзі де, ойы да доп тиіп жатқанға ұқсайды. Біраздан соң өзімнің де Тахаңды құптап отырғанымды байқамай қалыппын.
Сол кезде сөз кезегін Әнуар алған: "Таха, пендешіліктен сәл де болса биігірек болайық та осы кей-кейде. Мен осында бірінші болып келе сала алғаш әңгімелескен адамым Сіз емес пе едіңіз. "Таха, тәжірибеңіз мол, беделіңіз бөлек белгілі адамсыз, екінші хатшының тізгінін біржола өз қолыңызға алыңыз, бірігіп қызмет етіп көрейік", – деп қолқа салғанымды ұмытпаған боларсыз. Сөйтіп, ортақ ісімізге бірдей жегіле, бірге қызмет істеудің орнына, бүгін келіп: "Өйтпеді, бүйтпеді", – деп, бүйректен сирақ шығарып, ортамызға іріткі салғыңыз келеді. Осы да ағайынның, тіпті ағаның сөзі, үлкеннің қылығы деп ойлайсыз ба?" – деп есіле сөйлеп бергенде, енді мен әп-сәтте Әнуар жағына қарай ойыса бастағанымды аңғармай да қалыппын.
Қолын бір сілтеп, Тахаң өз жайына кеткен.
– Алпысқа толғанда ауылға барып қайттым, – деп әңгімеледі бірде Әнекең, – қасымда Сауық Тәкежанов бар еді, түс қайта Андревкадан аса Төңкеріс тұсындағы төбеге көтерілдік. Қарлығаш ауылына жете бере бұлақ басына тоқтап, айнала көз салып едәуір тұрып қалдық. Егін орағының кезі еді. Айнала қыбыр-қыбыр еткен жұрт, анадайда төрт – бес комбайн көрінеді, оңды-солды сабылған машиналар, атар–балар, "Әй, осы жұртты дүрліктіріп қайта қоямыз, бізді емешегі үзіле күтіп отырған да кім бар дейсің", – деп Ақтұма басындағы көгалға газет жайып жібердік те, Алматыдан ала шыққан жол азығымызды ортаға ала, Сауық екеуміз біраз әңгімелесіп, бұлақ суына бет–қолымызды жуып, ел – жұртқа қарап қош айтыстық та, қайқайып Алматыға қайта бердік.
"Елге шығып бара жатыр едім", – деп алдын ала хабар берсе сол өңірдің тайлы-таяғы қалмай, құрақ ұша қарсы алары сөзсіз еді ғой. Даңқынан даңғазасы көп, бергенінен алғаны басым, тындырғаны болмаса да, "тойымды өткізіп бермедіңдер" деп, жұрттың бәріне өкпелеп, той өткізе қалса, төңіректі дүрліктіріп, ағайын-туғанына міндетсіп, бәлсініп бітетіндерді көргенде де Әнекеңнің осынау "ерсі" қылығы есіме түсе береді.
1992 жылдың көктемінде Әлекеңнің туған жері Қарлығаш аулында болдым. Осындағы жаңа салынған орта мектепке жазушының есімі берілген екен. Мектеп директоры – жас жігіт мені өзімсіне тұрып біраз өкпе айтты: "Екі рет жедел – хат жолдадық, бір рет арнайы кісі жіберіп шақырттық, бірақ Әнуар ағам келмеді", – деп. Соның артынан іле – шала Жазушылар одағының фойесінде Әнекеңе ұшырасып қалдым да, әлгі директордың өкпесін жеткіздім. "Жуырда Жапонияға жүріп кетпек едім, – деді ағам. – Содан қайтып келе – сала екеуміз барып қайтайықшы ел жаққа".
Мен құптап бас изедім.
Бұл кезгі одақтың бірінші хатшысы Қалдарбек Найманбаев болатын. Сол кабинетінен бір шығып, бір кіріп, әлдекімдерге тапсырма беріп, енді бірде Әнекеңе қарай бұрылып, әлдене сыбырлап жатты. Қалдарбек кабинетіне кіріп кеткеннен кейін, мен Әнекеңнен бұл не сыбыр дегендей тартпақ болдым. Сонда Әнекең күмілжіңкірей тұрып: "Простор" журналына редактор сайламақ екен, соған өз кандидатурамды ұсынып едім, қазір секретариат мәжілісі өтіп жатыр, соның қорытындысын күтіп жүрген жәйім ғой, – деді.
Әлдене уақыттан соң іштен Қалдарбек тағы шығып, кінәлі адамдай екі қолын жая: "Әнеке, ренжімеңіз, болмады", – дегенді айтты. Түсі бұзылыңқыраған Әнекең бұрылып жүре берді. Ал редактор болып бұған дейін ешкімге белгісіз Петров дейтін біреу сайланғанын мен кейін білдім.
Мен Әнекеңмен сыртқа ере шықтым. Ренішін қанша жасырмақ болғанымен, реңі алабұртып, бір түрлі қобалжып тұрғанын байқадым. Менімен сыр бөліскісі келмегенінің де аңғартты. Сырылып қала бердім.
Секретариат мүшелерінің біразы маған белгілі адамдар еді, көңілдеріне келсе де айтайын, табандарының бүрі тайғанақ, принциптері шамалы жігіттер болатын. Әнекеңнің қысылыңқыраған кезде барып, "ат артына мінгестіре кетіңдер" деген емеурінін ұқпағандай не ұға тұрса да елемегендерін мәртебе санап, ұлының бір тілегін мансұқ еткендеріне мәз бола тарасқандарын байқап та қалдым. Кейін соны біразы өзара әңгіме етісіп те жүрді.
"Сұңқарды сұқсыр табалап, қыранның күні күйкентайға түскен қайран да қилы заман-ай!" – деп бармақ тістегеннен басқа амалым қалмай мен де үйге қайтқан едім, басым салбырап...
Тоқсан үштің мамырында Әнекең үйге телефон соқты:
– Мен социалистік партияның лидерімін ғой, – деді ол кісі, – екі тілде республикалық газет шығармақшымыз. Соған басшылық етсең қайтеді?
Мен келісім бергенмін. Қаржы табылды. Редакция құрамы бекітілді. Үш-төрт ай өткізіп барып газеттің алғашқы санын шығардық. "Қазақ мемлекеті", "Республика" деп аталатын газеттердің біріккен редакциясын мен басқаруға тиісті едім, артынан ойланып барып, әрқайсысын жеке басылым ету ұйғарылды.
Бұл кезде Әнекең де, мен де Қазақстан Республикасының халық депутаттары едік. Күзгі сессияға ол кісі қатыса алмады. Испанияға барған бір сапарынан қатты науқастанып қайтыпты деп естігем.
Ұзамай емханаға түсті де, мені іздетті. Жалғыз кісілік палатада жатыр екен. Жүдеу көрінді. Соның алдында мен Сирия, Иордания елдерінде болып қайтқанмын, сондағы бірер жазушылардың арнайы сәлемін жеткізіп едім, Әнекең пәлендей елеңдеп ықлас таныта қоймады.
– Ауруды асқындырып алыппын! – деп күрсініп қойды бар болғаны.
Аса маңызды ештеңе айтқан жоқ.
Тағы біраз күннен соң сол социалистік партия саяси бюросының хатшысы Антонов деген жігіт арқылы шұғыл шақыртып еді, бірақ тірі адамның тірлігі біткен бе, жөпелімде уақыт тауып бара қоймадым. Сөйтіп, араға біраз күн түсіп кете беріп еді.
Емханадан шықты деп естіп, үйіне телефон шалып ем, көп тостырып барып қинала тіл қатты: "Сәкен, дәрігер қарап жатыр еді, сен керексің маған, өзім хабарласайшы", – деді.
Бірақ хабарласа алған жоқ...
ҰЗЕКЕҢ
Талдықорған облысы өз алдына қайтадан шаңырақ көтерген 1968 жылдың басында мен ауылда, қазіргі "Жетісу" газетінің Алакөл, Ақсу, Сарқант аудандары бойынша меншікті тілшісі болып істеп жүрген болатымын. Газет редакторының орынбасары Кәкімжан ағам Қазыбаев телефон соғып:
– Қайда бармақ ойың бар? – Алматыға келесің бе, Талдықорғанға барасың ба? – деп сұрады.
Мен бұл жайлы ойланған жоқ едім, әлденені міңгірлеп, күмілжіп қалсам керек, соны айтпай-ақ аңғарған Кәкең:
– Өзің білесің ғой, дегенмен, ойлан: жаңа үйленген жігітсің, Алматыда пәтер жағы біразға созылып кетуі мүмкін, ал ерлі-зайыптылар арасындағы алғашқы кикілжің сол пәтер жоқтығынан туындап жататын, – деген уәж айтқан.
Сөйтіп, бізге деген біраз жылғы дәм Талдықорған қаласынан бұйырды да, облыстық "Октябрь туы" газетінің редакциясында екі-үш жыл бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген жайымыз бар еді.
"Октябрь туының" алғашқы редакторы – аса бір аяулы жан, асыл азамат Баянжан Мәдиев сол жылдың күзінде ойламаған жерден аяқ асты дүние салып, орны үңірейе ойсырап қала берген кезде, Қызылордадан ауысын Ұзақ Бағаев келді.
Атын естігенім, әртүрлі газет жанрындағы шығармаларын оқығаным болмаса, бұрын жүз көрісіп, бетпе-бет келмеген кісім еді. Қазақтың кәдімгі "қарға бойлы" дейтініндей ғана, қағылез келген жұқалтаң жігіт ағасы екен. Жүзі жылы. Менмендігі де, кердеңдігі де жоқ сияқты.
Ұзекең редакция ұжымымен тұтас танысып шыққан күннің ертеңіне мені оңаша шақырып, әңгімеге тартты.
– Сәкен, мен сенің өлеңдеріңді білуші едім, – деп, қойын дәптерін парақтай отырып, менің біраз бұрын әлдебір газетте жарияланған өлеңдерімнің бірер шумағын оқып шықты.
Ішім жылып-ақ кеткенін несіне жасырайын. Таза ғана журналист адам, оның үстіне, маған бастық болып келіп отырса, сол алғашқы таныстық үстінде менің азды-көпті жазғаныммен таныс-біліс болып шықса, – одан артық мақтанар мәртебе болып па. Марқайып, мардымсып-ақ қалсам керек.
– Бірақ соңғы кезде көп көрінбейсің, әлде өлең жазбай кеттің бе? – деп сұрады Ұзекең.
Күмілжіп бірдеңелер айтқан болдым. Өлең жазудың сирекси бастағаны рас еді. Сөйте тұра: "Жоқ, жазып жүрмін", – деген болдым.
– Өзің істеп жүрген жер. Оқтын-оқтын жақсы өлеңдеріңмен көрініп тұрудың ешбір сөкеттігі жоқ. Жариялап жүр жазғаныңды, – деді жаңа бастығым.
Содан кейін:
– Сен осындағы Журналистер одағы облыстық бөлімшесінің хатшысы көрінесің. Барлық жерде қалыптасқан дәстүр бойынша облыстық бөлімшені сол жердегі қазақ газетінің редакторы, яғни мен басқаруға тиіспін. Олай болғанда, хатшының міндеті орыс газетінің қызметкеріне көшеді. Сен ренжімесең, – деді.
Ренжіп те не бітіре қояйын. Қолдағы құжаттарымды сол күні-ақ "Заря коммунизма" аталатын орыс газетінің жауапты хатшысы Ю. Михайловқа өткізіп бердім.
Баянжан Мәдиев қанша жерден жақсы журналист, асыл азамат болғанымен де, әлде редакторлық тәжірибесі жетімсіздеу болды ма, әлде қызметтес серіктері ойлаған жерден шықпай, оралымсыздық көрсетті ме, әйтеуір, газетіміздің әр саны кешеуілдеп, кейде тіпті таң алдында барып соңғы бетіне әрең қол қоюшы едік. Мұның өзі редактор үшін де, кезекшілер мен корректорлар үшін де жан қиналарлық сүргінге айнала бастаған болатын.
Ұзекең кезекті бір редакциялық бас қосуда:
– Ең алдымен газеттің кешкілік өз мерзімінде шығуын жолға қойсам деймін, соның шегіне жеткенше материал сапасы, мақала мазмұнына қадалып қарай алар мұрша жоқ, әзірше соны есте ұстаңыздар, – деген.
Обалы не, көп ұзамай-ақ газеттің шығуы бұрынғыдай кешеуілдемей, қалыпты арнаға түсе бастады.
Әрбір дүйсенбі сайын таңертеңгі 9-да редактор әдеттегі жеделдеме жиналысын өткізетін. Не қара басқанын білмеймін, мен сол жеделдемеге ылғи ғана кешігіп қалатын "дертке" ұшырағаным бар. "Әй, осы жолы кешікпейінші!" – деп тістене тырысып жүрсем де, әйтеуір бір себепке душар болам да, кешеуілдей берем.
Сондай дүйсенбіліктің бірінде тағы да кешігіп қалып, редактор кабинетіне "кірмей-ақ қояйын" деген маған хатшы қыз:
– Сіз келе сала кірсін деген болатын. Маған ұрсып жүрер, кіріңізші! – деп тықақтап қоймады.
Ішке кіре кешірім сұрап, әдеттегі үйреншікті орныма қарай өте берген маған редактор:
– Сәкен, осы сіз қайда ғана жүресіз? – деп қалды қатқылдау.
Орда бұзар отыздағы кезім. Ешкімнен бетім қайтып көрмеген.
– Қайда жүргенімді, қайда бара жатқанымды көріп тұрған жоқсыз ба? – дедім бетпақтанып, тіпті тәжікелесе кетуге дайын екенімді аңғартып.
Ұзекең ақылды адам еді, әңгімені әрі қарай ушықтырмай, сап тыйды. Тек жұрт тарай бере мені оңаша алып қалып, қарама-қарсы отырғызып қойды да, әжептәуір "терлетіп" алды.
– Сенің жеке басыңнан, жұмысыңнан, ойыңнан, бойыңнан әзірге мін тапқан емеспін, бәрі дұрыс, – деп алды да, – тек жалғыз ғана ескертпем бар. Бастық деп емес, 7-8 жас үлкен ағаң ретінде соны айтып қояйын, тықыршымай, тыңдасаң қайтеді?
– Құлағым сізде, Ұзеке, – деймін.
– Сен өзіңнен біреулердің жасы үлкен – ау, біреулердің жасы кіші – ау демейді екенсің. Атақ, дәрежесіне қарап та аяқ жинамайтын әдетің бар сияқты. Сәкен, жақсы көргеннен айтам, үлкенмен үлкенше, кішімен кішіше сөйлесуге дағдыланшы. Өзіңе де, өзгеге де теріс болмас еді ол.
– Жақсы, Ұзеке. Аға ретіндегі ақылыңыз құлаққа кіреді, – дедім де, соңынан, – бірақ отыздан асып бара жатқанда енді түзеле қоям-ау деп уәде берудің өзі қиын секілді, – деп бітірдім.
Ол әрі қарай қазбаламады. Салқындау жымиған қалпында шығарып салды мені.
Қарауындағы адамдардың қабілет – қауқарын, ыңғай – икемін тез аңғарып, соған орай жұмсай білуінде де көп үйренерлік өнеге бар еді. Кейде кабинетіне шақырып:
– Мына бір хатты оқып шығып ем, қызық бір материал болғалы тұр екен. Мұқият оқып шықшы, сенің оң жамбасыңа келеді, – деп әлдебір оқырман хатын ұсынатын.
Бөлмеге келіп оқып көрсем, күн сайын редакция қоржынына түсіп жататын ондаған хаттардан айта қоярлықтай айырмасы шамалы сияқты. Аударып – төңкеріп оқып шығам да: "Әй, осыны маған ғана сеніп тапсырып отыр ғой", – деп, барымды сала, шеберлігімді түгел жұмсай отырып, қорытып шығам. Сөйтем де редакторыма алып кірем. Ол көз жүгірте қарап көріп: "Айтқан жоқпын ба, қызық хат деп, міне, қандай материал болып шықты, тіпті құлпырып, қатып кетті!" – дейді мені жер-көкке сыйғызбай марапаттап.
Егер ол: "Мынадай бір хат түскен екен, тез өңдеп, қорытып бер!" – десе де, мен айтқанын орындар едім. Бірақ онда дәл әлгіндей барымды салу – салмауым екіталай болар еді.
Бұл да болса басшының бағыныштысына жұмыс істетуінің бір рәсімі екен-ау деп ойлаймын осы күндері.
Көп ұзамай мен ол кісінің тағы бір кесек мінезіне тәнті болдым. Қыбыр-жыбыр, пыш-пыш, ұсақ өсек, кісі сыртынан баға беру дегенге де жаны қас екен. Өйткені басшылар ішінде де жиі-жиі өзгеретіндері де, келеңсіз сөзге еретіндері де кезігіп тұратын. Ондайды жантықтар мен жағымпаздар тігісін жатқыза шеберлікпен пайдаланып та жүретін.
Атын атап жатпайын, сол кезде біздің редакцияда да көбімізден жасы үлкен, кексе тартып қалған бір журналист болған. Жалпы жаратылысы жаман адам емес, әйтсе де сүтпен сіңген бір мінезі – ұдайы ғана басшыларды маңайлап, жасы кішісін де жағалап, қолтығына су бүркіп, пікір тудырып жүретінін байқап қоятынбыз. Үлкен адамның осал бір жері ғой деп, аса мән де бермеуші едік.
Со кісі бұрынғы әдетімен Ұзекеңнің де қолтығына кіріңкірей бастағанын аңғардық. Оның үстіне, өзі "жаңа редактордың руласы ма, жерлесі ме, әйтеуір, бір жақындығы бар" деген қауесет те тарап кеткен.
Бір күні редактор бәрімізді әдеттегідей өз бөлмесіне жинап алды. Әлгі ақсақал бастыққа жанаса жайғасты. Ұзекең орнынан тұрып:
– Ал, Пәленшеке, – деді ақсақалға қарап, – бәріміз болып бірден басына су құятын бір мәселе болып тұр. Сіз ғой маған осындағы біраз жігіттер жайлы мінездеме бердіңіз. Өзім де байқап жүрмін, әлгінде маған айтқан кемшілігін, бәріміздің көзімізше, өздеріне айтып берсеңіз, бәріміз болып ақылдасып көрсек.
"Ағамыз" мұны күтпеген болды-ау деймін, көзімен жер шұқыған қалпы бөлмеден шығып жүре берді. Оның соңынан едәуір қарап қалған Ұзекең:
– Бір-біріміздің мініміз болса, бүкпелемей, сырттан сөз тасымай, көзге айтып үйренгенге не жетсін. Сөйтейік те, жігіттер. Оның өзі біздің журналистігімізге де сын, – деп бізді таратып жіберген.
Бұл оқиға біздің арамызда көпке дейін сөз болып жүрді.
Бір айтқанын қайталап жатпайтын. Жайлап отырып жеткізген әмірінің бұлжымай орындалуына аса ыждағатты еді.
Бірде мен жолсапардан оралып, салып ұрып редакцияға соқсам, ұжым болып түгел сенбілік ұйымдастырып, аула тазартуға кірісіп кеткен екен. Ұзекең мені сонадайдан көріп, ымдап қасына шақырды. Сәлем беріп, барып қайтқан шаруамды тиянақты баяндап шықтым.
– Сәкен, "с коробля на бал" дегендей, оны кейін жазарсың, ізін суытпай тағы бір сапарға шығудың реті келіп түр. Мына Жанайдар Мусин жолдас (редактордың орынбасары, кейін Көкшетау облыстық газетінде редактор, обком хатшысы болған жазушы – азамат) екеуіңіз обкомның тапсырмасымен Алакөл ауданына хат тексеруге барып қайтыңыздар. Бүгін жүріп кеткендеріңіз жөн бе деймін.
– Ұзеке, мен науқастаныңқырап тұр едім, жолды ауырлап қалам ба, – деп қалды Жанайдар.
– Онда бүгінше үйге барып, жақсылап демалып алыңыз. Сәкен жүре берсін, ертең сол ауданда кезігерсіңдер, – деп тұжырды әңгімесін редактор.
Жанайдар екеуміз бір үйде тұратын едік. Қайтар жолда ол:
– Қой, не де болса сенімен бірге кетейін, мына кісі "ауырып тұрмын" дегеніме де құлақ асар болмады ғой, – деді ренішін жасырмай.
Сонымен не керек, Жанайдар екеуміз автобуспен Алакөл қайдасың деп тартып кете бергенбіз.
Бұл Ұзекеңнің кісі жұмсаудағы, әсіресе қарамағындағы адамдарды өз қабілетіне қарай әртүрлі іске тартып, жарата білудегі әдісі еді десек те болғандай.
Кісіге қамқорлығы да ерекше болатын. Бірде ақын Свет Оразбаев маған қолқа салып, осы редакцияда істегісі келетінін, соған қол ұшын беруімді сұрағаны бар. Ұзекеңе айтып едім, сөзге келмей келісе кетті. Светтің де өлеңдерін оқып жүреді екен.
Амал не, жекелеген азаматтардың кісінің өзіне деген ықылас-пейілін аяққа басып, артығырақ кетіп қалатындары бар. 3-4 айдан соң Свет те бастапқы момақан мінезінен айнып, қыңыр, қисық қылық көрсете бастаған. Кейде жұмысқа қызыңқырап келсе, кейде тіпті бірер күн қара көрсетпей қоятынды да шығарып алды.
Светтің сондай ұшты-күйлі жоқ болып кеткен күндерінің бірінде Ұзекең мені өзіне шақыртты.
– Отыршы, Сәкен, – деді ол кісі өзіне ғана тән бірқалыпты биязы даусымен. – Сен ренжіме. Бірақ ана досына айтшы, Құдай үшін. Енді жұмысқа келмей-ақ қойсын. Қашан қолайлы жұмыс тауып алғанша бұйрық шығармай-ақ қояйық. Ақшасы жүре берсін. Сен өзің жайлап отырып бәрін түсіндір.
Совет жолың болғыр да тым ессіз жігіт емес қой, бәрін түсінді. Түсінді де ағасына үйіп-төгіп алғыс айтып, редакциядан өз аяғымен кетіп тынды.
Редакцияның жас журналистерінің көбіне мені жағалап, сырласа, сыйласа жақын жүретіндерін аңғарып қалса керек, тағы бірде:
– Сенің маңында бір топ жас жігіттер жүреді. Біз де жас болып көргенбіз, бойдақ адамға ақша жетіп көрген емес. Өзің реттеп, соларға кезегімен басмақала жаздырып, көтеріңкі қаламақы бергізіп тұруды ойластыршы. Жауапты хатшыға да ескертіп қоярмын, – деген.
Ол кезде партиялық газеттің басмақаласының қаламақсына тұтас бір қой сатып алуға болушы еді. Жеңіс, Жайырбек, Жарылқасын, Руслан сияқты жаланған жас журналистер де бөлім меңгерушілерімен бірдей басмақала жазуға тартылып, бірте-бірте төселіп, бір жырғап қалғандары бар, әйтеуір.
Редакцияда әртүрлі той-томалақ, стол басындағы думанды басқосулар жиі болып тұрады. Ондайда Ұзекең оймақтай ыдысқа коньяктан бірер тамыздырып алып, әңгімеге де, ән мен күйге де араласып, топ ортасында жалықпай, өзгені де жалықтырмай, не пысымен баспай, күліп-ойнап отырып қайтатын. Оның үстіне, жаңа үйленіп жатқан жастар болса, оларға деген сый-сыяпат, тойға әзірлік, оны өткізу жағын да өзі қарауына алып, бәрімізге нақты тапсырма жүктеп, соның орындалуын қатты қадағалаушы еді.
Кейде бір жұмыс үстінде отырсақ, 3-4 адам жайғасқан біздің бөлмеге бас сұға кететін әдеті бар болатын. Сонда мен бөлім меңгерушісі ретінде әдеппен орнымнан тұрып қарсы аламын. Ұзекең екі алақанын уқалап:
– Күресесің бе, кәне! – дейтін қалжыңдап.
– Ұзеке, мен денелілеумін ғой, бастықты жығып алып жатсам, қалай болады? – деймін күліп.
– А, сен жығып алмауға тырысып күрес! – дейді ол кісі.
Бөлмедегілер қосыла күліп, жұмыс арасында осылай әзілдесіп, бір жасап қалғандай болушы едік.
Бір жылдан соң Ұзекең республикалық "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетіне редактор болып ауысты.
1971-73 жылдары мен Мәскеуге оқуға бардым. Сол оқудың соңын ала Мәскеуге іссапармен келе қалған Ұзекең "Россия" қонақүйіне мені шақырып, Менделеев атындағы химия-технологиялық институтта оқып жатқан баласы Ерланмен таныстырған. Ерлан өлең жазады екен. Кейін қазақ университетіне ауысып, журналист мамандығын алған, қазіргі ақын Ерлан Бағаев сол жігіт.
Сол кездесуге Ұзекең:
– Сен оқуыңды бітірген соң бізге кел. Әдебиет пен өнер бөліміне бастық боласың – деді.
Ол бөлімде меңгеруші болып менің ескі досым, белгілі сыншы – ғалым Зейнолла Серікқалиев істейтін. Соны білетін мен:
– Зейнолла қайда барады? – деппін ғой.
– Зейноллаға да лайықты қызмет табылатын шығар, – деді Ұзекең күліп, – әзірше өз арамыздағы әңгіме болып қала тұрсын, оқуыңды бітіргенше ешкімге айтып, жария етпей-ақ қоя тұр, – деді Ұзекең.
Жазмыш деген сол. Мен оқуымды тәмәмдар – тәмәмдамастан 1973 жылдың жазында Ұзкең аяқ асты қайтыс болып кетті де, "Социалистік Қазақстан" газетінің бөлім меңгерушілігі маған бұйыра қоймады...
СӨЗ АРАСЫНДА
"Өтірікшінің куәсі қасында" дегендей, куә болған адамдардың көбі тірі жүрген кезінде өз басыма қатысты мына бір оқиғаларды қағазға түсіріп қоғаным жөн бе деп ойлаймын.
Қуанышбай Құрманғалиевті біраз жұрт таниды. Үлкені Шерхан, кішісі Жақауға дейін онымен қажаса қалжыңдасып жатады. Солардың бәріне сөзі өтеді, бәріне жұғымды жігіт.
Сол Қуанышбай 50 жасқа толғанда бір топ адамға қосып мені де шақырған қонаққа. Кілең бір ығай мен сығай дерліктей, аузын айға білеген азаматтар сайдың тасындай болып, сол үйдің төріне топтала бас қоса қалған екен. Қарап отырсам, бұлардың бәрі де шетінен шенділер мен шекпенділер. "Егемен Қазақстан" газетінің бас редакторы Шерхан Мұртаза, "Балауса" баспасының бас редакторы Қастек Баянбаев, "Жалын" баспасының бас редакторы Қоғабай Сәрсекеев, Энциклопедия бас редакторы профессор Рымғали Нұрғалиев, "Қазақ әдебиеті" газетінің бас редакторы Оралхан Бөкеев сияқты нағыз "сен түр, мен атайындардың" өздері. Кезегімен тост көтеріп, той иесіне мақтау айтып, қошамет білдіріп жатырмыз. Сөз кезегі келгенде Қуанышбайға деген көңіл жоралғысын білдіре тұрып:
– Осы мен сіздердің орталарыңызға қателесіп кіріп кеткен жоқпын ба? Кілең бас редакторлар мен баспа директорларының арасында қалай кіріп кеткенмін деп қысылып та отырмын, – дедім.
Сол-ақ екен, Шерхан ағам жұлып алғандай:
– Сәкен мырза, біз сені баяғының өзінде-ақ бас редакторлар сапына қосып қойған болатынбыз. Так что, шұрқ етпей сөйлей бер, – дегені.
Мұны еске алып жатқанымның да өзіндік себебі бар. белгілі жазушы Оразбек Сәрсенбаев 60 жасқа толды да, өзі басқаратын ұжымда ("Қайнар" баспасы) шағын қонақасы берген. Ол таза ғана Алматыда бар баспалардың директорларын шақырған екен, директор еместен жалғыз мені қосыпты. Шақырған уақытында бара қалсам, жігіттер жиналып-ақ қалған екен. Нұрмахан Оразбеков ("Қазақстан" баспасының директоры) тұрып:
– Сенің директорың қайда? – деп сұрады әдетінше әр сөзін соза керіле сөйлеп.
– Менде директор жоқ қой, – дедім мен.
– Қалай жоқ, "Жазушыда" емессің бе?
– Иә.
– Есенғали Раушанов емес пе директорың?
– Жоқ, ол "Жазушы" баспасының директоры, – деймін мен.
– Сен қай баспадансың?
– Мен "Жазушы" баспасының бас редакторымын.
– Мен де соны сұрап тұрғам жоқ па?
– Жоқ, сен "Сенің директорын қайда?" дедің ғой. "Менде директор жоқ" дедім мен. Өйткені ол менің емес, баспаның директоры ғой.
Түсінген жігіттердің бір-екеуі: "Апыр-ай, солай екен-ау өзі", – деп күлген болды.
Тек тұрмай, "Білім" баспасының директоры Жарылқасын Нұсқабаев та:
– Ә, сіз Есенғалидың орнына келдіңіз бе? – деп сұрады.
– "Жақсы адамға қайда да бір кісілік орын табылады" деуші еді, – өзіме тиесілі орным бар шығар, сақалды басыммен біреу үшін тойға келіп не көрініпті! – деп қалжыңдадым.
Жігіттер тағы күлген болысты.
– Жоға, жігіттер, Сәкеннің жөні бөлек, бірге істегенбіз, лауазымы үшін емес, құрдастығы үшін әдейі бөліп арнап шақырдым, – деді Оразбек.
Адамды шені мен шекпеніне қарай бағалайтын заманда не түрлі жағдайлар бола береді ғой. Қызметі үлкейген сайын өтімді де өктем, қызметі төмендесе, жуас та жасық, лауазымына қарай төрге озып, лауазымнан айырылған күні інілеріне жол беріп шегінетін қаншама пендені білем мен. Олар елдің бәрін өздеріндей көріп үйренген. Өзін емес, шенін сыйлап отырғанын іштей жақсы біледі де, сол тұрғыда ғана тарлау шеңберде ойлайтын дәрежеге дейін төмендейді. Кісі сыйлаудың басқа да түрі болады – ау дегенді олар бірте-бірте ұмыта бастайды. Кісілік, кішілік дегендер жайына қалып, шен мен шекпен ғана жораға жүрер жоралғы да солардан бастау алып жатады.
ПАРТИЗАН ҚАСЫМ ҚАЙСЕНОВ
Өз ұлын, өз ерлерін ескермесе,
Ел, тегі, алсын қайдан кемеңгерді.
ІЛИЯС ЖАНСҮГІРОВ
Жұрт не десе, о десін, осы қалада өз басым әрқашан арқа тұтып, асқар таудай көріп үйренген бір ағам бар. Араға айлар салып та, апталар салып па, кейде тіпті жыл өткізіп барып телефон соғатыны болады о кісінің.
– Ау, Сәкен дорогой, – деп бастайды сөзін амандық айтпас бұрын.
– Ассалаумәлейкум, Қасеке! – деймін мен де қуанғанымды барынша білдіріп-ақ қалғым келген үнмен дауысымды соза түсуге тырысып.
– Аликумассалам! Қал қалай?
– Қал жақсы, Қасеке! Жайшылық па?
– Жарайды онда. Жай ғой, – деп Қасекең телефонды тастай салады. "Менің қалімнің қандай екені бұ кісіге не үшін керек бола қалды?" – деп, дағдарған қалпымда қала берем.
Жайшылықта жасым кіші екен-ау деп мен көп хабарласа бермеймін. Айлар бойына жүздеспей жүре беретін де кездеріміз болып тұрады. Ал бір жеңіл-желпі нәрседен қысыла бастасам болды, ағасы бардың жағасы бар деп, салып ұрып со кісіге барамын. "Жан қысылса, жақынын табадыдан" емес, сөзім жерде қалмасына, қашан болсын қолынан келсе, көмегін аямасына, ақыл-кеңес айтарына сеніп барамын. "Оу, сен қайда кеттің көрінбей?" – деп тергеп жатқан Қасекең жоқ, күнде көріп жүргендей, екі күннің бірінде сәлем беріп жүргендей, мені бұрынғы дағдысымен жарқылдай қабылдап, мол пішілген құшағына алады да, жөн сұрайды. Мен күмілжи отырып бұйымтайымды айтқан болам. Қайталап сұрап, езіп – мыжып отырмайды, барған шаруамның ауыр – жеңіліне, жұмысымның салмақты – салмақсызына қарай не телефонын алдына алып, қолма-қол бұрай бастайды, не өмірі өзгермейтін қолқылдаған қоңыр костюмін киіп, "әйда, кеттік!" деп бұйырады.
Солпиып соңынан мен ерем.
Өзіме ғана меншікті "Ағам" деп отырған бұл адамның аты-жөні – Қасым Қайсенов. Иісі қазақ "партизан" деген атағын қосып атайтын әйгілі жазушы Қасым Қайсенов. Бұл жолдарды оқыса, о кісі тағы: "Мені саған жазушы деп кім айтты? Мен жазушы емеспін. Мен бар болғаны көргенімді көшіруші, оның үстіне, соғыста көргенімді ғана қағазға түсірушімін", – дер еді. Солай деуінде дау жоқ.
Өз басым Ұлы Отан соғысы атанған кешегі қанды қырғынға қатысып, тәуекел деп тас жұтып қайтқандардың бәрін де бөле-жармай батыр деп санайтын адаммын. Үстіңнен гүрілдеп бомба түспек түгілі, құлағыңның түбінен ызыңдап бірер маса ұшып өтсе де мазаңды алып бітеді ғой. Ал айлар, жылдар бойы аузынан ажал бүріккен аждаһамен алысу, алысу ғана емес, оны құртудың алпыс екі айласын ойлап тауып, омыртқасын опыру оңай дегенді кімнің ғана аузы барып айта алсын.
Әйтсе де соғысқа барып, аман айтқандар ішінен мен үшін Байыржан Момышұлы, Қасым Қайсенов, Рахымжан Қошқарбаевтардың орны өзгеше болады да тұрады. Бұл үшеуі маған ел арасына көп тарап кеткен, бәріміз білетін орыстың атақты үш батырының суретіндегі кейіпкерлеріндей болып елестейді. Баукең – Илья Муромец, Қасекең – Добрыня Никитич және Рахаң – Алеша Попович. Қазақтың бір суретшісі есебін тауып, тігісін жатқыза осынау үш қазақтың суретін салып шықса, Құдай-ау, қандай жарасып шыға келер еді деп те ойлаймын.
Баукеңмен көзі тірісінде бір рет тілдесіп, қол алып амандасқан пенде емеспін. Жазушылар одағына Баукең кіріп келгенде өзім сынды жігіттер танысын-танымасын қолдарын ала жүгіріп, жапатармағай амандасып, жік-жапар болып жататын. Мысы баса ма, сұсынан ығам ба, Баукенді зор тұтқан көңіл өзімді қорашсынуға көнбеді ме, әйтеуір, өз басым жақын жолап көрмеппін. Бірде жаздың күні "Қаламгер" кафесінде түскі ас ішіп отыр едім, бір шөлмек коньякты мойнынан қылқындыра ұстап Тоқаш ағам Бердияров келді қасыма. Күн болса күйіп түр, әрі жұмыстамын деп, мен ішуден азар-безер бас тарттым. Төр жақта Баукең мен Сәукең (Сәуірбек Бақбергенов) оңаша әңгімелесіп отыр екен. Тоқаң шөлмегін сүйрете ұстап солай тартты да, мен есікке беттегем.
– Слушай, вернись! – деп Баукең саңқ ете қалды.
Жалт бұрылып едім, саусағымен ымдап, мені шақырды:
– Забери его отсюда! – деп Тоқанды нұсқады.
– Как я заберу! – деп міңгірлей бірдеңе айтқаным есімде, әйтеуір қашқандай болып, қасынан тайсақтай берген едім.
Өмірімде Бауыржан Момышұлымен ауызекі тілге келіп көргенімнің бас-аяғы да, бетпе-бет таныстығым да осы ғана.
Ал Рахымжан Қошқарбаевпен Кәкімжан Қазыбаев бір рет, Қасым Қайсенов ең кемі төрт-бес рет "таныстырып" еді. Ол кісі "Алматы" қонақүйінің директоры да, мен ауылда тұратынмын. Оқтын-оқтын Алматыға соғатыным бар. Сонда жатар орын керек. Көкең бір рет ертіп апарып:
– Раха, мына Сәкен менің жерлес інім еді, ылғи мені іздеп жүре алмас, келіп-кеткенде орын жағына қарайласып тұрсаңыз, – деген қолқалап. Бірақ әдеті солай ма, әдейі жасай ма, Рахаң келесі келгенде "мені есіне түсіре алмай", мен болсам Кәкеңе сілтеме жасаудан тағы ұялып, қонақүйге орналаса алмай қала беретін едім.
Қасекең ол Кісіге еркін. Ылғи жетелеп апарып, желкелеп отырып орын алып беріп жүрді. Содан кейін ғана барып Рахаң мені "шырамыта" бастаған болатын.
Қасым Қайсеновтың атына ертеден қанық болсам да, танысып-білісудің сәті алғаш рет 1970 жылдың жазында түсті. Талдықорғанда тұратын біздің үйге бір күні кештете Қасекең бастап Әділбек Абайділданов, орыс ақыны Сергей Киселевтар кіріп келді. Ол кезде көркем әдебиеті насихаттау бюросы деген бар еді. Сол бюроның атынан жазушылар топ-топқа бөлініп, оқтын-оқтын ел аралап тұратын. Мен Мәскеуге оқуға жүргелі жатқам, әлгі бюроның төрағасы қазіргі үлкен жазушымыз Сайын Мұратбеков еді де, өзі де Мәскеуде екі жыл оқып келген болатын, ондағы жұрттың ауқымын біледі, азды-көпті азық болсын деген болуы керек, әлгі топқа мені де іліктіріп, құжат, қаражат қоса беріп жіберіпті.
Қасекеңнің атын естіп, кітаптарын оқып жүретін едім. Аңыз боп тараған көп-көп әңгімелерінің жаңғырығы маған де жетіп жататын. Енді, міне, сол Қасым, партизан Қасым Қайсенов тірі қалпында біздің үйде болып, ертесінде бәрімізді бастап, жарты ай бойы Ақсу, Талдықорған аудандарының шаруашылықтарын араладық.
Мен көбіне Қасекеңнің аузына қараймын. Ә дегеннен – ақ өзіне үйіре баурап алады екен. Мені баяғыдан білетін бауырындай іш тартып, не жазып, не қойып жүргенімді де сұрап біліп алды. Мен де үйрене бастаған едім. Бірақ...
Алғашқы күндердің бірі болатын. Бір үйде түстеніп отырғанбыз. Қасекең әлдене сөз ыңғайына орай маған: "Ой, енеңді...", – деп жібергені.
Үлкен адамнан ести қоям деген сөзім емес. Ерсілеу болып көрінді. Оның үстіне, үстімнен құс ұшырмаймын деп жүрген орда бұзар отыздағы кезім, қабақ шытып қалсам керек, асқа отырар алдында сыртқа барып, қол жуып келе жатыр ем, алдымнан Қасекең шығып, мені өзгелерден оңашалай берді де:
– Сен осы менің енеңді боқтағаныма ренжіп қалдың – ау деймін, солай ма? – деп сұрады.
Әлі де бұртиыңқырап, "иә" дегендей бас изедім.
– Қой ренжіме, менің де оспадар қылығым аз емес, жасы кішілерге солай дей салатыным бар, үйренгендер кек тұтпайды. Зілсіз боқтау ғой, – деп арқамнан қағып тұрды да, – Әй, дегенмен, сенің енең де менен кіші шығар – ай, өйткені менің тұңғыш баламның (қазір жоқ) аты Жүсіпбек, өзі сенімен жасты еді. Солай, енеңді..., – деп, тағы бір сілейтіп, Қасекең ішке аяндады.
Енді өкпелеудің де, ренжудің де реті жоқ екенін сезіп, мен соңынан ілестім.
Әділбек Абайділданов аса аңқылдақ, ақкөңіл, тап-таза ақын ғана болып жарала салған, алды бар да, арты жоқ адам еді ғой. Оның үстіне, кірпияз, күй таңдағыш. Сыланып-сыйпануы да біте қоймайды. Бұлардың әзіл-қалжыңдары да қызық, "қағысып" қала береді. Әдекең күйгелек, Қасекең саспас сабырлы. Бірі қарпып, бірі тарпып, дегендей, ойындары шынға бергісіз, бірақ Қасекең қонжығының қылығын қызықтаған аюдай Әдекеңді олай бір, былай бір орап, тырп еткізбейді. Тырнақ батыра ызаландырып та алады. Ақын күйіп-пісіп, шыр-пыр болады да қалады. Әйтсе де Қасекең бойына біткен сезімтал сұңғылалығына бағып, Әдекең талантын аса бағалайтынын аңғартып жүрді. Өзіде аудиторияны ұстай біледі, тыңдаушыларының құлақ құрышын қандыра әңгіме айтады. Көзімен көріп, қолымен ұстаған оқиғалар төңірегінде тігісін жатқыза майын тамыза айтқан мысалдап сөйлейтін тапқыр, өткір сұлу сөзі, өлең оқу мәнері қосылып түгел ұнап, өзі соған сүйсіне қол соғып, қошеметтеп отырады. Сергей Киселев та орыстың бір тамаша ақыны болатын. Үшеуіне ергеніме мен де мәзбін. Қасекеңнің сұңғылалығына, өзі айтқандай, "сомадай болып" кісі қабағын аңғарғыштығына сол жолы тәнті болғам. Әдекең ақындық адуындылығымен артығырақ кетіп қалғанда да, бұл кісі көңіліне қатты тимей, әріден орағытып, әжуасының өзін әдемі әзілмен аяқтап отырады.
Сондай аңғарымпаздығына кейін де көп-көп көз жеткізіп күрдім. Осыдан жеті-сегіз жыл бұрын тағы телефон шалып:
– Оу, Сәкен, – деген, – менімен Бақанас жаққа барып, Іле бойлап, құс атып, балық аулап қайтуға қалайсың?
– Айтсаңыз болды ғой, аға. Сізге еріп Тескентау болса да жүре беруге әзірмін ғой мен! – деймін елпілдеп.
– Ендеше, дайындал.
Жүрер сәт таяғанда тағы телефон соғып тұр:
– Осы сенің Есләм деген жігітпен, Зікібаевты айтамын, араң қалай еді?
– Е, жақсы ғой.
– Сол да ере жүрем деп еді, қарсы емессің бе?
– Жоқ, ә!
Сөйтсем, ақсақал өзімен сапарлас болмақ екі адамның жарасымы қандай, бірге жүргенде бір-біріне кіржиіп, кіділік көрсетіп, сыйыспай қалмас па екен дегенді ойлапты. Ішке түйдім де қойдым.
Кісіге ренжігенін де өзгелерге ұқсап өзеуреп жатпай, көзімен, үнімен сездіретін. 1985 жылы:
– Әйда, екеуміз Украинаға барып қайтайық, – демесі бар ма ағамның. – Мен саған өзім соғысқан ормандарды аралатайын. Ел көресің, жер танисың. Хохолдың қыздарымен таныстырам.
Сол жылы Чернобль оқиғасы болып, жұрт Қара теңізге де барудан тайсақтап жүрген. Соны ойлап, оны – мұны сылтау айтып, барғым келмеді.
– Барып қайттым. Чернобль түк қылған жоқ. Ондағы жұрт та есен – аман, – деді маған кейіннен Қасекең.
Көмейінде не тұрғанын айтқызбай ұқтым да, оңбай қателескенімді аңғарып, үндемей құтылдым.
Қасекеңмен енді бір ұзақ сапарлас болуым бертінде еді. Осыдан бірер жыл бұрын Республика Жоғарғы Кеңесіне депутаттыққа кандидат болып тіркелдім де, сайлау алдындағы ел аралап, өзіңді таныту кезінде қасымда болар адам іздедім. Аты алашқа мәлім дейтін, өзіме көңілі жақын ба деп жүрген бірер әріптес азаматқа қолқа салып көріп едім, мені олқы – сынды ма, өте қоюыма күмәнданды ма, әйтеуір, "онықы – мұнықы, анау еді, мынау еді" деп, қашқақтайтын ыңғай танытқан. Ондайда Қасекеңнен басқа кімім бар ақыл салатын. Бірақ әлі қыс іші, жасы болса анау, қозғала қояр ма екен деген күдігім де жоқ емес, не де болса деп, телефон соқтым. "Осылай да, осылай, ініңіз бір іске тәуекел деп кірісіп кетіп еді, демеуші дейтін атымен жоқ, жебеушім өзіңіз болсаңыз", – деп қолқаладым.
– Е, бопты. Сен айтсаң, мен қайда бармаушы ем! – деп елп ете қалды Қасекең.
Менімен қарсыластардың бірі аты жұртқа белгілі палуан Әбілсейіт Айханов еді. Алакөлде алғашқы кезіккен күні-ақ Қасекеңе орынсыз килігіп, ретсіз тиісіп: "Сәкенге ергеніңіз қалай, батыр батырға еруі керек қой", – деп бұртия сөйлеп, қомпылдай берді. Сол сөзін әлденеше рет қайталап айтты. Шыдамы таусылған Қасекең:
– Әй, сен өзің, күмпиген күшің болмаса, тауықтың миындай миың жоқ мылжың екенсің ғой, – деп салды. – Мен сенің әрбір күрескеніңді көріп қызықтап, сыртыңнан сүйсініп қол соғып, қолпаштап жүруші едім. Бірақ саған қалай ерем? Мені де жұрт жазушы, Жазушылар одағының мүшесі деп жүрген жоқ па, ендеше Сәкен Иманасов сияқты жазушыны қолдамай, саған еріп есек миын жеппін бе, қой, шырағым, оныңды! – деп тыйым тастаған.
Ал екінші қарсыласым – облыс әкімшілігінің қызметкері Әбдірахманов Камал деген жігіт. Ысқаяқ, тісқаққандығын байқатады. Бізден бұрын барып елді аузына қаратып алғанға ұқсайды. Аудан әкімшілігі де бірауыздан соны қолдайды. Бұрын өзіме дос болып жүрген азаматтардың біразы көпе-көрнеу қыбыжықтап, көздерімен жер шұқып қалыпты. Қай шаруашылыққа барсақ та: "Камалға дауыс беру керек ", деген "шешендер" алдымыздан шыға келеді де, үлкен – кішіге жел беріп, жетелеп ала жөнелді. Қасекең барын салып, мәмлеге шақырып, қаншама таусыла сөйлесе де, Мұзды мұхиттай сірескен жұрт көңілін жібіте алмай әлек, мен де ыңғайсыздана берем. Ел арасына да іріткі түсе бастады.
Бір совхозда өзім алдынан дәріс алған ұстаздарымның бірі жолықты. "Қасеке, бұл кісі менің мұғалімім боған", деп таныстырып қойдым.
Не керек, жиын үстінде әлгі ұстазым да басшыларға жалпақтап: "Сәкенге де, Камалға да дауыс берейік", – деп жалпақшешейлікке салмасы бар ма.
Қасекең әлденені шұқшиып жазып жатыр еді, бір жапырақ қағазды стол үстімен маған қарай жылжытып жіберді. Оқысам өлең екен. Добалдай әріптермен:
Өзің де бір невезучий немесің,
О дорогой, амалың жоқ, көнесің.
Ал мынадай міңгірлеген ұстаздың
Ұрайын мен енесін! –
деп жазыпты.
Мен күлдім де, бас бармағымды көрсеттім. Өзі де маған қарап жымиып қояды.
Сол жолы Қасекең маған арнап мұндай өлеңдердің бірнешеуін жазды.
Колхоздар мен совхоздардың клубтары суық болады екен. Сахнада отырып мен қалтырай бастаймын. Қасекең былқ етпейді. "Маған суық тимейді, етім үйреніп кеткен", – деп қояды. Біресе Абайша:
Иә, солай, қалтырарсың, тоңарсың.
Халқың надан болған соң,
Қайда барып оңарсың, —
деп, біресе:
Қайран сөзің қор болды-ау,
Алакөлдің езіне! —
деп, кейде өзінше:
Тұмсығынан ұрам ба?
Бомба тастап қырам ба?
Ел сенікі, дорогой,
Не жасаймын бұларға, —
деп жазып жібереді. Мен оларын бүктеп қалтама салып қоямын. Аяқ астынан ағамның ақын болып кеткеніне таңқалдым. "О, жасымда мен де өлең жазғам", – деп күлімдейді Қасекең. Мына өлеңдерін оқып, "жазса, жазған шығар – ау" деп ойлаймын.
Біреуді мақтауға келгенде қиынсызды да қиыстырып жіберетін қазақ емеспіз бе, сол жиындардың бірінде Камалды жақтап сөйлегендердің бірі қызы – қыза келіп: "Ауыл-ауылдағы зираттарды қоршатып, көне мазарларды жөндеуден өткізген, тіпті аудан орталығына Қабанбай батырдың ескерткішін тұрғызып, стадион салдырып берген де Камал", – деп жіберді. Сонда Қасекең:
– Осы ауданда елу мың ел бар, басшылары, басқалары бар деуші еді, түк бітірмей жүр екенсіңдер ғой, олай болса, Камалжанды ғана қалдырып, қалғандардың басқа жаққа көшіп-ақ кетпейсіңдер ме? – дегені шыдамай.
Ешкім дәлел айтып даурыққан жоқ.
– Ыңғайсыздау болды ма, қалай! Әй, бірақ өздері де сөз емес сөзді айтып..., – деп Қасекең жиын соңынан маған қарап күле сөйлеп жүрді.
Соғыс туралы, партизандық өмірдің небір тар жол, тайғақ кешулері жөнінде Қасым Қайсенов жазған кітаптар үлкен – кішінің бәріне қызғылықты ғой. Ал ауызекі әңгімесі одан да қызықты. Өз әуен, өз ырғағымен айтылатын Қасекең әңгімелерін жүз қайталап естісең де жалықпайсың.
Ұзақ күндер бірге жүріп, Қасекең сол әңгімелерін әрі сабақтай түседі. Ара-тұра таныс – бейтаныс адамдарға беретін мінездемесі көбінесе мірдің оғындай дәл тиіп жатады. Сөзі – сыбыр, ісі – жыбыр адамдарды ұнатпайды. Қулық сауып күн көргісі келетіндерді ит етінен жек көретінін жасырған емес.
– Сенің анау достарың бар ғой, – деп, бірде маған жақынырақ жүретін бірер жігіттің атын атады, – соларды айтам. Бірі – ушкурник (онысын ұға қоймадым), ал анаусы саған түбін тірлігінде көрсетпейтін батып тұрған зәндеменің өзі.
Мен үндемей отырып қалсам керек:
– Оу, сен жаратпай қалдың – ау деймін. Көрерсің өзің – ақ әлі, – деп әрі қарай таратып жатпады.
Кейін Қасекең айтқан мінездеменің шындығына көзім жетті ғой. Мінезі ғана емес, іс-әрекет, қимыл-қозғалысы да өзгеге ұқсамайтын кесек, ірі. Ауылда тұратын Серік Толғанбаев деген мал дәрігер досым бар еді. Соның үйінде екі-үш күн қондық. Алғашқы күні Серік бір көкмойын шөлмекті жылтыңдата беріп еді, Қасекең:
– Қарағым, бұл не? – деп сұрады.
– Ішімдік қой, аға. Есігімді алғаш рет ашып отырсыз, – деп ыдыстарын ыңғайлай бастады.
– Қоя ғой оныңды. Өздерің болмасаң, мен кәрі адаммын, татпаймын, – деді.
Серік сасқалақтап, әлгісін әрі ысыра салған. Келесі күнгі кеште сол орнында тұрған шөлмекті ымдап, Қасекең:
– Серік, мынауың немене? – деп тосын сұрақ қойды.
– Кешегі арақ қой, аға. Алып қоймаппын ғой әріге, – деп тағы састы.
– Жоқ, ол неге тұр?
– Кеше сіздерге құям ба деп, ішпеймін дегенсін, енді...
– Кеше ішпесек, бүгін тағы қолқалауға болмай ма өзі?
– Болады, аға.
– Болса, қолқалап көрмейсің бе?
Серік оймақтай рюмкелерін әкеле беріп еді, Қасекең маған қарап:
– Айт мына досыңа, менің қандай ыдысты қалайтынымды, – деді.
Мен кемі 300 грамм болатын үлкен бір бокалды нұсқадым да, толтыра құйғыздым. Серік тағы да сөз естіп жүрем бе дегендей, қолы қалтырап әрең-әрең толтырды – ау.
Қасекең алдындағысын қағып салды да:
– Енді әлгіден азырақ етіп бір қайталап жібер де, жинап таста, – деді.
Серіктен дегбір кете бастады. Ұнаған бір үйінде осылай алдындағысын сыпыра жеп, опыра ішетін Қасекең, үй иесінің қылдай бір қылығы жақпай қалса болды, қаншама қиылып, жік-жапар болып, асты-үстіне түскенімен, бірер шыны шәй ғана ішіп: "Мен кәрі адаммын ғой, қарағым. Демала тұрайын", – деп дастарханнан ығысып кете береді.
Оңаша қалғанда: "Әлгі жігітіңнің жілігі татымсыздау екен", – деп, бірер сөзбен мінез-құлқын дәл айтып береді.
Ондайын өзім де іштей сезетін болғандықтан, дау айтып, сөзді ұзартып жатпаймын.
Кейде өзімді де "ондырмайды". Сол Серіктің үйінде бір қылығым жақпай қалды ма, қайдам:
– Әй, Серік, – деді, – сен ғой мына досыңа жатып жастық, иіліп төсек болып жүрсің. Мен де сомадай болып соңына ілесіп келем. Ал бұл екеумізді аса менсініп жүрген жоқ. Көкірегін көрдің бе, көк тірейді.
Не деп дау айтайын.
Бір көрген адамның аты-жөнін өлсе ұмытпайды екен.
Сол сапардан оралғаннан кейін үш-төрт айдан соң:
– Оу, Сәкен, – деп телефон соқты. – Сенің анау бір дәуқара інің бар еді ғой. Еркінбай деген. Соның адресін дәл айтып жіберші. Өскемен жаққа бармақ едім, жолшыбай соған соғып, демала кетейін.
Масқара болғанда, інімнің адресін өзім де білмейді екенмін. Сондықтан:
– Қасеке-ау, қазақ жерінің бәрі партизан Қасым Қайсеновты біледі ғой. "Кім бар-ау?" деп жетіп барсаңыз, қарсы алмайтын ел бар ма, – деп қалжың айтқан болам.
Қасекең мұндайда: "Ия, солай", – деп қоя салады. Ұнатқаны ма, ұнатпағаны ма, құптағаны ма, жоқ па, онысын өзің пайымда.
Өзі аға тұтқан адамдарды, әсіресе Жұмағали Саин жайлы соншалық кішілікпен көп әңгімелер айтады.
– Баукеңмен араңыз қалай болып еді, Қасеке? – деп сұрадым жол үсті бір әңгімеде. "Екі қошқардың басы бір қазанға сыйысты ма екен" деген де күдігім бар еді.
– Қалай болушы еді, осы өзіміз сияқты. Бауыржан да, өзі айтқандай, ет пен сүйектен жаралған ғой, – деп бір қояды да, – біреудің үйінде әлдеқалай Баукеңмен дәмдес, дастархандас бола қалғаным бар емес пе. Ең төрде Баукең. Жұрттың назары да сол кісіде. Қызып отырғамыз. Орынсыз киліктім бе, сөзін бұздым ба, білмеймін, бір кезде маған мұрты тікірейе қарап, орыстың жаман бір боғауыз сөзімен сықпырта салғаны. Менде де қайбір ақыл бар, қарсыласа кетейін деп тұрдым да, өзімді өзім тежеп қалдым. Үзілісте дәлізге шықсам, Баукең оңаша темекі тартып тұр екен, қасына таяп келіп: "Бауке, жаңа ғана мені еш кінәсіз қыжыртып өттіңіз. Сіз көп оқып, көп тоқыған адамсыз, мен болсам – тұрған бойым мынау, оның үстіне, орман ішінде жүріп орыс, хохолдың жеті атадан жіберетін боқтығының неше түрін үйренгем. Әлгіңде бетіңізден алып, "олай емес, былай деп" оттап кетсем, қайтер едіңіз? Сізде не абырой қалар еді, мен не барқадар табар ем?" – дедім.
Баукең бетіме бажырая қарап тұрып, таяп келді де, екі құлағымнан ұстап өзіне тартып алды да, былш еткізіп маңдайымнан сүйді. Сүйді де, ләм-мим деместен, бұрылып жүре берді.
– Қалған тірлігімізде "әй" деп жүз шайысқан емеспіз, – деп Қасекең бір тоқтады.
Ал Рахымжан Қошқарбаев екеуінің зілсіз қалжыңдарының қаншама рет куәсі боп көргенім бар, ол өз алдына бір бөлек әңгіме.
Қатарлас жүрген, сырлас, сыйлас болған Жұмағали Саин, Сырбай Мәуленовтер жөнінде де есте қаларлықтай етіп нелер бір қызық хикаялар шертеді. Замандастарының әр сөз, әр қылығын әспеттеп әңгімелер айтады. Оларын өзі жазар деп, бұл жерде қайталап жатқым келмейді.
Таяуда тағы бір шаруамды айтып, араласа қойыңыз деп, телефондасам, Қасекең азырақ тұмауратып жатыр екен:
– Әй, Сәкен, сен де қазақтың белгілі азаматының бірісің, өз шаруаңды жұртқа итере салуды қашан қоясың осы? Табалдырық тоздырғың келмейтін өркеуде екеніңді білем, әйтсе де тоныңды алып қалмас, осы жолы өзің бар. Тоныңды алып қалса, менің соғыстан қалған біршама қару-жарағым бар, қорқытып, қайта алып берем, – деп ұрсып-ақ тастады.
Күллі адамзат баласының қамын жеп, қамығып жүргендей болып көрінетін немесе көрінгісі келетін де азаматтарымыз бар. Солардың бірінің алдына ісің түсіп бара қалшы, қол ұшын бермек түгілі, пәлесі жұғып кете ме, беделіме нұсқан келтіріп алам ба дей ме, азар да безер болып, аяғына да отырғызбас еді. Адамзаттың өзі әрбір жеке адамдардан тұратынын о шіркіндер ескеріп жатпайды. Ондайлардан гөрі Қасекеңнің жеке бір адамға, біреуі арқылы он адам, жүз адамға жасаған қолма-қол жәрдемінің өзі артық. "Жақсыдан –шарапат" дегенді қазекең соларға айтқан. Сол ағалап, артынан еріп жүрген Қасекеме әлі күнге өз үйімнен дәм татырып та көрмеппін. Кейде бір мені "сараңсың" деп қағытып жүретін құрдастарымның көзінше:
– Әй, Сәкен, – дейді Қасекең. – Мені білесің ғой, көп болса, екіге бөліп бір шөлмек коньяк ішетінім бар, сол қашан болады?
– Қасеке – ай, орыс орманына әрең сыйған алып тұлға батырсыз, біздің құжырадай қуыс бөлмелерімізден сізге отырар орын таппай жүрмін ғой. Пәтер кеңейіп жатса, көреміз ғой әлі, көп жасайтын сияқтысыз ғой, асығатын не бар, – деп жуып-шайып құтыламын.
Қарқылдап күліп кете береді Қасекең.
Биылғы Республика күні қарсаңында біраз адамға ордендер мен медальдар тапсырылып, "Халық қаһарманы" деген атақтар берілді. Сол атақтың бірі Қасекеңе де тиіп қалар ма деген үлкен-кішінің үміт – дәмесі көп еді. Солардың бірі Қасекеңе телефон соғатын көрінеді:
– Қасеке, батыр атағын алып қала ма деп едік, амал қанша, біздің қолда емес, – деп жұбатады ғой баяғы.
– Әй, пәленше, – дейді Қасекең, – батыр атын бермесеңдер, бермей-ақ қойындар, жасым сексенге таяғанда енді мені жұрт қорқақ деп атар деп пе едің? – деген екен.
Шынында да, деп ойлаймын мен, жақсымызды көрмеуге келгенде, жүйрігімізге жүлде бермеуге келгенде, алдына жан салмайтын елміз – ау осы.
Құдайға шүкір, соғыс кезінде ерлік көрсеткен, ресми түрде батыр атанған ағаларымыз аз емес. Бірақ солардың көбін қалың ел біле бермесі ақиқат. Ал Баукең, Қасекендердің есімі ел ішіне аңыз болып тарап, жұрттың бәрі баяғыда-ақ батыр санап кеткен. Бұлардың соғыста көрсеткен ерлігін айтпағанда, сол сұрапыл жылдар суретін кейін қағазға түсіріп, келер ұрпаққа үлгі, сабақ болу үшін жасаған әдеби ерліктерінің өзі неге тұрады! Кеш қалып жүретін қазақылық кімге бармақ тістетерін кім білсін. Есімі ертең-ақ ел есінен шығып кететін қаһарманның көптігінен не пайда?! Мұны оқыса, Қасекеңнің: "Мен саған Батыр атын алып бер деп айттым ба? Әлде өзіне лайық атағын ала алмай өткендерден менің жаным артық деп пе едің?! Болмаса: "Батыр деген аты жоқ, жұрт "қорқақ" деп жүре ме деп қорқасың ба?" – деп ұрсып тастарын да сезіп отырмын.
Бірақ не де болса, жазылып кетті енді.
Қасекеңнің менен де гөрі жақсы көретін, менен де гөрі жақын тұтатын қаламдас інілері бар да шығар. Ол жайлы өзі маған айтып көрген жоқ. Мен де сұраған емеспін. Өз тұстастарым ішінде марқұм Сағи ақынды айрықша бағалайтынын кейбір сөздерінен аңғарып қана қалатын едім. Ал өзім үшін ол кісі, әңгіменің басында айтқандай, асқар тау сияқты көрінеді де тұрады. Іргесінде ұзыннан сұлап Алатауы жатпаса, Алматыдан да сән кетер еді, сол сияқты Қасымы, Қасым сияқты сирек туар, аты аңызға айналған ұлдары болмаса, қазақты да кім танып, кім білер еді.
Біз үшін қасымызда қарайып Қасым Қайсеновтер жүруінің өзі де бір мәртебе. Кісіліктің құны түсе бастаған қазіргі заманда Қасекендердің арамызда болуы да көңілге медеу.
Жұрт не десе, о десін, омырауында Батырлық белгісі болсын, болмасын, ол күні кеше ғана арамыздан кеткен Баукең ағасы сияқты қазақтың өзгеден бөлек жаралған, басқа жұртпен салыстыруға көнбейтін мәрт ұлдарының бірі. Батыры. Партизаны. Жазушысы.
Жасай беріңіз, менің партизан Ағам! Ұсақтап бара жатқан құлкеуде тірлікті көлегейлей түсу үшін де Сіз керексіз.
Хабарласып тұрыңыз, Қасеке!
"ПАРАСАТ" ЖУРНАЛЫНЫҢ СҰРАҚТАРЫНА ЖАУАП
1. Сіз Қасым Қайсенов туралы ойлағанда, ең алдымен қай қылығы есіңізге түседі?
2. Ол кісі туралы әрқилы әңгіме көп қой, оларды Сіз де естіген шығарсыз. Есіңізге түсіріп көріңізші. Сапарлас болдыңыз ба?
3. Алып денелі батыр адам дегенмен де, Қасым ағаның көңілі бос көрінеді. Қайғырса, егіліп жылап қоя береді дейді. Сол рас па?
4. Қазақ мемлекеті Қасым аға секілді қай ұлына құрмет көрсете алған жоқ деп ойлайсыз?
5. Қасым ағаға көңіліңіз қалған кез болды ма?
6. Баспасөзде қай ерекшелігі көрінбей жүр?
1. Өзінен жасы кішілердің бәріне құшағын кең ашып, әрдайым: "Ой, дорогой! Ой, золотой", – деп еміреніп, маңдайынан сүйіп жүретін Қасекең кішірейтіп теңегеніме кешірер, ауылды жерде бала кезде көп байқаған балапан басып шығаратын тауықты елестетеді көзіме. Аспандап жүрген қарақұстың көлеңкесі көрінсе де, себелеп жаңбыр жауса да, күн ысып кетсе де, барша балапанын қос қанатының астына алып, қыт-қыттап, қымтап жауып жүретін еді ғой. Бұ кісінің де көлеңкесі күндік жерге түсіп, бәрімізге қамқор болып, хал сұрап жүретіні соған ұқсайды. Біреулерге бұл қыранды күйкентайға теңегендей көрінер, бірақ менің шын сырым осы.
2. Үстіміздегі жылы "Жазушы" баспасынан "Партизан Қасым Қайсенов" деп аталатын жақсы бір кітап жарық көрді. Соның ішінде Қасекеңнің ұлы – кіші бірқатар замандастарының қатарында менің де әлгі кітап аттас очеркім бар. Сонда ол кісімен алғаш танысқаным, араласқаным, құраласқаным, сапарлас болған кездерім біршама баяндалады. Атақты партизан ағамыз жайлы әңгімелерді өз аузынан да, өзгелерден де көп естіп, көп тыңдаған адаммын. Сырағаң (Сырбай Мәуленов), Баукендермен (Бауыржан Момышұлы) сөз қағыстырып, әдемі әзілдескен жарасымды қалжыңдары жайлы бәріміз де білеміз. Ол жайлы өзі де айтып, жазып жүр.
Рақымжан Қошқарбаев екеуінің әзіл-қалжыңы неге тұрады! Бірде ауылдан екі жақсы жолдасым келе қалды да, қонақүйден орын керек болып, Қасекеңе телефон соқтым. "Жүре қой", – деді де, жетелеп Рахаңа ("Алматы" қонақүйінің директоры) алып барды. "Солай да солай, мына Сәкеннің елден екі досы келіп қалыпты, бір жайлы люкс бөлме бере ғой", – деп жатты. "Жоқ, ешқандай орын жоқ", – деп Рахаң деген зар қағып жолатар емес. Қасекең едәуір – ақ жалынды да, бір мезетте бөлме ортасында талтайып тұра қалып, Рахаңа қарата орыс боқтығының біразын пулеметтен атқандай боратсын келіп. "Жүр, кеттік, – деді маған. – Алматыда бұдан басқа да қонақүй құрып қалмаған шығар" – деп есікті жұлқи ашып шыға беріп едік.
– Қасеке, Қасеке, сәл сабыр ет. Тағы бір бұрқырата боқтап жіберші орысшалап, ең жақсы люксті берейін, – дегені ғой Рахаң мәз болып.
Осы қонақүйге байланысты тағы бір әңгіме есіме түседі. Қасекеңе ауылдан келем деп хабарласқан досыма бөлек бөлме алып беріңіз, бүгін келмек еді деп тағы жалындым. Болады деп, аты-жөнін, қашан келетінін жазып алды. Құдай атқанда, әлгі досым келмей қалды да, екі-үш күннен соң жұмысқа келсем, жігіттер: "Мынаны Қасекең тастап кетті", – деп, бір бума қағаздарды ұстата салды. Қарасам, қонақүйдің есеп – шоты, "үш-төрт күнге пәлен сом қарыз болыппыз, тез төлеңіз", – деген сұп – суық ескертпесі де бар. Әжептәуір қомақты сома көрсетіліпті. Зәрем ұшып, Қасекеңе хабарласайын. "Қайт дейсің маған, қонақүй керек деген сен, олардың бронь-сронь дегені бар, әйтеуір бос ұстап тұрған бір бөлменің екі-үш күндік құны сондай көрінеді ғой. Өзің төлерсің бірдеме етіп, әйтпесе, мен Рахымжанға не бетімді айтамын?", – дейді. Күйіп-пісіп мен әуре. Сөйтсем, бұл да маған сабақ болсын деп жасаған қыры екен. Ерінбей-жалықпай, әлгі қағаздарды дайындап жүрген үлкенге де, кішіге де жасайтын кісілік, өзі әрдайым уәдеде тұра білетін мәрттікті өзгеден де талап етудің сондай бір жоралғысы екен. Оспақпен жеткізгені. Кейін түсіндім, бірақ не істерсің...
3. Еңіреп, егілгенін көрдім деп өтірік айта алмаймын. Ет пен сүйектен жаратылған адам ғой, пенде болған соң, ондай-ондай да қылығы бар шығар, қайдам...
4. Қасекең тірісінде өзіне тиесілі құрметтің бәрін де көрді, көріп келді, әлі де көре беретін болады. Қызмет ет те міндет арт үдесінен шығудың бір үлгісі де өзі. Әйтпесе, біз тіріні тірісінде қадірлеуге жоқ халықпыз ғой. Еңбегіне орай құрмет көрмеген өткендер де, құрметтелмей келе жатқан қазіргілердің де ел билеушілерге өкпесі жоқ-ау деп ойламаймын.
5. Оқта-текте Қасекеңмен преферанс ойнайтыным бар. Сол кезде мазақтап отырып, "Ауыл үйдің асық ойнап жүретін балалары екенсіңдер ғой әншейін" деп кекетіп күліп отырып ұтып алып, ренжітіп жіберді. Содан басқа өкпем болған емес. Болмайтын да шығар.
6. Соңғы кезде Қасым Қайсенов жайлы жазсақ та, әңгіме айтсақ та, ол кісінің соғыстағы ерлігі, жекебас ағалық өнегесі, тәлімі, кісілік қасиеті сөз болады да, шығармашылығы қаға беріс қала береді. "Партизан жазушы" деп қосып айтамыз, бірақ жазушылығын тұтас парақтап ашып көрсетер, анық толғап танытар еңбек аздау ма деп қалам. Енді осыны да бір ескеріп көрсек деп ойлаймын.
МЕНІҢ ҰСТАЗЫМ - ҚАБДОЛОВ
Орта мектептің соңғы класында оқып жүргенде менің қолыма "Өмір ұшқыны" аталатын көлемі шағын қызыл мұқабалы кітап түсті. Авторы – Зейнолла Қабдолов. Кітаптың алғашқы бетіңде күлімдей отырып түскен келбетті жас жігіттің суреті де бар екен. Әсіресе өзіңе жылы ұшырай қараған мейірлі жанары жалт қаратпай қоймайды екен. Қолдан тастамай оқып, әлде кейіпкерлері де біз сияқты жастар (мен өзім мектепті сәл кешеуілдеп бітірген адаммын) болғасын ба, солардың әр қылығы, әрбір сөзі мен әрекеті айрықша әсер етіп, құрбы-құрдастарыма әңгімелеп беріп, күн сайын мектепке де оқулықтармен бірге алып келетін болып алғам. Сол кезде Зекең сөзіне жазылған "Жайық қызы" әнін де құмарта тыңдап жүргенбіз.
Бір күні кітапты тағы ақтарып отыр едім, әдебиет пәнінен дәріс беретін сүйікті мұғалімімнің бірі Сара Стамбекова:
– Ә, Зейнолланың кітабы екен ғой, әкелші, көрейін, шықты деп естіп едім, бұл жігітпен біз университетті бірге бітірдік қой, – дегені.
"Әй, айта береді – ау адам деген, әйтпесе, мынадай кітап жазған адам біздің апаймен қалай бірге оқи қойсын!" – деп ойлап едім мен. Шынында да, Сара апамның сөзі күпірлік сияқты болып көрінгені рас еді.
Обалы не, ол кезде жап-жас Сара көрікті кісі еді (қазір мөлшерлеп отырсам, әлі отызға жете қоймаған келіншек еді, күйеуі аудан прокуроры). Сол прокурордың інісі Марат (қазір Есік қаласында тұрады) менімен бірге оқитын да, мен ол үйге жиі бас сұғып тұратын едім.
Кейін ҚазГУ – де оқи жүріп, осы оқиғаны Зекеңе айтып едім, ол кісі:
– Иә, бірге оқып едік, қазір қалай, ей, өзі, сол бұрынғыдай әдемі ме? – деп, енжар қалмай, сөзіме қызығушылық танытқан. Көмейінде Сара мұғаліміме деген ыстық бір ілтипат барын да аңғарып қалып едім.
Қазақ университетінің филология факультетіне сырттай оқуға түскем. "Лениншіл жас" газетінде қызмет атқарып жүрдім.
Ара-тұра газеттер мен журналдарда бірлі-жарым өлеңдерім жарияланып тұратын. Соны көзі шалған болуы керек, кезекті бір емтихан үстінде Зейнолла ағамыз:
– Сәкен, сен ақынсың ғой, соңғы жазылған бір өлеңіңді оқы. Сол өлеңнің дәрежесіне қарап баға қоймақ ойым бар, – деді.
Сол кезде жазылған "Жолдаяқ" аталатын өлеңімді зуылдатып оқып бердім. Зекең бар зейінімен тыңдап алды да:
– Жақсы өлең, бірақ, – деп бір сәт ойланып қалды, не дер екен деп мен отырмын, – кәдімгі он бір буынды қара өлең үлгісіндегі шығармаға соған лайық ұйқас керек. Сен шалыс ұйқаспен жазыпсың. Шалыс ұйқас жыр түріне көбірек жарасады. Есіңде болсын.
Сөйтсе де, көркемдігі үшін жоғарғы баға қоятынын айтты. Менімен бірге Сәбит Баймолдин де оқитын еді.
– Аға, мен де ақын едім, мен де өлең оқып берейінші, – деп жабыса кеткені.
Зекең сырбаз қалпынан өзгермей, маңғаздана қарап, жайымен:
– Жоқ, сен өлеңіңді кейін оқырсың, әзірше билеттегі сұрақтарыңа жауап беріп көр, – дегені.
Неге екенін білмеймін, маған ерекше ілтипат білдіріп, бауырына тарта түсетін еді. Оны оқушылар да, оқытушылар да сезетін.
Оқуға кешеуілдеп түскенімді бір жерде айттым ғой деймін, біраз оқыған – тоқығаным да бар. Жөпшендіні менсіне де қоймаймын. Өзімше болып-толып та қалдым деп жүрген кезім ғой. Туысқан тілдер әдебиетінен Қарбанова деген кісі дәріс оқитын еді, қара басып, сол кісінің сабағына кешіге беретінді шығардым. Жаратыңқырамай жүрді де, бірде: "Сен неге кешіге бересің? Сабақ білмей қаласың ғой", — деген сыңай танытты.
– Бірдеме білетін болған соң да оқып жүрміз ғой, – деп жүре жауап беріп едім, ол кісі көңіліне ауыр алып, ренжіп қалды.
Не керек, сол кісінің сабағы бойынша емтихан тапсырдық та, маған қырғыз Тоғалық молданың "Бүркіт пен қарға" деген мысалын талдау бұйырғаны.
Оқымаған дүнием екен, әйтсе де, "Әй, осы шамадан табыларсың – ау" – деп, ойша жобалап алдым да: "Мұнда бүркіт дегеніңіз – үстем таптың өкілі де, қарға – еңбекші таптың өкілі. Бүркіт қарғаға әрдайым тырнағын батыратын болған" – деп сықпырта бастап едім, Қарбанова күліп:
– Тоқта, тоқта, сен мұны қайдан оқыдың? – деді.
– Кітаптан, – деймін мен күмілжіп.
– Отыр. "Қанағаттанғысыз" деген баға қоям. Күзде оқып келіп, кейін қайта тапсырасың, – деді ұстазым.
Салым суға кетіп, Зекеңе бардым. Болған оқиғаны өз аузымнан естіген ағам жатып кеп күлді. "Жарайды, ертең пәлен уақытта кафедраға келе қой, сөйлесіп көрейік", – деп мені күле отырып шығарып салды.
Ертесінде барсам, Зекең төр жақта отыр екен, көктей өтіп барып, сәлем бердім де, жағалай жайғасқан басқаларына басымды изей амандастым. Шеткері бір столда Қарбанова апайым да отыр екен.
Зекең менімен терезесі тең адамдарша шұрқырай сөйлесіп, қал-ахуал сұрасып жатты. Сол кезде Қарбанова:
– Зейнолла, сен осы Иманасовты бекерге көтере мақтап жүрсің бе деймін, бұл өзі түк оқымайтын жігіт, оның үстіне, сабаққа да кешігіп келеді, білмеймін демей, білмесе де жобалап соға береді, – деп кешегі жағдайды түгел айтып шықты. Оған тыңдап отырғандардың бәрі де бір-бір күліп алды.
– Қой, Нұртай, – деді Зекең, – әдебиетті бұл білмесе, онда басқалары жайлы сөз етіп керегі не. Тоғалақ молданы онша менсінбегені де, әйтпесе, неғып білмейді. Көрігі, тыңдап жүрміз ғой, – деп тігісін жатқыза жұмсартып біраз сөз айтып, ақыры емтиханнан өткізіп жіберді.
Енді бірде қолыма Сергей Антонов деген орыстың жақсы бір жазушысының "Письма о рассказах" дейтін кітабы түсті де, лекция үстінде соны парақтап отырғам. Әлгі кітапты көрген Зекең:
– Сен осы кітапты маған бер де, менде "Литературная Россия" апталығында басылған нұсқасынан тігіндісі бар еді, керек етсең, соны ал, – деді.
Кітапты Зекеңе ұстата салдым. Ол ақтара қарап отырды да:
– Сәкен, осы әңгіме деген не? – деп тосын сұрақ қойғаны.
Мұндайда кісі абдырап, сасып қалады екен. Әдеби жанр ішінде әңгіме деген мөлшермен осы шығар деп, әйде бір көсіліп берейін. Зекең елең етіп, маған бажырая қарап қалыпты.
– Әй, осы сен туралы пікірімді өзгертем ғой деймін, тура әнеукүнгі Қарбанова берген жауабың сияқты ғой мынау. Әйтсе де жобаң дұрыс. Дегенмен, әдебиет теориясында айтылған тұжырым бар емес пе, оқымаған сияқтысың, – деді. Өзі әдебиет теориясын жасауға атсалысып жүрген адамның діттеген жерінен шықпағанымды сезіп, тілімді тістей қойдым.
Университетті бітіруге бір жыл қалғанда, үй саламыз деп, әкем Алматыға жібермей қойды да, келесі жылы келсем, курсты басқаратындар: "Сен бір курс төмендегілермен бітіресің диплом тақырыптары тапсырылып қойды, кешігіп қалдың", – дегенді айтты.
Екі өкпемді қолыма ала тағы Зекеңе жүгірейін. Ол кісі сөзге келмей: "Жүр, Бейсекеңе кеттік!" – деді. Бейсекеңі кафедра меңгерушісі ғалым Бейсенбай Кенжебаев еді.
Бейсекеңе алып кірген Зекең:
– Бейсеке, мына Сәкенді ғой танисыз, – деп бастады сөзін. Бейсекең бас изеген болады. Қайдан танысын. Мен сияқты сырттай оқитын студент аз ба, қайсы бірін біле береді ол кісі.
– Бейсеке, – деді Зекең бірқалыпты баяу сөйлеп, – осы курстағы қырық баланы түгел шығарып жіберіп, бір ғана осы Сәкенді алып қалсаңыз, Құдай біледі, биылша түктен ұтылмайсыз. Былтыр келмей қалған екен. Өзім жетекші болайын, диплом тақырыбын бекітіп берсеңіз.
Бейсекең сөзге келген жоқ, бірден келісіп:
– Зейнолла, өзің жетекші болсаң сөз бар ма, тақырыбын қарап, таңдап, мен айтты деп тіркет қыздарға, – деп келісімін берді.
Зекең ол кезде бар болғаны доцент, ғылым кандидаты ғана еді. Сонда да кафедрада беделі барын сезетінмін. Ақыры аз күнде өз басшылығымен маған қазақ лирикасы хақында диплом жұмысын жаздырып, қорғатып шықты.
Диплом жұмысының алғашқы нұсқасын жазып болып, жетекшіме бергенмін. Зекең бір-ақ күнде оқып шығып, пікірін жазып әкелген екен. Бір мәжіліс үстінде ұстата қойып еді, мен оны қолымдағы қағаздар арасына сала салғанмын. Ұстазым жалт қарап:
– Әй, сен өзің оқығың да келмейді ғой, мен шынында сен жайлы қателесіп жүрмін – ау осы. Әкел өзіме, қайта жазам. Асыра мақтап қойып ем тіпті, – дегені.
"Үйге барып оқимын ғой" дегеніме болмады, әлгі бір парақ қағазды тартып алып кетті де, ертесінде, сол ма, басқа ма, өлі білмеймін, диплом жұмысына берген әділ бағаны, пікірін табыс етті. Жастығым да болар, әлде өзімсіне бастадым ба, тым құрыса алғашқы пікіріне бір рет көз тоқтата қарасамшы. Бірақ мына берген бағасы да әділ, көтеріңкі көңілмен желдірте отырып, мақтап жазған екен.
"Құдайдың бір жарытпай–ақ қойғаны – ай!" – деп Мұқағали айтпақшы, мен де қайбір қаражатқа қарық болып жүретін едім. Диплом қорғай сала далаға шықсам, біздің аудандағы бір колхозды басқаратын, ұлты молдаван ба, сыған ба, әрдайым аңқылдай күліп жүретін Александр Чурсинов дейтін азамат жолыға кетті. Астында су жаңа "Волга". – "Ауылға ала кетесің бе?" – "Әйда, отыр". Сөз сонымен бітті. Отырдым да кете бердім. Өйткені жолақысын төлерлік ақша жоқ еді қалтамда.
Дипломның да мен үшін аса қымбат мүлік болмағаны ғой, оқу бітіргенімді айғақтайтын сол құжатты келесі жылдың жазында бір-ақ алдым. Сол екі арада тығыз бір шаруамен Алматыға келгенім бар еді. "Столичный" гастронамында кездейсоқ Зекеңе ұшырасып қалдым.
– Оу, сен қайдан жүрсің? – деп жатыр ағам, – жұрттың шәкірттері диплом қорғай сала жетекшілерін іздеп шауып жүр. Сені көре алмай, жан-жағыма біраз қарадым да, күдер үзіп, жөніме кеткем.
– Аға, кешіріңіз, осылай да осылай, ақшам болмай қалды да, біреудің артына мінгесіп ауылға тартып кетіп ем, – деп ақталған болдым мен бейбақ.
Жетекшім алдындағы сол айыбымды, Зекеңнің есінде бар ма, жоқ па, білмеймін, мен араға он, он бес жыл салып барып әзер жудым-ау деймін...
Академик Зейнолла Қабдоловпен қазір де оқта-текте кездесіп жүрем. Мені көрген жерде құшағын кең ашып, құшып-сүйіп жатады. Мен де барынша інілік ізет көрсетіп, құрметпен иіліп-ақ бағам. Одан арыға барған емеспіз.
Жазушылар одағында болып тұратын әлде бір жиынға қатысқалы барып, ұзын столдың бір шетінен отыра беріп едім, қарама-қарсы келіп Зекең жайғасты. Елпілдей амандасқан менің сәлемімді алып жатып:
– Иә, Сәкен мықтысың ба? – деді ол.
Алдымда жатқан ақ қағаздың бір парағын алдым да:
Жоқпын ғой айлаға да, пайдаға да,
Мықты бола қояйын қайдан, аға.
Кейде бір кісі таппай қиналамын,
Қарманып, қанша қарап айналама! –
деп бір ауыз өлең жаздым да, Зекеңе қарай сырғыта салдым.
Ол кісі оқып шығып:
– Сен қай күні жазылғанын көрсетіп, қол қойып бер, –деді.
Айтқанын бұлжытпай орындадым. Зекеңе арнап жазған тағы бір өлеңімде:
Мен үшін сол баяғы Зейнолласыз
Салмағы басқа жанмен өлшенбейтін! —
дегенім бар.
Былтыр (1997 жылы) Зекең 70 жасқа толды. Соның қарсаңында жұмыста отырған маған телефон соғып:
– Әй, Сәкен, біздің жігіттер менің архивімнен сенің бір ауыз өлеңіңді тауып алыпты. Соны Қазақ университеті шығаратын "Вестникке" кіргізбекші, сен қарсы болмайсың ба? – деп сұрады.
– Жоқ, аға, неге қарсы болайын, қайта қуанбаймын ба! – деп жатырмын мен де.
Зекеңнің 70 жылдық мерейтойын республика болып дүрілдетіп өткіздік. Іштік, жедік, ойнадық, күлдік.
Сөйте жүре мен де алпыс жасқа толып қалам ғой баяғы. Сол қарсаңда шығарған бір томдық таңдамалымды қолтаңба жазып ұстазыма жіберген едім.
Менің мерейтойыма жетекшілік еткен Тұманбай айтты:
– Стадионда Зекеңе жолығып қалып едім, мені тұрғызып қойып: "Әй, мына Сәкен дегенің дөй ақын екен ғой, кітабын оқып қатты разы болдым!" – деді.
Мен әжептәуір марқайып қалдым.
Бірақ Зекең өзіме ол жайлы әлі ләм деген жоқ.
Кім білсін, кейде біреу бірдеңе деп, араға от жағып жүр ме деген күдік те ұялайды көңілге.
Тоқсаныншы жылдың жазында кезекті бір жыр кітабымды жазамын деп, жазушылардың Әл-Фараби атындағы шығармашылық үйінде табан аудармай қатарынан үш –төрт ай жатып қалдым. Мен сияқты ұзақ мерзімге келгендер ішінен бүгін қатарда жоқ, марқұмдар Сәуірбек Бақбергенов, ұйғырдың жақсы бір шайыры, қыз мінезді Ізім Бақниязов бар, үшеуміз жұп жазбай, әр сәрсенбі сайын "Арасан" моншасына баратынды шығардық. Әр сәрсенбі сайын біреуміз монша пұлын, әргі – бергі такси шығынын түгел ғана кезегімен өз мойнымызға алатұғынбыз. Кейде бізге өз көлігімен Сафуан ағам Шәймерденов қосылатын еді де, такси іздеп әуре болмай, аса бір жырғап қалатынбыз. Сондай сәрсенбінің бірінде тағы да дорбаларымызды арқалап, машинасы бар Сафуан ағамызды қолқалап дегендей, жиын-терін қалпымызда моншаға бармаққа шыға бергеніміз еді, қарсы алдымыздан академик Зейнолла Қабдолов ұшыраса кетті. Ұшыраса кетті де бәрімізбен асықпай ырғала, ыңырана амандасып болып:
– Иә, жол болсын, қайда бет алдыңдар? – деп сұрады сабырмен.
– Моншаға, – дедім мен елден бұрын жауап беріп.
– Уай, шіркін, монша! – деді Зекең тамсана сөйлеп, – рахат-ау, дүние-ай! Салқын сыра да ішесіңдер – ау!
– Жүріңіз, бірге барайық, – дедім мен.
– Шіркін, монша! – деді тағы Зекең дауысын соза түсіп.
– Барар едім-ау, бірақ қазір бір адамды тосып жүргенім. Уәде беріп қойып ем. Сыра да ішесіңдер – ау, ө!
– Тамсанып, таңдай қаға бермей, жүрсеңші бірге! – деп Сафуан ағам сәл өктем сөйледі оған.
– Бір адамға берген уәдем бар еді тосамын деп, соны күтіп жүргенім, – деп Зекең қала берді де, біз жөнімізге тарттық.
Моншамызға түсіп, буырқанып, бусанып, мөлшерлі мезгілде үйге қайтып келе жатқанбыз. Қалтарыс көшелердің бірінде жабық машинадан сыра түсіріп жатқанын көзіміз шалды. Ол кезде осылай там-тұмдап татырып, сырақұмарларды тамсандырып қоятын бір тапшылықтың түрі болушы еді. Сафекеңе айтып, солай бұрылдық та, азды-көпті кезегіне тұрып, бір торкөз дорбаға толтыра көтергенімізше деп, он бес шөлмек сыра алдым. Салдыр-күлдір еткізіп машинаның артқы жағына қойып жатырмын.
"Оның бәрін қайтесің?" деп сұраған серіктес ағаларыма "Керегі болып қалар", – дей салдым.
Бағанағы күткен адамын енді ғана шығарып салған ба, Зейнолла ағам сол маңғаз қалпында өнержай алдында әлі де қыдырыстап жүр екен. Машинадан түсіп жатқан бізді көріп, бері бұрылды.
– Жеңіл буларыңызбен! – деп жатыр, – Әй, сыра ішіңдер ме?
Мен салдыр-күлдір еткізе сыра толы дорбамды көтере түстім де, Зекеңе ұсындым.
– Өй, бұ не? –деп сасып қалды ол кісі.
– Сізге алып келдім, сыра ғой.
– Маған ба, қаншасын алайын?
– Біз сыра ішпейміз, осының бәрі сізге, – деймін мен.
– Ой, пәлі, мынау бір қызық болды ғой, – деп Зекең ыңғайсызданып қалды.
Қояр да қоймай жүріп бөлмесіне кіргізіп бердім.
Зекең дәл осы бес-алты шөлмек сыраға зәру болып тұрмағанын білемін, сыра ішкісі келіп бара жатса, толып жатқан інілерінің біріне ымдай салса болды, жер түбінен болса да жеткізіп берер еді. О кісінің әйтеуір сөз болсын деп айта салғанын білдім. Ал менің атаққа табынып, лауазымға бағынышты екенің біріне жығыла бермейтін мінезімді о кісі де біледі. Әлгі сәл-пәл абыржу содан шықты ма деймін. Сол күні ме, кейінгі кезде ме, Зекең мені өз бөлмесіне арнайы шақырып, алдыма бүйірлі шишаның бір үйірін қойып қонақ еткені де бар.
– Ой, мына Сәкен қызық екен, қалжыңға айта салып ем бір қап сыра арқалап жетіп келіп тұр, – деп әркімге айтып жүргенін де естідім.
Үлкен адамдардың болмашы ілтипатқа да балаша мәз бола қуанып қалатынын сонда бір көріп, тәнті болып едім мен.
1998 жылы Зейнолла Қабдолов "Менің Әуезовім" кітабы үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығына ие болды. "Парасат" журналына жарияланған бір мақаламда сыйлық берудің алдында талантты бір жазушы ініммен болған әңгіменің сұлбасын келтіре кетіп едім. Соны дұрыс қабылдамады ма, әлде біреулер ши жүгіртті ме, әйтеуір, үйіне бір телефон соққанымда, ағам бұрынғыдай емес, едәуір салқын амандасты. Өзімді ақтау үшін біраз "терлеуге" тура келді. Ақыры, араға ай салып барып, тосын бір кезіккенде ұзағырақ әңгімелесіп сөз түбіне жеткендей болып едік.
Сол күннен бастап ұстазыммен қайта түсініскендей жайым бар.
Өзіне ұлы ұстаз тұтатын Әуезовтің кейде жоқ жерден балаша бұртиып өкпелеп қалатыны жайлы әркім – әркімдер жазып жүр ғой, сол мінез Зекенде де жоқ емес-ау деп ойлап қоятын болдым мен осы күндері.
ШЕРАҒАҢ
Осы күнге дейін жұлдызымыз жұрт айтқандай оншалық жараса қоймай келе жатқан адамның бірі әйгілі Шерағаң – Шерхан Мұртаза ма екен деп ойлай беремін. Сөйте тұра біреулер "неге?" – деп сұраса, оған да "себебі былай еді" деп айтар дәлелім тағы жоқ. Сәніміз келіспесе де, сәлеміміз түзу. Шыж-быж деспей, сыйласып келе жатқан сыңайымыз бар.
Мені Қазақстан Жазушылар одағына қызметке алған сол кезгі екінші хатшы Ілияс Есенберлин аяқ астынан зейнеткерлікке шығып кете барды да, оның орнына осы Шерағаң келген еді. Бұған дейін газет-журналдар редакцияларының басында отырып, онсыз да темірдей тәртіпке үйренген журналист атаулы жұртты бір шыбықпен айдап дағдыланған адамға Жазушылар одағындағы жайлыңқырап кеткен босандану тірлік жат көрінеді ме деймін, болмаса бірден ықтырып, бұқтырып алуды ойлады ма, әйтеуір, қалай ойласа да, жаңа хатшы біреуге киліге, біреуге шүйліге келген сыңай байқатты. Шерағаң сондай ытырылып тұрған, ентігі басылып әлі сабасына түсе қоймай жүрген күндердің бірінде екі-үш күнге жұмыстан сұрана қалмаймын ба! Сейсенбі күні еді, "Жұма күні жұмыста болайын", – деймін. Шерағаң бас изеп рұқсат еткен.
Мен айтқан сөзде тұра алмай, "бір күннің әрісі не, берісі не" дедім де, жұмысқа ақыры келесі аптаның дүйсенбісінде бір-ақ шықтым. Сол-ақ екен, аңдып отырғандай, екінші хатшы өзіне шақыртты.
– Бүгін қай күн? – деп сұрады Шерағаң ресми амандықтан соң түнере түксиіп отырған қалпы.
– Дүйсенбі ғой, – дедім күмілжіп, неге сұрап отырғанын да сезіп, ішім қылп ете қалғандай болды.
– Сен жұмыстан неше күнге сұранып едің?
– Үш күнге.
– Қай күні жұмысқа шығуға тиісті едің?
– Жұма күні.
– Екі-үш күн себепсіз жұмыста болмаған адамды қызметтен шығарып жіберуге болатынын білесің бе?
– Білмеппін.
– Білмесең,енді біліп ал. "Прогул" жазғызамын да, шығарамын жұмыстан.
"Әзілдеп отыр ма" деген әлдебір есекдәмемен күлімдеп, бастығымның көзіне қараймын. Жоқ, беті бүлк етер емес, өңінде күлкіден түк жоқ, түгін сыртына салып, сыздана қалыпты. Бұдан әріге мен де төзе алмай, өзім кінәлі бола тұра, шарт ете қалып:
қалған жігіт көрінеді, бізді тыңдамай кетіп жүрмей ме кейін? – деп сұрады.
– Сізді тыңдамауға бір жеріне қарасын да алдымен, – дедім мен.
Шерағаң күлді де қойды.
Мен бұл әңгімені телефон арқылы Өтешке айтайын: "Сәтін салса, болып қалар, беті бері қараған сияқты", – демеймін бе баяғы. Шерағаңмен болған әңгімені түсіндіріп айтып, бірер күн күте тұруын сұрадым.
Сол күннің ертеңінде Шерағаң маған аяқ асты телефон соғып тұр.
– Әу, Сәкен мырза, біз не деп уағдаласып едік кеше? "Кейін" деген жоқ па едік. Мына жігітің, міне, келіп, менің алдымда отыр. "Жұмыстан шығып, біржолата босап келдім" дейді. Не істейміз?
Мұндайды мен де күтпеген едім. Өтепберген де осынша асығып тез қимылдар деген ой бола қоймаған. Хабарласады ғой деп жүргем.
– Не істеуші едіңіз. Келіп қалса, аласыз да жұмысқа! – дедім мен де "шіреніп".
Шерағаң ыңыранып отырып – отырып барып телефонды тастай салды.
Сол күннен бастап Өтепберген "Қазақ әдебиеті" газетінің бөлім меңгерушісі болып шыға келген.
Біршама жыл қатарынан сонда абыройлы қызмет атқарды – ау деймін.
Өз басым жазғанымды газет – журнал редакцияларына ала жүгіріп әдеттенбеген адаммын. Ал алда–жалда әлдебір газетке маңызды бірдеңе апарып ұсына қалсам болды, қашан сол жарияланып кеткенше дегбірсіздене беретінім тағы бар. Бір топ өлеңімді "Қазақ әдебиеті" газетіне ұсынып, ойлаған кезде шыға қоймай, ақыры болмағандықтан, бір күні бас редакторға кірейін. Өйткені бөлімдегілер сол кісінің алдында жатыңқырап қалғанын құлақ қағыс еткендей болған.
– Шераға, менің өлеңдерімнің сіздің алдыңызда жатқанына көп болыпты, соның жайын білейін деп едім, – дедім.
– Жатқаны рас, – деп ол кісі асықпай отырып қобыраған көп қағаздың арасынан менің қолжазбамды да тауып алды. О жер, бұ жеріне белгі де салынған, мұқият оқып шыққаны сондайдан–ақ мен мұндалап тұр.
– Өлеңдеріңнің ептеген но-сы бар екен, – деп күшене ыңыранды бас редактор. – Сол үшін ұстап ем...
– Өлең дегеннің қызығының өзі сол "но"-сы ғой. Әйтпесе, кімге керек ол? – дедім.
– Солай дейсің, о! Ол да жөн шығар. Жақсы, онда! – деп Шерағаң бадырайтып қолын қойды да, көзімше теруге жіберді қолжазбамды.
Шерағаңның "Егемен Қазақстанға" бас редактор болған кезі. Елде тұратын жамағайындардың бірі телефон соқты. Отбасы ауыр қайғыға душар болып, қорған іздеп әркімге барған екен, заң орны бар, басшысы, басқасы бар, біреуінің бүйрегі бүлк ете қоймапты. Аяқ асты пұшайман болып, дәрменсіздігінен амалы құрыған, не істеуге білмей дағдарған жер ортасы жасқа келіп қалған отағасы, "Жан қысылса, жақынын табады" деп, ақыры мені іздеп тапқан ғой. "Егемен Қазақстан" газетінде Қайнар Олжай деген жігіт бар, сол жігітті жібере алсаң, жақсы болар еді! Тексеріп, ақ-қарасын анықтап, араша түссін. Сол төңіректе жүрсің ғой, басқадай басар жер, барар тауым қалмай тұр", – дейді әлгі адам еңірегенде етегі жасқа толып.
Істің байыбына қанып алып, мен де ыза мен күйініштен өртенердей күйде "Егемен Қазақстанға" барайын. Ескі досым Мамадияр Жақыпқа жолығып, шаруамды айтып көріп ем, ол: "Қайнар қазір бізбен сөйлесе қоймас, тыңдаса, тек нас редакторды тыңдар, сол кісі ғана шеше алатын жұмыс бұл", – дегенді айтты.
Біреуге күнің түсіп, кібіртіктегеннен мүшкіл нәрсе жоқ. Бірақ амал қайсы, беттің арын белбеуге түйіп, тағы да Шерағаңа барайын. Сөзімді сабырмен тыңдап алды да, бірден Қайнарды шақырды: "Шұғыл түрде жолға шығуға тура келіп тұр. Қазір жүріп кетсең де жақсы болар еді. Қалғанын мына Сәкең ағаң түсіндіреді. Құжаттарыңды реттетіп ал да, тәуекел деп тартып кет!" – деп қайырды сөзін.
Бас редактордан шығып, мәселенің байыбына қанып алған Қайнар: "Түсіндім бәрін, ертең ертемен жүріп кетем", – деді.
Кейін ол осы сапарынан көлемді мақала да жазды. Жергілікті заң орындарындағы біраз былықтың бетін ашып, әділетке араша болуда үлкен жігіттік жасады.
Бұл жағдай басына қайғының қара бұлты үйірілген алыстағы азаматқа қаншалықты демеу болды, дертіне дәру болып, жарасын жаза алды ма – мәселе онда емес. Мәселе бұл жерде бас редактордың жанашырлығында, адам қайғысын айтқызбай ұққан кісілік қылығында түр. "Түсіп жатқан хат та жоқ, әр адамның ауыз сәлеміне бола редакцияның бақандай бір белді қызметкерін қыруар жұмыстан қалдырып, командировкаға жібере алмаймыз ғой", – деп уәж айтса, мен не істей алар едім!.. Бармағымды тістеп, бетім қайтып, ағайын арасында да жерге кіргендей болар едім-ау...
Басқа да үлкен-кіші қаламдастарым сияқты, Шерхан Мұртазамен де оқта-текте ұшырасып қалып жүретінім бар. Сәлеміміз де дұрыс. Осыларды өзі біле ме, жоқ па, оңашада бір асықпай отырып айтып берсем бе екен деп те оқталған кезім болды. Бірақ адамға жасаған үлкенді-кішілі әрбір қайырымы үшін, қолынан келіп тұрған жақсылық – шарапатын тигізгені үшін мақтау күтетіндей ол цирк торындағы арыстан емес, азамат, қала берді қаламынан мың сан қаһарман тудырған жазушы ғой деймін де, өзімді өзім тежеп қала беремін. "Әй" дегеніне алғыс дәметіп, "әуп" дегеніне ақы сұрайтындар да бар. "Өзі жарымағанның сарқытын ішпе" дегендей, ондайлардан аулағырақ жүресің. Мардымсыздан май шықпайды ғой. "Бардан жұғады, балдан тамады" дейтін де сөз бар.
Мен бұларды Шерағаңнан басқа ешбір адамның қолынан келмейтін соншалық күрмеуі қиын күрделі шаруа еді демеймін. Азар бүгін егер шошқа болып кетпесе, екі жақсының бірі жасауға тиіс қайырым деп білемін. Іс басына да айналасына қамқор болуы үшін ойы озық осындай игі жақсыны тағайындап жатпай ма. Бірақ азаматтығын, басшылық қызметінің өзін бұлдап, қашан сенің бұйымтайыңды сұрағанша бәлденіп, бәлсініп бітетіндер де бар, оларға не істерсің!..
Бұдан көп жыл бұрын әйел-еркегі бар төрт-бес адам Жазушылар одағының дәмханасында кездейсоқ бас қоса қалдық. Ішімізде кімдер болғанын қазір түстеп айырып бере алмаймын. Әйтеуір ортамыздағы Шерағаның орнынан тұрып кеткісі келіп, қайта-қайта қопандай бергені есімде. "Оу, отыра тұрсаңызшы!" – дегендерге, Шерағаң қолсағатына қарап қойып: "Апырай, сыртта бір полковник күтпек еді, содан ұят болды-ау", – деп, дәміл-дәміл есікке қарап, елегзи берген. Сонда мен қарап отырмай: "Шераға-ай, немене соншалық, "полковник, полковник" деп дегбірсіздене бердіңіз.
Полковник болса, қайтеді, сәл күте тұрар, Сіз болсаңыз, әдебиеттің генералы емес пе едіңіз?" – дегем.
Қатар отырғандарға қосылып Шерағаңның өзі де күлген. Күлген де: "Әй, солай ма, болды, ендеше!" – деп енді елпілдемей, орнына нығыздала отырған еді.
Ол кезде "генерал" деген бізге аса бір қол жетпестей шыңдағы шен болып көрінуші еді. "Қазақта генерал неге аз?" – деп күйінетінбіз. Қазір генералдан көбі жоқ, тас лақтырсаң генерал мен академикке тиетін болды. Сондықтан Шерағаңдарды генералға теңеу де соншалық биік дәреже емес – ау деп ойлай беремін осы күні...
Сәлем дұрыс, сыйласым жақсы, бірақ жұлдызымыз жарасып, тонның ішкі бауындай әмпей-жәмпей болып кеткен ештемеміз әлі жоқ. Арамыз әлі де сол баяғы көзге көрінбес кіреукелі қалпында. Бір үйге жарық беріп тұрған екі шам сияқтымыз. Екеуі де қажет, бірақ бір-біріне жақындай алмайды. Біз де сырттай бірімізді біріміз теріс көрмейтінімізді сеземіз, бірақ туысып, достасып кете қояйықшы деп тырысып көрген емеспіз.
МАҚСҰТ ДЕГЕН ДОСЫМ БАР
Мақсұт менің ең жақсы досым болатын. Аты – жөнін толық атамай отырған себебім – ол қазір үлкен лауазым иесі. Американың бір тарихшы ғалымының: "Друг, достигший власти, потерянный друг", – деген сөз бар еді, сол айтқандай, кім біледі, ол мені бұрын зорсынса, қазір қомсынатын да болар, менің "досым" деп отырғанымнан арлануы да мүмкін. Бірақ "Қаламдастарым мен замандастарым" деген соң, көп аралас болған, ол әбден өсіп болғанша отбасы, ошағымыз түгел араласып кеткен, екі күннің бірінде жолығып, үш күннің бірінде қонаққа шақырысып тұрған азамат жайлы көкейдегімді айтпай қалуды ыңғайсыз санадым.
Бұдан ширек ғасыр бұрын менің Талдықорған облыстық партия комитетінде қызмет істегенім бар. Облыста одан әулетті, одан өкілетті үлкен мекеме жоқ, сондықтан да таныс-бейтаныстардың бәрі де саған құрметпен қарайды, ерекше пейіл танытып, сыйлап-ақ тұрғаны. Бірте-бірте соған сенің етің де үйреніп, көрші-қолаңның өзінен саған жалпақтап, қошамет көрсетіп тұруын қалай бастайды екенсің.
Сондай күндердің бірінде біз тұратын үйдің төменгі қабатына Мақсұт деген жігіт көшіп кірді. Қала прокуратурасында кішігірім қызмет істейді екен. Бұрыннан да азды-көпті таныстығымыз бар болатын. қала түбіндегі Еркін дейтін ауылдың тұрғыны еді. Бұрын аудандық мәдениет бөлімін басқарды, журналистикаға да белсене араласып, облыстық радиокомитетінде аз-кем қызмет істеді – ау деймін. Қазақ университетінің заң факультетіне сырттай оқуға түскен екен, енді міне, сол өзі таңдаған мамандығы бойынша жаңа жұмысқа ауысып, прокуратурада істеп жатқан жайы бар көрінеді.
Біз үшінші қабатта тұратын едік.
Кешкі шәйден кейін керіліп-созылып балконға шықсам – ақ болды:
– Сәке, төменге түспейсіз бе, біраз бой жазып қайтайық, – деп Мақсұт тұрады маған қарап.
Мен дереу киім ауыстырып, төменге түсемін.
Екеуміз жұп жазбаған қалпымызда қала сыртын біраз шарлап, біршама жаяу сейілдеп қайтуды күн сайынғы дағдыға айналдырып алып едік.
Мақсұт менен екі жас кіші.
Отыздан жаңа асқан, оттай жанған кезіміз. Жас айырмашылығы білінбейді, әңгіме таусылмайды. "Әуәуләйім бітсе, қалауләйім бар" дегендей, бірді – бірге жалғастырып, ұзақ – ұзақ сырласамыз. Көбіне, әрине, мен ғой сөйлейтін баяғы. Мақсұт аз сөйлеп, көп тыңдайды. Ал сөйлей қалса, қай тақырыптағы әңгіме бол сын, желісін үзбей жетелеп әкеп жүйесін табады да, қасындағы тыңдаушы адамды да соған ұйыта икемдеп, одан арғысын бір өзі жалғыз игеріп алып кете береді. Мен де жанында сыр, жанарында айрықша бір нұр ойнап тұрмаса, атты – тоңды, шенді – шекпенді екен деп, ешкіммен әмпей-жәмпей бола қоятын адам емеспін. Мақсұттың көңілі бай екенін бірден – ақ байқағам. "Бүгіп, бұғынуы, аярлық, алдауы жоқ мәртсің – ау", – деп ойлағам. Ал әлгіндей әңгімелер арамызды барынша дәнекерлей келе, көп ұзамай біз үй-ішіміз, отбасымызбен қосыла үзбей араласып тұратын, қазақша айтқанда, арамыздан қыл өтпес нағыз тату көрші, сыйлас дос, сырлас жолдастарға айналып жүре берген болатынбыз.
Жасыратын түгі жоқ, арамыздың бұлайша берігірек беки түсуіне менен гөрі Мақсұттың ықпалы көбірек болды. Ол өзі кісіге жұғымды, жақсының бәрін бауырына тартқысы келіп тұратын икемді жігіт болып шықты. Мұндайға мүлдем жоқтау мен үшін нағыз керегінің өзі де осы еді. Өзім деген адамға өзегін жарып беруге бар, көңілі құлаған адамды бірден үйіріп, иіріп аларлық айрықша бір жұғымды қасиетіне де тәнті бола бастадым. Өзінің де жора-жолдасы көп-ақ, оның үстіне, екі жақсының басын қосып, арасына желім болуға жаралғанда – ақ, бірімізді бірімізге таныстырып, жақындастырып, әйтеуір өз маңайына топтай түсіп жүретін.
Мен Алматыға көшіп кеткеннен кейін де Мақсұт мені жиі іздеп тауып, жастық шақтың нелер бір сері де серке күңдері мен түндерін, сейілі мен сергелдеңін ойнап-күліп бірге өткізіп жүретінбіз. Ол Ақсу ауданында адвокат болып жүріп те Алматыдағы маған үзбей келіп тұрды. Себебін мен сұрамадым, өзі айтпады, алғашқы зайыбымен дәм-тұзы жараспай ажырасып кетті де, менің тікелей таныстыруыммен Хасия деген қызға үйленді. Бұл жерде де ол әлдекімдерше "қалай болып жүрер екен" деп қауіп қылп, әліптің артын бағып теңселіп жүріп алған жоқ, өзіне тән мәрттікпен көзді жұмып жіберіп бір-ақ шешті де, Ақсуға қарай алды да жөнелді ол қызды.
Алғашқы балалары дүниеге келіп, Кировск аталатын поселкаға көшіп барып, біраз тұрақтады. Сол кезде, содан кейін Үштөбе қаласында судья, сот төрағасы болып тұрғанда арамыз біраз жылдарға ажырап, қатынасымыз сирексіп кетті де, 1987 жылы Мақсұт мені қайтадан іздеп тапты. Бұл кезде менен цитата алмай сөйлемейтін болыпты. Әр екі сөзінің бірінде: "Менің Сәкен досымның мына бір өлеңінде айтылғандай..." деп, екі-үш шумағын жатқа оқи жөнеледі.
Ол Алматыға ауысып, Әділет министрлігіңде, бас прокуратурада әртүрлі қатардағы қызметтер атқарып жүрді. Күн сайын дерлік жолығып тұратынбыз. Қазан-ошағымыз қатты араласып кетіп едік. Материалдық жағынан аудандағыдай болмай, біраз тарығып, тарығу соңы торығуға да ұласып жүрген кездерін білетін едім. "Жазушы" баспасындағы қызметімді пайдаланып, бірер рет аударма жасатып, азды– кем қаражат табуына қол ұшын берген болдым.
"Күнде де бірге, түнде де бірге" дегендей, жұп жазбай бірге жүрдік. Тіпті, моншаға да бірге барушы едік. Мақсұт "атың барда жер таны желіп жүріп, асың барда ер таны беріп жүріп" деген қағиданы берік ұстанатын жігіт. Үйінен қонақ үзілмейді. Көп адамдармен мен соның үйінде таныстым. Төрінде көбіне мен отыратын едім.
Бірде мынадай бір қызық жәйтті айтты Мақсұт.
Бас прокуратурада бөлім бастығы болып біздің ауылдың бір жас жігіті істейтін болып шықты. Мақсұт соның қарауында жай қатардағы прокурор екен. Қазір үлкен облыстардың бірінде прокурор болып жүрген генерал дәрежелі жігітті ол кезде жас та болса бастығым деп сыйлаған Мақсұт үйіне қонаққа шақырды ғой баяғы. "Кімдер болады?" деген сұраққа, шақырған меймандардың аты-жөндерін айта келіп: "Олардан басқа ақын досым Сәкен Иманасов болады", – десе керек. "Қойыңызшы, – депті сонда әлгі бөлім бастығы, – сіздің үйге, Мақа, шынымен-ақ Сәкен Иманасов ағамыздың өзі келе ме?"
Соны айтып Мақсұт мәз болып күледі кеп.
– Оның ойынша, Сәке, сіз жаныңызға кісі жолай алмастай, қолжетпес биікте жүрген "мықтының" өзі болып көрінеді екенсіз, – дейді маған.
– Е, солайы солай ғой, – деп қоям мен де.
Менің бар шаруама Мақсұт белсене араласады. Қандай бұйымтайымды болса да қолынан келгенше, сөзбұйдаға салмай, тындырымды етіп орындауға тырысады. Обалы не, осы қасиетін артығырақ пайдаланып, көп шаруамды оның мойнына артып қойып жүрген де кездерім аз болмады.
1988 жылы елу жасқа толдым. Ол кезде азық-түлік тапшылау, іздегенің табыла бермейді. Мақсұтпен ақылдасам ғой баяғы: "Қандай қайран жасайық!" – деп. "Кеттік, Үштөбеге! – деді ол. – Жігіттер бар, көмектеседі".
Мақсұттың біраз жүрілген "Жигули" автомашинасы бар. Сонымен кештете Үштөбе қаласына қарай тарттық та кеттік. Түн ішінде бір үйдің қасына тоқтап, мені машинаның ішіне қалдырды да, өзі кіріп кетті. Біраздан кейін, болконнан айғайлап, мені шақырды. Жатып қалған үй-іші біраз әбігерге түсіп, дастарқан жасай бастады. Сондағы ет комбинатының директоры Ықылас деген жігіттің үйі екен.
– Қанша адамға дастарқан жаймақсыз? – деп сұрады Ықылас танысып болғаннан кейін. Мақсұт мән-жайды айтып үлгергенге ұқсайды.
– Сол бір сексен, тоқсан адам ғой, – дедім.
– Жүз адамға дейік те, – деді Ықылас. Алдың – ғұлдың мінезді, кесіп-пішіп бір-ақ айтатын жігітке ұқсайды. – Жақсы ертең түске таман кеңсеге соғыңыздар, бәрі де даяр болды.
Айтылған уақытында ет комбинатының директорының кабинетінен табылдық. Бір жылқының жылы – жұмсағын бар бабымен бұзып, тұздап дегендей, мұздатқышға қатырып қойған екен. Соны машинаға тиетті. Қуырдақ, тағы басқаға керек болып қалады деп, семіз сиырдың бір санын салдырды.
– Уылдырық керек пе? – деп сұрады Ықылас.
"Ет комбинатында уылдырық қайдан жүр" дегендей мен Мақсұтқа қараймын.
– О, керек болғандай қандай, қарасын да, қызылын да салдырыңыз, – дейді ол Ықыласқа.
– Арақ-шарап, үнді шәйі ше? — дейді Ықылас.
– Салсын, – дейді Мақсұт.
– Шәй дәмі, конфет дегендер ше?
– Керегі жоқ, – деп қалдым мен. – Алматыдан – ақ тауып алармыз.
– Тауып ала алмайсыз, Сәке, – дейді Мақсұт. – Тауып алсақ, үш жүз шақырым жол жүріп, мұнда келіп неміз бар? Салдыра бер, Ықылас, – дейді Мақсұт. – Беріп тұрғанда бәрін алып қалайық, – деп қояды маған қарап.
Мен өз қалтамды да ішпей мөлшерлеп: "Апыр-ау, ала шыққан тиын-тебенім жетпей, масқара болып жүрер ме екенмін!" – деп те ойлап қоямын. Мақсұт "сала бер!" деген сайын қыбыжықтауым содан еді.
Тілеуіңді бергір, Ықылас деген де жігіттің бір мәртті болып шықты. Менің шамамды айтқызбай біліп отырғандай, әлгі дүниелердің бәрін қалтамдағы барыма сай етіп есептеттіріп қойыпты. Мақсұт ептеп хабардар еді, сол сыбырлағанын, әлде өзі біліп жасаған жақсылығы екенін білмеймін, әйтеуір, біз Үштөбеден керегіміздің бәрін тауып, осылайша артынып-тартынып қайтып едік.
...1992 жылдан бастап Мақсұттың дәрежесі күрт көтеріле бастады. Бір лауазымнан екіншісіне жоғарылап, мен бір қызмет телефонын жаттап үлгергенше, екінші жерге ауысып отыратынды шығарды. Иығына алтын оқа таққан жандарал да болып шыға келді. Ғылым кандидаттығынан іле-шала докторлық диссертация қорғады. Басында: "Мақа, қайда бара жатырсың?" – деп күлетін ем, бірте-бірте өзімнің де етім үйреніп, жөн сұрамайтын бола бастадым. Енді оған менің ісім түсетін болды. Түскенде де, жиі-жиі түсетін болды. Ол бұйымтайларымның әрқайсысының өзі де бір кісіге жүк болғандай ауыр-ауыр болатын еді. Бірде түске дейін бір шаруамды айтып, оны орындата бергенде, екіншісі келіп жетті де, беттің арын белбеуге түйіп, Мақсұтқа тағы телефон соғуға тура келді.
– Мақа, ыңғайсыз болып тұрғаны, тағы бір үлкен бұйымтай, – дей беріп ем, телефоннан:
– Сәке, сен буынсыз жерге пышақ ұрмайтын адамсың. Сондықтан, ыңғайсыз бола ма деген сөзді қой да, айта бер. Сенің шаруаңды орындай алмасақ, несіне отырмыз мұнда, – дегені ғой сөзімді бірден тыйып.
Бұған қалай риза болмассың!
Бірақ сирегірек ұшыраса бастап едік...
Мақсұт үйіндегі соңғы отырыстардың бірінде бір топ жолдастарының көзінше:
– Мақсұт, бұрын сен: "Сәкен деген досым бар" деп мақтанушы едің. Енді сенің атынды айтып, мен мақтанатын болдым. "Кезекті дүние, кезбе бақ" деп қазақ осындайды айтса керек, – дедім.
– Сәкен, – деген Мақсұт, – біздікі қызметпен келген бедел, қызметтен кетсек, бірге кетеді. Сіздікі тұрақты абырой ғой. Осылайша абыройлы, ақ жүзді бола беріңіз, – деп тілеу айтқан.
Мен тұрып, оның бетінен сүйіп ем. Отырғандардың бәрі де бұл сөзге аса сүйсініп қалғандықтарын байқатқан.
...Сол досымнан қазір ажырап қалдым.
Қазақта "Қыран бүркіт қанша биік ұшқанмен Көксеңгірге бір қонады" деген сөз бар.
Мен де өзімді сол сөзбен жұбата беремін. Өйткені ол атақ-абыройдан артық қуаныш жоқ, мансаптан биік мұрат жоқ деп қана ойлайтындар сапынан емес еді. Онысын өзі де үзбей айтып жүретін...
Әйгілі Сәбең (Сәбит Мұқанов) Баукеңнің (Бауыржан Момышұлы) 60 жылдық тойында өлең оқып тұрған екен. Сонда о кісімен әзілдесе беретін замандастарымның бірі:
– Сәбе-ау, осы өлеңді Сіз Бәукеңнің 50 жылдығында да оқып едіңіз, жаңа арнауыңыз жоқ па, немене? – деп сұрапты.
Ешқашан сөзден тосылып көрмеген Сәбең сонда:
– Ер жігіт екі сөйлемес болар, мен өзім Бауыржан туралы пікірімнен айнып көрген емеспін. Баяғы сөзім сөз, – деген екен.
Сол айтқандай, мен де Мақсұттың 50 жылдық мерейтойында (ол тойды өзім басқарғам) оқыған өлеңімді бір сөзін өзгертпей қайта жариялауды жөн көрдім.
ӨРГЕ ТАРТҚАН ӨЛЕҢ ЖОЛЫ
(Қастек хақында)
Қастек екеуміз бір ауылда туып қана қойған жоқпыз, өмір жолымыз да ұқсас, саналы ғұмырдың көбін қатар кешіп келе жатқан жандармыз.
Екеуміз Алакөл аудандық газетінің редакциясында екі – үш жыл бірге қызмет істедік. Осы жылдарда ол балаларға арнап өндірте жазып жүрді де, "Арғымақ" аталатын тұңғыш кітабын шығарды.
Сол бір тұста "Балдырған" журналында істейтін Қадыр Мырзалиевпен жиі араласып, дос болуы – Қастектің балалар әдебиетіне түбегейлі ден қоюына бірсыпыра әсер етті ғой деймін. Әйтеуір, ол жатталуы жеңіл, ұғымға оңай, оңқай асықтай ойнаған жұп–жұмыр тақпақ, жаңылпаш, жұмбақтар, кейде тіпті оқиғасы бірсыдырғы тартымды ертегілер жазып, жиі-жиі жариялап жүрді. Өзі де үбірлі-шүбірлі көп балалы әулеттен шыққан, бағбан атасы Баянбай мен әңгімешіл әжесі Үмітханның бауырында өскен, өмірінің көбін туған ауылында, ел арасында, құйма құлақ қарттармен әңгіме-дүкен ішінде өткізген ақын тілдің дәмін, сазын, құнарын қандай жақсы білсе, елдің тұрмыс-салтына, арғы-бергі тарихына да барынша сұңғыла, содан да барып оның өлеңдерінің әсіресе ұлттық бояулары қанық болып келеді. Бұл ретте ақынның бұрынырақ жарық көрген "Әсем әлем" кітабына жүгініп, сондағы жырларды сөз етпей болмайтын сияқты.
Бұрынғы бірқатар жинақтарының басын қайта біріктірген бұл кітап Қастек Баянбайды бүгінгі балалар әдебиеті көрнекті өкілдерінің қатарына шығарғанын алдымен айтуымыз керек. Мұнда бәрі бар: балалық шақтан өзі көріп, көкірегіне түйген барлық асыл ойы да, асқарлы арманы, әзілі мен әжуасы да бір-бірімен заңды жалғасып, тұстаса бірігіп тұрған мінезі бөлек ерекше әлемге кезігесің.
Ол нені жазса да орнықты, ойлы, қызықты етіп жазады. Бала қызығына күлесің, орашолақ икемсіздігіне күйгелектігіне күйінесің, ренжисің, ашуланасың, тағы да мәз болып, масайрайсың – тек енжар қала алмайсың. Жылуы мол жол, шуақты шумақтар, астарлы әжуа, ойнақы әуен жайбарақат қалдырмайды.
Жайлау жайын кім білген,
Қайран қалып жүрмін мен.
Текеметті түре сап,
Теріп жейсің бүлдірген.
Өзіміз сан көрген таудағы жайлау, жан баспаған көкорай шалғын көз алдыңа келіп тұра қалмай ма? Ал этнографиядан да хабар беретін ғибраты мол киіз үй, оның уығы мен керегесі, түңлігі мен туырлығы, шаңырағы мен күлдіреуіші туралы өлеңдерді оқып көріңіз. Балаға ғана емес, ұлттық дәстүрді, көнеден келе жатқан дүние мен тірлікті ұмытып бара жатқан өзімізге де берері мол туындылар емес пе?! Қай – қайсысында да бірегей тұтасқан ой киіз үй тіккендей бірте – бірте бой көтеріп, ажарланып, анықталып сала береді.
Қастектің қаламгер ретіндегі қарымына, алымы мен арынына тереңдей қаныға түсу үшін "Жол" кітабына бір соқпай болмас еді. Селеуі, селкеуі мүлде аз, кілең бір құнарлы топырақта жайқала өскен құрақтай құлпырған жырлар арқылы ақынның өткен жолы, өнегелі өмірі, көкейкесті мұңы, бәрімізге ақтарар сыры түп-түгел жарқырай келіп, тұтас бір творчестволық күрделі тірлік тұлғасы айқындалып шығады. Бұл кітап арқылы бүгінгі күйініші де, сүйініші де, арқа қаритын аязы да, оттай ыстығы да бар барша тірлігіміздің, соның бәрін өз басынан да түгел өткеріп келе жатқан түйгені мол, тілегені кілең жақсылық болып келетін бүгінгі күн ақынының, сол арқылы өз замандасымыздың телегей тағдырына куәгер боласың. Ақын азаматтың бірте-бірте өсе түскен ойы түгел көрініп отырады. "Сыртым мен ішім" дейтін өлеңінде ол:
Көрінбек жоқ ғұрпымда
Жұртқа жүдеу пішінде,
Қуанышым – сыртымда,
Қайғым болса – ішімде.
Жоқпын жаға жыртуға,
Текке күйіп-пісуге.
Бар сабырым – сыртымда,
Ашу болса – ішімде, –
деп келіп:
Қырым, сырым мақтаулы
Көрінсе екен сыртымнан.
Ал ішімде жатқанды
Жасырамын жұртымнан,—
деп түйіндейді. Бұл әлгі айтқан ащылы-тұщылы тірліктің қыр-сырына қанық азаматтың рухани берік ішкі байламы, өзі ұсынған шындықтың шытырман бір түйіні деп білеміз. Өлеңде тіні берік, тілі таза адамның қалмынан шыққандай ғана біртоға тұтас портрет бар.
Ақын әр сөзін шашау шығармай, әрдайым ойын жинақы ұстап, артық әлем-жәлемсіз ықшам қайырып, тап-тұйнақтай етіп дәл түйіндеп отырады. Басқадан бір оқшау ерекшелігі де осы ма деп ұғам. "Әдеті" дейтін өлеңде:
Тулаған теңізге қарайтын –
Төгетін ақынның әдеті.
Өзімен жауын тең санайтын –
Жеңетін батырдың әдеті.
Қасыңа дамылсыз жанайтын –
Белгілі пысықтың әдеті, –
дейді ол. Екі-ақ шумақ өлеңге бозбаланың жарға деген бар мейірі, ықылас-ынта, құмарлық – құштарлығы сыйып тұр. Мұндай бас-аяғы бүтін шыққан, әрі сәтті туындыларының бәрін атап жату мүмкін емес, әйтсе де осы сарындас сыпайы көңіл күйінен шымырлап қайнап шыққан "Екінші бақыт", "Сол күндерім", "Оралу", "Сұрақтар", "Досыммен танысым", "Адамдық пен қасқырлық", "Таяқ", "Менің анам", "Менің әкем", "Балалық", "Құс сүті" сияқты бірқатар жырларға жұрт назарын аудармай кету және обал сияқты. Қастектің ақындық кредосы да осы жырлар арқылы айқын ашылады.
Бұл бір жағы Қастектің балалар ақыны ретіндегі қолмен ұстатқандай, нақпа-нақтыққа төселген шеберлігіне де байланысты болса керек. Балалар өлеңіндегі басы артық сөзге сараңдық, қашанда қиыннан қиыстыруға тырысатын қағида, қалыптасқан дағды кейде Ұзақ сілтеуге бейім тақырыптың өзін де, аз сөзге көп мағына сыйдырып отырып, қысқа қайыруға әдеттендіретін болса керек. Әйтеуір, шеберлікке дақ түсірмес мұндай ұғымды, ұтымды жағын құптағым келеді де тұрады. Мінез – тірлігіндегі тиянақ, құнттылықтың иісі аңқыған әр шығармасынан ақынның өзін көргендей боламын.
Қастек Баянбай көркем аударма саласында да бірқыдыру мол жұмыс атқарған олжалы табысы бар ақын. Сондықтан да болар, ол аударған Э. Верхарн, А. Исаакян, С. Михалков, А. Барто, Семен Данилов, Р. Рождественский шығармалары түпнұсқадағы бояудан әлсіремей қазақ өлеңіңдей жұп-жұмыр болып, құлпыра жұтынып шыққан.
Күні кеше кішкене оқырмандар қолына тиген жаңа кітабы – "Тәтті сабақта" да сол аз сөзге көп мағына сыйғызатын, сырбаз, қызыл сөз бен қысыр әңгімеге сараң, ойға жомарт ақынды көрдік.
Қастек Баянбайдың әдеби еңбегі орнымен бағаланып, оған Қазақстан Жазушылар одағының сыйлығы берілді. Ақын жолының дұрыстығы, қаламының қуаттылығына бұл да үлкен айғақ бола алады. Ол туралы шағын ғана пікірімізді осылай тұжырымдай тұрайық...
Бала болсын мейлі,
Дана болсын мейлі.
Кіндік кескен жерін
Алтын бесік дейді,—
деп жазған еді Қастек Баянбай өзінің бір елеңінде. Оның да алтын бесігі – туған ауылы Талдыбұлақ екені шүбәсіз.
Ауылды ұзына бойына ортасынан таспадай қақ тіліп Талдыбұлақ аталатын кішігірім өзен ағып жатар еді. Бала кезімізде тұрқы қысқа бола тұра ол да бізге кең айдын дариядай болып көрінетін. Жаз бойы суына түсеміз, тас арнасына жасырынған майшабағын аулаймыз. Одан кейінгі басты бір ермегіміз Қастектің өз атасы Баянбай қарттың алма бағын аңду болатын. Алмасы жаңа түйіндей бастағаннан-ақ сол бақты жағалап, алмасының қызарып көзге ілінгені болса, үзіп – жұлып ала беруге дайын тұрушы едік. Қастектің ұлы әжесі Үмітхан бақты бізден қори ма, бізді көк алмадан қори ма, әйтеуір: "Ойбай-ау, көктей үзбесендерші, жүгермектер. Осыны ертең сендер жемей, мен төркініме алып кетер деп пе едіңдер", – деп, өңкей шиборбай бізді көрсе, алдына салып қуалап жүретіні де есімде қалыпты. О кісінің төркінін біздің ел екенін де үй-ішімнің әңгімесінен аңғарып қалғам, сондықтан да өз балаларынан гөрі, баққа кіру "жорығы" кезінде бәрінен де мен батылырақ қимылдаушы едім.
Көк алмадан тісіміз бекіліп, жүрек кілки айныған кезде ауылды өрлеп әріде көлбей созылған ұзын сайға түсуші едік. Сол бір аңғары кең ұзын сайдың сол жақ қапталында әдейі қолдан қашап жасалғандай төрт жағы түгел жұмыр биік жартас тұратын. Ауыл адамдары оны Кіндіктас деп атайды. Жалғыз өзі жапанға иелік еткендей қасқайып дара тұрған сол тастың түбіне бір топ бала жұп жазбай жиі барушы едік. Бізден сәл ғана ересектеу (оның өзі ол кезде 4 – 5 жасар, біздің алдымыз – 4, артымыз 2-3 жасар балалар едік) Қастектің Кіндіктасқа өрмелемек болып ор қырынан бір байқап көретіні болатын. Бірақ қасқиған қара тас басына өрлеп шығу қайда! Ол бізге ертегілерде кездесетін сыры жұмбақ сиқырлы ғимарат сияқты көрінуші еді. Үстіне бір шығып, айналаға көз салып қарасақ деп бәріміз де армандайтынбыз. Бірақ биік қара тас алдыра қоймайтын.
Кейін Қастек сол сиқырлы қара тасқа шықты ма, шықпады ма, Кіндіктас үстінде тұрып төңірегін шола айналасына қарады ма, жоқ па, – о жағын мен білмейін. Кіндіктас маңына өзімнің аяқ баспағаныма да жарты ғасырдан асып кеткен екен. Сол жалғыз жартастың баяғы орнында бар-жоғы да маған күні бүгінге дейін беймәлім.
Бұл күндері иісі қазаққа белгілі болған әйгілі де әйдік ақын Қастек Баянбайдың шығармашылық жолына үңілсем – ақ, менің есіме, неліктен екені белгісіз, Талдыбұлақ ауылының жоғарғы жағындағы сол Кіндіктас түсе береді.
Түсе береді де, әлі күнге дейін: "Әй, енді ме! Әй, осы жолы ма!" – деп алақанына түкіріп қойып, Кіндіктасқа бір шығуға құмартып тырмыса өрмелеп бара жатқан бала Қастек елестейді көзіме. Кейде қопаңдап, бала күндегідей қолтығынан демеп, досымның биікке тез шығып кетуіне жәрдемдескім де келіп тұратыны бар.
Арман дегеннің өзі де әр адамның тірлігінде үстіне бір жетіп алуды аңсайтын Кіндіктас шығар деп ойлаймын. Қастек Баянбайдың қаншама жылдар бойына күніне ащы терін үгіп отырып мөлдірете жыр жазып келе жатуы да сол бір бала кезде құмартқан Кіндіктасының арқасы шығар. Көз ұшында бұлдырап көрінер биік мұраты болмаса, көп асудан қалай оңай өте қойсын – ау!
Ол жеткен биік, ол асқан асу көп оқырман үшін алдыра қоюы қиын, шоқтығына шығара қоюы екіталай сол бір көк тіреген Кіндіктасқа ұқсап көрінуі де мүмкін. Әйтеуір, Қастек жеткен биікке жетсем деп армандаған жастарға бұл да бір нысана екендігі көңілге медеу. Жастар ғана емес, құрбылар, тұрғыластары ішінде де Қастектің Кіндіктасына қызыға қараушылар жоқ емес.
Ол өзі:
Мен едім мойыл қара құлынымда,
Айналдым бүгін келіп бурылға.
Шаң қауып келем шауып топ ішінде,
Қақым жоқ қара жолдан бұрылуға.
Әзірге жел қайықтай жеңіл денем,
Қанша тер қалды дейсің төгілмеген.
Тақымын қысып алып, ұран салып,
Арқамда атшым отыр Өмір деген,—
дейді.
Арқалы ақынның бұл сөзіне алып – қосарымыз жоқ, аты болдырмай, арбасы бүлінбей, аман жүре берсін дейміз тек қана.
Қастек Баянбайдың өзі ұстаған, әке десең, айнымайтын қатып қалған қатаң қағидасы бар. Басқамыз болсақ, ешкімге зияны жоқ жерде көңілшекте болып кетеміз, қатайып отырып, біреу күле қараса, жайылып сала беретін кезіміз де аз болмайды. Ал Қастек ондайға жоқ. Өз дегені болмаса, айтқаныңа иіп әкеліп көндіру әсте қиын. Сонысымен де қызмет басында отырған кезде көп адамдарға жақпай жүрді.
Жалын" баспасынан кезекті бір кітабым жарық көрмек еді. Кітап редакторы Серікбай Оспанов оқып шығып, мақтай отырып қол қойды да, әрі қарай сырғытты. Енді қолжазба поэзияны қарайтын бас редактордың орынбасары Қастек Баянбайдың алдына барады. Ол біраз шұқшиып қарады – ау деймін. Бір күні Серікбай: "Екі-үш өлеңіңізді алып тастады деген", – деген хабар айтты. Бас-аяғы ойланып жасалған кітап еді, "қай өлеңімді жаратпады екен" деп, дегбірім қалмай, Қастекке жетейін. Әсіресе сол кездің өлшемімен аса тәуір деген... "Бір ақбоз ат түсіме көп кіреді" дейтін өлеңімді алып тастағаны жаныма қатты батты. "Оу, ағайын, мұның қалай!" – деймін ғой шыр-пыр болып. "Болмайды, мұнда ұлтшылдықтың иісі бар", – дейді Қасекең. "Ал мына "Жеті ата жырының" тақырыбын неге өзгертіп жүрсің?" – "Жеті ата " десек ескілік сарынды мегзейді", – деп тағы кетті. Олай да бұлай үгіттеп, ағайыншылық жолымен айналдырып көрдім, міз бағып жіби қоймады. Мен де қатты кетіп, енді көрместей болып-ақ есігін қатты жауып шыға жөнелдім – ау деймін.
Екеуміз сөзге барысып жүргенде, әлгі өлеңдер қолжазбамның бірінші данасынан алынбай, сол қалпы теруге кете берген екен.
Кітап енді-енді шығады – ау деген мөлшерде корректурасын қарап едім, баяғы алып тасталған өлеңдер де жүр екен. Серікбайдан сұрап едім: "Өзі жіберді ғой деймін, есімде жоқ", – деді.
Риза болып кеттім де, Қасекеңе барып: "Ырылдарсың – қаппассың, менен жақсы таппассың" деген, басараздықты қояйықшы осы, екеумізге не жетпей жатыр соншама!" –деп татулыққа шақырдым. Қайтадан достасып кетіп ек.
Араға күн салмай алқынып Серікбай тұр: "Ойбай, Қасекеңе қол қойдыруға апарып едім, баяғы өлеңдерді неге алып тастамағансың деп, екі аяғымды бір етікке тықты. Алып тастап, әрең құтылдым. Менен көріп жүрмеңіз", – дейді.
– Қап, кеше ғана қайта татуласып ем, асығыстық жасаған екем-ау! – дедім қалжыңдап. –Мейлі, не істерміз. Кітап шыға берсін.
Сол сөзімді Серікбай да шып-шырғасын шығармай қаз – қалпында жеткізіп барса керек, қайыра бір кезіккенде Қасекең: "Сен татуласқаныңа өкініп жүр дейді ғой", – деп, салқын амандасқан қалпы, қасымнан өте шықты.
Бұл да болса оның алған бетінен қайтпайтынын, бірбеткейлігін көрсетер еді. "Айттым – болды!" – деп қатады да қалады. Иітем, жұмсартам деуің бос әурешілік. Ол мінезін білгендіктен, өкпелеуді қойғам. Басқалар қалай қарайтынын біле алмадым. Өзі әсіре адал адам өзгеден де соны талап еткісі келетіні болады. Біреудің оспадар қылығын, өрескел өлермендігін көрсе, одан біржола түңіліп, қалған көңіл – шыққан жан, қайтып бұрылмасы бар. Жұрт құсап өтірік көлгірсіп жатпайды. Біреуге жағады, біреуге жақпайды. Оған бола өзі ұстанған хақ жолынан айнып жатқан Қастек жоқ, бірқалыпты өгіз аяңмен жазарын жазып қойып, адал тірлік кешуде.
Қастек Баянбайды біреулер сараңдар сапына қосады. Кейде бір жоқ жерден принципшіл бола қалып, құрбы-құрдастарының ыңғайына жығыла қоймайтын, жетекке ермейтін бірмойын қылығына қарап та солай дейтін болар. Менің өзім де сол пікірді қуаттап жүрем. Біздің әріректен барып қосылатын нағашылы – жиендігіміз де бар. Достығымыз тағы белгілі. Бірер жас кішілігімді малданып, орынсыз адырандай еркелеп кететінім өз алдына әңгіме.
Тікелей қарыз сұрай барып, құр қол қайтқан кездерім де болған. Ондай реніш-өкпені майда жылы сөзбен жібіте қою да қиын. Соған орай жасаған бірлі-жарым еркелігім бүгін еске түсіп отыр.
Онда мен Мәскеуде оқып жүр едім. Орда бұзар отыздағы кезім ғой, ақша деген құрғырдың да бірде жетіп, бірде жетіспей жататын кезі. Кезекті каникулдың бірінде Алматыға соғып, біреулермен Көктөбедегі ресторанға бармаймын ба. Қасымдағылар әйел жолдастар еді, тартына ма десем, болмады, әртүрлі тағам, сирек ұшырасатын ішімдіктерге заказды үсті-үстіне бергізіп, біраз жерге бардық – ау деймін. Іштей өз қалтамды мөлшерлеп көрсем, әй, жете қоятын түрі көрінбейді. Өтірік іші ауырған адам сияқтанып: "отыра тұрыңдар, қазір", – деп сыртқа шықтым да, жандәрмен бір таксиді ұстай сап, Қастектің үйіне тарттым. Машинаны сыртта қаңтарып қойып, аты-жөні жоқ кіріп бардым да: "Маған 100 сом бере тұрыңдар!" – деп, "отыр, шәй іш!" дегендеріне қарамай, берген ақшаларын алып, тайып тұрдым. Ресторан мәзіріне жетпей қала ма деп қорықпай, сырттан мығым басып кіріп, менің бар-жоғымды байқамай да қалған әлгі серіктеріме қайта қосылдым – ау. Күндердің күнінде (араға алты-жеті ай түсіп кетті ғой деймін) сол Алматыда тағы бір жолыққанда Қастек:
– Сәкен, сен осы бізден азын-аулақ тиын-тебен алған сияқты едің, соны қайтаратын ойың жоқ па? – деп сұрады.
– Ой, Қасеке – ай, ағайын адамбыз. "Алыста жүр ғой, қысылып қалмасын" деп жекжат – жұрағат қалтамызға бірдемелерін тыққыштап жатады, сондайдың бір жоралғысы шығар деп жүрсем, бұл не дегенің, – деймін ғой мен әзілге бұрып.
– Әй, өзім де соны айтады – ау деуші едім, жарайды, ендеше, солай-ақ болсын! – дегені ғой Қасекеңнің.
Енді бір күні Сабырхан Асанов, Қоғабай Сәрсекеев, Тұтқабай Иманбеков сияқты жігіттермен бас қосып қалып, бірімізді біріміз қиып кете алмай, оның үстіне, қалта түбі де қағылып дегендей, көшеде дағдарып жүріп алдық. Отыздан енді асқан, теңіз суы тобықтан келмейтін шақ. Қоғабай тұрып қалтасындағы уақ тиындарын салдырлатты да: "Қане, кімде қанша бар, шығарыңдар, бәлки, бір шөлмекке жетіп қалар", – деді. Сылдыр қаққан күмісі мен бақыры бар, бір уыс тиын құрастырып, "Алматы" қонақүйінің сегізінші қабатына көтерілдік. Ол кезде басымыз қосыла қалса, солай қарай тартатынбыз. Сол сегізінші қабаттағы буфетке кірсек, оң жақтағы бұрышта, қасында ол кездегі жас журналист – жазушы Кәкен Қазмин бар, Қастек отыр екен. Амандаса сала, буфетші әйелге жақындап, дауысымды қатты шығарып: "Анау отырған қалпақты кісі менің досым Қастек Баянбай деген әйгілі ақын. Соның есебінен бір шөлмек коньяк бере ғой, өзі төлейді", – деп едім, тілеуіңді бергір, тілге келген жоқ, сұрағанымды алдымызға қоя салды. Бәрімізге тең етіп құйып, даурығыса тұрып тартып салдық та, сол жұп жазбаған қалпымызбен сыртқа беттеген едік.
Ертесінде Қастек телефон соғады. Дауысында кейіс бар:
– Сенің бұл қай қысастығың! – дейді сәл булыға сөйлеп. – Егер менде ақша болмай қалса, қайтер едім? Масқара емес пе? Айтып кетпейсің бе, тым болмаса!?
– Қасеке-ау, әркімнің бір сенетін адамы болады. Сізде ақша болмай қалады деп ойлап көрген жоқпын ғой мен бейбақ. Оның үстіне, сампылдап қатты сөйлеп тұрдым емес пе? – деймін ақталған болып.
Ол ызамен телефонын тастай салды.
Қастек салынып арақ ішіп көрмеген адам. Бірер ай, бірер апта ішсе болды, ауырып қалатын да, бес-алты жыл бойы татып алмай кететіні бар. Сондай бір ішпей жүрген кезі еді. Ондайда өзі кісікиіктеніп, жолдастарына да көп жолай бермейтін. Демалыс күні мені телефонмен тауып алды да: "Бір құпиям бар айтатын, көшеге шығып кет!" – деді.
Көшеде біраз қыдырыстап жүрген болдық. Қасекең ашыла қоймады.
– Ал не айтайын деп едің? – деймін мен.
– Жүрші, ресторанға барайық, жүз грамдатып тамақ жібіте отырып айтпасам, ретін келтіре алатын емеспін, – деді ол.
Ресторанда да болдық. Біраз буфеттерді де аралап шықтық. Қасекең бас шайқап, үндей қоймады. "Жоқ, сәл қызбасам, айта алар емеспін!" – дейді тағы. Мен қызыға түсем. Ақыры, қойшы, ойнасақ та біраз жерге барыппыз дегендей, екеуміз де қызара бөрткен заматта "құпиясын" айтқан болды–ау. Қазан-ошақтың кезекті бір сылдыры кезінде келіншегіне өкпелеп үйден шығып кетіпті де, соны жақын біреуге айтқысы келгендегі әрекеті екен бар болғаны. "Түу, соны да сөз деп! – деймін мен риза болмай қалып. – Біз ондайды күнде көріп жүрген жоқпыз ба?".
– Жә, сен бір жарты коньяк ал, соны ішейік те көбейейік, – деді ол.
– Оу, Қасеке, менде ақша болса, күні бойы сені шығындатып нем бар. Біздің қалтаның түбі тесік болатынын білесің ғой, – деймін мен.
– Ендеше, мен 10 сом берем. Кейін қайтарасың! – дейді ол шегелеп.
Әлгі сегізінші қабатқа көтеріліп, бір шөлмек коньяк алдық. Ішкіміз де келмейді. Сондағы бір орыс жігітке құйып бердік, төгілді, шашылды. Бекер рәсуа болды.
Күндерден күн өткенде Қасекең:
– Сәкен–ей, сонау бір күні менен 10 сом алып едің ғой, қарыз күліп барып, жылап қайтатын еді, қайтаршы, – дегені.
Ішіп жүрсе де ұмытпағанына таңқалып:
– Оу, ағайын, ол он сомға алғанымыз бір жартылық еді. Біразын мен, соншамасын сен, қалғанын қайдағы бір қаңғыбас орыс ішті. Төгілгені төгілді, шашылғаны шашылды. Сол есеппен алғанда төрттен бірін, яғни 2 сом 50 тиынын қайтарайын, – дедім міз бақпай.
Ол қолын бір сілтеді де, қайтып ләм-мим деместен жөніне кете берді.
Соңынан күліп мен қалдым.
Біздің арамызда мұндай да қызықтар болып тұрады.
МЕНІҢ ДОСЫМ ТОЛҒАНБАЕВ
Біздің ауыл Тентек өзеннің шынтақ сияқтана иіле біткен кеңдеу бір қолтығына сұғына кіріп жатыр еді. Мамыр айының соңын ала телегей теңіз су тасып беретін де, арнасынан асып төгілген өзен тартыла келіп, қайта жөнге көшкенде жағалаудың бәрі, ауыл маңы түгелдей ойдым-ойдым көлшіктерге айналатын. Бізге керегінің өзі де осы. Ала жаздай шалпылдатып, сол сулардан шығу дегенді білмеуші едік. Күзге қарай қап-қара болып қайыстай қатқан кілең шиборбай балалар отқа қақтап алғандай "пісіп" шығамыз. Жаз бойы үй маңын көру деген жоқ, тірлігіміз түгелдей сол маңда өтеді десе де болғандай.
Жар астында шомылып жатқанбыз. "Әй, анау кім, ей?" – деді жұлып алғандай чечен баласы Сұланбек.
Жарқабақ үстінде "тәйт!" деп қалсаң тұра қашуға дайын еліктің лағындай болып екі көзі бадырайып, құлағы қалқиған арық қара бала түр. Суға түскісі келетін болуы керек, бірақ "ауыл итінің құйрығы қайқы" деп, бізден сескене ме, кім білсін, таяп келуге бата алмай, селтиіп тұрып қалыпты.
"Уәйт" деп мен ұмтылып қаламын. Ол бір секіріп түсіп, әрірек барып тұрады. Менің де батылдығым жар басынан әрі ұзауға жетімсіз болса керек, таяп баруға дәтім шыдамай, тайқи бере үйіріме қайта келіп қосыламын.
Осы "ойын" екі-үш күн бойына қайталанып жүрді.
Ауылымызда үлкен-кішінің бәрі сыйлап әрі ығысып жүретін, өзі он саусағынан өнері тамған зергер де шебер Шәкен дейтін кісі болып еді. Ағаштан түйін түйетін ұста. Бәйбішесі Шәріп екеуінің қашан болсын үй маңында күйбеңдеп жүргенін көретінбіз. Тыным алып отыру дегенді білмейтін. Ауылдың шетін ала орналасқан үйінің ауласы қай қашан мұнтаздай болып тұрады. Басқалардың ауласы ыбырсып, күл-қоқысының шаңы аспанға шығып жатқанда, бұлардан күніне үш рет су сеуіп сыпыратын қора-қопсысының маңы көлденең қылтанақ жоқ тап-таза болатын да тұратын. Бал ал ары жоқ еді, содан ба әлде, Шәкен атамыз кісіге суықтау ма еді, әйтеуір, ол үйдің төңірегіне біз де көп жуи бермейтінбіз.
Сол Шәкен атам суда шомылып жүрген мені саусағымен ымдап шақырып алды. Қасында әлгі мен ұрынғым келіп жүрген қалқан құлақ қара бала бар.
– Әй, Сәкен, – деді Шәкен атам. Бетінде шешек дағы болушы еді, жақыннан көргенде солары баданадай болып тіпті анық көрінеді екен, жүзі де суық емес сияқты. – Әй, Сәкен, мынау Серік деген біздің үйге жекжат бала еді. Мұның әкесі де сенің әкең сияқты басқарма. Сен бұған ешкімді тиіскізбей, қасыңа ала жүр. Бірге ойнаңдар, жолдас болыңдар, – деп тапсырып жатты. Бәйбішесі Шәріп апам да қызыл күрең бауырсақтарын Серік екеуміздің алдымызға төгіп, жік – жапар болып жүр.
Айтуға аузың әрең барады екен, бүгін қарап отырсам, міне, содан бері де елу жылға жуық уақыт өтіпті. Бұл күнде Талапкер аталатын сол ауылдың әр жерде төбе-төбе болып орны ғана қалған. Шәкен атам да, Шәріп апам да бұл дүниеде жоқ. Серік екеуміздің достасуымызға дәнекер болған сол бір ізгі жандарды жарты ғасырдан соң барып, енді еске түсіріп отырмын...
Серік жыл сайын біздің ауылға екі-үш дүркін келіп кетеді. Шәкен атамыздың (нағашысы екен) үйінде қолбала болып ұзақ жүріп қайтады. Бір – бірімізге бауыр баса келе жұп жазбастай достасып алдық. Ол да мені, чечен досымыз Сұланбекті арқаланып, енді ешкімнен қорықпай, қоқилана түскендей. Әйтсе де жаратылысында именшек балаға ұқсайды. Мен кейде ауылдас балалармен жөнді-жөнсіз Қызылкеңірдектесіп, тіпті төбелесіп те қалып жүрем. Сондайда Серік дос болып маған болысудың орнына, көздері бақырайып, тізелері дірілдеп, "қой, қойлап" арашалап әлек болушы еді.
Ол өзі мектепке де ерте барған ба, немене, әйтеуір онжылдықты менен бұрын бітіріп, бір күндері біздің ауылға біржылдық малдәрігерлік мектебін тәмәмдап, кәдімгі "құлаштай көк қағазы" бар мал маманы болып келді. Соғыстан бұрын сондай оқуды бітірген менің әкемнің қарауына Серік келді ме әлде жалана жеткен жас малдәрігердің қол астына әкем өтті ме, оншасын анық білмеймін, әйтеуір, екеуі аз күндер ішінде әмпей-жәмпей тез тіл табысып, әкелі-балалы адамдардай жұп жазбай бірге жүретінді шығарды. Өз әкемнің енді менен гөрі Серікті ес тұтып, оңаша көбірек сыр аша сөйлесіп жүретіндерінің куәсі болып, қызғана да қызыға қарап қоятын едім. Серігім де көпе-көрнеу маңғаздана басатынды шығарыпты. Ересек адамша өктем сөйлей бастаған.
Мен жетінші кластан соң бірер жыл тоғанбасы болам деп, орта мектепті кешігіңкіреп бітірген адаммын. Серік әлгіндей "малдәрігері" болып "дүрілдеп" тұрғанда мен мектептің соңғы класында оқитын едім. Ауылда шағын ғана кітапхана бар. Онда техникум бітіріп келген, жасы бізден көп үлкен бола қоймауы керек, Шолпан деген қыз істейді. Серіктің малды қалай емдеп жүргенін кім біледі, тек қолымыз болсай қалса болды, салып ұрып ауыл кітапханасына барамыз. Қасым Аманжоловтың өлеңімен "ауыра" бастаған шағымыз, бәріміз бірігіп сол ақынның "Аңқау Жүсіп" атты пьесасын сахнаға әзірледік. Кім қай кейіпкерді орындағаны қазір есімде жоқ, тек ойынымызға ауыл тұрғындарының үлкен-кішісі түгел риза болып жүретінін ұмытқан жоқпын.
Екеуміз бірігіп аудандық, облыстық газеттерге мақала жазамыз. Оларымыз кейде жарияланып та жүреді. Бір рет әйелінен ажырасқан ағайымызды сынап фельетон жазып, оны редакция жергілікті жерге тексеруге жіберіп, ағайдың да, ағайымыз тастап кеткен әйелінің де бізге қатты ренжігені де есте қалыпты. Онда неміз бар десеңізші!
Мен мектеп бітірер жылы Серік тағы да жоқ болып кетті. Сөйтсем, Алматыдағы малдәрігерлік – зоотехникалық институтқа барып түскен екен. Сөйтіп, біраз жыл арамыз ажырасып қалған.
1959 жылдың ең соңғы күндерінде мен "Лениншіл жас" газетінің редакциясына қызметке келдім де, көп ұзамай Серікті өзім іздеп тауып алдым. Әлгі түскен институтының оқуын орталап қалыпты. Өзі тұрмысқа бейімделіп те алған ба деп қалдым. Мен әжептәуір танымал жас журналистің жалақысын аламын, қаламақыдан да құралақан емеспін. Сонда да айдың аяғына дейін ақшам жетпей, соңғы екі-үш күнге тақ–тұқ боламын да қаламын.
Сондайда Серікті іздеп табамын ғой амалсыз. "Өлген сарттың қойнында ыстық күлше" дегендей, оның төсегінің бас жағында тұратын қобдишасынан құрығанда қатқан нанның бір табасы табылады. Соны қытырлата шайнап, қантсыз қара шәйді сораптаймыз да, қарынымыз қампиған соң, барып, әуелей ұшырар әңгіме басталады. Қыз-қырқын, қызық іздеп көшеге шығамыз.
Ол өзі кісіге ақыл айтқыш–ақ. Әзір екеуміз де алпыстан астық. Соған қарамай, кезіге қалсақ, аман-саулықтан соң маған ақыл айтып, "үйретіп-ақ" жатқаны. Көбі бір құлағымнан кіріп, бір құлағымнан шығып жатқанында шаруасы жоқ, үйренген әдетінен бір жаңылмайды. "Оу, Серік–ау, сенің ақылыңмен жүрсем, мен Сәкен емес, саған ұқсаған басқа біреу болып шықпаймын ба?" – деп ызаланып, алақұйын ашуға басатын шағым жиі ұшырасып тұрады.
Сол бозбала кезімізде тиын-тебен тақа таусылған күні жатағына іздеп барғанда да досым: "Ақшаны үнеммен ұқсата білу керек. Ең алдымен өзіңе жақсы костюм–шалбар алып, шырттай киін. Содан кейін бізге қалта түбі қағылғанда емес, ақшаң бар кезде де бір келіп кетуді ұмытпасаңшы", – деп ақыл айтар еді. "Жарайды" деп уәде беремін де, жатақханадан шыға бере уәдемді "тарс есімнен шығарып" алатын едім.
Ол 1963 жылы институтты тәмәмдап, сол кездегі іргелі шаруашылық "Бескөлге"бас малдәрігері болып тағайындалған жолдамасын қалтасына басып бір-ақ оралды. Онда мен аудандық газетте қызмет істеп жүрген болатынмын. Серіктің астына қабырғасында "Ветеринарная служба" деген майлы жазуы бар тақтай қорапты көк жеңіл автомашина бұйырды. Өзін білмеймін, бұған мен қатты қуандым. Өйткені көбіне жаяу-жалпы сабылып ел аралайтын журналист үшін автокөліктен артық не бар, сол көлік жан досында болса, саған бұдан артық бақыттың керегі не! Жұмысынан қолы қалт етсе болды, кейде шопырына, кейде өзіне айдатып, алыс – жақын демей, ауыл-ауылды кезіп зымыратамын да жүремін. Мың жерден малдәрігері болғанымен, жаны әдебиетке құмар Серіктің өзі де кет әрі емес, газет жұмысы, журналист романтикасы оған да қызық, сондықтан тартынбайды, кейде өзі де мақала жазып, мал аралаудан босаған кезінің бәрін менімен бірге редакцияда не біздің үйде өткізеді.
Бір-бірімізге қарайлап, біздер кешірек барып үйленген жігіттерміз. Серіктің бір қабат таза киімі әрдайым біздің үйде (аудан орталығында) ілулі тұрады. Оттоннан қайтқандағы сауыс-сауыс қалың тон, бешпетін сыпырып тастайды да, мұнтаздай киініп, шелтиіп шыға келеді. Екеуміз би алаңына не клубтағы киноға барамыз. Серіктің сол секемшіл, үркек қалпы. Әлденеден жүрексініп, жігіттер болмаса, қыз жағына көп жолай алмай жүреді. Мен оны біраз икемдеп, өзім құралпы қыздардың бірқатарымен таныстырып та көрдім. Не Серіктің жұғымы жоқ, не ол қыздарды өзі жақтырмайды, әйтеуір, арамызда ол жіп тағар бойжеткен көпке дейін ұшыраса қоймай, салт бас, сабау қамшы жүріп алды.
Серік екеуміздің әкелеріміз де дос болатын. Қазіргі Үшарал қаласындағы үйімізді саларда әкем Серіктің әкесі Өмірханның ескі қонысын екі-үш ешкі беріп "сатып" алғаны есімде. Үй жанында сол Әмірхан әкемізден қалған шағын ғана алма бағы бар еді. Көбіне біз сол бақ ішінде отырып ауқаттанатынбыз, сонда саялап демаламыз.
Бірде бақ ішінде кітап оқып жатыр едім, ентігіп, екі иінінен демалып Серігім жетті. "Жүрші, жүршінің" астына алып, қояр да қоймай мені көшеге алып шықты. Онда дөңкиіп бір жүк машинасы тұр екен. Кабинасында үкі балапанындай үрейлене үрпиіп сап-сары бір жас қыз отыр. Қымсынып, жанарымен жер шұқи береді. "Осы қыз біздің кеңшарда бухгалтер, алсам деп жүрмін, саған таныстыруға әкелдім", – деп сыбырлап үлгерді Серік.
Кабинаға сығылыса тиеліп алып, бәріміз көлге тарттық. Жолшыбай тағы басқа жолдастар, құрбы қыздар ілескені есімде. Демалыс қарсаңы еді, екі-үш күн оңаша көл жағасында болып, Серік пен Шайзаханды әзірше некесіз "үйлендіріп" алып қайттық. Араға екі-үш ай салып, қазан айының басында дүрілдете той өткізіп, Шайзаханды Толғанбай әулетіне келін етіп түсірген болатынбыз. Той басқару, ұйымдастыру жұмысын, асаба, сахилықты түгел өзім атқарып, екеуі әбден үй болып, аяқтанып кеткенше басы-қасында жүрдім десем де болады.
Сол кездегі иманы төгілген, үлкендер түгілі, біздің өзімізден қымсына қысылып тұратын сарыүрпек Шайзаханды бүгінгі толып піскен, бес биенің сабасындай болып ырғала баяу басатын Шайзахан ханым еді десең, әй, кім білсін, көп адам сене де қоймауы мүмкін-ау!
Біз бір топ бойдақ жігіт бұрын да Серіктің үйіне көп жиналатын едік, топырағың торқа болғыр Зейнеп шешеміз ешқашан келдің – кеттің демейді, бары болса, алдымызға тосып, қаншамыз келсек те қабақ шытпай, алаламай қарсы алып, жылы күліп шығарып салатын. Енді тіпті жақсы болды. Саусылдап келіп күн-түн демей сол үйге түсеміз, түстенеміз, қона жатып керілдесе кеңес құрамыз.
Шайзахан онда қонағын тоңтеріс қарсы алу дегенді білмейтін. Емен-жарқын екпіндей басып, дос үйіне еркін кіретін бір тамаша күндер еді-ау ол да!
Жылға толар – толмаста келіншегі Серікке торсық шеке ұл тауып берді. Атын әкесі Дидар деп қойды. Қазір ішкі істер министрлігінде жауапты қызмет атқарып жүрген майор Толғанбаев сол Дидар.
Дидардан кейін де Шәкең жеделдете екі-үш перзентті домалата салды да, енді бір үйдің салиқалы бәйбішесі екені есіне түсті – ау деймін, біз сияқты сұрбойдақтардың алдына түсіп алып бұрынғыдай домалай беруді әбес көргендей сыңай танытатын ыңғай байқатты. Біз де ептеп аяғымызды тарта бастадық.
Мен алдымен Талдықорған, одан кейін Алматы тұрғыны болып кеттім де, енді күнде емес, айлап, жылдап барып көрісетінді шығардық. Серік "Ынталы" аталатын совхоздың директоры болды. Ол кездегі совхоз директорларының түкірігі жерге түспейді, ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс. Бір қауым елді бір өзі иіріп жусата бастаған соң, Серік досымның да мінезі өзгерген болар, қатып – пісіп айналасына ақыра әмір беріп жүр ме екен, көрейін деп, бір күні әдейілеп іздеп бардым.
Қасында бірге жүріп, екі-үш күн болдым. Шайзаханның жылы – жұмсағын жеп, шайына қанып алған соң, досым екеуміз совхоздың фермаларын, егістігін, жайылымын аралаймыз. Серік ешкімге ақырып-бақырмайды. Сауыншылардың шелегін өзі қолдаса көтерісіп, біреуінің жүгін түсірісіп, біреудің атын жегісіп, әйтеуір араласпайтын іске араласып-ақ жүргені. "Бай болғанда бақырып бола ма?" дегендей, ақырып – шақырмайтынын дұрыс дегенде де, әлгіндей елпілдек қылығына ішім жылымайды. "Әй, дәл мұнысы директордың қылығы емес-ау", – деп ойлаймын да қоямын іштей. Ел ішінде мұны дұрыс ұға бермесі анық. Кейін ол "Көктұма" совхозына директор болып барған кезде кеткен бастықтың шопыры: "Бұрынғы директор таңғы алтыдан қақпасының алдында тұрмасаң, екі аяғыңды бір етікке тығып, көкенді көзіңе көрсетуші еді, мына кісі сағат сегізде мені өзі оятып алады, бір жақсы адам екен!" – дейтін болыпты Серік туралы.
Сол жолы мен досыма:
– Саунасы, хауызы бар кең бір монша салдыртып қойсаңшы, оқта-текте жолымыз түсе қалғанда жуынып-шайынып, рахаттанып қалатын, – дедім.
– Уәй, дегені – ай! Монша салдырам деп домалақ арыздың астында қалар жайым жоқ, пәледен машайық, осы ескі монша да жуынуға жарайды, – деп азар да безер болып, маңына дарытпаған.
Мен мұны досымның ежелден туа бітті үркектігіне балағам да қойғам.
Ол ешқашан өзінен дәрежесі үлкен басшылардың біреуіне қарсы келіп, жел жағына шығу дегенді біліп көрген емес. Баяғы ветврач болып жүрген кезінде ол екеуміздің қысқы жолмен қырдан қалаға қарай құйғытып келе жатып, омбы қарға белшесінен батып жатқан жалғыз жеңіл "Газикке" тап келгеніміз бар.
– Ойбай, Күрдекеңнің машинасы ғой, жүр, болысып жіберейік! – деп Серігімнің дегбірі кетті.
Күрдекеңдегені аупарткомның бірінші хатшысы Күрдеубай Мұжықов еді.
"Басқа жолмен айналып кете берейік те, рациясы бар, аудан орталығы тиіп тұр ғой", – деген менің сөзіме бой бермей, Серік әлгі машинаны шығарысуға кетті. Іле-шала түтүгіңкіреген Күрдекең біз мінген машинаның мен отырған жағындағы есігін жұлқи ашып, сәлем беруге икемделген мені зекіре жерге түсіріп алды да:
– Ана күректі ал да, күре қарды! – деп бұйырды.
Қар күреп жарытпасымды ол кісі жақсы білетін. Бірақ Серіктің елпілдеп алға түсіп, менің сіресіп машинада отырып қалғанымды ұнатпаған сыңайы бар, соны көрсетіп қойғысы келген бе деп тұжырдым да, айтқанын орындауға кірістім. Іштей өз досымның осынау жалпақшешейлігіне ренжіп те қоям.
Кейін совхоз директоры болғандығы бір оқиғаны Серік өзі әңгімелеп берген. Бұл кезде түкірігі жерге түспейтін.
Рахметолла Махметов дейтін кісі аупарткомның біріншісі. Жұртты ықтырып, үреймен билеп алған. Бетіне жан баласын қаратпаса керек. Серікке жылы қабақ көрсетіп, жуырда директор жасайтынын күні бұрын айтып жүріпті. Бірде жайлауға тікұшақпен қонақтарын қыдыртып кеткен Махметовты әуежайдан Серік қарсы алуға тиісті болады да, әлдене себеппен кешігіп қалады. Бұл барып жеткенде Махметов, қасында сырттан келген меймандары бар, тікұшақтан түсіп, сәл-пәл машина күтіп қалса керек.
– "Жатып – жалынып кешірім сұрай жүріп, машинама әрең мінгіздім – ау, – деп әңгімелейді Серік ол оқиға туралы. – Әуежай мен аудан арасы 5-6 шақырым. Жік-жапар болып жалынғаныма қарамай, Махметов жер-жебіріме жете тиісті дейсің келіп. "Енді атаңның басы директор боласың, жаралғалы табаны жер иіскеп көрмеген Рахметолланы жаяу жүргізгенің үшін әлі сазайынды тартқызам", – деп, бірер ащы боқтықты да араластырып жіберсе керек.
– Машинаңды тоқтата қойып, құйрыққа бір теуіп айдап шықпадың ба? Еркексің ғой, – деймін Серікті қайрап.
– Әй, қойшы, сен де қайдағыны айтады екенсің, саған әңгіме айтып отырған менде де ес жоқ, – дейді Серік маған кейіп.
Бұл оның именшектігі ме, болмаса көнбістігі ме, о жағын анық кесіп айта алмаймын. Тек үлкенге де, кішіге де қатты сөйлеп үйренбегеніне күні бүгінге дейін куә болып келе жатқандардың бірімін.
Серіктің "Көктұма" совхозында директор болып жүрген кезінде, қасыма Сабырхан Асановты алып, арнайы аунап – қунап қайтуға іздеп бардым. Обалы не, Серік Жабық тауының Ойжайлау аталатын аса сұлу қойнауына қос киіз үй тіккізіп, ас әзірлейтін арнайы адамдар бөліп, бізді тікұшақпен өзі апарып орналастырды. Желінің бір басында құлын, бір басында бота дегендей, екі бие, бір түйе байлатты. Үш-төрт реткі тамағымызға дейін біздің тәбет – талғамымызға лайық әзірленеді. Серіктің өзі күн аралатып келіп, хал-жағдайымызға қанығып тұрады. Құрдастығыма бағып, темекім таусылса да, түнде тоңып шықсам да досымды "қабақ шыта" қарсы алып, кейде жерден ала, жерге сала "ұрсып" та аламын. Бір күні Сабырхан да:
– Серік – ау, алма, бәдірен сияқты көкөніс болмай, құр етке ғана қарап қалдық қой бұл. Жеміс-жидек жағына да ыждағатты болсаңшы. Оның үстіне, мен шығарда үйде азық – түлік те таусылып қалған сияқты еді, бірер қап ұн жіберте сал деп әмір ете өктем сөйледі.
– Жақсы, жақсы, Сәке, бәрі де болады, – деп Серік бас изей келісіп жатыр.
Мен шыдамай кетіп:
– Оу, Сабырхан, мен болсам, қырық жылдық достығымды бұлдаймын, жұмаққа жетелеп кіргізіп жібер демесең, әзірге ішкенің алдында, ішпегенің артында, мына сөзіңе түсінбедік қой, – деймін.
– Қайдан білейін, сен ұрсып жатқан соң, менің де қақым бар шығар деп қалыппын, –дейді Сабырхан ақталып.
– Оқасы жоқ, мейман ғой, көтерем ғой бопсасын, – деп Серік міз бағар емес.
Бұл көнтерілікті түсінген де бар, түсінгісі келмей, теріске жорып күліп жүргендер де бар, қайтерсің.
Ауылға қатысты менің барлық шаруам қашанда Серіктің мойнында. Сонау бір жылы немере інім үйленіп, келіннің жекжаттары келеді ғой құда болып. Қыз берген жақтың "өктемдеу болатын әдеті. Ондайда артық-кем сөз де айтылмай қалмайды. Біз жақтан ондай сөздің бәрін Серік көтеріп алыпты. Кейіннен тете қарындасым Ғайни:
– Апыр-ай, сенің араласпағаның қандай жақсы болды, шамданып, шатақтасып та қалуың мүмкін еді. Серік ағам бәрінің де тілін тапты ғой, әйтеуір, – деп сүйсіне әңгімелегені де есімде.
Біреуге тым көнтерлі, кей тұста жасықтау сияқты болып көрінетін Серіктің бір қырын қазбалай неге айтып жатқанымды оқырман жұрт осыдан соң өзі-ақ таразылар.
Тоқсаныншы жылдардың басында жер-жерде "Қазақ тілі" қоғамдары құрылып, тәп-тәуір мәртебелі ұйымға айналғаны белгілі.
Ол кездегі аудандағы халықтық бақылау комитетінің төрағасы, аупарткомның бюро мүшесі Серік Толғанбаев қасына ақын інісі Ахмет Кендірбековты қосып алып, сол тіл қоғамын құрып, өзі төраға болады. Бұл жақтан мен: "Сол елде әдебиетші, тілші, журналист дегендер құрып қалған ба, ветврачты тіл қоғамына төраға етіп!" – деп тиісем ғой баяғы. Осының алдындағы бір кітабыма:
"Мен – ақын, сен ветврач,
Алматыдан жеттім аш.
Мен саған кітап сыйладым,
А ты мне етті дашь!" –
деп қолтаңба бергенім бар еді.
Оның бірін елең қылып жатқан Серік жоқ. "Қазақ тілі" қоғамында көп-көп жұмыстың басында жүрді. Ел ішіндегі аңыз-әңгімелерді жинап-теріп, "Қазақ әдебиеті", "Ана тілі" газеттерінде жариялатты. Осы өңірде бұрын өткен, кезінде Әсет, Сәмет төре сияқты белгілі ақындармен жарыса ел көзіне түскен Арап ақынның мұраларын жинап, жариялауға да мұрындық бола білді. Менімен сапарлас болған марқұм Әділбек Абайділданов, Сабырхан Асанов, Тұтқабай Иманбековтер, қазіргі Қасым Қайсенов, Тұманбай Молдағалиев, Қабдеш Жұмаділов, Қастек Баянбаев, Қайрат Жұмағалиев, Рафаэль Ниязбеков, Ырым Кененбаев сияқты қаламгерлердің әрқайсысы Серіктің үйінде берісі бірер күн, әрісі апталап жатып қайтқан еді. Серік солардың бәрімен тіл табысып, құрақ ұша қошаметпен, құрмет көрсетіп жүрді. Қазір де біразымен аралас-құралас болып келе жатқан жайы бар.
Осыдан біраз жыл бұрын Қазақстан Республикасы Халық депутаттығына сайланғаным бар. Сайлау алдындағы бар шаруаның басында Серік жүрді. Мені таң атпай: "Ұйықтауға келіп пе едің", – деп, "тұр – тұрдың" астына алады да, ауыл – ауылды, мекеме кеңселерін аралатып, екеуміз күні бойы алашапқан боламыз да жүреміз. Тап бір мен емес, өзі депутат болатындай – ақ, сайлау өткенше тыным көрген емес. Кейбір кездесулерде мен: "Мені қойшы, сайламасаңдар да түгім құрымайды, Алматыма қайтармын аман-есен, бәрінен мына Серікке обал болатын болды!" – деп әзілдеп те қойып жүрдім. Ол не істесе де ақырына жетпей қоймайтын, жақсы мағынадағы өлермендікпен кірісер еді бар іске. Кейде артық кетіп, орынсыз ақыл айтып, "сақалын бояп" та жіберетіні болып тұрады. "Осы сен неге ел құсап өйтпейсің, бүйтпейсің?" – деп маған да тиіседі келіп. "Неге мен елге ұқсауым керек, ел маған ұқсасын!" – деп мен де кергимін. Амалы құрып, Серік ондайда қолды бір сілтеп жөніне кетеді.
Аудан ішінде ол араласпайтын жұмыс болмайды. Жуырда бір телефон соқсам, үйінде жоқ екен. "Қайда жүр?" – десем, Шайзахан:
– Мектеп оқушыларының аудандық айтысы өтеді екен, қазыларына басшылық етіп, мәдениет сарайында жүр, – дейді.
– Ауданда ветеринардан басқа өлең түсінетін бір жібі түзу адам табылмап па сонша? – деймін мен.
– Табылмағаны ғой, әйтпесе, сенің досыңа басшылардың қолқа салып несі бар, – дейді Шайзахан да шіреніп.
Ол ылғи ғана бойында әйтеуір бір жылт етіп байқалар дарыны бар адам көрсе болды, соның қасынан табылып, қолынан келгенше көмегін ұсынып, жәрдемдескісі келіп құрақ ұшып–ақ жүргені.
Осыдан отыз-отыз бес жылдай бұрын біздің елге қайдан келгені белгісіз, жалданып, колхоздар мен совхоздардың кеңсесін безендіріп, әртүрлі плакат, ұран, суреттер салып жүретін Володя атты әуесқой суретші пайда болды. Ол ешкімге тіл қатып сөйлемейтін, мылқау адамдай тұйық, өзі жұмыс істеп жүрген клуб сахнасында ұйықтай салып, баспанасыз тірлік кешіпті. Соны байқап қалған Серік үйіне кіріп келіп, барын аузына тосып, қайда барса, қасынан қалдырмай, ертті де жүрді. Володяның ұлты кім, құжаты бар ма, қайдан келді, қайдан шықты – оның бірін сұраған емес. Әйтеуір Серіктің желімдей жабысқан сол суретшісі біздің жақта екі-үш жыл жүргенін білем.
Қазірдің өзінде өлең жазатын жастар көрсе, Алматыдағы маған алып келіп, газеттер арқылы тезірек таныстыр деп тапсырып, мұрныма су жетпей жүргенде мазамды алып өтетіні бар. Алакөл өңірінде тұратын алды қырықтан асқан Советхан, Тезекбай, Берік сияқты жігіттердің кітабын шығарысуға, жазғандарын жариялауға жан сала кірісіп, жұмыссыз қалғандары болса, басшылар арасына дәнекер болып жүгіріп жүргені. Кейде мен соған жатып келіп ызаланам. Алакөл жастарының "Аққулы айдын" кітабын бастыртты, бір күні соны "мақтап рецензия жаз" деп маған алып келгені есімде. "Қайдағыны айтады екенсің!" – деп, көнбегем.
Ол, бір жыл болды, Алакөл мемлекеттік қорығын құру жолында шауып жүр. "Көл құрып барады, аң мен құс азайып барады!" – деп жар салып, үкімет кеңселерінің біраз есігін қақты – ау деймін. Дауласты, дәлелдеді, ақыры қорық жүйесі қағазға түсіріліп, қаржыландырылып, қазір жұмыс істей бастады. Өзі сол қорықтың әкімшілік жағын да, әзірге ғылыми жағын да жалғыз басқаратын бастығы.
Бұл өзі бір өскен әулет. Серіктің бұл күнде әрқайсысы бір қауым ел болып кеткен Сейдеш, Сәлім, Ғалым атты інілері, Ғалия, Әзия, Бағдат есімді қарындастары бар. Олар да шетінен елге танымал, жұрт аузына іліккен абыройлы жандар. Бәрінің аузына қарап, қыт-қыттай қайырып Серік жүреді орталарында.
Жуырда жолықтым. Жанарында мұң, қабағында кірбің бар сияқты.
– Не болды? – деймін абыржып.
– Әй, мына Дастанның (немересі) қолы күйіп қалыпты. Дәрігерге қаратып жүрмін. Жазылмай тұр, – дейді.
– Оу, біз бала кезде отқа да күйдік, шоққа да түстік, аман келеміз ғой, жазылар, – деймін.
Ол менің сөзімді тыңдап тұр ма, жоқ па, белгісіз, абыржулы қалпы бас изеген болады. Жарғақ құлағы жастыққа тимей, тағы біраз күн ақ тер, көк тер болары анық.
Менің елу жыл жұп жазбай бірге келе жатқан досым Серік Толғанбаев осындай адам. Ара-тұра тәжікелесе кетіп, керісіп те қаламыз. Іле–шала: "Ырылдарсың – қаппассың, менен жақсы таппассың", – деп қайта табысып жатамыз.
Қазір ол алпыс деген жасында, Шайзахан ханымы қасында Алакөлде ел қатарлы тұрып жатыр. Тұрып жатқан жоқ, ел деп, жер деп, сол баяғы жарғақ құлағы жастыққа тимейтін қалпында шапқылап жүріп жатыр.
– Аман жүре бер, аңқылдап қалған адал дос! – деймін мен оған.
1998 жыл.
БАҚҚОЖАНЫҢ ҚИСЫНСЫЗ ҚАЛЖЫҢДАРЫ
Баққожа Мұқайдың менімен жолығып қалса, үстіміздегі костюмнің о жер, бұ жерін шұқылап, астарына үңіліп: "Қай елдікі?" – деп сығалай қарап шығатын әдеті бар. Тым құрыса бел құрдас болатындай арамызда бес жас емес, азды-көпті он жыл жатқанынан хабары бар жұрт оның бұл қылығына таңырқаса қарап қалатыны рас. Сондықтан мен Баққожаның мұнысын өзімше түсіндіріп әлекке түсемін. Ол болса, арсалаң қағып күле береді құр.
Оның да өзіндік себебі бар. Көп жыл бұрын мен Қазақстан Жазушылар одағында қызмет істеп жүрдім де, Баққожа Жұлдыз" журналында болуы керек, бір шаңырақ астында жиі кездесетін едік. Ағалы-інілі қалпымызда әмпей-жәмпей сырласып кететінбіз. Бір күні сұр түсті шетелдік жаңа костюм сатып алдым. Өзі маған арналып тігілген сияқты, құйып қойғандай бойыма жараса кетті. Баққожа үндемесе де, көз қырын салып, сол костюміме қарағыштай берген. Араға бірер күн салып, ол да тұп-тура сондай костюм сатып алып киді.
Ол кезде табылып жатса, алып киюге әжептәуір мүмкіндігіміз бар еді ғой, көп ұзамай мен тағы да қара жолағы бар, сол кездің сәніне сай келетін және бір костюм алып кидім. Араға күн салмай, Баққожа да содан айнымаған костюм сатып алды. Бұл кездейсоқтық па, жоқ әдейі жасап күр ме, білмедім, бірақ:
– Оу, Баққожа, инкубатордан шыққандай болып кеттік қой, менімен бәсің бір ме осы, неге басқа түр, басқа түсінен алмайсың костюмді? – дедім әзіл-шынын араластыра ренжіп.
Ол үндеген жоқ еді. Келесі күні дәліз бойлап келе жатсам, Баққожа сол кездегі бірінші хатшымыз Әнуар Әлімжановпен әңгімелесіп тұр екен, мені көре сала:
– Әнеке, қараңызшы, мына Сәкен ағам мен қандай костюм алсам, ертесінде тұп-тура сондай костюм алып киіп, жарысып-ақ жүретін болды, – деп қоя берді.
Әнекең менің үстіме бір, оның үстіне бір қарады. Қасқылғанда, сол күні екеуміз де бір-біріне ұқсас костюмдерімізді киіп келіппіз.
– Онысы несі екен Сәкеннің? – деді Әнекең күліп, Баққожа сөзін құптағаны ма, менің қылығымды қош көрмегені ме, белгісіз сыңаймен.
Мен үндей алмадым. Өйткені іні сөзі үстем шығып, өтімді болып тұр еді. Енді не десем де ақталған болып шығарымды сезіп, тіл қатпай қала бердім. Костюмімді тексерудің осындай бір сыры бар Баққожа кейінгі бір жылдары:
– Костюміміздің сапасы нашарлай бастаған ба, немене, Сәкен Құсайынович (кейде осылай сөйлейтіні бар)? – деп сұрайтын болды.
– Жас озады, амал не! – деп мен қоям.
"Парасат" журналына бас редактор болғаннан кейінгі бір кездескенде:
– Бір топ өлең берсеңізші, жақсы костюмге жетерлік қаламақы қойғызайын, – деді.
Әне-мінемен салақсып, ол өлеңдерді жыл өткізіп барып апардым – ау деймін. Обалы не, мол етіп жариялады. Бірақ қаламақысы жақсы костюмге жетпеді ғой деймін, соны наз қылып айтып ем:
– Дер кезі әкелмеген өзіңізден көріңіз, былтырғы жағдайда костюмге жетер еді, қайтесіз, инфляция! – деді Баққожа.
– Әйтеуір бір костюмге қарызсың! – деп мен кеттім.
Бір күні жеті түнде телефон шырылдады. Алып едім, аржағынан:
– Сәкенсің бе, қарағым, – деген көмескі дауыс естілді.
– Иә, – дедім мен.
– Бұл Дихан ағаң ғой, Әбілев, – маған аса қажет болып тұрғаның, – деп жатты әлгі дауыс. Сәл қарлығып шыға ма, қалай.
Бұдан бұрын біздің үйге Дихан аға телефон соғып көрмегені өзіме белгілі. Не дерімді білмей таңырқап:
– Жай ма, аға? – деп сұраймын.
– Сен біздің үйге тез келіп кетші, – дейді ол кісі.
– Дихан аға, түн ортасы болып қалды, ертең барсам қайтеді? – деймін мен.
– Түу, сендер де кергіп сонша, күнде мазалап жатқам жоқ, қой, келіп-ақ кетпейсің бе қазір! – дейді.
– Жарайды, аға. Онда адресті айта қойыңызшы, – деп жатырмын жалпылдап.
Сол кезде ар жақтан күмбірлеген күлкі естілсін, мазақ күлкі.
– Әй, қатырдым – ау! – дейді сабазың. – Әйтсе де, Дықаңның адресін айтып беріп, бір жүгіртпеген екенмін.
Бақсам – Баққожа. Ызадан булығып, жазықсыз телефон тұтқасын лақтырып жібердім. "Қорқыт дегенде, осынша қорқыт деп пе едім" дегендей, әзіл-қалжыңның да шегі бар ғой, тегі.
Бұдан бұрын да осылай бір алдағаны бар еді. Ол сонау жетпісінші жылдардың соңы ғой деймін, кенеттен телефон шырылдады.
– Сәкен ағасыз ба? – дейді аржағынан бір бала, – мен ауылдан, Алакөлден келіп едім, сізге беріп жіберген сәлем-сауқат бар еді, ет болуы керек. Өзім автовокзалда тұрмын, келіп, алып кетпейсіз бе?
Мен оған: "Такси алып жет, ақысын өзім төлейін", деп, қалай келетін жолын айтып, біраз әуреге түстім – ау деймін.
Бірмезетте:
– Бұл Баққожа ініңіз ғой. "Ет дегенде бет жоқ", қатты састыңыз ғой, – деп тұр. Ұялған тек тұрмыс деп, ренжіп, өкпелеген болдым. Бірақ не істерсің! Жабулы қазан жабулы қала берген.
Сол қалжыңның аяғы күлкілі бір жағдайға да соқтырды. Жұмыста отыр едім, телефон тағы безілдеп қоя берді.
– Сәкенбісің, – деді аржағындағы дауыс. – Мен Дихан ағаң ғой.
– Әй, көп сөйлемей, костюмді қашан алып бересің, – деймін мен, тағы да Баққожа екен деп.
– Әй, сен Сәкенбісің, мен Диханмын деп тұрмын ғой, – дейді аржағындағы дауыс безілдеп.
Сәл-пәл сасайын дедім. Бірақ тағы да күлкіге ұшырап жүремін бе деген күдікпен:
– Сөзді қой да, костюмді әкел, содан кейін сөйлесерміз, – деп қоям.
– Әй, Сәкен, саған не болған, костюмің не? Сен Сәкенбісің өзің! – дейді ар жақтан өзеурей.
Телефон тұтқасын тастай салдым. Бір нәрсенің бүлінгенін ішім сезеді, бірақ анық қай жағына шығуды білмей, әлекке түсіп біраз отырдым.
Алқынып Есенғали Раушанов кірді:
– Аға, маған Дихан Әбілев телефон соғып: "Мына Сәкенге не болған, дені дұрыс па?" – дейді. О несі? Түсінбей қалдым, – деп тұр.
– Ой, пәле болды, енді сұраса: "Сәкен жоқ еді, жолаушылап кеткен", – дей сал. Мен ол кісіні Баққожамен шатастырып, – деп, Есенғалиға мән-жайды түсіндірген болып жатырмын.
Ішек-сілесі қата күліп ол кетті.
Осы жуырда сол Дихан ағам тағы да телефон соқты.
– Сәкен, 91 жастың атынан өтінем, менің кітабымды тездетіп өндіріске жібертсеңізші, – дейді.
Қолжазбасының баспада жатқанына көп бола қойған жоқ. Оны Баққожа білмейді. Сондықтан сенімді түрде:
– Дихан аға, редакторлардың бәрі демалыста жүр еді, солар оралысымен қолға алады, – деймін.
– Е, оларсыз болмаушы ма еді, Есенғали екеуіңнің біреуің қарай салмайсыңдар ма? – дейді Дықаң.
Есенғали – баспа директоры, мен баспаның Бас редакторымын. Өзі де баспада көп істеген. Кімнің қандай жұмыс атқаратынын жақсы білетін адамның сөзіне ұқсамай барады.
Күдігім тағы да күшейе бастаған соң:
– Жарайды, аға, сөйтерміз, сау болыңыз, – деп сөзді доғардым да, телефон тұтқасын орнына қойдым.
Бұл жолы телефон соққан Баққожа ма, Дықаң ақсақалдың өзі ме, ажырата алмай әлі далмын...
Кей-кейде менімен сиректеу араласатын жора-жолдастың бірі беймезгіл телефон соғып, сол аптаның бір күніне қонаққа шақыратыны бар. "Осы Баққожа болып жүрмес пе екен" деген күдіктен арылу үшін, мен араға аз уақыт салып, сол адамға телефон соғамын да: "Әлгінде сәрсенбі күні деп пе едің, анықтап алайын деп жатқаным ғой", – деп қайыра пысықтап шығатын болдым.
Оның үстіне, "Мен пәленшемін ғой" деген адамның сөзін асықпай, ұзақ тыңдап алып барып қана жауап беретін болдым. Баққожаның әзілі кісіні осылай да әлекке салып қояды, бар болсын, бар болғыр!
ҚАЛЫ ҚАДЫР УӘЛИ
Менің Қадірбек Уалиев дейтін досым бар, құрдасым. Өзі де осал емес, белгілі театр сыншысы, драматург, аудармашы, журналист, әлденеше кітап жазған қаламгер, қойшы, әйтеуір, бір басына жетерлік атақ-абыройы бар әйгілі азамат. Ол мен ғана емес, үлкен-кіші демей, қалам ұстар ағайынның біразымен сыйлас дос, бәрімен де әзілі жарасып жүре беретіні бар көп сөзділеу болса да, аса жағымды жігіт.
Өзі де қызық, кейде адам ұғып болмастай арсалаңдап келеді, ондайда сөзі де ойқы-шойқы, қалжыңы да түйеден түскендей дүңк етпе дөкір болып жатады да, енді бірде аяқ астынан жуасып, қой аузынан шоп алмас момын біреу болып шыға келеді. Мұндайда қалжыңы да жарасымды шығып, артық ауыс сөзі де азая түседі.
Біздің танысуымыз да қызық. Қазақ университетінің филология факультетіне түсейік деп емтихан тапсырып жатқанбыз. Оңда мен өлең жазып, жазғандарымның бірлі – жарымы газет-журналдарда басылып, өз құрбыларымның ішінде "дардай" ақын болып танылып қалған кезім еді. Қасыма жалпақ бет, шүңірек көздеу палуан денелі жігіт ырғала басып, шайқақтай түсіп келді де:
– Танысып қояйық, мен Қалы Қадыр Уәли деген болам, – деді
Сөзі кеңірдегінің аржағынан біреу көрікпен басып жатқандай болып, тіл арасынан сыздықтай шығатын сақаулау көрінді.
– Не жазасың, өлең бе? – дедім мен.
– Жоқ, мен кинодраматургпін ғой, екі сценарийім бойынша кино түсіп жатыр, тағы бір-екеуін киностудияға өткіздім, – дегені әлгінің.
Мәссаған керек болса!
Өзімше "ақынмын" деп мардымсып-ақ тұр едім, аяғымды жинай қойдым. Киноны дәл осындай кісі жаза қояды – ау деген ой үш ұйықтасам түсіме кірмес еді. "Мынау бір дөй болды-ау, шамасы!" – деп ойладым ішімнен. Бірақ арсы – гүрсілеу мінезіне қарап көңіл түкпірінде аз-кем күдік те қылт ете қалғаны рас.
Бұ жігіттің тағы бір тосын қылығына қазақ тілінен ауызша емтихан тапсырғанда куә болдым. Ол менен бұрынырақ билет алып, онысын көз жүгірте тез қарап шықты да, талтаңдай басып барып жауап беруге оқталды. Өзі жақсы оқыған неме болуы керек, грамматикаға мүдірмей сусылдатып жауап бере батады. Жақсы жауап беріп отырған адамға ұстаздардың да оң қабақ танытып, кідіріп бара жатса, ауызына сөз салғысы келіп, демеп жіберуге дайын тұратын әдеті ғой. Қадірбек сондай тасырқаған бір тұста емтихан алып отырған адам бір жәрдем жасауға ұмсына беріп еді, бұл: "Тсс, – деп, саусақтарын тарбита алақанын мұғалімге қарай көтерген күйі, орнынан атып тұрды да, – Ә, иә! – деп қайта отырып, әрі қарай зуылдата жөнелді. "Жынды ма, немене өзі!" – деп ойладым мен ішімнен.
Оқу бітіргеннен кейінгі біраз жылымыз әр жақта өтті де, ол екеуміз қайтып жолықпай кеткенбіз...
Мен кешірек барып үйленген адаммын. Үйлену тойымыз өтіп, орысша айтқандағы "медовый месяц" аяқтала бере аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы болып істейтін Тоқтар Жанғозин дейтін досым телефон соғып:
– Сәкен, бізге обкомолдың атынан екі жас жазушы келіп еді, сені таниды екен, үйіне ертіп бар деседі, қазір барамыз, – деді де, мен олар кімдер деп сұрап үлгермей, трубканы тастап жіберді.
"Е, кім де болса, келе көрерміз", – деп мен қалдым.
Тоқтар ертіп келген жігіттердің бірі ескі дос Қайрат Жұмағалиев екен де, екіншісі сол баяғы Қадірбек болып шықты. Өзі әжептәуір толысып, сақайып қалған. Аузы-басын түп-түгел жүн-жүн етіп қауғадай сақал қойыпты. Бірақ мінез – құлқы түк өзгермеген екен.
Жас келіншегім екеуміз жік-жапар болып, қуана қарсы алып жатырмыз. Қайрат қыздай сызылып, ыздиған қалпынан айнымайды. Қадірбек балпылдап сөз арасында: "Қарағым – ай, жақсы бала екенсің, бірақ мынау сияқты оқымаған адамға қайдан тап болып едің?" – дегені ғой әйеліме.
Шәй құйып отырған Мәрия сасып қалды ма, білмеймін, сәл тітіркене тістеніп, селк етіп:
– Қойыңыз, о не дегеніңіз, маған өзі ҚазГУ – ді бітірдім деп еді ғой, деп абыржып-ақ қалғаны.
Мұның қалжың екенін Қайрат екеуміз қарқылдай күлумен әрең ұқтырған болдық.
Тағы біраз отырыстан кейін асүйге қарай шығып кеткен келіншегімнің қайта оралар тұсын күтіп тұрып, өтірік сыбырлаған болып маған:
– Әй, бұл қай қылығың сенің? Алматыда шырылдап жатқан бала-шағаң анау, шұбыртып жетеміз деп еді, біз әзер бастық, ұят болды ғой! – деп үзіле сөйлей бергені. Сыбырлаған болады, онысы асүй түгіл, айналадағы көрші-қолаңға да естілердей дабырлай, даңғырлай шығады.
Жаңа түскен келіншегім сүлдері құрып, сұрлана түсіп, стол басына әзер ілікті... Күлерімді де, жыларымды да білмей мен қалдым.
Қонақтар кеткесін, Мәрияны жұбатар бір амалын ойластыруым қажет болды. Қайрат: "Бұл құрдас болған соң, аузына келгенін айта береді, иланып қалып, көңіліңе алып жүрме!" – деп қатты-қатты шегелеп кеткен.
Зайыбыммен оңаша қалған сәтте Қадірбектің ит терісін басына қаптата сілікпесін шығардым – ау бір: "Бұл өзі қояншық неме бір жүрген, – дедім. – Аузына келгенін айта береді. Көзін көрмеймісің – алақ – жұлақ етіп ойнақшып тұрған. Қайрат айтты, жақында ғана жындыханадан шығыпты деп, қарсы келсең, жыны қозып кетеді екен. Сен екеуіміздің үндемегеніміз мұндай жақсы болар ма?"
Мәрия деген былай да сөзге алданғыш әйел. Әлгіндей майы тамған "шындыққа" сенбеуге, иланбауға амалы қалмады.
Кейін Алматыға көшіп келгенде де Қадірбекті көшеден көре сап:
– Ойбай, ана бір жынды бар ғой, баяғы ше, сол келе жатыр, жүрші былай, бұрылып кетейік! – деп мені сүйрей жөнелгені бар.
Кейін, бертінде менің інім Секен сол Қадірбектің Қарасудағы үйін сатып алып, есеп айырысуға жеңгесін ерте күрмесін бе. Басында жанына бара алмай, алыстан сөйлеп, орағыта ойқастай сынап көрді де, бірте-бірте бойы үйреніп, әрі Кадірбектің мүләйім кезінің де куәсі болғаннан ба, бойы әбден үйреніп алды. Бір күні Қадірбектің "кемпірі" Қымбат екеуінің әңгімесінің соңын естіп қалдым. Мәриям: "Қайдан білейін, жынды дегенге, аңқау басым, шын екен деп жүріппін – ау", – деп сылқ-сылқ күліп отыр екен, мені көре әңгіме сап тыйылды. Бірақ ісімді сөз етіп отырғандары айтпаса да түсінікті еді...
Төрт-бес жігіт бас қосып, араға ішімдік араласып, ұзақ отырып тарасқан түндерден кейінгі бір күні түскі ас ішейін деп "Қаламгер" кафесіне кірсем, Қадірбек отыр екен. Қасына таяп келген менің сәлемімді алмай, тыржиып – быржиып қиғылық салды.
– Өй, саған не болған? – дейін мен түкке түсінбей.
Ол көпке дейін мелшие сіресіп, сөйлемей отырды да:
– Сәкен, осы мен саған не істедім, соны айтшы? – деді қабағы түйе кіржиіп.
– Е, не болып қалыпты?
– Кеше ғой, әке-шешемнен түк қоймай боқтап, жұрт алдында масқарамды шығардың. Не жазығым бар еді, соншама жәбірлейтіндей. Көп болса, жазушылар одағының мүшесі емес дейтін шығарсың, – деп кемсендей ме, кіжіне ме, әйтеуір басылар болмады.
– Әй, қой, қайдағыны шығармай. Сап-сау жүріп сені боқтап не көрініпті маған, – деймін.
Сөйтсе де абыржи бастадым.
– Ойбай-ау, жұрт естіп отыр ғой, олаһи-биллаһи, тіпті, өтірік десең, міне, нан ұстайын! – деп алдындағы наннан бір үзіп алды.
Нан ұстайын дегенді естіп мен шындап сасайын дедім. "Апыр-ай, шынымен бір сәтке есімнен айырылып қалдым ба екен, Құдай ұрып", – деп те ойладым.
– Кешегілер түгел естіді ғой, нанбасаң, ортамызда болған Қастектен, Қоғабайдан сұра, – деп ол да тақымдап қояр емес. Қарап отырып есім шықты.
Қастекті іздеп жүріп әрең тауып алдым да, күмілжи отырып жөн-жосық сұраймын ғой енді. "Мен Қадірбекке қашан тиісіп жүрмін? Не дедім өзі?" – деген боламын.
– Ештеме болған жоқ, сап-сау күйімізде тарасқанбыз. Қалжыңдаған ғой, Қадірбекті білмейсің бе, не? – дейді ол.
Қабағымды барынша қатты түйіп алып, "Қазақ әдебиеті" газетіндегі Қадірбекке келейін енді мен.
– Сенікі не, ей, осы, кісіні сонша күйдіріп? – деймін түйіліп, – әзілдің де өлшемі болмайтын ба, түге!
Ол ыржалаңдап күле береді.
– Ит-ау, нан ұстағаның не? Оны қалай түсіндік? – деймін мен.
– Е, нанды күнде ұстап, күнде жеп жүрген жоқпын ба, – дейді ол беті бүлк етпестен, сол ыржалаңдаған қалпы.
Құрдас шіркіннің осындай да қалжыңы болатынын сонда барып аңғардым ғой мен.
Енді өз аузынан естіген бір әңгімеге келейін. Жазушы Адам Мекебаев бірде:
– Пьеса жазсам деп едім, қалай қарайсың? – деп сыр бөліседі ғой Қадірбекпен.
– Е, жаз. Бұл күнде иттің ұлы итақай драматург болып жатқан жоқ па, солардан кембісің. Бірақ сен ең алдымен Гороховодацкийдің "Дарматургия теориясы" деген кітабын оқып ал. Сонда пьеса жазғыштардың біразының енесін ұрып жіберетін боласың, – деп көпшік қоя қайрайды Қадірбек оны.
Адам да аңқау жігіт білем, әлгі кітапты Алматыдағы кітап дүкендерінен іздеп біраз шарлайды, табаннан таусылып кітапханаларды кезеді. Жоқ. Ақыры өзіне келді.
– Әлгі Гороховодацкийді таппадым. Өзінде болса, берші, – дейді ол.
– "Ертең "Қайрат" ойнатын еді, соған билет ал, стадионы Гороховодацкийдің өзі келем деген, – дейді Қадірбек.
Екеуі футбол көріп отырады. "Қайраттың" шабуылшысы Гороховодацкий бір-екі доп енгізіп, аты стадионды жаңғыртады. – Гороховодацкий деген фамилия құлағында әбден жатталып қалған Адам алаңға бір, Қадірбекке бір қарап, түкке түсіне алмай, әлек болады ғой.
– Бұл футбол дегенің де толған драма ғой, ә! – деп қояды Қадірбек.
Сонда ғана түсінген Адам іштей жерге бір түкіріп, өз жөніне кетеді.
Қадірбек ыржалаңдай күліп, ойын көріп отырып қапты.
ТӨЛЕГЕН
Төлеген екеуміздің таныс-біліс болғанымызға да бір мүшелден асып барады екен. Ең алдымен оны маған қазіргі белгілі заңгер, менің ескі досым Мақсұт Нәрікбаев: "Сауда жағында істейді, менің жақсы інімнің бірі!" – таныстырған болатын.
Балғын жүзінде кісілік пен кішіліктің белгісі – беттілік те, өзіне өзі сенген жастық тәкәппар тектілік те қылаң бере қойып тұрған Төлеген онда Алматы қаласы Совет ауданындағы асханалар мен ресторандар тресін басқарады екен.
Соған іле-шала менімен бірге "Жазушы" баспасында қызмет істейтін талантты ақын дос ағам, марқұм Сағи Жиенбев:
– Темекің таусылған жоқ па? – деп сұрап қалды дәліз бойында ойда жоқта ұшырасып.
Ол кезде кіл ғана "Қазақстан" сигаретін тартамыз. Оның өзі дүкендерге жиі түсе бермейтін аса қат дүние. Сауда басындағы тамыр-таныстық арқылы реті келіп жатқанда 30-40 қорабын бір-ақ алып, үйде де, түзде де тығып ұстап, шым-шымдап шегіп, үнемі үнемдеп жүреміз. Сағаң соны меңзеп тұрғанын аңғардым.
– Жүр, ендеше, бір жерден мол етіп "Қазақстан" алып келейік, – деді ол.
Саған дәйім ғана ақшыл түсті жекеменшік "Волгасын" баптап мініп жүретін. Соған отырып, екеуміз салып ұрып стадион маңына орналасқан Төлеген кабинетінен шықтық.
Төлеген бізді сонша бір кішілік ізетпен күлімсірей қарсы алған. Алдымызға тәтті дәмі де бар кофе қойғызды. О заманда мұндай ілтипат сирек ұшырасатын. Сосын да болар, біз (әсіресе мен) разы болып қалғанбыз.
Содан кейін ол біздің алдымызға қос-қос блок (әр блокта 20 сигарет болуы керек) "Қазақстан" сигаретін қойып, жылы жүзбен күліп тұрып шығарып салған болатын.
– Бұл жігіт менің ең кіші туған бажам, – деп еді қайтып бара жатқан жолда Сағи Жиенбаев.
"Е, – деп ойлап едім мен сонда, – Мақсұттың інісі, Сағидың бажасы болса, осал жігіт болмады ғой бұл, тегі!"
Расында да солай болып шықты. Мен оның әр жерде азаматтық ірі қимыл көрсетіп, ағайын арасының ұлы – кіші шаруаларына бас-көз болып жүретінін байқаушы едім. Сондайда оның ұйымдастырушылық қабілетіне тәнті болып, аса сүйсініп қала беретінмін.
Жаңағы Мақсұт Нәкірбаев осыдан он жыл бұрын 50 жасқа толды да, сол мереке дастарханын жаятын орынды да, дастархан мәзірін де Төлеген өз мойнына алып, біздей пақырыңыздың тойағалық (тамада) қызмет атқарғаны бар еді. Сол тойға қатысқан үлкен-кіші, алыс-жақын жүрген ағайынның бәрі Мақсұтқа, оның отбасына ғана емес, туған күннің өзін думандатып өткізген Төлеген екеумізге де разы болып аттанғаны есімде.
Алпысқа толар – толмастан әйгілі ақиық ақын Сағи Жиенбаев та бұл дүниеден аяқ асты аттанып жүре берді де, "Ағайын бір тіріде, бір өліде" дегендей, марқұмның артын жақсылап өткізу рәсімдерінің бәріне білгірлікпен бір кісідей ат салысқан да осы азамат болатын. Бұл да болса оның жөн білетіндігінің, кісі қадірін қастерлейтіндігінің белгісі еді.
Өзі ұнататын, өзін сыйлайтын ағаларының тірісіне де, өлісіне де қызмет көрсетіп, қол ұшын беру кім көрінгеннің қолынан келе бермейтіні хақ. Оған да азаматтық белсенділік, кісі басын қастер тұтар қасиет керек.
Содан бері де бірқыдыру қилы заман өтті.
...Мақсұт есіп кетті, Сағи бақиға мәңгілік "көшіп" кетті. Кеңестер Одағының шаңырағы ортасына түсіп, жаңа заман орнап, тың тіршілікке қарай ойыстық та, әркім өз басымен болып, Төлеген екеуміздің арамыз біраз жылдарға алшақтаңқырап кеткен болатын.
Осыдан 4-5 ай бұрын облыс әкімі аппаратының басшысы өткізген бір жиналысқа кіре бере Төлегенмен тағы ұшырасып қалдым. Ағалы-інілі адамдардың төс түйістіре амандасу рәсімінен кейін сыр тартып байқасам, ол осы әкімшілікке қызметке келген екен, "Сауда және қызмет көрсету салалары кәсіпорындарының қызметін үйлестүру мен бақылау жөніндегі" деп аталатын аты салақұлаш бөлімнің бастығы болыпты.
Әңгімелесе келе, Төлегеннің осынау жылдар ішінде біраз шаруаның басын қайырып тастағанын аңғардым.
– Осыдан үш жыл бұрын Кербұлақ ауданындағы Қаспан ауылында болып едім, – деп әңгімелейді Төлегеннің өзі. – Жұрттың көбі жұтаңқырап – ақ қалған екен. 80 шаңырақтан тұратын ауыл тұрғындарының басын біріктіріп, өндірістік кооператив құрдым. 3000 гектар жерге астық ектік. Оның тұқымын сонау Шарбақтыдан сатып алуға тура келді. Алғашқы жылы әр гектар жерден 19 центнерден астық батырдық. Ауыл тұрғындары бір көтеріліп қалып еді.
– Амал не, – дейді әрі қарай Төлеген, – "Семіздікті қой ғана көтереді" дегендей, бір күн қарын тойса – кешегісін ұмытып, ертеңін ойламайтындар да бар ғой. Сол кооперативтің жұмысын өздері жандандырады деп сенім артқан біраз тепсе темір үзер азаматтар, "үлесімізді былай да аламыз ғой" деп, жұмысқа салқын қарай бастағанын байқадым, алғашқы қарқын азайған.
Кезінде Төлеген құрған "Дастархан" фирмасы да игілікті жұмыстар атқарып, біршама адамдардың күнкөріс көзіне демеу болып отырған жайы бар.
Облыс әкімінің шешімімен Талдықорған қаласында "Жыр арқауы – Жетісу" аталатын жазба ақындар мүшайрасын өткізбек болып, соған дайындық жұмыстары жүргізіліп жатқан-ды. Бұл өзі әйгілі жүйрік Бақтыбай ақын Жолбарысұлының 165 жылдығына орай өткізілу тиіс іс-шара болатын. Сол кезде, "Құланның қасынуына мылтықтың басуы" дегендей, бұрынғы Крупская атындағы ауыл үкімет қаулысымен Бақтыбай атына көшірілді де, бәрі бір арнаға тоқайласып қалды.
Талдықорған қаласы, Ескелді, Көксу, Кербұлақ аудандарының басшылары, облыстық мәдениет басқарамасы, Қазақстан Жазушылар одағы қол ұшын бергенде де, 10-15 ақынға сый-сыяпат жасау қияндыққа соқтырар болған. Сонда көмекке осы Төлеген келді. Демеуші ретінде мүшәйра шығынының қақ жартысына жуығын өзі көтеріп, белсенділік көрсетті. Өзі бірге барып, басы-қасында жүрді.
Бұдан бұрын Ескелді би, Балпық би, Қожмамбет билердің, Орақ батырдың республикалық деңгейде өткен мерейтойларының өз дәрежесінде атқарылуына, Нұрмолда Алдабергеновтің 90 жылдығына арналған салтанатқа тиісті қаржы аударып, қол ұшын бергенін де білетін едік. Бұл жолы да уәде үдесінен шыға білді бұл жігіт.
Бұл жерде біз "Жақсының жақсылығын айт – нұры тассын" деген қағиданы да басшылыққа алып отырмыз. Ешкімінің де тастай алмай жүрген жаны, бекерге шаша алмай жүрген малы жоғы белгілі. Бірақ аруақты сыйлап, ақындар көңілін көтеріп, қарлығаштың қанатымен су сепкендей болса да жәрдемін аямаған, оған ғана емес, соны ешкімге айтқызбай, өзі жасаған жігіттің азаматтығына, әрекеттінің ірілігіне бәріміз де сүйсініп қалғанбыз.
Мәрттіктің де мәні мен маңызы, жомартықтың да жөні мен жосығы бар. Елге, еліңнің ардагер тұтар азаматтарына жасаған жақсылық желге ұшып, зая кетпесі және хақ.
Қарап жүріп мақтағың, мақтанғың келетін жасы кіші азаматтарым бар. Олар маған ештемесін өткізіп те қойған жоқ. Бірақ тілеуі дұрыс, маған деген ықылас – пейілі жақсы. Солардың бірі, бірі ғана емес, тіпті бірегейінің өзі осы – Төлеген. Ол да бүгін ер жасы елуге толып отыр екен. Жалпы біздің қазақта: "Ердің жасы – екі елу" деп жатады. Солайы солай шығар. Кісілік, жігіттік жылмен ғана өлшенбес болар. Әйтсе де, соның алғашқы елуіне айналаңа танымал, ағайын арасына абыройлы, дос-жараныңа қадірлі дәрежеде, бүгінгіше айтсақ, болған, толған мерейіңмен жақсы болып келгенге не жетсін, шынында біздің Төлеген Шойынбеков те – сол деңгейден көріне біліп келе жатқан ұлтжанды, ұлық тұлғалы азамат. Ер жасының ендігі елуін де осы биікте өткізе берсін дегеннен басқа айтарымыз жоқ оған.
2000 жыл.
АҚЫННЫҢ НҰРЛЫ ӘЛЕМІ
(Ғали Орманов шығармашылығы)
Осы мақаланы жазарда мен Ғали Ормановтың кейінгі жылдар үдесінде ғана қалың оқырман қолына тиген төрт томдық шығармалар жинағын қайта бір қадағалай қарап шыққан едім. Өзім үшін бұрыннан – ақ етене таныс өлең – жырларды қайталап оқу үстінде анық көзім жетіп аңғарған бір нәрсем, Ғали Ормановтың өмірімен де, творчествосымен де жете таныс емес адам, ешбір анықтамаға қарамай-ақ, осы кітаптарды оқи отырып, ол өткен жолды, қызулы, қызықты ғұмырын, ақынның бар күйініш-сүйінішін, қала берді, келбет – мінезін көз алдына елестете алады екен. Кімді сүйіп, кімдерді жек көргені, үйренгені, жиренгені хаттай тізіліп, шұбаған ұлы көштей болып оқырман көз алдынан түгел өтіп жатады. Оған Ғалидың өзіне дейінгі де, өзімен тұстас та, өзінен кейінгі де ешкімге ұқсамас дара біткен майда қоңыр үнін қоссаңыз, қазақтың бұл көрнекті қаламгері қақындағы ұғымымыз да, мінездемеміз де соқталанып, биіктей түсе берері даусыз.
Сол төрт томдықтың алғашқы кітабын ашып тұрған "Қысқы күй" дейтін өлеңге назар аударып көрелік. Үлкен жолдан бұрыс, қағаберіс, қамыс арасына орналасқан ауылда өскен мен үшін бұл түп-түгел таныс сурет. Жазы аптап, ыстық, қысы ызғарлы, балшық орамы, ақырған бораны – бәрі таныс. Ақпандатқан ақтүнек әлі күнге есіме түссе, арқамды қариды.
Үйден ұзап шықпаймыз өзіміз де ондайда.
Ондайда тым ұқсамаймыз үрпиіскен торғайға.
Осы жәйітті өз басымнан да көп өткізгендігімнен болар, бұл жолдар көңілімді қай-қайдағыға жетелеп, алыс қалған балаң шаққа бір апарып тастағандай болады. Сондай ауылда тудық, оқыдық. Пеш түбінде торғайдай болып үрпиісе бүрісіп отырып, әдебиет оқулығын парақтаушы едік. Сөзіне терең бойлап, түсініп, жатпасақ та, ақын, жазушы ағаларымыздың суреттеріне тесіле, ұзақ қарайтыным болатын. Өзіне қадалған мейірлі жанар аржағында әлдебір жұмбақ дүние жатқанын бала көңіл аңғарар еді. Тіпті бұл адамдар да ауылымыздағы әлдекімдер сияқты ет пен сүйектен жаралған шығар дейтін ой үш ұйықтасақ түсімізге кірмес еді. Қоңыр үйде қиялға беріліп, сол суреттерге суықтана жүріп, ебіл – себіл сөз дәмін татқаннан да болар, келе-келе жыр кітаптарын іздеп оқып әне-міне дегенше, жүздеген өлеңді жатқа да біліп шығып едім. Сол жұпыны ауылда жүрген мен үшін:
Аттанып ауыл – анадан,
Оқуға кеттім қалаға.
Жабыла маған қараған
Жалтаңдай кеттім далаға.
Жарбиған жаман тон, тұмақ,
Жабысып кетті үстімде.
Жанайын деген бір шырақ жалтылдап кетті ішімде, –
деген сөздер де әсіресе жақын еді. Құпиялы, қызықты бір әлемге өзім аттанып бара жатқандай болатыным бар еді.
Ғали Орманов ең алдымен, айтулы лирик ақын. Бұл менің ғана пікірім емес, ақынның қаламдас ағалары да, барша творчествосына тәнті тұстастары да, қалың оқырман мен сыншы қауым да осылайша бағалап, осылай жазып келеді. Әлгінде бір тілге тиек еткен алғашқы шумақтарынан бастап, кейінгі жылдары жарық көрген төрт томдық шығармалар жинағын зерттеп, зерделей оқыған сайын, сол пікірге беріктабан тірей түсесің. Ол үшін тақырыптың уақ – ірісі жоқ. Басқамыз байқай бермейтін қандай бір қағаберіс көріністің өзі ақын қаламына іліккенде жан бітіп, жып-жылы шуаққа бөленіп, әрленіп, нәрленіп жүре береді. Өз материалы – адам жаны мен өмір мазмұнына қырағылықпен жіті үңіле білген ақын әр өлеңі сайын оқырман жүрегін деп басып, көңілінен шығып отырады. Қазақта бар барша жақсы дәстүрді толық игерген қаламгер сезім иірімдерін домбыра ішегіндей шиыршық аттыра отырып, кісілік, семья, бақыт, өмір туралы кілең бір сегіз таспа қамшыдай жымдаса өрілген жыр жиһазын жасапты.
Ақын талантының өзгеге ұқсамас алабөтен дара қасиеті қай шығармасы болсын алдыңнан шығып, айрықша көрініп отырады. Бұрқырап, бұзып-жарып жатпай-ақ, майда жұмсақ үнімен баяу сөйлеп отырып, оқырман көкірегіне киелі ой, келелі арман, айқын да асыл мұрат ұялатып жататын жырларының бәрінде де таза ақындық ар дірілдеп жататынын аңғарасың. Бірде әлгі "Жанайын деген бір шырақ ішінде жарқылдап" кетіп бара жатқан үлкен арман арқалаған, әке көрген, аға көрген, ибалы да бұйығы бозбалаға ұшырасып, тілдесіп, іштей үндесіп кетсең, енді бірде танау астынан "қарағым" деп қойып, үлкенге жұғымды, кішіге ұғымды бірқалыпты жұмсақ қоңыр үнмен кейінгілерге жөн сілтеп отырған ақбурыл басты ақсақалды көресің. Ешқашан бос даурығып, жарқылдақ жалған ұран салып, өңеш жыртардай айқайға басып көрмеген ақын әр өлеңді өзінің ой шеңберіне лайықтап алады да, жақсылықтың жолында шыбын жаны шырқырап, кісілік мінезді қызғыштай қориды. Дүние тыныштығы отбасының амандығынан басталатынын, халық бақыты қара басқа да байланысты екенін там-тұмдап, таңғы жұтқан саумал қымыздай санаңа жайлап сіңдіре береді. Оқып көріңіз:
Сағыныштан сарғайып,
Сары белден таң атты.
Сахарада шалқайып,
Сарғая бір жол жатты.
Көкжиекте қосылған
Қара жолдың ұшына.
Қарай-қарай асығым,
Қанатым жоқ ұшуға.
Көңіліңіз бір қобалжып барып басылғаны сөзсіз.
Сезім шынайлығы осындай шынайы жолдар арқылы өріс алып жатады.
Не де болса, тәуекел,
Қостым тайды жарысқа.
Мейлі, үмітім бос кетер,
Жарамаса алысқа.
Топқа түсер шын жүйрік
Тай күнінен танылар.
Талантсызға сол бұйырық –
Көзге ілінбей қалынар!
Жалқының жалпыға ұласуын, жеке сезімнің ортақ ойға ұштасуын байқаймыз. Іштей түлеп, булыға өсіп келе жатқан ақын кейіпкерінің өміртанымы да қырағылана, қаталдана, сыншылдана түскен. Енді ақын өмір сынына үзбей ілесіп, болмысты үңги, үңіле зерттеуге ойысады.
Ақын әсіресе Ұлы Отан соғысы тұсында өндіре жазып, жұрт аузына айрықша ілікті. Ұлы сілкініс кезеңі, ақын мінезіне де қаталдық қосып, даусын ашып, тынысын кеңейте түскенін аңғарамыз. "Ана" деп аталатын шап-шағын үш шумақ өлеңдегі ішкі драматизм, қатыгез шындықты қараңыз.
Өлең:
Қалтырап буын босамас,
Қобалжып саспас, ержүрек,
Жалынып көзге жас алмас,
Қайыспас емен көкірек, —
Әжімді анау қарт анам,
Көрсем – ақ ақшыл шашыңды,
Қылыштан қорқып тартпаған
Иер ем саған басымды, —
деп бітеді. Әлеуметтік есею деп осыны айтар болармыз. Бұл соғыс жылдарындағы "Ана үндеуі" деп аталатын атақты плакат – ұран сарынындағы, жан дүниеңді шымырлатып әкетер қуаты бар публицистикалық лирика үлгісі. Кезінде көп айтылып, көп жазылып жүрген ақынның осы соғыс тұсындағы "Қасымға хат", "Емен", "Орамал", өлеңдерінде өмірдің біршама бел-белестерінен өткен, өз дәуірінің жосын үні, ыстық – суық табын тартып көрген, талап-талғамы өнеге боларлық кейіпкердің жан дүниесі жарқырап ашыла түседі. Ақынның ой-қайнары бірде серіппедей ширатылып, шиыршық атса, енді бір сәт даладай молдықпен кемелдене, тербетіле, құлпыра жайнап кетеді.
Поэтикалық образдың барша жұмбақ көп қырлы характерін, кесін-келбет, ой дүниесін, қуанышы мен көз жасын барынша табиғи көрсетуге келгенде де қысқа лирика алдына қара салмақ емес. Қып-қысқа лирикалық жырларымен жүрек түпкіріне берік орнайтын сиқырлы да сырлы, алуан қырлы кейіпкерлер жасаудағы Ғали шеберлігіне бүгінгі біразымыз жете алмай-ақ келеміз. Салқын, самарқау сөйлеуді білмейтін, жалған, жалтара айтуға бармайтын таза ақынға тон мінездің бірі де сол. Өйткені көркем шығарманың дүниетанымдық қызметі, қоғамдағы рөлі сол үлкенді-кішілі қаһармандарының қауқарымен өлшенеді. Ол ең алдымен ақынның өз басының азаматтығына, өз парызын қалай түсінуіне де байланысты. Ғалидың бармақ жалап отырып оқитын барша қысқа лирикасынан мен әрдайым сондай биік парасатты аңғарам. Өзімен бірге өлеңі де жетіле түсіп отыратын ақын шығармаларының қай-қайсысынан болсын уақыт тынысы, дәуір сарыны елес беріп, ілгерлеген сайын тұтаса, қоюлана, қалыңдай береді. Лирик Ғали өз көкірегін кернеген асыл сезім, аңсарлы ойдың бәрін түгіл ақтарып, оқырманын соған иландыра еліктіріп, желіктіріп отырады. Ол әсіресе тұрмыстық көңіл-күй тамырын дәл тауып, білгірлік, балгерлікпен тани білетініне таңырқамай болмайды.
Әсте, пейілі тар, ниеті ала-құла адамнан жақсы өлең тумақ емес. Гүлді үзуге, құсты үркітуге қимайтын ақынның кісі баласына қиянат жасауы мүмкін емес. Ғалиды көзі көрген, дәм-тұздас болған адамдардың бәрі де бірауыздан оның өз басын осылай бағалайды. Ал творчествосынан ол қасиет-мінезі тіпті айқын аңғарылып тұрады. Отаншыл, адамгершілік биік мұратқа іңкәр ақынның кейіпкері кілең ғана жұртқа жақсылық тілеп, емірене өліп-өшіп тұрады. Бұл ретте ол бармын деп тасымайтын, жоқпын деп жасымайтын, үлкен-кішінің бәрін "әке-көкелеп" жүретін үбірлі-шүбірлі отағасына ұқсар еді. Еріндерінде мысқыл бар, емеурінде зіл жоқ, тәтті қалжыңы бар, қатты қайырысы, қатыгез-қаталдығы жоқ тау кеуделі ақын кейіпкерінің өміршендігі сонда ма деп ойлаймын. Тұрмыстық бар әсерді бөле-жармай, тең, түгел қабылдауды мұрат еткен ақын кредосы осындай.
Болмыстың барша ұңғыл-шұғылын іштей сезіне қабылдау, образды ойлай білу шеберлікке бастар баспалдақ деп есептесек, ақынды әлеуметтік үлкен тұғырға көтеретін, айналып келгенде, сол шеберліктің тап өзі. Күрес үшін, тіршілік үшін айқайдан гөрі, Ғали жыры тәріздес асыл ыстық сезім таптырмас қару бола алады. Тұрмыстық лирика мен әлеуметтік лириканың ара-жігін ашудың, бірінен бірі бөлек құбылыс етіп көрсетудің орны жоқ. Адамның барша парасат-парызын махаббат, достық, кісілік, әділет ұғымдары төңірегінде көрсете білу – азаматтық лириканың ұлы мақсаты. Адам сезімінің бар дүйім-дүниесін бойына жинақтаған Ғали ақын жырларын осындай поэзия деп күмілжімей айта аламыз.
Арғы-бергі поэзиялық дәстүрді еркін меңгерген Ғали Орманов шығармалары ең алдымен көркем қарапайымдылығымен тартымды. Ол қарапайымдылық тіпті де қарадүрсіндік емес. Абай, Пушкин, Есенин, Твардовский сияқты ақындарадың халықтық қарапайымдылығы олардың ұлы шығармаларына мысқылдай мін бола ма? Тіпті, ол шығармалардың жасампаздығының өзі әлгіндей қарапайымдылықтың мызғымас күшінде жатқан жоқ па? Көкейге келіп қалған мазмұнды ойды қарапайым, мөлдір таза тілмен ұғымды жеткізе білетін Ғали ақынның қарапайымдылығын да осы тұрғыда бағалау керек. Халықтың қанында бар қағытпа қалжың, әдемі әжуа, жақсы да жарасымды әзіл бұл пікірімізді үстей түседі.
Мына бір "Жеңілген жүрек" өлеңін осыдан ширек ғасыр бұрын оқып едім, әлі күнге көңілімде жаттаулы қалып жүр:
Тайпаң қағып ақ тоқал,
Тіл қатады қонаққа.
Тынымы кетіп ақсақал,
Көп қарайды сол жаққа,—
деп, қонаққа күлімдей берген жас тоқал қылығына төзіп отыра алмаған шалдың көңіл күйін:
Тоқалына айтты жай
Ыңғайлы бір кезекте: —
Құймай-ақ қой маған шай,
Батпай отыр жүрекке!—
деп тәмәмдайды. Еріксіз сен де жымиясың. Тынышы кетіп болған шалды да аяйсың, ақын тапқырлығына да сүйсінесің.
Немесе, "Қалжың хаттағы":
Айнала тау, түн жым-жырт
Бурабайдың басында.
Отыр ма әлде бір қу мұрт
Өле жаздап қасында? —
дейтін жолдар тек Ғалиға тән қалжың емес деп кім айтар! Ал " Жамбылмен қалжыңы" ше?
Өзі де өлеңді осылай нық шегедей берік түйіндейтін ақын қастардың жылт еткен жақсылығына мәз бола қуанып, ауызша да, жазбаша да пікір білдіріп жүруші еді.
Шын ақынның ешқайсысы көзі тірісінде "мен болдым – ақ" деп тоқмейілсіп көрмеген болар. Жетпісіне дейін қолынан қаламы түспеген ақын да ара-тұра ойланып, толғанып, соңына қарай, әлі де өзіне өзі көңілі толмай келе жатқанын үзбей айта жүріпті. Әлдеқашан бұрын жазылған бір өлеңінде:
Отыздың шығып өріне,
Оқуға қайта бұрылдым.
Олқылау жатыр көңілге
Өзімше жиған бұрынғым,—
десе, одан кейін "Сұрау" дейтін жырында:
– Білдім бе бойлай жүрекке? Лайық орын алдым ба? Жан болып әлде жүрдім де, Демі бітті, жым-жырт қалдым ба?
деп өткен-кеткенін шолып, өзіне өзі сұрақ қойып, ойға алған межеден шықтым ба, жоқ па дегендей, алды-артын тағы бір бағдарлап алады.
Ғали Орманов қаламынан туған қаншама жыр-толғаулар, сығып алсаң, майы шығып тұрған нелер бір көркем аудармалар бар. Олардың әрқайсысы да білдей бір қаламгер ғұмырына аздық етпейтін, қай бір тұрғыда ауыр да болар жүк. Ал Ғалиға қарасты айтсақ, ол ірі таланттың бір ғана қыры сияқтанады. Өйткені халық Ормановты ойы сарқылмайтын, қасиеті кемімейтін лирик ақын ретінде таныған да, көбіне сол ыңғайда бағалап әдеттенген болатын. Біз де лирик ақынның өзіміз аңғарған осы тұсында тоқталып қана өттік.
Кейінгі өлеңдерінің бірінде ақын:
Үзбестен ой салармын өренге мен,
Өрен ойын жетелер тереңге өлең.
Өзімді ылғи ортада деп білемін,
Өлең барда орнымнан төмендемен,—
деп еді. Қазақ поэзиясының ешқашан өз орнынан жылжымас қадау-қадау құзар биіктері көп. Ғали Орманов та – өзі көп жырлаған Талғар шыңындай болып, әдебиет төрінде, ұрпақ көңілінде сол бұрынғы мызғымас берік қалпында қала беретін ақын.
ЖҰБАН АҒА ЖАЙЫНДА
1958 жылдың жазы еді. Аты дүрілдей, атағы жер жара шығып, газет-журнал біткеннің бетін бермей жүрген Өтежан Нұрғалиев Қастек екеумізді Жазушылар одағына, сол ғимараттағы редакцияларға ертіп баратын болып алған. Өзі тым еркін, есікті "теуіп ашып", "екпіндей кіреді екен". "Жұлдыз" журналының редакциясында бізді Шәміл Мұхамеджановпен таныстырды. Мен босағадан орын тигеніне де мәз едім. Бөлмедегі таныс-бейтаныстарымның жүзіне жаутаңдай қарап, бетегеден биік, жусаннан аласа күйде жұп-жуас болып отырмын. Олардың күлгені де қызық, жүргені де таң. Сөйтіп тұрғанда бөлмеге екпіндей басып, омырауы кестелі тік жаға жейде киген, келбетті келген бір адам кіріп келді. Бөлмедегілердің бәрі генералды көрген солдаттай бойларын жиып ала қойды. Бірден таныдым – Жұбан Молдағалиев. Осының алдында ғана бір томдық шағын "Таңдамалысын" сатып алған едім. Соның бірінші бетінде омырауы кестелі тік жаға көйлек киіп түскен, еріндері қалың, келбетті автордың суреті бар болатын. Көңілім қобалжи толқып жүре берді. Бірақ Жұбан ақын бізді кім екен деп қараған да жоқ, елеп-ескерген де жоқ, Шәмілге:
– Анау райком секретары болып істейтін ақынның өлең дері қайда, Байтұрғановтың?
– деп бірден шүйлікті.
– Беремін, Жұбақа! – деп Шамкаң жығылып–сүріне беріп еді:
– Әй, осы қылықтарың – ай сендердің, айтқанды айтқан сәтінде орындай салсаңдар қайтеді! – деген қалпы есіктен жіті басып шығып кетті.
Жұбан Молдағалиев ол жылдары қазіргі "Жұлдыз" журналының бас редакторы болатын.
Бес-алты жылдан кейін, енді біз де жас ақын ретінде танылып қалғамыз, сол кездегі әдеби қордың директоры Ахметов ағам: "Сен арыз жаз да, жәрдем ақша сұрап, Жұбанға кір. Ол қолыңды қаға қоймас, сірә!" – деп, арызды өзі маған "диктовайт" етіп жаздырды да, ол кезде Жазушылар одағының екінші хатшысы болып істейтін Жұбақаң кабинетіне итергендей етіп кіргізіп жіберді.
Жұбан ағаның алдына барып, амандық айтып, кім екенімді мәлімдедім де, осы маңдағы демалыс үйінің бірінде демалып жатқанымды, қалта түбі қағылып, көмек сұрай келгенімді білдіріп, арызымды ұстата қойдым.
О кісі арызымды аударып-төңкеріп қарап шықты да:
– Одаққа мүше емес жастарға көп ақша бере алмаймыз, менің әмірім 50-60 сомға ғана жүреді, – деп, арызыма сүйкелете қол қойып берді.
Алдына алғаш барғанымда меселемді қайтармағаныма мәз болып мен кеткен едім.
Кейін де әлдеқалай ұшырасып, бірде бас изесіп, бірде жұртпен бірге қол алысып амандасып жүрдік. Бірақ ол кісінің менің кім екенімді жыға танымайтынын аңғарып қалатынмын.
Жетпісінші жылдардың соңында теледидардан бір өлең оқығаным бар. Ертеңінде Баспочтамптың қасынан Жұбағаң кезіге кетті де, мені танып, жылы жүзбен сәлемдесті. "Сәкен, кеше оқыған өлеңдерің тым тәуір екен, құттықтаймын!" – деп қолымды алды. "Бұл бұрынғы өлеңдерім еді, газет-журналдарда басылған, көңіл бөліп оқымайсыз – ау" дегім келіп бір тұрдым да, батпадым.
Көп ұзамай Жұбағаң Қазақстан жазушылар одағына бірінші хатшы болып сайланды. Кезекті съезд өтерде Мәскеулік Виктор Широков деген ақын маған телефон соғып, бір топ өлеңімді "Литературная газета" жариялағалы жатқанын, "соған атақты бір адамға шағын алғысөз жаздырсаң, жақсы болар еді, Жұбан Молдағалиев болса, тіпті қатып кетеді, ол кісімен өзің сөйлессең қайтеді", – дегенді айтты. Мен "жарайды" деп уәде берсем де, әлі уақыт бар шығар деп жүргенде, естен шығарып алыппын. Дәл съезд болатын күні өлеңдерім Жұбақаң алғысөзімен орталық газетте басылып шықты. Жоғары Кеңестің мәжіліс залында өтетін съезге қатысу үшін биік баспалдақтарды бойлап көтеріліп келе жатыр едім, алдымнан әлдекімдермен әңгімелесіп тұрған Жұбақаң ұшыраса кетті. "Сәкен, "Литгазетаға" шығуың құтты болсын. Менің сөзімді сен жазып бердің бе?" – деп сұрады.
Ішім қылп ете қалды да, не де болса деп: "Не, Жұбан аға, маған қимайтын сөздер ме екен, соншама?" – деп қитыға қыңыр сөйледім.
– Жоға, – деді Жұбақаң, – тек өзіме айтқанда, бұдан да жылылау, бұдан да салмақтылау жазар ма едім дегенім ғой, әншейін.
Риза болып қалдым: "Ұялған тектұрмасқа" бағып, арсалаңдап күле беріппін.
Бір күні о кісіге телефон соқтым. "Бір бұйымтайым болып тұр, қабылдай аласыз ба?" – деп сұрадым. "Тез келе ғой" – деді Жұбақаң.
Абай даңғылы мен Гагарин даңғылының қиылысқан тұсындағы Баспалар үйінен Жазушылар одағына қарай бір ғана 22-автобус жүретін еді. Соны біраз күтіңкіреп қалып, тездеттім – ау деп жүгіре басып, Жазушылар одағына жақындап едім, Жұбақаң машинасына отырғалы жатыр екен. Әдеп дегенді біржола ысырып тастап, сонадайдан қол көтеріп, айқайға басып келем. Жұбақаң мені көріп, сағатына бір қарап алды да: "Әй, Сәкен, тез келе ғой дегенім қайда саған, көп күтіп қалдым ғой, бір шаруамен кетіп бара жатыр едім", – деп кейіс білдірді.
– Ойбау–ау, Жұбан аға–ау, менде сіздікі сияқты ақ машина бар дейсіз бе, қаланың автобусын күтем деп, ол да осылай күткен кезде қырсығып, келмей қалады, – деп асыға сөйлеп ақталып жаттым.
Жұбақаң күліп, менің қолтығымнан алды да, бұрылып, кабинетіне қарай бастады. Арнайы барған бұйымтай арыз – мұңымды енді айта бастап едім, үстімізге мен істейтін баспаның бас редакторы Есет Әукебаевтың кіріп-ақ келгені. "Кісі бар" дегенге, "кім" деп сұрасам, өзіміздің Сәкен дегесін. "Е" деп, кіре салдым" – деп қалжыңдайды тек тұрмай.
– Апыр-ай, Есаға-ай, – деймін мен шырылдап, – баспада бастық екеніңізді сәт сайын көрсетіп, сағат сайын білдіріп, еске салып, дігірлеп бітесіз, Жұбақаңа жалынып, бір бес минутқа қабылдауын сұрап, әрең кіріп едім, оны да бұйырытпайын дегеніңіз бе бұл, немене?!
Жұбақаң қарқылдап күліп алды да:
– Есаға, шынында, бізді сәл-пәл оңаша қалдырсаңыз қайтеді. Сәкеннің шаруасы көп болмауы керек, – деп зорлағандай етіп Есағаңды шығарып жіберді.
Сол жолы Жұбақаң күле отырып, ортамызға өзі шақырып алған екінші хатшы Қалтай Мұхамеджановты қоса отырып, бар шаруамды бірден бітіріп беріп еді.
Жұбан Молдағалиев бірінші хатшы болып тұрған кезеңде жазушылар одағы біраз шаруаның басын қайырып жататын.
Жаңа жыл қарсаңында барлық жазушылар ерлі-зайыпты болып әдебиетшілер үйіне жиналатын. Бас қосып, шүйіркелесіп, мәре-сәре қауқылдасып, қаужаңдасып қалатынбыз. 8-Март мерекесі қарсаңында әйелдерімізге: "Қаласаңыз, еріңізді де ерте келуге болады!" –деген әзіл аралас арнайы шақыру жіберіп, кіре берісте олардың құшағын гүлге толтыра мәз ететіні де есте жүр.
Осының бәрі бір қарағанда соншалық әңгіме етуге тұрарлық та дүние болып көрінбеуі мүмкін. Сөйте тұра, әйел жолдастардың әлі күнге дейін айтып жүрулеріне қарағанда аса нәтижесіз де болмаған сияқты. Жұбақаң сондай-ақ облыс–облыстардағы қазақ әдебиетінің күндерін өткізіп те, бәріміздің ел танып, жер көруімізге кеңірек жол ашып еді. Сондай бір сапармен 30-40 жазушы Маңғыстау өңіріне барып, апта бойы алыс-алыс ауылдарды аралағанымызды да ұмыта қойған жоқпын. Әрқайсымызға облыстың білдей бір мекемесінің басшысының дербес көлігін бекітіп беріп, шын мәніндегі ықылас пен құрметке бөленгеніміз қалай ғана естен шыға қойсын. "Семіздікті қой ғана көтереді" дегендей, халықтың сол құрметіне танау шүйіріп, шолжандық көрсеткен әріптестеріміз де болып еді-ау, не керек!
Ақтау қаласындағы кешкі бір дом үстіндегі отырыста темекі шексек деп елден бұрын орнымыздан жиі-жиі көтеріле берген ақын Сағи Жиенбаев екеумізге үзілісте қатты кейіп:
– Осының бәрі сендер үшін жасалып жатыр ғой, қопаңдамай, отыра тұрмайсыңдар ма! – деп бұрқылдай ұрсып тастағанын да ұмытпақ емеспін.
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы, сондағы "қанды қол" Колбиннің алдында қасқайып тұрып қас батыр қаһарманның сөзін айтқан Жұбан Молдағалиевтің ерекше әрекеті жайлы мың сан айтылып та, жазылып та жүр. Ол жиынға мен де қатысып, ақынның ірі сөзіне сүйсінген едім. Қолын алуға жұрт арасымен сығылысып жете алмай, үйге келіп құттықтап телефон соққаным бар. Біреулер Колбинмен жанасып, біреулер қасына отыруға таласып жатқанда, жалғыз өзі ғана бәріміздің ішіміздегі қып-қызыл оттай қайнаған ыза – кекті ақ жалындай етіп ақтарып беріп еді-ау ағамыз. Кейін ғой, бәріміз де батыр, бәріміз де батыл болып, "өйттік те бүйттік"дейтініміз. Ал сол бір желтоқсанның соңғы күндерінде Жұбан ақын шын мәнінде артына жалтақтап қарамай, басын бәйгеге тіге отырып, ұлттың ары, жұрттың намысы үшін омырауын отқа төсеген жалғыз Жалаңтөс батыр болып көрініп еді маған.
Поляк тілінде қазақ поэзиясының антологиясы шықпақ болды да, соны құрастыру маған тапсырылған. "Жазушы" баспасында бас редактордың орынбасары едім. "Орыс, қазақ тілдерінде 300-400 жол өлең беріңіз", – деп үлкен-кіші ақындардың бәрімен хабарластым. Жұбақаң ауруханада жатыр екен. Бір парақ қағазға хат жазып, кітаптарын жіберіпті. "Сәкен қарағым, осының ішінен өзің тандап аларсың", – депті хатыңда. Бұл сеніміне де риза болып, бір топ өлеңін тандап алып едім. Бірақ Польша елі де аяқ асты аласапыранға ұшырап, ол кітап ақыры жарыққа шықпай қала берген болатын.
..."Жұбақаң қайтыс болыпты" деген хабар кейінгі біз сияқты інілері үшін төбеден жай түскенмен бірдей әсер етіп еді. Отыра қалып, сол сәттегі көңіл-күй сезімімді қағаз бетіне түсіріп, "Қазақ әдебиетіне" бастырдым. Біраз жігіттер телефон соғып: "Бәріміздің ойымыздағыны айтыпсың!" – дегендері бүгінгідей есімде.
Жаратылыстан текті Жұбан аға бейнесі теледидардан көрінсе де, сырт тұлғасы, қимыл-қозғалысының бәріне үй–ішіміз болып сүйсініп, риза болып отыратынбыз!
Соны да сағынасың кейде!
Шын жақсының қазасы қашан болсын жан дүниеңді түгел езе тебірентіп, қабырғаңды қайыстырып-ақ жіберетіні бар-ау. Мұндайда күнделікті қым–қуат тірліктен де біржола түңіліп кетердей боласың...
Ол азаматтың өзін соншалық жыға танымауың да мүмкін...
Аралас-құралас болмаған алыс ағайын ғана шығарсың...
Қатпар-қатпар көп қырының біреуіне ғана енді-енді бойлап, енді ғана байқап, кісілік құнын жаңа ғана пайымдай бастауың да мүмкін...
Жұбан аға, ақын Жұбан дүниеден өткенде көкірегім тұтас күңірене, күйзеле күйрей отырып, іштей ғана иманды болсын айтқан көп інісінің біреуі мен едім.
Сол азалы шақта алқымға тығылған ащы өксік аралас сөзімді қағазға түсіріп "Қазақ әдебиеті" газеті арқылы ақын оқырмандарына амалсыз көңіл айтқаным да бар-ды.
Сол күндері жолыққан үлкенді-кішілі жігіттердің біразы: "Ағамыз жайлы бәріміздің аузымыздағы сөзді айтыпсың", – дескен де болатын.
Оңаша отырып бар болғаны екі-ақ рет ауызба-ауыз әңгімелескен, көз тірісінде бір рет қана сапарлас болуға жазған, телефонмен жалғыз рет тілдескен, қолымда емханада жатып өзіме жолдаған бір жапырақ сәлем хаты ғана бар Жұбан Молдағалиев бейнесі маған неге ыстық болды соншама? Айналып соғып, азаматтығын айрықша ілтипатпен еске ала беруімнің себебі неде?
Қазақта ақын аз болмаған, әлі де бар. Творчестволық қауқар–қуаты, талант–табиғат, дарын деңгейі жағынан Жұбаннан гөрі мойны озық тұстастары да, тетелестері де барын айтуға борыштымыз. Бірақ олардың бәрі бірдей Жұбан емес. Тек мөлдіретіп, төгілтіп, жігі білінбес кестедей келісіммен жақсы өлең, жақсы дастан жазып қана қатарымызда жүре берсе, Жұбан ақын да біз таныған, шетімізден құрметтей қадір тұтқан Жұбан Молдағалиев болмаған болар еді.
Ақын атын иемденген өр адамнан өз басым ылғи ғана азамат–қайраткер тұлғасын қатар көргім келетіні бар. Бір ғана өлең емес, азаматтық тағы бір жүкті, әрине, екінің бірі көтере бермейтін ауыр жүкті қоса арқалай жүрмесе – ол өзімшіл талант. Құдай берген бар күш-жігерін, арыны мен дарынын, бісімілладан басталған барша білімін ел-жұрты үшін түгел жұмсағанда ғана айналасына абыройлы азамат, арқалы ақын аталып, біртуар тұлға ретінде халқының ыстық ықыласына бөленбек.
Қалғып-мүлгуді білмейтін, әрдайым көңілі сергек, көкірегі ояу жүретін Жұбан ағаны өзім жұрты үшін жаралған сондай тыңтұяқ ақын санауым да сондықтан шығар деп ойлаймын. Ақындық пен азаматтықтың өзі де ара-жігі ажырамас егіз ұғым екенін Жұбан өнегесінен, Жұбан тәлімінен танығам. Жұбан Молдағалиев атына "ақын" сөзін қосқанда, астарында бұдан да гөрі молдау мағына жатқанын аңғаратынмын.
Әрине, біреуді біреуге шағыстырып, өліні тіріге қарсы қояйын деген ниетім жоқтығы белгілі. Өйткені күнгей жақты көбірек қуалап, кісікиік құба тірлік кешіп жүрмесе де, көп қақ-соқпен жұмысы жоқ, арпалыс-күреспен әлек болып жатпайтын, әділет іздеп, әлі келмес әбілетпен тек тұтас творчествосы арқылы ғана шайнасып өтетін, көкіректі езген қыжылдан күйініп, ашынып, асығып жүріп, өзін өзі іштей мүжіп, қажап, біржола жанын жеп тауысатын да ірі таланттар болады. Олар да ел есінде жүреді. Өнегесі өлмейді.
Жұбан үлгісі бұл айтқаннан да бөлектеу. Жұбан үлгісінен творчестволық қана емес, тірлік белсенділігі, қайраткер, күрескер келбетін көре алар едік.
Шыншыл шайырдың шығармалары да әрдайым өзіне ұқсап тұрады деп жатады жұрт. Дұрыс та болуы керек. Ал онда "Өзін алма, сөзін ал" дейтін қағида қайдан шықты? Менің Жұбан ақынға деген інілік ізетке толы махаббатым да сөзін оқудан басталған болатын.
Алдағы күнге асқақ үмітпен ғана қарап дағдыланған, газет бетінде оқта-текте жарқ етіп көрінген өлең-жырларымыздың өзіне төбеміз көкке жете қуанып, тұшымды жыр оқысақ, қыз құшқандай құшырлана мәз болатын сонау бір ботатірсек бозбала шақта қолыма Жұбан Молдағалиевтің алғашқы бір томдық "Таңдамалысы" түскен болатын. Көркем безендірілген кітапты ашып оқи бастағам. Кітаптың ішкі бетін ашқанда, көзіме бірден түскен ақын суретіне қайталап қарағым. Сол кездің сәніне (модасына) орай, хохолдардың қисық жағалы көйлегіне ұқсас кестелі жұрын салынған жарасымды ақ жейде киген, екі көзінде ықылас–мейір, қайсарлық–қажыр қатар ұялаған, ерінді, мұрынды келген жайсаң жігіттің ажары баурай тартып ала берді. Мұндай келбет дарыған адам әркім бір айта беретін арзан сөзге аяқ баспаса керек деп тұжырым жасағам, Осы арада жақша ішінде әдейі айта кететін бір нәрсе, мен сол сенімнен, Жұбанның өзіне де, сөзіне сүйсінуден айныған емеспін, тірісінде ара-тұра теледидардан көргенде үй-ішіміз болып қошаметпен, ал оның творчестволық талантына баға беруде сыңаржақ пікір білдірген кейбір тұрғыластарыммен қызыл кеңірдек болып таласып та қалып жүрдім.
Кейін аңғарсам, Жұбан Молдағалиев "әуп" деп атқа қонғаннан бері іс басында жүріпті. Кейінгі жылдарға дейін жазушы жұртын жұмылдырып ұстайтын шылбырдың бір ұшы сол кісінің қолында болған екен. Ел билеп, жұрт басқаруға келгенде, төрт аяғы бірдей түсер жорғаның еріксіз ебедейсіздік танытып, орашолақтық көрсетіп жататыны болады. Жұрттың басын қосып, шашыратпай, шамдандырмай, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығара отырып басқарудың орына, ұйымдастырушылық, ұстамдылығы жетпей, ағайынды атыстырып, шабыстырып, айқаймен алмақ болып, беделінің берекесін кетіріп бітетіндерді де көргенбіз, көріп те келеміз. Жұбан басқарған бірер жылда Жазушылар одағы тілеулес, мұндас–сырлас, пікірлестер бас қосатын ұядай ыстық мекенге айнала бастап еді. Кім атқанын білмеймін, бір жерден оқығаным бар, жұрттың бәріне жағу үшін ең құрығанда зәндемі жауыз, не алаяқ болуың керек екен. Жұбан да сол тұста біреуге жағып, біреуге жақпаған шығар. Бірақ әзірге рушылдығы да, бұрушылдығы да құрып біте қоймаған біздің жазушы ағайындардың үлкен-кіші көпшілігі ол кісіге разы болғанын айтып жүр. Мақсат біреу болғанымен, жұмыс стилі әркімде әртүрлі болады ғой, Жұбақаң шікірейіп сіресіп қалған әдебиет шенеуніктеріне ұқсамай, жазушылар үйін ықылас, ынтымақ орталығына айналдыруға тырысты. Кейбір ірі мерекелерде ол үйде жазушылар бала-шағасымен басқосып, әңгіме-дүкен құрып, аралас-құралас жүру де сол кезде басталып, сол кезбен тәмәмдалғанын кім өтірік дей алады?
Сол бір жылғы облыс–облыста қазақ әдебиеті күндерін өткізу дағдыға айналып еді. Елмен етене танысудың, әдебиетті насихаттаудың, оның көрнекті өкілдерімен қалың жұртшылықты жүзбе-жүз жақын таныстырып отырудың бұл да бір ғанибет тиімді жолы сияқты еді. Сондай күндердің бірі көне Маңғыстау жерінде өтті де, құрамында марқұм Ілияс Есенберлин, бүгінгі Әбдіжәміл Нұрпейісовтер бар өңкей бір қазақ әдебиетінің ығайы мен сығайы отыз-қырық адамды өзі басқарып барған. Менің ұғымымда қашан болсын өзі тұрғыластарынан еңсесі асып, кеудесі биік тұратын ақын аға беделінің ел ішінде де құрметті екеніне сонда көзім жете түсіп еді.
Сол сапарда Жұбан ақынға, сол кісі арқылы, сол кісінің арқасында қалған бәрімізге, қала берді күллі қазақ әдебиетіне деген ел құрметін, облыс басшысынан жасөспірім баласына дейінгі шын ықылас, таусылмас пейілді көріп, бәріміз де разы болған едік. Қазір әдебиетті насихаттаудың сол түрі сиырқұймышақтанып барып, біржола құрдымға кеткеніне қинала қарайсын.
Жұбан ағамыздың кім екенін анық аңғартқан, азаматтық тұлғасын биіктете түскен түс 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына орай келіп еді. Сол жылдың ең ақырғы күнінде Қазақстан жазушылар одағында республика партия ұйымының сол кезгі басшысы Г.В. Колбин интеллигенция өкілдерімен кездесу өткізген болатын. Ішімізді ащы өксік аралас ыза кернеп тұрса да, бірімізге сөз тимеді, сөз тиген енді біріміз күйгелектей күмілжіп, Колбинге көпшік қоя сөйлеп: "Қазақ халқына Құдайдың өзі әкеп бере салған мейірімді жалғыз басшысы сен болдың", – деп, кездейсоқ келген кезекті "көсемнің" аузын жалауға таласып жатқанда, баяғының қас батырына ұқсап, қасқайып тұрып шындықты айтқан, шымбайға батыра шырылдап тұрып айтқан жалғыз Жұбан Молдағалиев болып еді. Ойы толып, бойы жетіліп болмаған өрімдей жас қыз-жігіттерді өкпеге теуіп, өлімші ете қуып сабаған, солдат етігімен таптатып, үрейін ұшырғандарға қарғыс айтқандай: "Мұны көргенше, кешегі қанды соғыс кезінде оққа ұшып өлгенім артық еді", – дей тұрып, ердің аузымен елдің сөзін, ағаның, азаматтың сөзін айтып еді. Жиын соңында жұрт расымен сығылысып барып, ризалықпен қолын алмақ едім, жете алмадым, ақын жүзі әлі де алабұртып, ішкі солығы басылмай, күйіп кетердей болып қиналып тұрғанын байқап едім.
Сол сөзі кейіннен "Парасат" журналына да жарияланды. Бұрын құлағы шалғандар енді өздері оқып шықсын деп, әдейі жариялаған журнал қызметкерлеріне де мың алғыс! Сөзбұйдаға сала бермей, жедел қолға алып, ақын жайлы естелік кітабын шығарсақ деген мына бір жақсы ниетке де разылығымды айтар едім. Үлкен-кіші ағайынның өтелмей жүрген үлкен бір парызы да осы еді.
Оның өзінен кейінгі ізбасарларына әдеби тұрғыдан да, адамдық тұрғыдан да жасаған ізгі қамқорлық–кісілігі жайлы елден естігеніміз де, өзіміз аңғарған пайымдауларымыз да аз емес. Бұл Жұбан ақын өмірінің біз таныған негізгі бір қыры ғана. Ендігі бір қырын ақын творчествосымен таныса келе аңғарар едің. Әрине, мен Жұбан еңбегін зерттеуші емеспін. Бірақ Абайдан бастап, өзіме замандас қаламгерлерге дейін оқтын-оқтын оралып соғып, қайталап оқып отыратын ақындарым бар. Сонда байқағаным – Жұбан "тисе терекке, тимесе бұтаққа" деп сықпыртып жаза беретін, шығармаларының барар жері – бағдары жоқ ақындар сияқты емес, ең алдымен, өз сөзін кімге арнап отырғанын, не үшін қалам алып отырғанын анық біліп барып қана ақ қағазға үңілетін тәрізденеді. Содан да барып оның әр кезеңде жарық көрген шығармалары сол тұсқа орай белгілі бір ойға жетелеп, пікір таласын туғызып, ешкімді енжар қалдырмай, ел ішіне тез тарап отырыпты.
Осыдан жарты ғасырға жуық бұрын жарық көрген "Жыр туралы жыр" дастанын–ақ алып қараңыз. Жәлил былай да елге танылуы әбден мүмкін еді ғой. Тар қапаста отырып, қайсар да қажырлы жырларын жауға қарсы оқ қып атқан азамат ақынның Моабит түрмесіндегі ауыр да азапты күндерді өз шығармалары арқылы да жұрт құлағына жетуі мүмкін еді. Бірақ "Жыр туралы жыр" сол процесті тездете түсті. От шарпыған ыстық дем, жалынды леппен жазылған жыр "құлақтан кіріп бойды алып", оқырманына бірден жетті де, қазақ елінде Мұса Жәлил есімі жұлдыздай жарқырап шыға келді.
Кезінде ұлтымыздың кім екенін айтуға аузымыз әрең барып, қазақ жерінде өтетін мереке –мейрамның өзін "Орыс қысы" деп атап жүрген абыройсыздау күндерде Жұбан ақын "Мен – қазақпын" поэмасын жазған болатын. Поэма ауыздан ауызға тарап, саңқылдап сахнаға да шықты, орыс тіліне де, басқа тілдерге да аударылды. Ақынның өзін ғана емес, ұлтын да, ұлттық әдебиетін де аспанға бір көтеріп тастаған бұл поэма әлі күнге дейін сол алғашқы жарияланған жылдардағыдай оқылады. Әрине, дәл бүгін жазылса, бұл поэманың әсері басқаша болар еді, оның құндылығы да, әсіресе, әлгі айтқандай, "қазақ" сөзін үркіп айтуға дағдыланған ұр да жық кезеңде туғандығы болып түр. "Мына жерін бүйтсе болар ед" дейтіні жоқ, поэма бір дем, бір леппен көктен құйыла салғандай тәккаппар, тау көкірек қалпында оқыған сайын құрышыңды қандырады да отырады.
Әлдекімдер жүрегі сіркелеген,
Ұлт атына уларын бүрке берген.
Көргенсіздік, пасықтық, надандығын
"Қазақшылық" дегенмен бүркелеген.
Жо-жоқ, маған ондайды жапсырмасын,
Еңкеймейді ездікке тақсыр басым.
Жаным ада қараңғы қалтарыстан,
Менен тапқан адалдық ақ сырласын.
Жұбан Молдағалиевтің "Мен – қазақпын" поэмасының кездейсоқ бір бетін ашып қалып, осы жолдарға тап болдым. Ақын поэзиясына, поэманың ұзақ жасар идеясына дәлел бола кетті бұл шумақтар. Ақын абыройын да, міне, осы тұстан іздей керек.
Біздің әдебиетте бұл Ілияс салған қасқа жол – дастаншылық дәстүр. Жұбан творчествосынан ләйім эпика лебі есіп тұрады. Кейбір қысқа қайырған шағын шығармаларының өзінде эпика тынысы айқын сезіліп жатады. Ақынды асқар биікке шығарған да осы жанр.
Кейінгі "Қыран дала", "Сел", "Байқоңыр баспалдақтары" оқырман тараптарынан да, мемлекеттік тұрғыдан да өзінің лайықты бағасын алған шығармалар. Оларға арнайы тоқталып жатқым келмеді.
Кім біледі, Жұбан ағаның жырдан жырақтап, қаламсыз жүрген кездері болған шығар, бірақ елін ойламай, жұртының қамын жемей, алаңсыз жүрген күндері бола қоймағанына көзім жетті. Бұл да оны биіктете түсетін қасиеттерінің бірі.
Жұбан ақынның әр шығармасы бір-бір ғылыми еңбекке арқау болуға жарарлық. Жазылып та жатыр, әлі жазыла берер. Біз оларды талдап, өреміз жете бермес жерлерге ұмтылып, бекерге тыраштана беруді артық санадық та, өзіміз анық білетін тұстарына ғана тоқталып өткен болдық. Одан ақын беделі кеми қоймасы белгілі.
Жұбан Молдағалиев жайында әртүрлі жағдайға байланысты әр тұста қағазға түсіп, өз кезінде газет беттерінде жарық көрген бұл екі естелік–мақала бірін бірі қайталап, бірін бірі толықтырып тұрғандай көрінеді. Мен бірақ бүгінгі күн талабына орай қайтадан қарап, өңдеп, жөндеп отыруды артық әурешілік санадым. Өйткені уақыт өтіп, заман да, адам да өзгере берер, бірақ Абай айтқан "Шын көңілмен сүйсе екен кімді сүйсе, бір сөзінде тұрса екен жанса, күйсе" деген қағиданы қазық етіп ұстамақ болсақ, аға ақылға деген көңілдің сол баяғы қалпында екенін білдіре кету үшін де ешбір сөзін өзгертіп жатқым келмеді. Бұл менің жалқаулығымнан емес екенін жанашыр қауым түсіне жатар. Әйтеуір оқырман талабынан шықса болғаны ғой деп ұйғардым.
ХАЛҚЫНЫҢ ҚАДЫРЫ
(Қадыр Мырза Әлидің 60 жылдығына орай)
Алпысқа толып отырған айтулы тойы үстінде Қадекеңе арнап жылы бір жүрек сөзін айтқым – ақ келіп еді. Біраз қырын білем ғой, сырына да қанық шығармын деп ойлағам. Бірге туып, біте қайнаспасақ та, екі күннің бірінде кездесіп жүргенбіз, көп-көп әңгіме –сұхбат та құрғанбыз. Қырық жыл бойына жазғандарының бәрін қалт жібермей оқып, оқып қана емес, көп сөзін көңілге тоқып та жүрген құрбыластарының бірімін, тұрғылас інімін.
Әйтсе де, "әншейінде ауыз жаппас, той дегенде өлең таппастың" кебін киіп, жөпелдемеде аузыма жөнді сөз түспей және қиналып отырған жайым бар.
Шынында Қадыр Мырза Әли туралы не айтуға болады өзі? Айтылмаған, жазылмаған қандай сөз қалды? Оның үстіне, бүгінгідей мерейтой үстінде үлкен-кіші деместен қаламдастарының бәрі де оған деген жүрекжарды ыстық сөздерін айтып, ықылас – пейіл білдіріп жатқан кезде. Жарасқан ініміздің кезінде Ғафу ағасына қарата айтқан әзілін Қадекеңе орай қолданар болсақ, қазір "радионы басып қалсаң да, теледидарды ашып қалсаң да Қадекең" болып тұрғанда, мен айтар түк қалмағандай көрінеді екен.
Көп дүрмегіне ілесіп, құр мақтау, құрғақ марапаттау Қадырға қажет бола да қоймас, бүкіл шығармашылық жолына шолу жасауды мақсат тұтқан зерттеушісі не баяндамашы да емеспін. Ендеше, не деуім керек?
Ақындығын айтпақпын ба? Оны жұртың бәрі біледі. Қазір Қадырдан танымал, Қадырдан көп оқылатын ақын, әй, білмеймін, бұл қазақ ішінде кем де кем шығар–ау. Сонау алғашқы қылдырықтай–қылдырқтай "Көктем", "Жаңғалақтардан" бастап, қазіргі молыққан, толыққан том-том қалың қарын кітаптарына дейін түгелдей ел-жұрттың қолыңда. Ұл – қыз демей, қазақтың бәрі ақынның өзін де, орнықты сөзін де жақсы көріп түсініп, жалықпай оқып, жаппай жаттап келеді.
Жаттау дегеннен шығады, осы қазір менің алдымда Қадыр Мырзалиевтің бір де бір кітабы не ол жайында анықтама материал жоқ. Бірақ ойда қалған үзінділері, жеке шумақ, жекелеген жолдары мен мұндалап әр тұстан бой көрсетіп алдымнан шыға келеді, қайта жаңғыртып еске түсе береді.
Осыдан қырық жылға жуық бұрын ауыл мектебінде бала оқытқаным бар еді. Сонда оқулықтан тыс болса да, өзім білетін ақын-жазушылар шығармаларын сабақ арасына сыналай кіргізіп, ұғындырып, шәкірттеріме түсіндіріп жүретінмін. Қадырдың балаларға арналып жазылған ит жөніндегі бір өлеңіндегі:
Білмеймін бұрыс кім, дұрыс кім,
Әйтеуір, мен итке итсің деп ұрыстым, –
дейтін жолдарына мәз бола күліп, өрі қарай мәнерлеп оқып беретін едім. "Күрес" деп аталатын өлеңін балалар тіпті сахнаға лайықтап:
– Бәсе, бәсе, о мықтым!
– қақ түбінен тобықтың! –
деп белдесе жүріп кезектесіп айтатын. Өлеңдерін сол кезде жаттап өскен, жетесіне құйып алған әлгі балалар Қадыр есімін өлсе есінен шығарар ма. Оған осы күнгі ауыл–қаладағы қандай бір ірілі–уақ бас қосуларда "Ақын Қадыр айтқандай..." деп мысалдар келтіріп жатқан сан алуан әңгіменің де күні бүгінге дейін куәсі болып келе жатқанымызды қосыңыз. Балалар ақыны ретінде кемеліне келіп толып–пісіп алып, әйгілі "Дала дидары", "Бұлбұл бағынан" кейін оқырманы ең көп озық ақынға айналған да осы Қадыр Мырза Әли болатын. Ендеше, оның ақындығы жайлы айтам деп ауыз ауыртып жатудың өзі басы артық шаруа, бос әурешілік сияқты болып көрінеді де тұрады маған.
Қадырдың атақ-даңқы туралы сөз етуіміз керек пе?
Бұл күнде аты Алашты аралап кеткен Қадыр Мырза Әлидің атағына да, даңқына да жұрт әбден қанық. Советтік Қазақстанда бар атақ пен сыйдың қандайынан болса да Қадыр құралақан қалып көрген жоқ еді. Өз құрдасы Тұманбай Молдағалиев екеуі қатарласа сілтесіп жүріп, бір үйдің егіз екі баласындай жарыса жүріп, ақын-жазушыларға берілетін сыйлықтардың берін де иемденген. О жағына да бұл екеуі әбден үйреніп алған. Қадыр сыйлық алса – Тұманбайды, Тұманбай алса – Қадырды іздейтін болғанбыз. Біріне тиген сыйлық екіншісіне тимесе, өкпелеп қалатындай көрініп, бәйгеден екеуінің атының қатар келетініне етіміз әбден үйреніп кеткен. Қадыр Мырза Әли Республика Парламентіне де екі дүркін депутат болып сайланды. Тұманбай да бірер ұмтылып барып, бұл жағынан аты өз басын білді ме, түрікке барып Физули сыйлығын жеке өзі иемденіп қайтқан болатын.
Бүгінде екеуі жасы алпысқа қатар келіп, тағы да қатарласа тойлап жатыр. Бұл жағынан да екеуі жарасымды бәсекеге түскендей. "Нысап сайын береке" дегенді ескерсек, атқарған қызметі мен тындырған жұмысына лайық құрметпен, қошаметпен де Қадыр әзір алдына жан салмай келеді.
Қадырдың шығармашылық шеберлігін айтсам ба?
Шебер болмаса, әр сөзі, әр кітабы жұрт аузында жүрер ме еді! Оның үстіне, өз басым әдеби шаруада Қадырдан асқан рационалист көрген емеспін. Әр кітабы алдын ала ойластырылған мөлшермен бүге-шігесі, бұрышы мен қуысына дейін милиметрлік дәлдікпен өлшеніп, қиюы келісіп, жымдаса жарасып шыға келеді. Бұл жағынан Қадыр маған ұзақ жылдар бойына жалықпай, жатпай-тұрмай, белгілі бір келісті қала құрылысын аяқтауға арналған сәулетші сияқтанады. Бір үйді көркем етіп еркім–ақ тұрғыза алуы мүмкін. Ал біреуі биік, біреуі аласа демесең, біреуі ауқымды, біреуінің ауқымы тар демесең, шетінен келісімі келіскен біркелкі сәнді үйлерден тұратын шаһар салып шығу бір сәулетшінің маңдайына дара бұйырар–ақ бақ бола қоймас еді.
Қадыр шығармаларының ұзын ырғасына ой жібере отырып, өнердегі осындай озық үлгісін еріксіз мойындауға тура келеді. Талантты ақын не жазса да, иін қандыра жақсы жазады ғой. Қадыр қолынан шыққан сын кітабы да, пьесалары мен ән текстері де әлгі қалалық құрылыстың кемшін жерін толтырып, үйлесімді болып шығуына ерекше рең бере түсу үшін үйлестірілген айшықты жиһазға ұқсап тұратыны да сол талант, сол шашусыз, ысырып–шығынсыз пайдаланған дарын қуатының арқасы деп білем.
Кісілік қасиеті жөнінде әңгімелеймін бе?
Ісі мен қылығы қабыспай жататын қаламгерлер де көптен табылады. Ал Қадырға қарап ақындық пен азаматтықтың, азаматтық пен адамгершіліктің ара-жігін ажырату қиын. Өзгені білмеймін, өз басым Қадыр ақынның әдеби ортада жиі болып тұратын дау-дамайға араласып, әріптестерімен қызыл өңеш айтыс-тартысқа барғанын немесе біреудің сойылын соғам деп солақай тартып, солқылдақтыққа басқанын көрген емеспін. Бұл күнде ұтымды әзіл, ұрымтал тұстағы тапқыр айтқыштығының өзі аңызға қарай ойыса бастағанын ақынның бұл да бір өзгеде жоқ сирек жақсы қыры ма деп танимын.
Басқалар да біле жүрсін, Қадырдың әділ айтылған пікірге, достық ниетке тоқтай білер мінезінің де барлығын айта кетсем деп отырмын. Әйгілі "Күміс қоңырау" кітабы толықтырылып қайта бастырылып шығатын болды да, пікір жазу үшін қолжазбаны баспа маған тапсырды. Кемел бол, қанша жерден кемеңгер бол, қалам ұстаған адамда кемшілік кетпей тұра ма. Қолжазбаны оқи отырып, осы тұсы олқы жатыр-ау деген жеріне көбірек шұқшиып, отыз-қырық ескертпе жасағаным есімде. Менікі де әсіре білгіштіктен емес, жақсы дүние одан ары жарқырай түссе екен деген ізгі ниеттен туған достық ықылас еді. Соны Қадекең дұрыс түсінді. Басқа біреу болса, шамданып, жалған намысқа басып, ерін бауырына ала тулар ма еді. Қадекең өйткен жоқ, әлгі пікірлердің бәрімен санасып, қайта қарап, шығармасын өңдеп, жөндеп барып, қолжазбасын баспаға ұсынды.
– Енді ілік іздегендер болса, саған жіберем, жауабын өзің бересің, – деді маған тағы да әзілдеп.
Талантты адам тар болмайды дей тұрсақ та, өз басым баспада істеп жүріп мұндай шын ниетке шамданбай, үлкен ірілікпен ұға білу үлгісін Хамит Ерғалиев, Ғафу Қайырбеков және осы Қадыр Мырза Әлиден көрген болатынмын.
Әрбір танымал ақын сияқты Қадыр айналасында да үбір – шүбір болып, қай–қашан бір топ талантты жастар жүреді. Бірі қамқорлығына құмартса, бірі тікелей өзіне еліктеп өскен шәкірттері. Осыдан көп жыл бұрын Қадырдың сондай шәкірттерінің біріне, бірі болғанда да, жұрт аузына ілігіп, мен болдым–ақ деп кеуде ұра бастаған біріне Қадырды әдейі жамандап көргенім бар. Үлкен ағаларының қасында қаншама қыт-қыттап жүрсе де, солардың бір мінін айта бастасаң, өзіңнен асыра мінеп шыға келетін жастарды да көріп жүрміз. Әлгі жігітке Қадырды қарсы қоя сөйлеп: "Сен тұрғанда, Қадыр да ақын болып па, енді біраздан соң қалпақпен қағып алатын түрің бар ғой", – деп қасақана астына көпшік қоя көтермелеп көрдім. Жоқ, мұсылман екен. Ойланып тұрып, басын шайқады да: "Жо-жоқ, Қадекең мықты ғой. Ақындығы да, азаматтығы да!" – деп бет бақтырмады. Бұл да Қадыр ақынның көп елге беймәлім бір қыры еді.
Әрбір адал қаламгер (егер графоман болмаса) өз деңгейі, өз дәрежесін анық мөлшерлей алады. Қадыр да жеткен шыңы мен жетер шамасын, не істеп, не қойып жүргенін менен артық біледі ғой деп ойлаймын. Оның үстіне, мақтауға да аса бір зәру жан емес. Біздікі бұл жерде тек алпысқа толып отырған осынау ардагер ақынға деген достық көңілімізді білдіріп, нұры бұдан да таси беруі үшін жақсылығын айтып қалу рәсімі ғана еді...
Алпыс деген аса бір алынбас қамал көрінбейді ғой. Әрі қарай да алқынбай бара беріңіз. Қадыр абыройы – халық абыройы, Қадеке, деп сөзімізді тәмәмдағымыз келеді.
1995 жыл.
БОЗАЛА ТАҢНЫҢ БОЗТОРҒАЙЫ
(Есенбай Дүйсенбаев шығармашылығы)
Есенбай есімді ақын барын бұл күнде иісі қазақ біледі десем, ешқандай артық болмас еді, ал жыр құмар жұрттың жөні бір бөлек қой. Өйткені жыр құмар жұрт та кәнігі құсбегі (птицелов), яғни баяғының мергендері сияқты емес пе?! Ит тұмсығы өтпейтін ну орманға кіре бергенде алдыңнан жүздеген әсем дауысты әнші құстар қарсы алар еді де, тек әккі, кәнігі құсбегі ғана сайрап тұрған қай құс екенін жазбай танып, қателеспей ажыратар еді. Есенбай қолтаңбасын да көп дауысты хор ішінен бірден танып алады жұрт.
...Сәуір келген сәріде
Сылқым, күміс сыңғырлы,
Бастап кетті бәрі де
Жалпыға ортақ бір жырды.
...Жастық шағы өткенде
Күрсінетін жыршыдай,
Сондықтан, Күн, көктемде
Күркірейсің тыншымай, –
деп сыңғырлай білетін Есенбай, бұл кітабын да бұдан әрі кілең осы көктем, гүл, бозала таң, бозторғай әуенімен әспеттеп, біркелкі шуақты, жылы, көктем лебіндей ырғақты жырлардан тізіпті. Жусаны жұпар атқан, бұлағы күліп, бөрісі ұлып, бақасы құрылдап, бозторғай шырылдап жатқан тума даланың тұнық әлеміне кезігесің.
Қарлы қыстың қойнында жаз жаралып,
Сәуірлерде сәулелі саздар ағып.
Табиғаттың келеді көктемдерін
Қаңқылдаған қанатты қаздар алып, –
деген сәулелі, нұрлы шумақтар сенің де көңіліңе шуағын төгіп, кеудеңе көктем орната бастайды, өз көкірегінде де әлде бір құстардың сайрап ала жөнелгенін аңғарасың. Шынайы, шыншыл, назды, сазды поэзия деп өзім осыны айтар едім, Көп – жерді тізіп көне аңызды қайта жырлап, ұйқастырып әңгіме жазып абырой тауып жүргендер бар, оның қасында:
...Арманым алда бар қанша,
Жетпейін я жетейін,–
Өкпем бір өшіп қалғанша
Құмай боп қуып өтейін! –
дегендер түгін тартсаң майы шығып тұрған текті сөз, асыл поэзия емес пе!..
Дүние неткен жарық-ты,
Сағымнан азат сай-шыңдар.
Саф таза осы қалыпты
Сақтайтын мәңгі қайсың бар?! –
деген шумаққа тәнті болмай көр. Сезім де, ой да өзінде, селкеуі жоқ жолдар ғой.
Шынында да ағынан жарыла:
Бұл жүрек арманы, мол, жыр-әні көп,
Ойламан мәңгі соғып тұрады деп.
Өртеген өзегімді өлең үшін
Дүниеге келгенмін мен бір-ақ рет,–
деп ақынның өзі айтып отырғандай нағыз өлең елінен өлең үшін келген бірен-саран ақындардың жырын оқып, мен өзім де шабыттана түсіп отырамын. Өйткені, өзек жарып шыққан мұндай өлеңдер көкірегінде оты бар адамның көңілін желпімеуі, үрлеп, түртіп, қоздыра маздатпауы әсте мүмкін емес. Шын поэзияның асыл қасиетінің бірі де осы екенін аңғардым. Әйтпесе "әй, пәлі, дұрыс қой" дегізіп қана қоятын, жаны болса да, қыздырар қызулы қаны жоқ, дәні болса да жалт қаратар нәрі, есте қалар дәмі жоқ өлеңдердің мың санын кездестіріп те, оқыған болып та жүрміз ғой.
Ондайға қосыла кеудеңнен құс ұшырмайсың. Елікпейсің, демікпейсің. Бас шұлғып, "осылай шығар" дейсің де қоясың. Солардың қасында:
Арманым қандай мол еді,
Ойым да онға бөледі.
Барлығын құйттай жүрекке
Сыйғызып кеткім келеді,—
деген жолдар еріксіз елең еткізіп, сенің де делебеңді қоздырып, бір іздете бастайтыны ақиқат емес пе? Ендеше бұл өлеңге неге қол соқпайық?! Өйтпесек қазақ жырына көп– көрнеу қиянат болмай ма?
Ақын ауылы, өскен орта, тай-құлындай тебіскен құрбы – құрдасы, қиянат көрсеткен ұр да жық дойырлар, өз етіне тиген сойылдар, жәутеңдеген жетімек көз бен жетілген шақ, аяулы әже, өз достар – бәрі-бәрі көз алдыңнан өтіп, көлбеңдей түсіп көрініп барып, кейде жыламшы сезім астында көміліп қалып жатады.
Кимесек те біз көк сауыт,
Көз ілмей өтті не түндер.
Жиделі сайда шөп шауып,
Жорықта жүрдік жетімдер.
...Сыпа бір белден боратып
Сыпыра сәуле томаға, –
Сыпыра бізді оятып, сықпыртушы еді сол аға.
Бұл соғыстан кейінгі ауылдың бәрімізге таныс қарекеті. Таң атпай жылы төсектен жұлып алып, құла бестісін борбайлай жүріп, жұмысқа айдап салатын мазасыз бригадир бәрімізге таныс. Менің де дәл осы тақырыптас "Бригадир" дейтін өлеңім болған. Идеясы да осы еді. Есенбай оны оқыды ма, оқымады ма, білмеймін, бірақ көркемдігі бұл өлеңнен артық емес еді, кітаптарыма кірмеген. Газетте басылған күйі қала берген көне жырлардың бірі ғана.
Балалық дәуір сағынышы сыңсыған бір тәтті әуен, әдемі шуақты армандай үлбіреп алып, өмірі көкейіңнен кетпейтін бабалықтың балдәурен шаттық шағы жайлы өзекжарды жырлар осылай бір түйіндесе тұрады да, енді ержеткен, есейген Есенбай жанары алысты шолып, көкжиекті кеңейіп, әкелер өткен ізге, солардан қалған сүрлеу–соқпаққа үңіліп, содан сыр түйіп, алыс-жақынмен сырласа бастайды. Бұл реттегі жырлары да әйтеуір елден қалмауды ниет етпей, өзінше түйін, өзінше байлам іздеп, тың тұжырымдар жасаудың жақсы мысалдары бола алады екен.
Торғын түнде құшағыма толды өлең,
Әр тасыңа амандасып, қол берем.
Қасиетті Ленинград, келдім мен
Қалдайбектен шығып жатқан жолменен,–
деп Ленинград құрсауы, өмір мен өлім, ажал мен адам жайында көнекөз қарттарша майпаздап бір жырлап алады. Ялта, Қара теңізді шарлап, толқынға құлаш ұрады.
Бұдан соң қайтадан ауыл маңына оралып, өмір жайлы, тірліктің ащы мұңы мен тәтті рахаты жайлы, жауыздық пен кісілік, адал мен арамза, аласа мен биік туралы толғамды, философиялы ойларға кетеді. Бәріне де сол ақын қалпынан айнымай отырып, ойлы да парасатты азамат сезін айтады.
Жиіледі бозаң қырда
Бозторғайым лүпілі,
Тудай шалқып көз алдымда
Туған ауыл түтіні, –
деп өзінің кіші отауы, былайша айтқанда, туған ауылы төңірегіңдегі төгілмелі төкпе күйге басады. Ауылының құмын да, қыры мен қыратын да, жылғасы мен бұлағын, жусаны мен құрағын соншалық ыстық махаббатпен үздіге, үзіле жырлап келіп, енді Алматыға тұрақтаған ақын, өзінің Қалдайбек, Жарқамыс, Темірге деген ғашық көңілімен бүкіл елін құшсам деген игі ниетке ауысады. Сөйте тұра, аңсары ауылына ауады да тұрады, ауады да тұрады:
Көктем көңіл өсіріп,
Тұрмын қиял тауында –
Апарсам деп көшіріп
Астананы ауылға! –
дейді енді. Ауылды, ауылдастарын сағынып отырып:
Ақтөбеде жауып күн,
Сайрап көктем сайында.
Хат жаз маған ауылдың
Жаңалығы жайында, –
деп те езіліп, тебіренеді.
Мұның бәрі де біз үшін шетімізден таныс сезім, белгілі, бастан өткерген жәйттар болғасын ба, өз сөзіндей, өз ойыңдай болып, жүрекке дәл тиіп, дәлелмен ұялап жатады. Көп көңілінен шыға білген ақынның қай-қайсысы болсын өз оқырманын, өзін іздеушіні табатыны айдан анық белгілі ақиқат.
Ақын — әрдайым табиғаттың тол баласы. Ел перзенті Есенбай табиғат тамашасына, қылт еткен құбылысқа өз көңілінің жарқынын ұштастыра отырып, жаңа бір тың, тосын дүние жасап шығуға шебер.
Титтей торғай тіл қатты
Тіршілікке жараған.
Қайырлы таң, қымбатты
Әрі әкем, әрі анам,–
деп қандай тауып айта, енді бір тұста:
Қиян құмда қияқтары ырғалған,
Қимасым жоқ, екі туып бір қалған.
Алмау үшін өлең отын өшіріп,
Алматыға келгем бәрін көшіріп,–
деп өз тірлігінен де хабар береді.
Осыларға қарап Есенбайды таза тұрмыстың жыршысы деп атауға болар еді, бірақ талант, қашанда талант. Ол не жазып, не десе де, нені жырласа да тасқа тіл бітіре отырып, талантты жырлайды емес пе! Есенбайдың қоғам, заман туралы топтамасын оқып, осыған көзіміз тағы жете түскендей. Осы топтамадағы қырық шақты өлеңде ақын ысылған қайраткердей саясаттың өзіне батыл барып, публицистиканы лирикамен әдіптей отырып, әдемі-әдемі, биік-биік пікір айтады, ойлы, орамды тұжырым жасайды.
Осы реттегі жақсы өлеңдер қатарына мен қиналмастан "Тану", "Күлген жақсы-ау", "Жол балладасы" туындылары мен "Қайта бастау", "Сызу" дастандарын, тағы басқа толып жатқан шығармаларды қосар едім.
Ақын кейде ағымдағы саясат, өлем тірлігіне құлақ түре отырып, болып жатқан оқиғаларға байланысты өз ойын, өз көзқарасын білдіреді. Мұнда да жалаң ұран, жадағай айқай емес, ақындық түйсіктен туған байламын тың образға айналдырып, бейнелеп беруге тырысады. "Жер бетіне сызат түссе, ол алдымен ақын жүрегі арқылы өтеді" дейтін Гейне қағидасын қатаң ұстанған біздің ақын да әлемдік, әлеуметтік әділетсіздікке ашынуын, ызасы мен кектенуін құрғақ айқай, бос байбаламға айналдырмай, өзі де күйіне, күрсіне отырып, өзгені де соған ашындыра отырып, әдемі жырлай алады екен.
Ол шабытына мінген шақта қызды да, қызғалдақты да, қызық пен қиналысты да, әлеуметтік ақиқат пен әлемдік масштабты да жырлай алатынын, тамылжытып, тәтті жырлай алатынын дәлелдеп отыр. Елуге толған Есенбай ақынға ер көңіл, ұзақ ғұмыр тілейміз.
1990 жыл.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру