Мазмұнға өту
Home

Ата - қазақ

Айтуар Өтегенов

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

Ата - қазақ

Айтуар Өтегенов — «Ата - қазақ». АТА – ҚАЗАҚ

/uploads/d38eca37-ea3e-5361-b432-52760c144bd0/cover.png

АТА – ҚАЗАҚ

Бұл еңбегімді Қазақстан Республикасы

тәуелсіздігінің 20 жылдығына арнаймын.

Автор
(Қазақ Елінің есімін аспандатқан Тұлға, тұңғыш
Елбасы – Президентіміз жайлы шалғайдағы
ауыл азаматының жазбаларынан)

***
Аз көрген жоқ өмірден атам азап,

Енді, енді өмірім болар ғажап.

Жасай берсін Нұрсұлтан Назарбаев,

Ұрпақ берер есімі – Ата-Қазақ!

ҚАЗАҚ ЕЛІ

Өткен мыңжылдық,

Бізге не берді?

Талай қынжылдық,

Талай көгердік.

Қазақ жел есіп айдары,

Батыры, бағланы, билері, байлары.

Ту ұстап жадырап, сүт беті қаймағы,

Ұлы даланы еркін жайлады.

«Сүйем деп сұлу қыз,

ішем деп қымыз».

(Білеміз бұлардың қызықты буын біз),

Желіге құлын байлады.

Ұл туса келіні, көкпар сап тойлады,

Қайтадан желбіреп көк бөрі байрағы.

Сөйтіп біз әр жақтан әр ру жиылып,

Ортада бір көлге бұлақ боп құйылып.

Ақбоз ат шалынып, ақ киіз оранып,

Аллаға сыйынып,

Ұлт болып ұйыдық.

Ай тұрды төбеде күлімдеп қиылып.

Сонан соң...

Біз талай сеніп қала жаздадық,

Бірақ... қайта маздадық.

Өзгеге бодан боп көніп қала жаздадық,

Бірақ... үміттен көз жазбадық.

Жұлқыстық,
Қырқыстық,
Қастастық,
Достастық,

Таластық,

Жарастық.

Қол созып ғасырдан ғасырға

Әйтеуір әрі астық.

Сөйтіп өткен мың жылдың жартысы,

Біз үшін Өмір мен Өлім тартысы

Болыпты.

Мен соны ұқтым.

Соңында толыстым, толықтым,
Бұғаудан босанып,
Қайта жасарып,

Бақпен, Бақытпен жолықтым.

Міне, енді

Үшінші мыңжылдық келіп тұр.

Төгем деп Қазаққа көрік-нұр.

Ей, Алла! Қыдыр түн өзіңнен тілерім,

Келіндер құрсағын бос қылмай,

Барыстың етіне жерік қыл.

Болады бұл ғасыр:

Енді өрлеу, өркендеу,

Өмірді көркемдеу.

Атанып алаштың арысы –

Азия Барысы Қазағым гүлдейді,

Гүрлейді Ертеңдер...

ҰРПАҚ БЕРЕР ЕСІМІҢІЗ – АТА-ҚАЗАҚ

Қос палаталы Парламентіміздің Елбасы биік атағын заңдастыруға құлшынысын қуана құптағандардың бірі едім. Демек, бұл атау халқымыздың ертеден көкейінде жүргендігінің айғағы еді. Ал осы халқыңыздың шын көңілінен шыққан ықыласы мен құрметін қабылдаудан бас тартқаныңыз, құрметті Нұрсұлтан Әбішұлы, Сіздің қарапайымдылығыңыздың жарқын көрінісі болса керек. Ауыл қазағының отбасында тәрбиеленіп, салт-дәстүрді берік ұстап өскен ұл ғана осылай істей алады. Бірақ біздің ұғымымызда Сіз бәрібір Ұлт көшбасшысы болып қалыптасып үлгерген болатынсыз. Енді халқымыздың ыстық ықыласына сай, Конституциялық заңды газеттерден оқып, қуана құптап отырмын.

Қазақ елінің қазіргі бастан кешіп жатқан өмірі аса күрделі оқиғаларға толы. Тәуелсіздікке ие болған кездің алғашқы жылдарының ішінде-ақ таңқаларлық табыстарға қол жеткізіп әлемдегі ең жоғары дамыған өркениетті елдердің назарын өзіне аудара білсе, бұл әрине, Нұрсұлтан Әбішұлы, Сіздің көреген саясатыңыздың жемісі. Қазақстанның көп этносты халқының зор сеніміне ие болып дәйекті реформатор, болашақты болжағыш биік беделді саясаткер екеніңізді көрсете білдіңіз.

Мен сонау 1991 жылғы Президент сайлауынан кейін, құрметті Нұр-Аға, Сіз ант қабылдаған Жоғарғы Кеңестің салтанатты сессиясына Маңғыстау халқының өкілінің бірі ретінде қатысқанымды мақтан етемін. Ол менің өмірімдегі ең ұмытылмайтын тарихи сәттердің бірегейі болып есептеледі.

Тәуелсіз Қазақ Елінің Тұңғыш Президентін таққа отырғызу рәсімі маған сарқылмайтын шабыт берді. Елді нығайтуға қарлығаштың қанатымен су сепкендей болса да жырыммен өз үлесімді қосуым керек деп түсіндім. Сондықтан да «Қазақстан – 2030» стратегиялық бағдарламасын халыққа кеңінен түсіндіретін жалынды публицистикалар мен көркемдігі жоғары «Барыс мінез халықпыз», Каспий қайраңын игеру инвестициясы туралы «Каспийдің түбі – алтын түп» топтама өлеңдерін және бірнеше насихаттық мақалалар жаздым. «Қарашүңгіл – қара көзім тұңғиық» атты Қазақстан мұнайының 100 жылдығына арналған кітабыма «Ата-қазақ» атты бөлім енгіздім.

Өзіңіз қайта құрған Маңғыстау облысына тәуелсіз еліміздің Тұңғыш Президенті ретінде 1994 жылдың жазында келгеніңізде біздің қуанышымызда шек жоқ болатын. Сол кездегі құшақ жайып қарсы алған маңғыстаулықтар ықыласын айна-қатесіз беруге ұмтылған екі өлеңімнің бірін – «Ата қазақ», екіншісін «Ақбоз ат мінген Елбасы» деп атаған едім. Тамшалы атты Маңғыстау табиғатының көрікті жерінде ақбоз атқа мінген бойда дархан дала төсінде құйғытып шаба жөнелгеніңіз әлі көз алдымызда. Ал сол тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдарында жазылған «Ата-қазақ» өлеңіндегі ой тұжырымдарымның қазір дәл келгеніне әрі таңданамын, әрі қуанамын... Сол өлеңім мынау еді...

Бір шыңырау және онда жалғыз қауға,

Құтым болған түссе де сансыз дауға.

Әрқашанда қамқор боп қол созасыз,

360 әулиелі Маңғыстауға.

Еліңіз бар иесін көптен күткен,

Тоза жаздап тозбаған өктемдіктен.

Сізге ұсынар киесі дарысын деп

Әулиелер бойына жерден біткен.

Қайда да қошемет мол сүйікті Ұлға,

Әлемді Көсемдікпен ұйыттың да.

Таныттыңыз Қазақ атты халық барын,

Ғасырда дара туған биік Тұлға.

Қоғамдағы талдайсыз әр ізді Сіз,

Ел алдында ұғынып парызды Сіз.

Қазақ ұлтын топаннан сақтап қалу,

Жолын білер Нұх пайғамбар тәріздісіз.

Қара түндер келмеске кетті дейміз,

Бақыт құсы бізге де жетті дейміз.

Елбасының игі істе қадамына,

Бекет-Ата жар болсын деп тілейміз.

Аз көрген жоқ өмірден атам азап,

Басталады енді өмір өте ғажап.

Жасай берсін Нұрсұлтан Назарбаев,

Ұрпақ берер есімі – Ата-Қазақ!!!

(«Егемен Қазақстан», № 245-247, 23.06.2010 ж.)

АҚБОЗ АТ МІНГЕН ЕЛБАСЫ

1994 жылдың жазында Республика Президенті Н. Назарбаев өз қолымен облыс етіп қайта құрған Маңғыстауға келгенде оған маңғыстаулықтар өздерінің ыстық ықыласының белгісі ретінде ақбоз ат мінгізген-ді. Елбасы сол ақбоз атқа мінген бойда дала төсінде құйғытып шаба жөнеліпті...

Тамшалыда...

Мөлдір тамшы... кеп ғажап,

Тамсанбаған Тамшалыға жоқ қазақ.

Осы жерде, осы жерде адайлар,

Нұр-ағаға мінгізген-ді ақбоз ат.

Кенет... тосын... бір іс болды ақылды,

Елжіреткен алыс, тума-жақынды.

Оқыранды иесін күткен ақбоз ат,

Елбасы оған салған кезде тақымды.

Алып ұшты, Елбасыны жыраққа-ай,

Қос қолтыққа қанат біткен пырақтай.

Әулиелер аймалады маңдайдан,
Аңызақ боп,
Ақ сағым боп құлатпай,
Кең далада келеді ғой желпінгің,

(Ақбоз атты патша – дала – көркің бұл).

Сәнді сарай тамаша ғой.

Сонда да,

Кең далада тыныстады ол еркін бір.

Енді ешкімге жалтақтаман тұрмыста,

Алдымызда жарқын мақсат тұр нұсқа.

Тұлпар мініп, дала даңқын асырған,
Атилла да,
Темірлан да,

Шыңғыс та.

Қандай жұмсақ еркіндіктің самалы,

Кеуделерге бірлік отын жағады.

Емін-еркін төрт түлігің жайлауда,

Бұлақ қырда емін-еркін ағады.

О, жаратқан! Бізді де бір қолдашы,

Болсын оның Қыдыр Ата жолдасы.

Естисің бе, естисің бе, ей, Қазақ,
Атқа мінді,
Атқа мінді,

Елбасы!

О, Жаратқан! Бізді де бір қолдашы!

1994 жыл
(«Егемен Қазақстан»,
№275 (24528), 08. 11. 2006 ж.)

ҚҰЛАМАҒАН ТУ ТУРАЛЫ ТОЛҒАУ

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі сессиясының салтанатты мәжілісіне қатысуға шақырылыппын. Онда бүкілхалықтық сайлаумен сайланған тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев депутаттар мен әр облыстан келген өкілдер алдында Ант қабылдайды екен. Мұндай рәсімге қатынасу бақытына ие болу әркімнің маңдайына жазыла бермейді емес пе? Тәуелсіздігіміздің көк Туы төбемізде асқақ желбіреп, жүрегіміз шаттықтан жарылғалы тұрған шақ еді...

1991.

Желтоқсанның 10-ы еді.

Аспан ашық көк сеңгір,

Шаттыққа жүрек толы еді:

«Арманның сырын төксем бір»,

Көңілімде көркем өлеңім.

Кеуделерге еккен гүл,

Сарайға күліп келемін.

Қазақ жері, әр отау,

Бір бақытқа сенеді.

Ақбас шыңды Алатау,

Төбемізден төнеді.

Алты Алаштан жиылған,
Бір арнаға құйылған,
Бір Аллаға сиынған,

Мұнда бүгін жиын бар.

Жайдары жүздер кектенбей,

Көктөбем күлер көк белдей.

Желтоқсанның ызғары,

Көктем боп самал төккендей.

Құйылып көктен жаңалық,

Алматымды өпкендей.

Жиынның аты – сессия

Шадыман құрған салтанат.

Басталған шақ ес жия,

Әрбір тілден бал тамад...

Айнымас көне қалпынан,

Қазақтың мұнда салты бар.

Президенттің тұңғыш сайланған,

Халқына берер Анты бар.

Тербетіп терек, қайыңды,

Көтерем көкке Айымды.

Құрсауы мықты қара бұлт,

Аспанымнан жойылды.

Куә боп Абай ар үнді,

«Ақ түйе қарыны жарылды».

Қазақтың өз гимні,

Шырқалып тұңғыш жалынды.

Құлшылық етіп Аллаға,

Ақсарбас қошқар шалынды.

«...Біз қазақ ежелден еркіндік аңсаған...»

Шырқадық тік тұрып залдағы барша адам.

Жеткенше осы бір мезгілге,

Шейіт боп кетті екен қанша жан?!

«Конституцияны сақтауға,

Жол бермей құқық таптауға.

Президенттік парызға,

Лac-кірлер жақпауға».

Ант бергенде Нұр-Аға,
Дүр сілкінді зал іші,
Даланың жақын, алысы,

Тойлады...

Гимн тағы ойнады.

Осы сәтте есте жүретін ерекше жай болды. Сол көріністі «Егемен Қазақстан» газеті өзінің 1991 жылғы 11 желтоқсандағы №284 санында былайша тұжырымдаған еді: «Ел өмірінде тосын оқиғалар болып жататыны сияқты, бұл жиында да күтпеген оқиға болды. Республика гимні ойнағаннан кейін, сахна жабыла бергенде шымылдық Қазақстан Туын қағып, Ту қисая берген. Бірақ Қазақстан Туы құламады. Оны Президент Нұрсұлтан Назарбаев құлатпай ұстап қалды. Алғашқыда «ойпырмай» дегізген осы оқыс сәттен біз үлкен нышан байқадық. Нұрсұлтан Назарбаевтың ешқашанда, ешқандай сәтте де Қазақстан Туын қисайтпайтынына кәміл сендік».

Жарамас ойды бүккенім,

Елбасым Туды тіктеді.

Құрыштан туған құрыштай,

Нұр-Ағам неткен мықты еді.

Бір сәтке есім кетірген,

Үстімнен түскен жүк менің.

Енді мен шалқып айтам ән,

Қалайша айтпай жай табам.

Үстіме құлай жаздаған,

Тіктелді Туым қайтадан.

Қалқып шыққан сәт еді ол,

Қазағымның қаймағы.

Балқып жатқан сәт еді ол,

Нұр сәулеге аймағым.

Бұрын ойға келмейтін,

Мәңгі жанды тербейтін.

Жақсылық нышан меңзейтін,
Ғарышқа құлаш сермейтін,
Бодандық енді келмейтін,
Ұлтымыз мәңгі өлмейтін,

Кеудені шаттық кернейтін,
Тек қана өрге өрлейтін,

Туды деп білем заманым.

Архивке тастап жаманын,

Шұғылалы шақтар көп болар,

Тілеймін Елім аманын!..

Иә, салтанатты мәжіліске қатынасушылардың бәрінің де көкейінде «Нұрсұлтан ешуақытта да мемлекет Туын қисайтпайды, Қазақ Елі өсіп-өркендеп, тарих сахнасында өзінің еңселі орынын алады» – деген берік сеніммен кеткен еді.

Енді міне сол сенімнің айна-қатесіз келгенінің куәсіміз.

24.12.2008 жыл.

НҰРЛЫ МЕКЕН БІЗДІҢ ЕЛ

«Алла қалаған кісісін өз нұрына бөлейді»
(Құран, «Нұр» сүресінен)
Бақытым мен базарым,

Ұлан-байтақ жерім бар.

Бүкіл әлем назары,

Өзіне ауған елім бар.

Қабақта жоқ қатулық –

Білмей өскен қайғыны.

Достық,
Бірлік,
Татулық,

Оның басты байлығы.

Өкпелер деп қамықтым,

Кезім болса керіскен.

Өкілі бар әр ұлттың,

Сағынысып көріскен.

Біздің елде үлгі етер,

Туысқандық, тәттілік.

Біздің елде – нұр мекен,

Құшақ жаяр шат қылық.

Қомағайлық, құмардан,

Бұл адамзат қырқысқан.

Сөйтіп атын шығарған,
Ескендір,
Цезарь,

Шыңғысхан.

Құтылмаған сонда да,

Елдері қиын тұрмыстан.

Шыңғысхан жері көлемі:

Ескендірден төрт есе,
Римдіктен екі есе
Көп еді,

Бәрінен де бірақ та қайғы болды төлемі.

Содан бері адамзат

Бір-біріне әрдайым өлім сеуіп келеді.

Ол неге?

Қырқысады адамдар тауып алып бір сылтау,

Осы сұрақ ойынан кетпей қойған Нұрсұлтан:

Тарихтың сабағын ұмытқан соң жиі олар,

Талай-талай қирады алып империялар.

КСРО еді бірі оның,

Құлаған соң білмеді ел қалай өмір сүрерін.

Әлгі сұрақ жауабын,
Деді Елбасы: «Табамын,
Берекеге, Бірлікке жататұғын ел ұйып,

Орнатамын даламда мемлекет – Жерұйық.

Оның аты әрине Қазақстан болады,

Өмірі оның және де ғажап іске толады.

Ең әуелі, әуелі деп ойламай ұтылам,

Ядролық қаруымнан құтылам.

Құтылам да елімді өзгелерге үлгі етем,

Достық қана білсеңіз планетаны гүлдетер.

Көрсететін қасиетім, көркім ғып,

Берем сосын барлық тілге еркіндік.

Адам үшін салтанат пен сән бөлек,

Бірақ, бірақ ең бірінші нан керек.

Тағы айтарым бейбіт атар таң керек.

Табылар-ау ағайындар сын айтар,

Ең әуелі экономикамды нығайтам.

Соның бәрін түсінетін, қолдайтын

Қосшы болар жан керек.

Қызығатын жақын менен алыс көп.

Мақсат атын қоялықшы «Барыс» деп.

Барыс деген тауда жүрер аң болар,

Қайраты бар, айбаты бар таңғалар.

Өздігінен өзгелерге тимейді,

Басын және өзгелерге имейді.

Мүддесі үшін айлакер де, адал да,

Кербез көрік, бармайды артық қадамға.

Мінез-міні адамға тән адамға.

Бір қасиет бардай оның атында,

От жанарлы, қаймықпайтын батыл да.

Символымыз осы болса дұрыс-ау,
Кім-кіммен де тату болу ырыс-ау!»
Бүгін міне,
Бәрінде де жарыстың,

Озып келем мінезімен Барыстың.

Бәрі бізге көз тігеді сүйсініп,

Жақын менен алыстың.

Жүзім жарқын, көңілім шат ән салар,

Бір құпия айтайын ба мен саған.

Десем болды:

«Қазақстан, Нұрсұлтан!»

Қайда барсам құшақ жайып қарсы алар...

05. 02. 2011 жыл.

***
Жолдаулар,
Жолдаулар,
Жолдаулар,

Әр сөзде терең сыр, толғау бар.

Елімнің бүгіні, ертеңі,

Халықтық шын ниет, қолдаулар.

Жолдаулар өскені сананың,

Жолдаулар жыл сайын жаңару.

Жолдауда әр тарау шертеді,

Өркендеу істерін Даланың.

Қазағым тігеді алысқа,

Алысқа, ғарышқа жанарын.

25.05. 2005 жыл.

ЖАРЫСТА ОЗАР ЛАЙЫҚ

Қай кезде де болған ғой тақ таласы,

Әкеге бала болған бақталасы.

Жақсы-жаман патшалар келер-кетер,

Тек қана өмір жыры тоқтамасын.

Дидар ғайып, адамға ажал ғайып,

Әлемде болған істен көз алмайық.

Әбділдин, Әбіловтер аласұрған,

«Қазақ елін құртты – деп Назарбаев».

Өмір – базар, жеткенше әл базарлайық,

Өмір – жарыс, жарыста озар лайық.

Бақталастар не айтпайды тақ жолында,

Қазақты қазақ еткен Назарбаев.

Өсек өрт-ау шайпау тіл сумаң еткен,

Кей патшалар өмірін думан еткен.

Тақ құмарлар елімді етпесе екен,

Құдайкенің 1 көшіндей суға кеткен.

27. 02. 2007 жыл.

KIM ДЕЙМІЗ?

Самалының лебінен аққан нұр,

Көшелерін жасыл-желек жапқан кіл.

Он қалаға татитұғын бір қала,

Сарыарқадан соққан кім?

Бақыттарын осы елден тапқан кіл,

Адамдарға жанарынан жаққан жыр.

Ажал себер бар тірлікке әлемдік,

Ядролық полигонды жапқан кім?

Туыстықпен,

Достастықпен гүлдейміз,

Қайғыруды, қаймығуды білмейміз.

Қазақ Елін жер жаһанға танытқан,

Бұл адамды айтыңдаршы

Ата-қазақ демегенде кім дейміз?..

12. 04. 2010 жыл.

ЖЕТІ МИНУТТЫҚ ЖОЛ

( немесе Президенттің Ант беру сәтін
көргендегі көңіл тасқыны)
Президентім Нұрсұлтан,

Өрбиді бір сыр бір сырдан.

Қазаққа келген Бақ болып,

Айтуға мұны қымсынбан.

Тапқан жөн сөзді жүйелі,

Бар халқы оны сүйеді.

Сайланған мерзім жеті жыл,

Жеті саны киелі.

Өмірді әділ сүрген жөн,

Дәстүрді – ғұрып білген жөн.

Ант берерде адымдап,

Жеті минуттық жүрген жол.

Жолы болсын қазақтың,

Жеті ғасырлық ғажап бұл.

Артта қалсын бәрі де,

Азап пенен мазақтың.

Уағыздайды елдікті ой,

Үйді ұстар белдеу, белдік қой.

Барыс болып көрелік,

Көк бөрі болып көрдік қой.

Өзі төгіп жақсы асын,

Өзі тонап бақшасын.

Қуғындайды ақынын,

Жамандайды патшасын.

Еркегі сайқал тозған ел,

Әйелі байтал азған ел.

Пақырын хан ғып көтерер,

Өзіне көрін қазған ел.

Қасірет бар ма одан көп,

Қарамас ешкім адам деп.

Бөлшектеніп ек, бөрі жеп,

Орысқа кеттік бодан боп.

Әдет-ғұрып, салты-нұр,

Алқа ғып тағып алтынын.

Дәуірлеген де кез бар Ел – қазақ,

Екі жүз жетпіс алты жыл.

Ұлтымның асқақ әні көп,

Кербездік сымбат сәні көп.

Ұйытқан ел ғып сонау жыл,

Сұлтандар Керей – Жәнібек.

Қасқа жолды Қасым боп,

Ескі жолды Есім боп.

Тәуекел мен Хақназар,

Шығарған дана шешім көп.

Тілегі болып қабыл-ай,

Көтерген талай дабыл-ай.

Жеті жарғылы Әз Тәуке,

Әбілқайыр, Абылай.

Ағайын бұған құлақ сал,

Арнама сыйман бір ақсам.

Солардан қалған арман мен,

Солардан қалған мұрат бар.

Асқар-асқар талабым,

Мөлдірден ішсем қанамын.

Туғандай қайта түледім,

Жеті жаста ғанамын.

Ынтымағы жарасқан,

Елдердің дәйім бағы асқан.

Жердің де асты жеті қат,

Жеті қабат көк аспан.

Саз қосар дәуір сазына,

Шертілер небір базына.

Тектілік сыры – жеті ата,

Халқымда – жеті қазына.

Кімде жоқ намыс көкірек,

Болсын деп елге бір тірек.

Туған үйі жұртына,

Аунатар ұлды жеті рет.

Жігіттің болсын ісі адал,

Шектесін қайғы құсадан.

Сау болсын ләйім оқыстан,

Адамда жеті мүше бар.

Сақта деп тозақ отынан,

Кейінгі ұрпақ атынан.

Аруақтар үшін иіс қып,

Пісірер анаң жеті нан.

Өмірді әділ сүрген жөн,

Дәстүрді – ғұрып білген жөн.

Ант берерде адымдап,

Жеті минуттік жүрген жол.

Жолы болсын Қазақтың

Жеті ғасырлық ғажап бұл.

Артта қалсын бәрі де,

Азап пенен мазақтың.

Зұлматтан небір өтіп ек,

Буындар қатып бекіп ек.

Әлемге бізді паш етіп,

Атылды салют жеті рет.

Шалқымай көңіл тұра ма,

Тулайды жүрек сірә да.

Жиырма бірінші ғасыр тұр,

Баста алға бізді, Нұр-Аға!!!

1998 жыл.

ЕРКІНДІК САМАЛЫ

Қандай жұмсақ еркіндіктің самалы

Кеуделерге бірлік отын жағады.

Емін-еркін төрт түлігің жайлауда,

Бұлақ қырда емін-еркін ағады.

Шіркін-ай, Еркіндіктің Самалы бетіңе жұп-жұмсақ тиеді. Аймалап өтеді. Тынысың кеңейіп, кеудеңді кере дем аласың. Ән салғың келеді. Аспанға самғауды аңсайсың.

Бұл Еркіндік Самалы (бас әріппен жазылатын) біздің бетімізді қашан желпіп еді? Білем. Есімнен кетпейді. Әлі күнге дейін көз алдымда. Ол 1991 жылдың 10-шы желтоқсаны болатын...

Республиканың бүкіл халқы бірауыздан Президент етіп сайлаған Нұр-Ағаның өз қызметіне кірісуіне арналған Республика Жоғарғы Кеңесі сессиясының салтанатты мәжілісіне қатысуға шақырылғанымды естігенде қуанышымда шек болған жоқ. Өйткені бұндай рәсімге қатысу бақытына ие болу әркімнің маңдайына жазыла бермейді.

Осы салтанатты мәжілісте тұңғыш Президент депутаттар мен әр облыстан келген өкілдер алдында тұңғыш рет Ант қабылдауы тиіс екен.

Алып ұшқан көңілді кенет су сепкендей басып тастаған хабар келді. Әлгі біз ұшатын рейс жанармай жоқтықтан Алматыдан Ақтауға ұшпай қалыпты. Мәссаған... күнделікті қарапайым рейс болса бір жөн. Тәуелсіз Қазақ елінің тұңғыш Президентінің Антын алуға бара жатқан білдей бір өлкенің өкілдерін әкелмек самолетті астанадан ұшырмай тастауды қай саққа да жүгіртіп, алып ұшпа әңгімелер желісіне айналдыруға болатын еді.

Бұл жерде біздерді бастап бара жатқан жетекшіміз – Маңғыстау облыстық Кеңесі Төрағасының орынбасары Дүйсенбі Әріпов сабырлылықпен «бұлай болуы тиіс емес, астанаға ұшудың бар мүмкіндігін қарастырамыз» , – деді. Хабарды күтуге тура келді. Қай тараптан болса да, Алматыға бағыт алатын өзге рейс жоқ болатын.

Жетекшіміз облыстағы аэрофлотты басқаратын адамды іздесе таптырмапты, сөйтіп Алматының аэропортына бір-ақ шығып мән-жайды түсіндіріпті. Сонымен ұзын сөздің қысқасы, Сочи-Атырау – Жамбыл – Алматы маршрутымен ұшатын самолетті Атырау емес, Ақтауға бұрғызыпты.

Қырсыққанда қымыран іриді дегендей, әлгі самолеттің салонында бәріміз түгел сиятын орын болмай шығыпты. Бізден төрт адам қалуы керек болды. Бұл жерде де әлгі жетекшіміз маймөңкелемей, бірден облыстың да өз алдына территориялық әкімшілік екенін, бұл адамдардың жай сапармен емес, республика өміріндегі саяси мәні бар жиынға кетіп бара жатқанын, сондықтан да ешкімнің де қалуына болмайтынын аэропорт қызметкері пысықай жас қызға түсіндіріп (ал әлгі жас қыз тым паң еді), егер мәселе шешілмейтіндей жағдайда экипаж командирін өзіне жолықтыруды өтінді. Осы жерде бізбен бірге Ақтау қалалық Кеңесінің төрағасы да ұшқалы тұр еді. Өкінішке орай, ол қалалық Кеңестің төрағасы ретінде шешімділік таныта алмады, оның есесіне аэропорттың өз заңы бар, оларға әкімшілік жүргізе алмаймын дегендей сыңай танытты.

Не керек, бәріміз де әлгі самолетке сыйып кеттік. Еркіндіктің алғашқы самалы бізге осылай тұңғыш рет аэропорттың пысықай кішкене қызын ұғындырудан бастап есті.

Жоғарғы Кеңестің салтанатты мәжілісі түс қайта, сағат 3-те Республика Сарайында өтеді екен. (Бұл бұрынғы В.И. Ленин атындағы мәдениет сарайы) «Қазақстан» қонақ үйінің дәл жанында. Бұрынғы «Қазақстан» мейрамханасын кәрістер арендаға алыпты.

Кәрістердің ұлттық тағамдары ғана даярланады екен. Біз арнайы талон бойынша осы мейрамханадан тамақтанатын болдық. Иіліп-бүгіліп тұрған даяшы жас қыздар мен жігіттер. Келушілерге қызмет етудің адам таңғаларлық үлгісі бар. Әрі тамағы да дәмді болып көрінді...

Салтанатты мәжілістің де мезгілі жақындады. Атақты сарайға адамдар легі ағылуда. Сарай алдында ұлы Абайдың алып ескерткіші тұр. Жанында топ-тобымен суретке түсушілер. Біз де суретке түстік.

Абай атаның ескерткіші жанына тоқтаған машина ішінен бір топ адам ақ сары бас қошқарды түсіріп жатты. «Президент Ант беріп жатқан кезде құдай жолына шалынатын құрбандық», – деді әлдекім.

Жоғарғы Кеңестің салтанатты сессиясы да ашылды. Уһ, бұл күнге де жеттік-ау. Кейін осы мәжілістен берген репортажында «Егемен Қазақстан» былай деп жазды: «Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің бұл мәжілісін көрген де арманда, көрмеген де арманда. Бұл күнге жеткен де бар, жетпеген де бар. Ақ киізге отырғызып, хан көтеру халқымыздың санасында қалғанмен, көзден бұл-бұл ұшып еді. Міне, өшкеніміз жанды, өлгеніміз тірілді. Қазақстанның жарқын күнін армандап өткен, сол үшін күрескен мың-мыңдаған айтулы азаматтардың, жүздеген қайраткерлердің көкейіндегісі орындалды».

Төрағалық етуші Президент Нұрсұлтан Назарбаевты өзінің құрметті орнына отыруға шақырды. Бүкіл зал тік тұрып, қол соғып қарсы алды.

Президент Республика Конституциясына және егемендік жөнінде Декларацияға қолын қойып тұрып, халық алдында салтанатты түрде Ант берді.

«Біздің көпұлтты республиканың халқына қалтқысыз қызмет етуге, праволары мен бостандықтарына кепілдік беруге, Қазақстан Республикасы Президентінің өзіме жүктелген мәртебелі міндеттерін адал орындауға салтанатты түрде ант етемін».

Президент өз орнына барып, сахна ашылып, оркестр Республика гимнін орындады. (Өз гимніміздің дербес тұңғыш ойналуы болар, бұрын ең алдымен Одақ гимні ойналатын). Оркестр гимн ойнап болған соң, торғын сахна жаймен ысырылып, жабылып келе жатты. Сахна әуелі жоғарыда ілулі тұрған Республика туын қақты. Әрине, бұл ешкім күтпеген оқыс, келеңсіздеу оқиға. Ту отырған Президенттің үстіне қарай қисайып құлап келе жатты. Осы сәтте Нұр-Аға аса сергек, шапшаңдықпен туды құлатпай ұстап қалып, өз тұғырына түзетіп қойды. Сөйтіп, ту құламай қалды.

Осы көрініс жөнінде «Комсомольская правда» өзінің 11 желтоқсан күнгі 285-санында былай деп жазды: «А после обеда состоялось торжественное заседание Верховного Совета Казахстана, на котором Н. Назарбаев дал клятву Президента. Во время заседания нынешний, с серпом и молотом Флаг республики, чуть не свалился со своего постамента, Назарбаев едва успел его подхватить. Так что, если верить в приметы, в Казахстане скоро будет утвержден и новый флаг».

Ал «Егемен Қазақстан» газеті өзінің 11 желтоқсан күнгі 284-санында осы көріністі былай тұжырымдады: «Ел өміріне тосын оқиғалар болып жататын сияқты, бұл жиында да күтпеген оқиға болды. Республика гимні ойнағаннан кейін, сахна жабыла бергенде, шымылдық Қазақстан туын қағып, Ту қисая берді. Бірақ Қазақстан Туы құламады. Оны Президент Нұрсұлтан Назарбаев құлатпай ұстап қалды. Алғашқыда «ойпырмай» дегізген осы оқыс сәттен біз үлкен нышан байқадық. Нұрсұлтан Назарбаевтың ешқашанда, ешқандай сәтте де Қазақстан Туын қисайтпайтынына кәміл сендік».

Иә, салтанатты мәжіліске қатысушылардың бәрінің де көкейінде «Туды құлатпай ұстап қалды, Нұрсұлтан ешуақытта да қазақ Туын қисайтпайды, қазақ Елі өсіп-өркендеп, тарих сахнасында өзінің елеулі орнын алуы тиіс» – деген ой-пікір, берік сенім кетті.

Иә, Қазақстанның жұлдызды сағаты соқты. «Өз еркімен өзгеге бодан болған елден асқан сорлы жоқ», – деген екен Сенека. Дәл айтқан. Ал біз 70 жыл бойы Россияға өз еркімізбен қосылдық, бодан болдық, рахатқа жеттік деп бөркімізді аспанға атып мақтанып келдік емес пе? Неткен сорлылық. Енді осы сорлылықтан арылатын, өз бетімізбен күн кешетін мезгіл жетті. Мейлі, мемлекетіміздің қаз басқан кезеңі болсын, бір сүрініп, бір тұрармыз, бірақ уақыт төреші ер жеткізеді ғой, мейлі, бүл кезең атып келе жатқан таңымыздың рауаны болсын, шығып келе жатқан күн бәрібір таң атырып, сәскесін, шаңқай түсін алға тосады емес пе? Демек, біз – болашағы бар халықпыз. Өмірден ерте кеткен ғажап ақын досым, марқұм Кеңшілік Мырзабеков «Әр халықтың тарих сахнасына шығатын өз кезеңі болады, мың жылдық мерзім ішінде әлгі халық ең шарықтау биігіне шығып, қайтадан құлдырап, өзінен төмендегі халықтар қатарына түседі де, екінші бірі биікке көтеріледі. Қазақтың болашағы алда, өйткені біздің мемлекетімізге 500-ақ жыл, ал алда әлі 500 жылдық жол жатыр ғой», – дейтін. Сол күні дәуірлеу жолына бастар көшбасшы, көсемімізді біз тағына отырғызып қайтқанбыз.

Күнге бет алған керуен кетіп барады. Ол – Қазақстан атты талай азап пен тозақты бастан кешірген көнбіс халықтың, сол азап пен тозаққа мойымаған, рухын әркез биік ұстаған халықтың керуені. Ләйім, Еркіндік Самалы беттен ескен сапары сәтті болғай!

ШАМШЫРАҚ ШҰҒЫЛАСЫ

Тәуелсіздігімізге 20 жыл, ал «Қазақстан – 2030» ұзақ мерзімді стратегиялық даму бағдарламасының өмірде нақты жүзеге асырылып жатқанына да, мінеки, он төрт жыл толып отыр. Бұл жиырма белес, жиырма асу өркениеттік даму жолына түскен тәуелсіз жас мемлекетіміздің дұрыс бағытта келе жатқанын көрсетіп берді «Қай портқа бет алғанын білмейтін кеменің желі оңынан тұрмайды» деген ұлы Сенеканың сөзі бар. Ал Қазақстан атты алып кеменің үстінде өмір атты үлкен мұхитта жүзіп келе жатқан біз болсақ, қандай портқа бет алғанымызды айқын білеміз. «Қазақстан – 2030» – біздің адастырмайтын бағдар шамымыз. Сонау алыстан жарқырап көрінетін шамшырақ маягымыз.

Президент Нұрсұлтан Назарбаев еліміздің келешегін осы Жолдауында әдеби метафоралық теңеумен былай деп бейнелеген-ді:

«2030 жылға қарай Қазақстан Орталық Азия Барысына айналады және өзге дамушы елдер үшін үлгі болады деп сенемін... Жануарлар әлемінде Жолбарыс туыстас болғанымен, Барыстың өзіндік ерекшеліктері де бар. Бұл өзіне тән тектілігімен, бұлалығымен, алғырлығымен, жасқануды білмейтін тәкаппарлығымен, батылдығымен, айлалығымен дараланатын Барыс болмақ...»

Кетті күндер елесі,

Небір тоңған, жылаған.

Қазақстан кемесі –

Штурвалда Нұр-Ағаң.

Бет түзеді сеніммен,

Бақыт, шаттық портына.

Мейірім боп төгілген,

Тастап нұр іс артына.

Оның әрбір ісінде –

Кемелденген болашақ.

Ал жүзінде, жүзіңде

Имандылық, Парасат.

Бәрі осының, осының,

Шыққан нәрсе намыстан.

Тыңдап сөзін досының
Айдаһар мен Арыстан,
Қажет болса осы күн
Қаймығады Барыстан... –

деп сонау Жолдау жарияланған 1997 жылы-ақ жырлағанымыздай, Қазақстанның халықаралық аренадағы беделі жыл сайын биіктен биікке көтеріле берді десек, артық айтқандық болмас. Досты сүйіндіріп, дұшпанды күйіндірер небір тамаша табыстарға қол жеткіздік.

Елдер арасындағы экономикалық қарым-қатынастарды одан әрі дамыту, көлік-коммуникация, энергетика салалары, әлемдік рынокқа шығудағы бірлескен жұмыс, кедендік, тарифтік реттеу, аймақтағы қауіпсіздікті нығайту мәселелері бір жүйеге келтірілсе, бұлардың бәрі «Қазақстан – 2030» дағы «Ұлттық қауіпсіздік» атты 1-ші ұзақ мерзімдік басымдықтағы жоспарлы міндеттер болатын. Демек, біз «Қазақстан – 2030»-дың әр тармақтарын мүлтіксіз орындап келеміз десек те болады.

Мен «Қазақстан – 2030» ұзақ мерзімді бағдарламаның негізі бұдан он бес жыл бұрын емес, ресми түрде он тоғыз жыл бұрын қаланғанын оқырмандардың естеріне сала кетсем деймін. 1992 жылы Президентіміздің «Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының Стратегиясы» атты алғашқы ғылыми еңбегі жарық көрді. Ал одан бір жыл өткен соң, 1993 жылы «Қоғамның идеялық бірігуі – Қазақстан дамуының кепілі» атты екінші еңбегі жарияланды.

Міне, осы еңбектердегі негізгі бағыттар республикамыздың 1995 жылы референдум негізінде қабылданған жаңа Конституциясында жарқын көрініс тапты. Біз бұдан Елбасының еліміздің өркениетті дамуының теориясын сонау тәуелсіздігіміздің алғашқы күндерінде-ақ ерте бастан ой елегінен өткізіп сараптағанын көреміз.

Елбасымыз сол алғашқы еңбектерінде кезінде өзіміз шекпенінен шыққан социализмнің өмір сахнасындағы өшу дағдарыстарын алғаш ашып көрсеткен-ді. Еңбектің басты құндылығы да осында тұғын. Алдағы талай ұрпақ бір саяси қоғамдық құрылыстың жетістігі мен кемістігін, жойылуының себеп-салдарын енді Нұрсұлтан Назарбаевтың еңбектері арқылы түсініп пайымдайтын болады.

Сонымен зердемізде сақталып қалу үшін социализмнің түбіне жеткен «бәлелерді» Нұр-Ағаңның «Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде» еңбегі арқылы тағы бір саусақпен санап, түсін түстеп көрелікші. Бұл бізге қазір өмір сүріп жатқан қоғамымызды нақтырақ ұғыну үшін, тәуелсіздіктің құнын тереңірек түсіну үшін қажет.

Бірінші – нарықты экономика алдында тізе бүгіп, басын иген жоспарлы экономика дағдарысы.

Екінші – демократияны қолжаулық етіп, білгенін істеген бюрократиялық саяси билік дағдарысы.

Үшінші – интернационализм деген атты бүркеншік етіп жамылып, ұлттың уыз қасиетін қылышпен қиғылаған ұлттық дағдарыс.

Төртінші – өзгенің жер-суын, қазына-байлығын тонау мақсатында туындаған экологиялық дағдарыс.

Бесінші – адамдарды әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрінен, наным-сенімінен айырып, мәңгүрт еткен имандылық дағдарыс.

Елбасы осы саусақпен санап көрсетілген апаттардан шығу жоспарын бүкіләлемдік азаматтық тәжірибемен байланыстыра отырып, бағдарлама сызып, республиканың өзіндік идеологиясын ұсынды. Ол – «Қазақстан – 2030» ұзақ мерзімдік стратегиялық бағдарламасы. Демек, бізге идеология керек екен, онсыз, яғни белгілі бір мақсат-мүддесіз қоғамның алға жылжуы мүмкін болмай шықты.

Басты мақсат – елдегі барлық саяси партиялар мен қозғалыстардың күштерін халықты нарық күйзелісінен алып шығатын бірлікке, ынтымаққа топтастыру. Ол – ұлтаралық бірлік. Өйткені Қазақстан – көпұлтты мемлекет. Қай ұлттың өкілі болмасын, Қазақстанда тұрады екен, оны қасиетті де киелі Отаным деп мойындап, оның гүлденуі үшін қызмет істеу.

Ол – ұлт ішілік бірлік. Өйткені қазақ ұлтының өзі жүзден, рудан, тайпадан, бөлімнен тұратын халық. Жікке бөлінеміз деп шілдің қиындай шашырап тоз-тоз болып кетпей, «бір халықпыз, қазақпыз, өзгелерге өнеге-үлгі көрсететін ұлтпыз, мынау он сегіз мың ғаламның ортасынан алатын біздің де орнымыз бар» – деген биік сенім, сезімде болу.

Сөйтіп, бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығара отырып, ең бірінші – әлеуметтік бағдарланған аралас нарықты экономика құру; екінші – ұлттық кәсіпкерлікті қолдау; үшінші – өндірісті құрылымдық жағынан қайта құру; төртінші – халықты әлеуметтік қорғау; бесінші – мемлекеттерден экономикалық, саяси серіктестіктер таңдау; алтыншы – республикада құқық мәдениеті мен құқықтық реформаны жүзеге асыру; жетінші – қазақ елінің қорғаныс қабілетін сақтайтын ұлт қауіпсіздігін нығайту; сегізінші – біздің барлығымыз да бұрынғы КСРО-ның немесе ТМД-ның емес, тәуелсіз, болашағы жарқын Қазақстан мемлекетінің азаматы екенімізді жан-жүрегімізбен түсініп, ұғыну, сөйтіп әрбір адамды бала кезінен «Қазақстан – менің Отаным, оның мен үшін жауапты екені сияқты, мен де ол үшін жауаптымын» – деген қарапайым ойды бойына сіңіруге тәрбиелеу; тоғызыншы – тіл мәдениетін көтеру, оның ішінде өзге тілдерге көлеңке түсірмей, қазақ тілін мәдениеттің бір бөлігі ретінде, барлық қазақстандықтарды біріктірудің қосымша факторы ретінде қарастыру.

Ол барлық ұлттар мен ұлыстарға қазақ халқының мәдениетін, дәстүрін, әдет-ғұрпын, тұрмыс-тіршілігін танытып білдірудің негізгі ұйытқысы болуы тиіс. Оныншы – еліміздің көпұлтты ғана емес, көпдінді екенін де ескеріп, оған түсіністікпен қарау. Дінге идеологиялық қарсы тұрудан бас тарту, бірақ діни сезімдерді қоғамда жанжал туғызу үшін пайдалануға жол бермеу, ең соңында осындай жаңа идеялық тұжырымдаманы жүзеге асыратын институттарды айқындау. Осылай қоғамды реформалау ісінде насихатшылар мен идеологтардың, оның ішінде бірінші кезекте мемлекеттік қызметшілердің терең білімді топтарына сүйену. Олар қалың бұқараға, әсіресе жергілікті халыққа экономикалық стратегия мен тактиканы белсенді түсіндіріп, жеткізушілер болуға тиіс.

Мінеки, сіз бен біз болып жүзеге асыратын міндеттеріміз осылар болмақ. Және бұл міндеттердің көбі өткен он жылдың ішінде бүге-шегесіне дейін үңіліп қараған адамға жүзеге асып жатқаны тайға таңба басқандай айқын көрініп тұр.

Маңғыстау – республикамыздағы әдет-ғұрпының, салт-дәстүрінің, әдебиеті мен мәдениетінің қаймағы бұзылмаған қазақтар басым тұратын облыстардың бірі. «Қазақстан – 2030» бағдарламасына сай түбек түлеп, жүйелі дамып келеді. Ақмаржан әсем қала Ақтау еліміздегі ең көрікті қаланың біріне айналып келеді.

Елбасы «Ақтау сити» қала құрылысының басталу рәсіміне қатысып, сәттілік тілеп кетті. Ақтау – сонымен бірге теңізге шығатын қақпа. Мұнда бірнеше зауыттар дүниеге келді. Көршіміз Түрікменстанмен байланыс жақсаруда. Екі елді байланыстыратын темір жол, автомобиль жолдары салынуда. Биылдың өзінде аймақтың экономикасына 70 млрд. теңге инвестиция құйылыпты.

Ал Маңғыстау мұнайы еліміздің экономикасын нығайтуда басты фактордың бірі болғаны белгілі. «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ отандық 30 корпоративті көшбасшының алдыңғы қатарында келеді. Жаз бойы Ақтау қаласындағы көркейту жұмыстары бір толастаған жоқ. Асфальт жолдар төселді, жылу, су құбырлары тартылды, тынымсыз жұмыс істеген алып крандар, ыңғайлы жағажайлар келушілердің көңілін еріксіз жағымды әсерге бөлейді. Істеліп жатқан игі істердің бәрі облыс әкімі Көшербаев Қырымбек Елеуұлының қарымды қайраткерлігін дәлелдейді. Ол өзге әкімдердей келе столға отырып алып, елді сәлемдемемен басқарған жоқ, аймақты ерінбей аралап, аудан емес, әр ауылдың тыныс-тіршілігімен танысты, көзімен көрді, көңілге түйді. Халықпен жарқын жүздесті.

Тәуелсіз Қазақ Елі жеріміз көлемі жағынан дүниежүзінде 9-шы орында, ал халқының саны жөнінен 71-ші орында екен. Минералдық байлығы жағынан аса бай елдердің санатында. Түсті, сирек, қымбат металдар өндіруден 3-6 орындардамыз. Ал мұнай қорынан 10-шы орынға ілінуге мүмкіндігі бар.

Қазақстанның гүлденуі үшін ең басты нәрсе – бірлік пен ынтымақ. Ал олар бізде бар. Ғұлама жазушы Әбіш Кекілбаевша айтсақ: «Қуана білмегенге құт дарымайды, бағалай білмегенге бақ қонбайды, табына білмейтін қауымнан Пайғамбар шықпайды, бағына білмейтін халыққа Патша құтаймайды. Ел содан барып азады, жер содан барып тозады...»

Демек, бағалай білсек, өз қандастарымыздан шыққан Пайғамбар да, Патша да бар. Тек соларды көре білелік, соңынан ере білелік. Жетістіктеріміздің жемісін тере білелік.

Бір көршіміз – Арыстан,

Бір көршіміз – Айдаһар.

Оңбайды екен алысқан,

Паналар жер қайда бар?

Батыл, алғыр болмасаң,

Бірі дайын ұтуға.

Жалын атып жанбасаң,

Бірі дайын жұтуға.

Мекен етсең сақтана,

Екі алыптың арасы.

Барыс болып тек қана,

Көзің жалын шоқтана,

Аман-есен қаласың.

Тіземіз дірілдемей, алыптармен алыпша сөйлесу дәрежесіне алғашқы жиырма жылда жеттік. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстанның көк байрағы әрдайым биіктен желбірей береріне қарапайым азаматы – менің сенімім шексіз.

2011 жыл.

АСТАНА ӘСЕРІ

Астана қаласына жолымның түскені биыл ғана. Қазақстан Республикасының Ұлттық медициналық ғылыми орталығына облыстық денсаулық сақтау басқармасының квотасымен баратын болғандағы қуаныш шексіз еді.

Кептен жүрек сырқатымен ауыратын маған деген бұл көмектің қайтарымы жоқ десе де болғандай. Орталықтың кардиология бөлімі дәрігерлері жылы қарсы алып, медицинаның соңғы жетістіктермен жабдықталған аппаратқа түсіріп құзырымызды анықтап берді...

Менің айтпағым, әрине бұл емес. Негізгі айтайын дегенім Тәуелсіз Еліміздің жаңа астанасының күн сайын сәулетіне сәулет, көркіне көрік қосып келе жатқанын өз көзіммен көріп, тамашалағаным еді. Мені аэропорттан қарсы алған өзі архитектор, құлсарылық ақын інім Таубай Сақтағанұлына айтқыссаңыз әлемде бұндай қаланы соңғы 20-30 жылда ешқандай мемлекет тұрғыза алмайды. Бұл тек Қазақстанның Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ғана қолынан келген ғажайып керемет. Сәулет тарихында дәл Астанадай космостық жылдамдықпен қысқа мерзімде дүниеге келген қала жоқ екен.

«Такси ұсталық» дегенімде Таубай інім мені өзінің асып-төгіліп жататын ақкөңілімен тағы таң қалдырды: «Жоқ, аға, автобуспен барамыз. Қайда барсаңыз да Астанада тек автобусқа мініңіз. Экскурсия болады. Әйтпесе аласа, терезелері қараңғыланған жеңіл машиналардан қаланың сән-салтанатын тамашалай алмайсыз», – дегені. Дәл солай болды. Астанаға қоныс аударғанына онша көп болмаса да қаладағы біткені бар, бітпегені бар алып ғимараттарды қойша өргізді. Арасында өзінің «Нұр-Астана» атты өлеңінен бірер шумақ қосып қойып «бұл өлеңнің әні де бар, өзім шығарған», – деп қояды. Ақкөңіл ақын Атырау даласының азынап соғатын ақ еспе желіндей сөздерімен бойдағы сырқатты да жазып жібергендей. Біткен іске деген адал пейілімен ғана қуана қарайтын адамдардың бәрі де Таубай інімдей болса ғой, шіркін! Қалаға деген әсем әсер маған да өлең жолдарын туғызған. Ол мынау еді, қадірменді оқырман:

Жап-жас қала – Астана,

Үлгі-өнеге басқаға.

Қалауын тапса қар жанып,

Гүл өседі екен тасқа да.

Тағдырына сынаған,

Мойымайды шын Адам.

Қайсар мінез танытып,

Бас сәулетші Нұр-Ағаң.

Тамсандырып халықты,

(Жанып тұр-ау, жанып тұр).

«Мың бір түн» де айтылар,

Жауһар шаһар салыпты.

Кең тынысты алабы –

Даңқы асып даланың.

Әрлендірген лала гүл,

Нұр сәулетті қала бұл.

Келер шалқып көсілгім:

Жағасына Есілдің.

Астананы көшіру,

Көрегендік шешім бұл.

2009 жыл.

АҚЫН АМАНАТЫ

«...Сіздер елдің алдында тұрған міндеттерді шенеуніктік емес, қарапайым, түсінікті тілмен әрбір қазақстандықтарға жеткізуге тиіссіздер...»

Н. Назарбаев.

(«Нұр Отан» ХДП 13 съезінде сөйлеген сөзінен)

Кешкісін жергілікті теле арнадан жаңалықтар тыңдауға түймені басып қалып едім, Маңғыстау облысының әкімі Қырымбек Елеуұлы Көшербаев өткен жыл қорытындысымен облыс тұрғындарының өкілдері алдында есепті баяндама жасап тұр екен. Отбасымызбен бас алмай тыңдадық, өлкемізде көңілге қуаныш ұялататын еңселі-еңселі біраз бағдарламалар жүзеге асырылыпты. Сонымен бірге алғы кезеңдерге арналған жоспарлардың да ауқымы үлкендігі сүйсінтті.

Жарыссөзге қатысқандардың ішінде Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі Сайын Назарбек ағамыз еліміздің өміріндегі жарқын істерге, оған ұйытқы болып отырған Елбасымызға арнаған өлеңін оқыды. Ресми жиында өлең тілімен сөйлеу сирек кездесетін жағдай. Әсерлі шыққаны залда отырғандардың шапалақ ұрған ерекше көңіл күйлерінен байқалды.

Осы көріністің әсері ме, кенет Қырымбек Елеуұлы Маңғыстау облысына алғаш әкімдікке тағайындалғаннан кейін, жаңа қызметіне оң болсын айтып, өлеңмен тілек жолдағаным есіме түсе кеткені. Кейін ол өлеңім ұмытылып кеткен. Соны іздеп тауып алайын. Сондағы ойым менің өлең тілімен берген аманаттарым орындалды ма, жоқ па, білгім келгені ғой. Былай деппін:

«...360 әулиелі Маңғыстау өлкесін сеніп басқартуда Елбасымыздың таңдауы өзіңізге түскеніне шын жүректен қуаныш, құтты болсын айтамын. Еліміз әлемдегі әлеуетті 50 елдің қатарынан көрінуіне маңғыстаулықтар да өздерінің қомақты үлесін қосары сөзсіз ғой. Сізге зор табыстар тілей отырып, тіл ұшына келіп қалған төмендегі өлең–аманат жолдарын арнаймын:

Маңғыстаудың ақ тасын,

Ақ мәрмәр деп ұғыңыз.

Ақтауды – теңіз қақпасын,

Қазақыландырыңыз.

Пушкиннің ізі қалған жер,

Текені қазақыландырғандай.

Маңғыстау – маңғаз арман жер,

Үзілгені көп жалғанбай.

Сорабын сүрлеу басып қал,

Күңіреніп шығар бір ән бар.

Қорымдар тасын ашып қал,

Атойлар баба ұрандар.

Достарға ашқан есігін,

Лауласын ошақ отымыз.

Әулиелі өлке есімін,

Аспандатыңыз.

Тобанияз хан әкеміз,

Аспандатқандай!

Өлкемнің түні әдемі,

Шашылып жұлдыз жатқандай.

Түк емес, мұнда түк емес,

Жаңбырдың сирек жауғаны.

Қиялыңды ұштар бір елес,

Шер қаласы – Сфинкс,

Пирамидалар – Таулары.

Тартылып теңіз сор болып,

Ғасырлар қанша күтті екен.

Жеті жұрт кетіп ең соңы,

Қазаққа болған құт мекен.

«Болмаймын деп – қатын мен»,

Досаны басын имеген.

Тоздырмай елін ақылмен,

Исасы қайта билеген.

Мұнда бір тылсым барын ұқ,

Аптапқа шыңы қақталған.

Ақ түйе қарыны жарылып,

Қазына теңін ақтарған.

Достарға ашып есігін,

Лауласын ошақ отымыз.

Атамыз Бекет есімін,

Аспандатыңыз!

Ұясынан күн әдемі,

Аппақ нұр шашып атқандай.

Мәскеуде қазақ өнерін,

Өзіңіз аспандатқандай!!!

25.01.2006 жыл

Содан бері де білінбей бес жыл өте шығыпты. Осы бес жыл аймағымыз үшін өрлеу мен өркендеу жылдары болыпты. Таразыласам о, керемет, солардың арасында менің әкімге базыналық қылған елдік мақсаттағы аманаттарымның бәрі айна-қатесіз орындалыпты. Егер атап айтар болсам:

«...Ақтауды... қазақыландырыңыз...» – қазір облыс түгел мемлекеттік тілге көшкен. Жоғарыға, төменге барлық ақпарат көздері қазақ тілінде жіберіліп, қазақ тілінде алынады. Сессия, мәжілістер қазақ тілінде өтеді. Соның нақты дәлелінің бірі – шетелдік өндірістік кәсіпорындар өкілдерінің көптеп қатысуына қарамастан осы жиынның бастан-аяқ мемлекеттік тілде өткені. Ақтау қаласындағы көрнекі жарнама – билборттар өз тілімізде сайрап тұр.

«...Әулиелі өлке есімін аспандатыңыз, Тобанияз хан әкеміз аспандатқандай...» – облыс халқы бес жылда 1,5 есеге өскен, яғни, 2006 жылы 375 мың адам тұрса, ол бүгінде 521 мың адамға жетіпті. Бұл елімізде өсу қарқыны бойынша Астанадан кейінгі екінші көрсеткіш. Маңғыстау республикада өнеркәсіп өндірісі үлесінің 16,5 пайызын құрайды. Бес жылда бірнеше зауыттар іске қосылған. Олардың ішінде – Кеме жөндеу зауыты, Темір балқыту зауыты, Металл құрылғыларын жасау зауыты, Шыны пластикалық құбырлар зауыты, Жоғары қысымды сыйымдылықтар зауыты, т.б. бар.

Қазақстандық мазмұнның үлес салмағы анағұрлым артқан. Мәселен, мұнай-газ секторының тауарларын, жұмыстары мен қызметтерін сатып алуда «қазақстандық мазмұнның» үлесі бүгінге 63,4 пайыз екен. Бізде салынған бұрғылау ерітінділерін шығаруға арналған зауыт, теңіздегі кенорындарының отандық өнімдерімізді пайдалануына қол жеткізеді. Ал кеме жасайтын зауыт жылына 60 кемені жөндеп шығарады, Бейнеу ұн тарту кешені мен құрама жем зауыты жергілікті тұтынушылар үшін айына 3,5 мың тонна ұн мен 1,5 мың тонна жем өндіре алады.

Бес жылда 1,6 трл. теңгенің инвестициясы тартылған. Иран, Әзірбайжан мемлекеттерінің консульдықтары ашылған. Мұнайлы ауданының құрылуы, оның орталығы Батыр кентінің құрылысының басталуы, Ақтау әуежайы, «Ақтау теңіз порты» арнайы экономикалық аймағы, Құрық теңіз порты мен оның жұмысшылар поселкесінің пайдалануға берілуі, «Ақтау сити» заманауи қаласы жобасының жүзеге асырылып жатқанын өлкеміздің ерекше өркендеуінің ғажайып көріністері деп түсінген жөн. Осылай бұдан бес жыл бұрын қабылданған «Жер–Теңіз–Аспан» инвестициялық мега-жобасы өзінің жасампаздығын көрсетіп берді.

«...Атамыз Бекет есімін аспандатыңыз...» – Қырымбек Елеуұлының өз сөзімен айтар болсақ: «...Біз бабаларымыздың даңқты ерлігі мен ұлағатты өмірін әрқашанда еске ұстауға және осынау мұраны келешек өскелең ұрпаққа аманаттауға тиіспіз...». Өткен жылы Бекет Атаның 260 жылдығы, Иса-Досан бастаған азаттық қозғалысының 140 жылдығы мерекеленді. Бекет Атаға аларатын «Ата жолы» автомагистралі төселсе, Форт-Шевченко қаласында Иса-Досан батырларға арналып еңселі ескерткіш бұрынғы патшаға орнатылған ескерткіштің орнына қойылды. Бұған Жалау Мыңбаевқа, Қашаған ақынға орнатылған ескерткіштерді, Н. Жантөринге, Т. Әшімбаевқа, Ш. Есеновке, С. Мұқашевқа арналған бюстілерді қосыңыз. Баспадан Адай көтерілісі жайлы екі томдық кітап шығарылды. Жинаққа кезінде құпия болған көптеген мұрағаттық құжаттар енгізілген.

Бес жылда атажұрты – Маңғыстауға жақын және алыс шетелдерден 40 мың адам көшіп келген. Демек, Маңғыстау адамдардың өмір сүруіне еліміздегі қолайлы аймақтардың бірі болып отыр.

Астанада жыл сайын «Маңғыстау күндері», «Маңғыстау жұлдыздары» фестивальдары өткізіліп, онда өлкеміздің таланттары өз өнерлерін астаналықтарға паш етіп қайтады. Қазақстанда соңғы кезде анықталған жеті кереметтің екеуі – Шерқала тауы мен Оғыландыдағы Бекет-Ата жерасты мешіті бізде, Маңғыстау жерінде. Олардың кереметтер қатарынан орын алуын да маңғыстаулықтар облыс әкімінің еңбегі деп бағалайды. Жақсы істерді жасқанбай айтуымыз керек қой.

Бір жиында Қырымбек Елеуұлының: «Ақтау әлемдегі ең көрікті қалалардың бірі болады» дегені есімізде. Шынында да дәл солай Ақтау сәулеті дәулетіне сай, Каспий теңізінің жағалауындағы сымбатты шаһардың біріне айналып келеді. Алматыдан қыдырысқа келген, әуелде осында тұрған ағайдың: «Қалаға таңданып келемін, бұрынғы Ақтау емес, көшелері тап-таза, гүлзарлармен көмкерілген, әрі биік еңселі ғимараттар көп салынған» дегені бар таңданысын жасыра алмай.

Қаламыздың нағыз толысып, бой жетіп, өзгелерді өзіне ғашық ететін шағы «Ақтау сити» дүниеге келгенде болмақ. Осы жерде бір айта кетер жай – қала тұрғындарының ауызсуға тұшытылған теңіз суын пайдаланып отырғаны белгілі. Ал алдағы мезгілде табиғи тұщы судың өзін пайдаланатын боламыз. Ол «Қиғаш – Ақтау» су құбырының құрылыс жобасының іске асырылуы арқылы жүзеге аспақ. Құрылыс пайдалануға берілген кезде бүкіл Маңғыстау өңірі Еділдің сапалы суын ішетін болады. Облыс әкімі өзінің есепті баяндамасында бұл жоба жөнінде: «Ерекше айтар жәйт – бұл жобаның іске асуына Елбасы Н.Ә.Назарбаев тікелей қолдау көрсетіп отыр. Ата-бабаларымыздың арман-үмітін іске асырудағы қамқорлығы үшін маңғыстаулықтар Елбасына дән риза!» – деген еді.

Сонымен өз өлкесінің басшысына жүктеген ақынның аманаты мүлтіксіз орындалыпты. «Әулиелі өлке есімін аспандатыңыз...» деген қарапайым ел азаматының тілегін жерге тастамай, оны өрелі бағдарламалардың ішіне басты мәселе етіп кіріктіріп жібергеніңіз үшін рахмет, Қырымбек Елеуұлы!

10.02.2011 жыл.

БАРЫС МІНЕЗ ХАЛЫҚПЫЗ

(немесе достыққа адал, сенімге нық, ыстық ықылас)

«2030 жылға қарай Қазақстан Орталық Азия Барысына айналады және өзге дамушы елдер үшін үлгі болады деп сенемін...

Жануарлар әлемінде Жолбарыс туыстас болғанымен Барыстың өзіндік ерекшеліктері де бар.

Бұл – өзіне тән тектілігімен, бұлалығымен, алғырлығымен, жасқануды білмейтін тәкаппарлығымен, батылдығымен, айлалығымен дараланатын Барыс болмақ...»

Н. Назарбаев

Сөз беріңіз маған да бір, мархабат,

Бабам сертін жүрген жан ол арқалап.

Демократия демі есіп, Жиырма жыл,

Біздің елде құрғанына салтанат!

«Қазақстан – 2030». Осы екі ауыз сөзден тұратын сыртында азуы алты қарыс қанатты Барыс суреті бейнеленген кітаптың әр азаматтың назарын, ықылас ниетін еріксіз езіне аударатын қадір-қасиеті неде?

Әрине, қапелімде жауап беруге ойландырып тастайтын, тосындау сұрақ. Иә, шынында қадір-қасиеті неде екен? Жауабың асығыстау, үстіртіндеу болмау үшін әлгі кітапты алып тағы бір көңіл сүзгісінен өткізіп, зерделеп шығуыңа тура келеді. Бұндайда байыптылық қажет. Өйткені авторы анау-мынау емес жер көлемі жөнінен әлемге атышулы мемлекеттеріңнің біразын шаң қаптыратын ұлан-байтақ Қазақ Елі Президенті.

 Кітаптың қадір-қасиеті, – дейсің сосын өз ақылыңмен түйген ойыңды пайымдап – XXI ғасырдағы гүлденген, күн сәулетті Қазақ елінің жарқын келбетін ашуында, оған жету жолындағы ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттарды жүзеге асырудың нақты міндеттерін саралауында. Өз Отанын шексіз сүйетін әр азаматтың мойнына батпан жүк – жауапкершілік жүгін артуында. Сол жауапкершілік жүгінің буылған әрбір теңінің ішіндегі асыл бұйым, жасау-жиһаздардың нендей мақсатқа пайдаланылатына дейін көрсетіп беруінде.

Міне, өтпелі кезең санап жүрген, өлара мезгілде қазақ халқының бойындағы осы бір барыс мінезді асыл қасиетті біздің Президентіміз Нұр-Аға елінің әрбір азаматының бойына қайтадан дарытуды армандап отыр. Әрбір іске кіріспес бұрын сен өзіңнің кім екеніңді, не үшін еңбек ететініңді ұғын. Олай болса, Бағдарлама ақынды шабытқа бөледі, жырлар қағазға төгілді...

Болашақ бағдарламасы немесе қазақ елінің мұраты

Адамдыққа, асылға,

Толған барлық айналам.

Жиырма бірінші ғасырға –

Қазақ елі жайнаған.

Бағдарлама – қайраққа,

Жігерімді жанығам.

Барлық құрлық, аймақтар,

Қазақ елін таныған.

Қара қазан қайнаған,

Ешкім жықпас намысын.

Арыстан мен Айдаһар,

Шығарады төріне

Орта Азия Барысын.

Өмір керек тіріге,

Бағдарлама – кенен жыр.

Айналамыз біріне,

Мұнайы мол он елдің.

Болашақты барламай,

Ақыл-ойын арнамай.

Кеп патшалар,
Гүл атқан
Мемлекетін құлатқан,

Аман-есен біздің Ел.

Өтті алғашқы сынақтан.

Кетті күндер елесі,

Небір тоңған, жылаған.

Қазақстан кемесі,
(Штурвалда Нұр-Ағаң)
Бет түзеді сеніммен,

Бақыт, шаттық портына.

Мейірім боп төгілген,

Тастап нұр іс артына.

Оның әрбір ісінде,

Кемелденген Болашақ.

Ал жүзінде, жүзіңде,

Имандылық,

Парасат.

Бәрі осының, осының,

Шыққан нәрсе намыстан.

Тыңдап сөзін досының,

Айдаһар мен Арыстан.

Қажет болса осы күн,

Қаймығады Барыстан...

1. Алыптармен алыпша сөйлесу

Бір көршіміз – Арыстан,

Бір көршіміз – Айдаһар.

Оңбайды екен алысқан,

Паналар жер қайда бар?

Батыл, алғыр болмасаң,

Бірі дайын ұтуға.

Жалын атып жанбасаң,

Бірі дайын жұтуға.

Мекен етсең сақтана,

Екі алыптың арасын.

Барыс болып тек қана,

Көзің жанып шоқтана,

Аман-есен қаласың.

2. Желбірейді көк туым

Міне, міне, бізге де,

Нұр шапағын төкті күн.

Бақ пен Бақыт іздеген,

Тұқымы едік тектінің.

Рас, бардан құр қалдық,

Болса да биік шоқтығым.

Күйін кештік құрбандық,

Талай еркек тоқтының.

«Басқа шығам», – дегенге,

Төрден орын жоқ бүгін.

Желбіреп тұр төбемде,

Аспан түстес көк Туым.

4. Ұрынбаймыз өзгеге

Талай сөніп күл болып,

Талай қайта жаныппыз.

Өскен Жусан, Гүл болып,

Дала сынды алыппыз.

Ырылдайтын кезде де,

Сабыр сақтап қалыппыз.

Ұрынбайтын өзгеге,

Барыс мінез халықпыз.

Қараулыққа бармайтын,

Шегінбестен бір адым.

Жанын салып қорғайтын,

Өз ұрпағын, тұрағын.

3. Мұнай мен газ байлығым

Қазыналы байлықты,

Берген бізге құдайым.

Қосты елге бай, мықты,

Газым менен мұнайым.

Мынау жарқын жүзімнің,

Шығарады шырайын.

Жанса букет – қызыл гүл,

Газым менен мұнайым.

Жанға қуат себетін,

Аспандағы Күн-Айым.

Бақ боп елге келетін,

Газым менен мұнайым.

Алмас ешкім қыспаққа,

Тыныш болсын лайым.

Шығарады ұшпаққа,

Газым менен мұнайым.

1997 жыл.

Каспийдің түбі – алтын түп

О, Каспий!

Қай дәуір ед сенің соғып жататының Күйкенге 2

Қай дәуір ед сенің толып келмейтінің икемге.

Қай дәуір ед Қаратауың, Ақтауларың арал боп,

Талғамастан жұтатының бар нәрсені сүйкенген.

Үстіртімді өрнектеген толқыныңмен өпірем,

Ақ бауырын ұрып тасқа аласұрған бекірең.

Су пері қыз суын мініп Дай 3 жігітін аңсайтын,
Қай дәуір ед,
Қай дәуір ед

Айтшы, Каспий, өтінем...

Ұмытылды содан бері
Көп құпияң,
Көп әнің,
Үгітілді толқын сүйген жақпар тасы жағаның,

Үмітімді маздатуда енді менің о, Каспий,
Су пері емес,
Суын емес

Мұнай басқан табаның.

Бар жақұтты басып жатыр сенің жалпақ табаның,

Ұлың болып өр кеудеме арман отын жағамын.

Ықылымнан бері жиған қазынаңды қи маған,

Өр төсіңде еркін жүзер

Келді-ау деймін заманым...

Бір ғажабы, ғажабы,

Өзінде Әлем назары.

Саясат саған ойысты,

Бұл сенің бәлкім – Базарың.

Бұл сенің бәлкім – Ажалың.

Ортаймас Қара қазаным,

О, Каспий.

– О, Каспий!

Қайсысың көл мен теңіздің?

Үндемейсің... мінезің-ай кең, ізгі.

Картада жатсың (сезем мен),

Терісіндей боп өгіздің...

Жіліктелу ғой ежелден,

Қасиеті де семіздің,

Қасіреті де семіздің.

Су алады (дұрыс бұл)

Өзіңе кеп әр күн бұлт.

Суарады қыр үстін,

Найзағайын жарқыл ғып.

Қуанады халқың – жұрт

Деп:

«Бізде екен Алтын Түп»,

О, Каспий!

Десем де:

«Кеткен талай өзгелерге есем де»

Әкем де сенсің, шешем де.

Тойы бар бақыт көшем де.

Айналмай ұрыс-кеселге,

Ырыс-құт болшы бес Елге.

О, Каспий!

О, Каспий!

«Қазақстанкаспийшельф» —

Ұғым бұл,

Бар қабатын қопаратын түбіңнің.

Мұнай – Дәулет,
Мұнай – Сәулет,
Мұнай – жыр,

Міне, ұраны бүгіннің.

Бір жеткізсе

Жеткізетін Алысқа,

Айналдырып мұнай селін ағысқа.

«Қазмұнайгаз» деген мықты
Және сен,
Қазақ елін теңдестір

Барысқа!

О, Каспий!

Жайқалтар нуыңды,
Ысып күн,
Ащы суыңды –

Тұщыттым.

Жасау көркің бұл –

Базары құстың.

Асау толқынның,

Наз әнін құштым.

Гүлін ашады,

Кемпірқосағың.

Нұрын шашады,

Бетім тосамын.

Шақырып қыз – айдын,

Шаңқ етіп шағалаң,

Танкерлер ұзайды...

Жағадан.

Теңізге күн батқан,

Қызыл нұр арайлы...

Төніп қабақтан,

Ақтау қарайды.

***
Уа, Каспий,
Тәріздісің сен қиял,
Қиял сырды –

Жайық құяр,
Еділ құяр,

Жем құяр.

Ағызумен аңыз жырдың

Сосын саған

Мен құям.

Сеземін ғой,
Сеземін ғой,
Сеземін,

Өтті бастан небір дәурен кезеңі.

Мен құйып ем асып-тастың арнаңнан,

Өлең-жырдың өзенін.

Ұмыт қалған қан жүреді тамырдан,

Толқын шайып жуылады қабырғам.

Тіріледі
Музейлерде экспонат боп тұрған,
Жезтырнақтар,

Таутайлақтар...

Динозаврлар.

Әлгілерді аулайтұғын

Есек мерген шығады,

Заманалар қайталанар, әйнек бір күн сынады.

Не айтып кеттім, кешір, досым, бәрі әзіл ғой,

бәрі әзіл,

Бұл әзілді еріктері кімдер қалай ұғады...

09.07.2002 жыл.

***
Бүгін сәби,
Ал ертеңгі тастұғын,

Міне, осындай құдіреті бар Каспийдің.

Ұлы мақсат жолындағы жандардың,
Ерлігіне,
Өрлігіне,

Басты идім.

1997 жыл.

Теңіздің астында «теңіз» бар,

Айтайын ең зәрін – ең ызғар:

Қауіпті ол судағы тірлікке,

Осыны барлаушы

Негізге ал!

Алға асқан салтанат-мұрамен,

Каспий де патшалық, бір Әлем.

Жалғасқан Аралға,

Азовқа...

Десеңіз ол қалай?

Түсіндіріп бере алман мына мен.

Асыққан құюға өзені,

Суының бар қабат, кезеңі.

Онда өмір тыныстап жатқанын,

Әйтеуір түйсігім сезеді.

Иә, солай сезген соң айтам да,

Инвесторлар байқаңдар,

Байқаңдар!

2003 жыл.

Өтті ғой небір жаман күн,

Бүгінге жеттім.

Аманмын.

Не болар екен болашақ,

Су патшалығына қол салған,

Ұнамайды сұры заманның.

О, Каспий!

Бетіңді айғыз тіліктеп,

Жібермекпіз жіліктеп.

Итбалығыңның зарлы үнін,

Бұрын соң естіп біліп пе ек?!

Тәрізді алқа, сән тасы,

«Қара маржаның» ән басы.

Қалқып жүр бүгін бетіңде,

Бекіре балық қаңқасы.

Өзгеше әлем су асты,

Итбалық момын,

Жуас-ты.

Жуасқа үйір қиянат,

Қиянаттар Каспийге,

Жатыр қазір ұялап.

Құрлық пен теңіз тел еді,

Теңізсіз дүние өледі.

Теңізге ажал құштырар,

Байлықтың қанша керегі?

Су патшалығы бар еді-ау,

Ну патшалығы бар еді-ау.

Жер-Ана – планетамыздың,

Түрлі-түсті сәні еді-ау.

Су патшалығын да жоқ қылмақ,
Ну патшалығын да жоқ қылмақ,
Саналы тірлік саналар –

Адамзат неткен ақымақ?!

Табылар ма шын адам,

Итбалықтың жылаған,

Ұғынар мұңын көздегі.

Ақырзаманды тудырса,
Адамзаттың өздері,
Қалайша бұған көнейін,

Ақымақ демей не дейін?!

Ауызда – Дағдарыс,

Дауасы – қамданыс.

Үстінде қазірде,

Әр кеуде қозғалыс.

Ол итің бұл күнде,

Деп жүрсек қалды алыс.

Жүр екен жанымда,

Бойдағы қанымда.

Оны ел «жұт» – дейтін,

Айтудан бүкпейтін.

Аждаһа дегізіп түп кейпін.

Аждаһаң жеп қояр,

Күні жоқ түк тояр.

Және жұрт жұтыңды,

«Жеті ағайын» – деп қояр.

Айта алмай мұны әлі,

Іштен тек тынады.

Меніңше бұл іске,

Жаһандану кінәлі.

Дағдарыс, дағдарыс,

Боп шықты қолдағы іс.

Кінәлі айтылса,

Болады шамданыс.

Демократияңыз да – өзгеге,
Ерікті бас ұру,
Кемшілікті жасыру,

Жұтылуға асығу...

Осыған таңым бар,

Бәрі де, бәрі де,

Арбаған сағымдар...

...Ал енді Дағдарыс,

Дағдарыс,

Ол бізден қалды алыс.

19.02.2009 жыл.

ӨРКЕНИЕТТІҢ КЕРУЕН-КӨШІ

1. Мақсат пен мүдде жолында

Күмбір-күмбір кісінетіп,

Күреңді мінер күн қайда?

Ақтанберді жырау

Төбемізде тәуелсіздік аталатын киелі ұғымның көк байрақ туы желбірегеніне екі жыл толуын бүкіл исі қазақ жұрты асқақ сезіммен атап өтті. Құдайға шүкір, көшке ерген тайлақтай, алдыңғы керуеннен қалсақ адасып, азулы бөрілердің аузына түсіп қалатындай көрінген кезіміз болғанымен, әзірге аштан өліп, көштен қалып жатқанымыз жоқ. «Аузы күйген үріп ішеді», осы тұста біздің Елбасымыз асығыстық емес, байыптылық пен парасаттылық танытты. Алыспен де, жақын мен де татулықты, достастықты, түсіністікті басты нысана етіп ұқсатады. Өйткені «ағайын тату болса ат көп, абысын тату болса ас көп»...

Осы бір мақалдың өзіміз аса мән бермейтін астары тым тереңде екен. Шындығында өзіміздің философ халық екенімізді өзіміз естен шығарып, аузымызды қу шөппен сүртіп отыратынымыз бар ғой. Өмір сүрудің, ел болудың заң кодекстерін қазекең мақал-мәтелдерінде қалдырған. Қысқа, әрі нұсқа.

Республика Президенті өзінің ғылыми еңбегінің атын осы мақал негізіне сүйеніп, «Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде» деп атайды. Ия, «бірліксіз тірлік болмайды». Бұны да сол атам қазақ өз ұрпағының жарғақ құлағына құйып кеткен.

Сонымен біз керуенімізді нақты бір мақсатты көздейтін бағытқа бұрдық. Ол нарықты экономикасы бар демократиялық және зайырлы мемлекет құру. Міне, біздің еліміздің стратегиялық бағыты. Міне, барар жер, басар тауымыз. Ал оның суы мол, шөбі шүйгін бе? Әлде... бәрібір енді сол Нұр-Аға айтқандай: «Құз жардың үстімен қыл көпірден өтіп келе жатқан сияқтымыз. Артқа қарай бұрылайын десең, құлайсың, жол жоқ, алға қарай қатты жүруге қорқынышты. Бірақ алға қарай өту керек»...

Олай болса, осы мақсатқа бүкіл ішкі және сыртқы саясатымызды жұмылдырғанымыз дұрыс. Осы тұста ойға Құдайке бабамыздың суға кеткен көші туралы халық аузындағы аңыз оралады. Ол інісі Келімберді мырзаның алты ұлының барымта-сырымтаға араласып тұратын біреуін қорғаймын деп жат жерлік қуғыншыларға жалған ант берген екен дейді.

Осы оқиғадан кейін көктем шыға Құдайке көшіп, әлі мұзы ерімеген бір дариядан өтпек болады. Өзі алдында келе жатып арғы бетке атының аяғы іліге бергенде арт жағынан улап-шулап жылаған дауыстар шығады. Жалт қараса мұз ойылып, бүткіл ауыл көлігімен, адамымен су түбіне кетіп барады екен. Міне, аңыздың өзінде сол кездің тәрбиелік мәні, үлкен діни идеологиясы жатыр. Дегенмен, әрдайым әділдік жолымен жүрген ізгі ниетті кемеңгер баба қайтадан қабырғалы елге айналады. Осы аңызды түсінген адамға ұрпақты адалдыққа, адамдыққа, имандылыққа тәрбиелейтін мән-мағына жатыр. Демек, идеологияның басты мақсаты адам тәрбиесі екен.

Елбасы осы тұста қазақ елінің көшін қиын сәттен аман алып шығып, қайткен күнде де өркениет көшіне іліктірудің қолынан келген барлық шарасын жасап бағуда. Ол үшін не істеу керек? Міне, бәріміздің көкейімізде тұрған алдағы мақсат-мүддеміз жөніндегі осы сұраққа Президентіміздің біз жоғарыда айтқан: «Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде» атты еңбегі толық жауап береді.

Осы сәтте қазақтың біртуар батыры Бауыржан Момышұлының баласы Бақытжан Момышұлының мына сөзі еріксіз ойға оралды: «Бауыржандай әкем, оған серік шешем бола тұра мен тірі жетім болып өсіппін. Оны кейін аңғардым. Адам әке-шешесі жоқтықтан жетім болмайды екен. Адам халқының тілінен, әдеп-ғұрпынан, салт-дәстүрінен бейхабар болғанда ғана тұлдыр жетім болады екен».

Өтпелі кезеңнің қиындығы кім-кімге де түсінікті. Осы тұстағы биліктің нақты, қатаң, әрі бір қолда болғаны тиімді екенін өмір дәлелдеуде. Сондықтан мемлекеттік басқару жүйелерінде реформалар жүруде. Өзіміздің ұлттық төл теңгеміздің дүниеге келуі де елдіктің, шын тәуелсіздіктің жарқын белгісі ретінде мерейімізді өсірді.

2. Бабалар аруағына тағзым

Ойыл да, Қиыл, Жем, Қайнар,

Көлденең өтіп ел жайлар.

Бетегесі белден шық,
Жегендерін желдентіп,
Жаз ортасы болғанда,
Күн зауалға толғанда,

Қонушы еді қарыштап,
Маңғыстаудың ойына

Сия алмай шыққан көп байлар.

Нұрым Шыршығұлұлы

Үстіміздегі ғасырдың бас кезінде қазақ жерін, оның ішінде Маңғыстау өңірін аралаған ағылшын ғалымы Джон Уорделл былай деп жазба қалдырыпты: «Қазақтар тумысынан батыл, еркіндікке құштар халық. Олар досқа адал, қонақжай, жатқа да сыйластығы мол адамдар. Ал жауына мейірімсіз, қатал. Олар өте әсершіл, жағдайдың ауысуына қарай көңіл-күйлері тез өзгереді. Бірақ ер көңілді. Қиын сәттің өзінде де әзілге сылтау таба біледі».

Жылнамашы Хайдари қазақ ханы қасқа жолды Қасымның мынадай сөзін хатқа түсірген: «Біз түз түлегіміз, бізде қат та, қымбат та, жауһар да жоқ, ең басты байлығымыз – мал... Біздің жерімізде гүлзар бау-бақша да, ғимараттар да аз ұшырасады. Біздің қызық-шыжығымыздың орны – жайлау, үйір-үйір жылқы, оларға біз аунап-қунап сүйсіну үшін барамыз».

Енді бүгінгі замандасымыз, кемеңгер жазушы, мемлекет қайраткері Әбіш Кекілбаевты тыңдалық: «Төрт мүлік малды азық та қылдық, көлік те қылдық. Сөйтіп, даламыздың кеңдігі, тек үстіміздегі байлығының өзінің қажеттігімізден асып түсуі бізді ұзақ уақытқа дейін басқаша тірлікке алаңдата қоймады».

Міне, осы пікірлерден қазақ атты халықтың табиғаты, мінездемесі көрініс беріп тұр. Біз бұрын қандай едік? – деген сауалға осылар жауап.

Ия, біз, әсіресе, осы Маңғыстау қазақтары бұрын қандай болыппыз. Тым әріні айтпағанда, сонау XV ғасырда қазақ атауымен құралған алғашқы ұлттық мемлекеттің қалыптасуына, нығаюына, күшеюіне найзамыздың ұшымен, білегіміздің күшімен, ақылманды ісімізбен үлесімізді қоса алдық па? Әлде, далада далақтап босқа шаптық па?

– Хан ием, маған берсең,

– Ақбоз атты мінбей бер,

– Ақсауытты кимей бер,

Ақберенді шаппай бер,

Ару қыз – Ақ сұқсырды сүймей бер:

немесе
Әмірің қатты – Есім хан,
Жол тосып алып кетіпті

Қалмақтан алмақ сиынды.

Қанарыңды басқалы

Қалың елім жиылды.

Бастап келген өзге емес,
Жиембет сынды биіңді
Малын салып алдыңа,

Әр саладан құйылды.

Он екі ата Байұлы

Бір тәңірге сыйынды, –

деген бұл арнау үзінділердің алғашқысы Жеменейұлы Жомарт мырзаның еңсегей бойлы Ер Есім ханға айтқан сөзі. Кіші жүздің, оның ішінде он екі ата Байұлының, оның ішінде Жомарт мырзаның қарамағындағы адай жасақтарының төтен ерлігінің арқасында келген жеңісте қалмақ қонтайшысының қолға түскен асыл бұйымдары мен айдай ару қызы –Ақсұқсырды (Ақсұлуды) ханнан қалап тұрғандағы көп алдында айтқаны. Ал екіншісі осы оқиға туралы Жиембет жыраудың Есім ханға көрсетіп тұрған зілі. Яғни әлгі асыл бұйым олжалар Кіші жүздің үлесіне тиесілі дегені.

— Маған дүние-бұйым, алтын-жауһар бай-мырза, батыр-билерімнен қымбат емес. Сұрағанының бәрі де өзіңе лайық екен, бердім қалауыңды, – депті хан.

Міне, бұл қазір біз көп айтып жүрген демократияның жарқын үлгісі емес пе? Осы шешім арқылы Есім хан да өзінің бекзадалығын танытса, екінші жағынан халқын одан сайын топтастыра білді.

Мән-мағынасы бұдан кем емес, тағы бір тарих қатпарында қалып қойған оқиға елес береді. «Ақтабан шұбырынды, Алқа көл сұлама» атанған жоңғар шапқыншылығынан қазақ елін азат ететін үш жүздің әскерінің бас сардары, соғыс әдісін жақсы білетіндігімен, ұтқыр ұйымдастырушылығымен, батырлығымен, алыс болашақты болжай білетіндігімен ерекшеленген, сөйтіп қазақ елінің өзгеше бетбұрыспен дамуына ықпал еткен, Кіші жүз ханы Әбілқайыр өзінің қайын жұрты болып табылатын Маңғыстау қазақтарына үнемі арқа сүйеген. Аңырақай қырғынында ерекше ерлік көрсеткендердің оқшау тобында адайлар жүрген. Сөйтіп, ханның мерейін бақталастары алдында үнемі үстем еткен.

Сол Әбілқайырды Барақ сұлтан қастандықпен өлтіргеннен кейін, оның ұлдары тарапынан қылмыскерді жазалау немесе құн тартқызу туралы әңгіме көтерілмей қалады. Қарақшылық әдіспен өлтірілген қара емес, ханның шариғат жолынан аттап елеусіз қалуы Әбілқайырдың қайын жұртының намысына тиеді. Қайткен күнде де Барақты ел алдында масқаралайтын іс істеу керек. Осы мақсатта Қонай батыр, Шотан батыр бастап, Арғынбай батыр мен Айбас батыр қостаған бір топ ер көңілді жігіттер Орта жүзге сапарға аттанады. Бұл кезде Барақ сұлтан Абылай ханның қолдауымен Орта жүзге хан болуға дайындалып жатса керек. Ер жігіттер таң алдында Барақ сұлтанның отауына кіріп барса, ол жас тоқалының қойнында рахат ұйқыға батып жатыр екен. Ұйқысынан тұрғызып алған батырлар сұлтанның желкесінен басып отырып Әбілқайырдың құны үшін деп сақалын күзеп, басындағы тәжін алып, үстінен аттап есіктен шығып жүре береді. Барақтың: «бұлай масқаралағанша өлтіріп-ақ кетіңдер», – деп жалбарынғанына қарамапты.

Барақ сұлтанның сақалын күзеп, өлімнен де күшті іс істеген батырлар жолай Бопай ханымның ауылына соғып, оған Барақтан тартып алынған тәжді тапсырып кетіпті. Сол жолы жорыққа аттанған батырларды жарамды атпен, тамақпен, киіммен қамтамасыз еткен Саназар бай екен. Мұның төркінінде қазақтың бірлігін ойлаған, ішкі алауыздыққа қатаң ескерту жасаған үлкен мақсат бар.

Міне, осыңдай қазақтың белді хандары еңсегей бойлы Ер Есімнің, атақты Әбілқайырлардың саясаттарына араласып, басынан дулығасын, белінен қылышын тастамай, белдеуге сәйгүлігін байлап қойып отырған Маңғыстау қазақтарының өмірінен-ақ сол кездегі қазақ мемлекетінің хал-ахуалын білуге болады. Мәселен, Есім хан тұсында қазақ біртұтас ел болатын, ерлер сырт жаумен соғысып олжа бөліссе, Әбілқайыр тұсында қазақтардың жүзге бөлініп бөлшектенгенін, енді сырт жауға емес, бір-біріне қару жұмсағанын көреміз. Демек, заман ағымынан маңғыстаулықтар да қалыс қала алмаған.

Иә, бұл өңірде дүниеге кімдер келіп, кімдер кетпеген. Басты-басты тұлғаларды атап өтер болсақ, атақты байлары – Қожаназар, Саназар, Назар төрт түлік малды асылдандырудың далалық ғылыми жұмысын жасаған. Ел ырыздығын арттырудың сан-сапа жолын іздеген. Саназар өз қойының етін дәмінен білсе, Қожаназар бір өңнен ғана тұратын асыл тұқымды мал өсіруді ұнатқан.

Бұл өңірдің әні де, жыры да, күйі де өзіне жеткілікті еді. Атақты ақпа-төкпе ақындар – Абыл, Нұрым, Ақтан, Қалнияз, Қашаған, Аралбай, Жанұзақ, күйшілер – Абыл, Күлшар, Есбай, Есір, қайқы атанған әншілер – Әділ, Шолтаман, Тұрсын, Өскенбай, Мұрат, Жылкелді, Тастемір, Досат, Қойбас, Қайьш, Өтеген, т.б. өз өнерлерін биік сатыға көтерген.

Батырлары – Қосай, Жомарт, Тәңірберген, Қожамсүгір, Есек, Атағозы, Әбілғазы, Шақан, Шотан, Қонай, Лабақ, Төлеп, Өмір, Қармыс, Шабай, Балуанияз, Барақ, Асау, Құлбарақ, Жапаберді, Сүйінғара, Төремұрат, Өтен, Құлбек, Досан, Иса, Асар сұпы, Балта, Тұрмамбет т.б. елін жаудан қорғап жел өтінде жүрген.

Арулары – Ақсұқсыр (Ақсұлу), Шашу, Ақшолпан, Бекбике, Шөжеп сұлу, Қыздансұлу (Қызданай), Көкетай, Балдайқыз, Қаражан, Ақбөбек көркімен талайлардың жүрегіне шоқ тастай жүріп, ұлағатты ұрпақ тәрбиелеп өсірген абзал ана атанған.

Ал балуандары – Мыңкісі, Қаралда, Қаракісі, Өтетілеу, Қожамбет, Алтыбай, Марқабай, Қаражігіт, т.б. Хиуа, Қоңырат, Бұхар, Қызылжар жәрмеңкелерінде той, ас жиындарда қарсыласының жауырынын жерге тигізіп, атақтарын асырған.

Бұндай абзал есімдерге Кеңес дәуірінде жарқырай көрінген Тобанияз Әлниязұлын, Жалау Мыңбайұлын, Нұрсұлтан, Сәду Оңалбайұлдарын, Сыдиық Жұбайұлын, Төлесін Әлиұлын, Ережеп Шуақбайұлын, т.б. қоссақ абыройымыз айшықтала түспек.

Демек, біздің бабаларымыз, далада далақтап босқа шаба бермепті. Бірде ұтса, бірде ұтылғанымен ұлттық қадір-қасиетін сақтап, ұрпақтарына жалғастыра біліпті. Тіпті Әбіш ағаша айтсақ, алшаң басқан ата қонысының «шөлі сенікі де, көлі басқаныкі, шаңы сенікі де, шалғыны басқаныкі, бетіндегі қылтанақ түк сенікі де астындағы алтын қойма қазынасы басқаныкі» заманда да ұрпақ бабаларының тектілігін көрсететін ерендігі мен берендігін, еріктілігі мен көріктілігін сақтай біліпті. Рухын жоғалтпапты.

Енді алшаң басқан ата-қонысымыздың үстіндегі байлық та, астындағы байлық та, шөлі де, көлі де, шалғыны да, шаңдығы да өзіміздікі.

Тәуелсіз Қазақ Елі жерінің көлемі жағынан дүниежүзінде 9-орында, ал халқының саны жөнінен 71-орында екен. Минералдық байлықтары жағынан аса бай елдердің санатында. Түсті, сирек, қымбат металлдар өндіруден 3-6 орындардамыз. Мұнай дессе кім-кімнің де көз алдына Маңғыстау елестейтіні түсінікті. Осы мұнай қорынан 12-орында тұрмыз.

Қазақстанның гүлденуі үшін ең басты нәрсе – бірлік пен ынтымақ. Ал олар бізде бар. Тағы да Әбіш ағаның ұлағатты сөздерінің бірі ауызға орала береді. «Қуана білмегенге құт дарымайды, бағалай білмегенге бақ тұрмайды, табына білмейтін қауымнан пайғамбар шықпайды, бағына білмейтін халыққа патша құтаймайды. Ел содан барып азады, жер содан барып тозады»...

Демек, бір-бірімізге құт қондыратын да, бастағы бақты тұрақтандыратын да, ішімізден пайғамбар шығаратын да, патшаны құтайтатын да өзіміз екен.

Талай ғасыр бойы маңдайы тасқа тиген қазақ халқының мықтап бір ойланатын жері – осы тұс. Бағалай білсек, біздің мемлекетімізде өз қанымыздан шыққан пайғамбар да, патша да бар. Тек соларды көре білелік, соңынан ере білелік.

Сөйтіп, тарихи сын кезеңнен аман өтудің өткелін бәріміз болып ізделік. Еркін болашаққа бағыт алған көшімізді түзеп, оның амандығын, бірлігін, тірлігін, сән-салтанатын қамтамасыз етейік. Жауынгер-жырау Ақтанберді армандаған – «күмбір-күмбір кісінетіп күреңді мінер күн» туды ағайын!

1994 жыл.

АЗАТ ЕЛДІҢ АТА ЗАҢЫ

(Конституцияның бір жылдығына орай)

1. Сөз басы

Қазақ елінің қазіргі бастан кешіп жатқан өмірі аса күрделі оқиғаларға толы. Тәуелсіздікке ие болған аз жылдың ішінде өтпелі кезеңнен қалай сүрінбей аман өтудің жолдары тынымсыз ізделуде. Қуанарлық жай – ізденіс өз нәтижесін беріп келеді. Қазір Қазақстан дүниежүзінің басты-басты ең жоғары дамыған өркениетті елдерінің назарын өзіне аударып отыр.

2. Халық таныған тұлға

немесе ассамблеяның аса маңызды шешімі

Қазақстан Халықтары Ассамблеясының бірінші сессиясының бастамасы мен елімізде 1995 жылдың сәуір айында елеулі тарихи оқиға болды. Ол Тәуелсіз Қазақ Елінің тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың өкілеттілігін 2000 жылғы желтоқсанның 1-не дейін ұзарту еді. Нұрсұлтан ағамыз әлем халықтары арасында биік беделге ие болып, дәйекті реформатор, болашақты болжағыш саясаткер ретінде танылды. Оның тынымсыз еңбегі, қажымас қайраты арқасында республикада саяси тұрақтылық сақталуда. «Дәуірлер тоғысуындағы аса қиын кезеңде республика халқын тығырықтан алып шығуға қабілетті бірден-бір адам – осы кісі» – деген бірауызды ортақ пікірге келген республика халқы оның президенттігін ұзартып берді. Бұл Қазақ Елінің көпұлтты халықтарының өз Елбасына деген зор сенімінің дәлелі болатын.

Қайда да қошемет мол сүйікті Ұлға,

Әлемді көсемдікпен ұйыттың да.

Таныттың қазақ деген халық барын,

Ғасырда дара туған биік тұлға.

Қоғамдағы талдайсыз әр ізді Сіз,

Ел алдында ұғынып Парызды Сіз.

Қазақ ұлтын топаннан сақтап қалу,

Жолың болар Нұх Пайғамбар тәріздісіз.

Аз көрген жоқ атам азап,

Енді-енді өмірім болар ғажап.

Жасай берсін, Нұрсұлтан Назарбаев,

Ұрпақ берер есімі – Ата-Қазақ, –

деген шын жүректен шыққан өлең жолдары қазақ халқының оған деген шынайы көңілін дәл бейнелейді деп білеміз.

3. Өркениетті даму теориясын

қалыптастыру жолында

Президентіміздің 1992 жылы «Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы» атты, ал 1993 жылы «Қоғамның идеялық бірігуі – Қазақстан дамуының кепілі» атты қазақ елінің болашақ бағдарламалары жөніндегі ғылыми еңбектері жарық көрді. Міне, осы еңбектердегі негізгі бағыттар республикамыздың жаңа Конституциясында жарқын көрініс тапты. Біз бұдан Елбасының еліміздің өркениетті дамуының теориясын ерте бастан ой елегінен өткізіп, сараптағанын көреміз. Ол еңбектердегі басты бағыттар мыналар болатын:

1.Реформаларды ойдағыдай жүзеге асырудың сөзсіз саяси шарты ретінде тұрақтылық пен ұлтаралық татулықты қамтамасыз ету;.

2.Меншіктің мемлекеттік және мемлекеттік емес нысандарын қамтитын әлеуметтік нарықтық экономиканы қалыптастыру;.

3. Адамның экономикалық еркіндігінің принципін жүзеге асыруға қажетті шарттармен база жасау;.

4.Өзінің барлық азаматтарының жеткілікті әл-ауқат дәрежесін қамтамасыз ететін қоғам құру;.

5.Қазақстанның этикалық ерекшелігі мен ұлттық мәдени сан алуандығын сақтау;.

6.Демократиялық өзгерістерді тереңдету, саясатта алуан пікірлікті қамтамасыз ету;.

7.Адамның еркіндігі мен құқығын сақтау, дүниежүзілік экономикада бекем шептерге ие болу негізінде Қазақстанның дүниежүзілік қоғамдастықтағы лайықты беделін қалыптастыру;.

8.Қазақстанның мемлекеттік құрылымын президенттік сипаттағы демократиялық республикаға айналдыру.

Міне, біздің республикамыздың осы бағытта жоспарлы түрде ілгерілеп келе жатқанын байқау аса қиын емес.

4 Ата Заңдағы айшықты баптар немесе ассамблеяның

тағы бір аса маңызды шешімі халықтан қолдау тапты

Ал, 1995 жылдың 30 маусымында болған Қазақстан халықтарының екінші ассамблеясы тағы бір аса маңызды мәселені – Азат Елдің Ата Заңының, яғни Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасын талқылап мақұлдап, оны бүкілхалықтық талқылауға қайтадан ұсынған-ды.

Конституцияның жаңа жобасы халықтық талқылаудан өтіп, ұсыныс-пікірлермен толықтырылып, 30 тамыздағы референдумда бірауыздан қабылданды, яғни референдумға Қазақстан халқының 90,51 проценті қатысып, оның 89,01 проценті жақтап дауыс берді.

Ия, өмір сүргісі келетін әрбір мемлекет өткенін саралай отырып, жіберілген кемшіліктерден қорытынды шығара отырып, күнделікті өмірде тыныстайтын Ата Заңын халықпен пікірлесе қабылдап алады да, оны бұлжытпай орындайды.

Халық қабылдаған жаңа Конституцияда Қазақстанның өмір сүруі мен дамуының бес негізгі принципі тұжырымдалған деп білеміз.

Олар мыналар болып табылады:

1.Мемлекетте оның барлық азаматтарының құқық теңдігі негізіндегі ұлтаралық келісім мен саяси тұрақтылық.

2.Республиканың бүкіл халқының игілігі үшін экономикалық даму.

3.Елдің тұтастығы мен оның көпұлтты халқының бірлігі.

4.Мемлекеттің бірінші кезекте Қазақстан азаматтары туралы жан-жақты қамқорлығына негізделген қазақстандық патриотизм.

5.Мемлекеттік маңызды мәселелердің бәрін референдумда немесе парламентте дауыс беру жолымен бейбіт әрі демократиялық жолмен шешу.

Өзінің қай ұлтқа жататынына қарамастан: әрбір қазақстандық азамат Қазақстан – өзінің жан-тәнімен біте қайнасқан туған мемлекеті екенін, жер шарының қай түкпірінде жүрсе де ол әрқашан өзіне көмекке келуге, оның құқықтары мен бостандығын қорғауға дайын екенін сезінуге тиіс.

Конституцияның I бабы: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деген сөйлемнен басталса, ал II бапта «Қазақстан Республикасы президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет», – деп нақты тұжырымдалған.

Президенттік Республикада Президентті халық сайлайды. Ал Президент Премьер-министрді және оның ұсынысымен үкіметтің мүшелерін тағайындайды. Оларды қызметінен Президент ала алады немесе үкіметке парламенттік сенім көрсетілмеген жағдайда осылай істейді.

Нарықтық экономика жағдайында жер сату және сатып алу объектісі болуға тиіс. Сондықтан VI бапта: «Жер және оның қойнауы, су көздері өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар мемлекет меншігінде болады. Жер сондай-ақ заңда белгіленген негіздерде шарттар мен шектерде, жекеменшік те болуы мүмкін», – делінген. Яғни бау-бақша, үй жанындағы учаске, сондай-ақ кәсіпорынның технологиялық жұмысы үшін қажетті жерге ғана жекеменшік енгізілетін болады. Азаматтыққа келер болсақ, Конституция тек Қазақстан азаматтығын ғана бекітеді.

Тіл жөнінде. Республика халқының осал тұсы осы болатын. Кезінде мерзімдік баспасөздер осы тақырыпты әбден ақиық жауыр қылған еді. VII бапта: «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі», – деп нақты тұжырымдалған. Одан әрі мемлекеттік ұйымдар және жергілікті өзін-өзі басқару органдары орыс тілін ресми түрде қазақ тілімен тең қолданады», – делінген.

— Өзіне тән мәдениеті бар әлемдегі 1113 халық пен ұлттың арасында саны жағынан 80-ші орын алатын, миллиондаған өкілі бар өмір сүріп отырған халық тапа тал түсте сөзінің тарихи Отанында ана тілінен айырылып, басқа бір ұлысқа сіңіп кетуіне ешкім де бұдан былай төзбес еді, – деген-ді Президент Ассамблеяда жасаған баяндамасында ағынан жарылып. – Ал бұрынғы Кеңес Одағының бүкіл аумағында осындай, шын мәніндегі арсыздық әрекет белсенді түрде жүргізіліп келді және ол барлық халықтарға қатысты болды.

Конституцияда адам және азаматтық құқықтар мен бостандықтар бірінші кезекке қойылған. Онда төмендегідей қосымша конституциялық құқықтар енгізілген:

— жеке бастың бостандығы, құқығы және оған ешкімнің қол сұға алмауы;

— жеке бастың және отбасының құпиясы;

— жеке салымдар мен жинақтарының, жазған хаттарының телефон арқылы жолдаған және басқа хабарламаларының құпиялылығы;

— өзінің қай ұлтқа, қай дінге, қай партияға жататынын көрсетуді немесе көрсетпеуді таңдап алу құқығы;

— өз ана тілі мен мәдениетін пайдалануға, қарым-қатынас тілін, тәрбиесін, оқуын және шығармашылығын әркім таңдау құқығы.

Сонымен қатар адамдарға қойылатын белгілі бір конституциялық шектеулер де бар. Олар – азаматтарға мақсаты мен іс-әрекеттері Республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуге, оның тұтастығын бұзуға, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге әлеуметтік, нәсілдік, діни, тектік-топтық және рулық араздықты олардың қызметіне, сондай-ақ заңдарда көрсетілмеген әскерилендірілген құрамдар құруға тыйым салынады.

Ата Заңда Парламент туралы ережелер түпкілікті өзгерістерге ұшырап, Парламент мүлдем жаңа сипатқа ие болады. Парламентіміз тұрақты негізде жұмыс істейтін екі Палатадан: Сенаттан және Мәжілістен тұрады.

Министрлер Кабинетінің мәртебесі де жаңартылған. Бұрын Министрлер Кабинетінің мүшелері бірде Президентке, бірде Парламентке ұдайы жалтақтап, екі әміршінің қызметшісі болған екі ұдайылық жойылды. Яғни Үкіметтің негізгі функциялары нақты тұжырымдалған, Премьер-министрді Парламенттің келісімімен тағайындайды. Бұл болашақта Парламент сайлауында жеңіп шыққан партияның пікірін ескеруге мүмкіндік береді.

Парламент үкіметтің қызметіне бақылау жасау мүмкіндігіне және үкіметтің бүкіл құрамына немесе оның кез келген мүшесіне сенімсіздік білдіру құқығына ие.

Конституцияда сот билігі жүйесін қалыптастыру түбірімен өзгерді.

4. Бағзы мен бүгін және болашақ

немесе азат ел азаматының көңіл тасқыны

Қазақ елі сонау Жәнібек және Керей сұлтандардың басқаруымен Әбілқайыр хан ұлысынан XV ғасырда бөлініп шыққаннан бастап, өз алдына мемлекет құрудың талай қиын-қыстау соқпақтарынан өтті. Осы 500 жылдан астам мерзім ішінде ел басқарудың, хандықтың ішкі-сыртқы тәртібін реттеудің, қылмысқа жаза қолданудың бірнеше заңдық нұсқаларын өмірге әкелді. Олар – «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Тәуке ханның жеті Жарғысы» деген атаумен тарихымыздың төрінен өз орнын ойып алды. Бұл заңдық нұсқалар кезінде Қазақ Елінің іргесін нығайтуға қызмет етті. Қазір біз өмір сүріп отырған дәуір мүлдем басқа. Бізге өркениетті елдердің керуен көшінің алғы сапына ілігетін жаңа талапқа сай жаңа заң керек болды.

Ол заң енді бізде – Тәуелсіз Қазақ Елінде бар. Оған міне, бір жыл толып отыр. Бүкілхалықтық референдумнан кейін халық Конституцияның тең авторлық құқығын алды. Сөйтіп, халқымыз өмір заңын өздері қабылдады. Мүмкін болашақта бұл заң бұрынғы ата дәстүрге сай алғашқы шығарушының есімімен қосыла аталып, «Нұрсұлтанның нұрлы жолы» деп аталатын болар. Тек солай болсын, ләйім. Өйткені бізге нұрлы болашақ керек. 250 жыл бойы өзгенің қол астында болуымыз біздің халық ретінде бойымыздағы көптеген асыл қасиеттерімізді көмескілендіріп жібергені шындық. 250 жыл деген бейнелеп айтсақ, ұрпақтың дамуының жеті атасына кетеді екен, тіпті одан да асады. Демек, бұрын тәңір біздің халықты кейбір күнәлары үшін «Жеті атаңа дейін өзгеге құл бол» деп қарғаса, енді ол қарғыстан құтылдық. Бостандықтың, Еркіндіктің, Егемендіктің басты мәні осында. Енді біздің өсіп-өркендеуіміздің нұрлы жолы тұр алда. Жаңа Конституция бізге сол үшін керек.

Тарих қоғамды ілгері дамытудағы жеке тұлғалардың рөлін жоққа шығармайды, қата айшықтандыра түседі. Міне, қазақ елінің өркендеуін алға сүйрейтін сондай Тұлғаның бізден де туғаны үлкен Бақыт. Олай болса, оған деген халықтың шынайы сезімі суымақ емес.

Енді біз өзінің Ата Заңы бар, жұмыр жер таныған, өз халқы бас иіп қадір тұтатын өз Президенті бар, президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекетпіз.

Олай болса, өз елім, өлең төсегімде жүрекжарды сөзімді қаймықпай еркін айтуға толық хақым бар. Өйткені Ата Заң адам және азаматтық құқықты қорғауды бірінші кезекке қойған ғой.

1996 жыл.

ЖЕР-АНА, ТЕРБЕ MEHI!

немесе планета тағдыры жүрегімнің лүпілі

«Ядролық қарусыз әлем – олардың ядролық технологияларға ие немесе ие емес екендігіне қарамастан, барлық елдер мен халықтардың күш-жігерін біріктірген жағдайда ғана шындыққа айнала алады».

Н. Назарбаев,

ҚР Президенті

«...1991 жылы Президент Н. Назарбаевтың Семейдегі ядролық полигонды жауып, ядролық қарудан бас тартуы үлкен ерлік. Бұл қадам көрегендік, нағыз тәуелсіздікті жариялау. Мен барлық мемлекет басшыларын, оның ішінде ядролық державалардың басшыларын, Қазақстаннан үлгі алуға шақырамын!..».

Пан Ги Мун,

БҰҰ-ның Бас хатшысы

Тоқтамасын нұрлы өмір дөңгелегі,

Адамзатқа бейбіт күн ең керегі.

Алтын БЕСІК өзіңсің әлдилеген,

Тербе мені, ЖЕР-АНА, тербе мені!

ЖЕР-АНА, ТЕРБЕ МЕН!

О, Жер-Ана!

Көктем сайын гүлдермен,

Жасарып бір түрге енген.

Кешір, қадір-қасиетіңді ұғынбай,

Бұған дейін қалай өмір сүргем мен.

Өзің екен нұрландырған аспанды,

Сезім екен орман еткен жас талды.

Төзім екен тау жасаған тастарды.

Сені ұғыну сені білу арқылы,

Мәнді өмірім,

Сәнді өмірім басталды.

Сені мендей сүйсе деймін барша адам,

Атқан таңды іңкәрлікпен қарсы алар.

Табиғатпен үндес, тілдес болуға,

Жан даусыммен бар эфирден жар салам.

Тілін тапса мол қазына зор кеудең,
Нұр өмірді күндіз-түні тербеумен,
Келесің сен, келесің сен келесің,

«Алтын бесік» деген саған төл есім.

Өр төсіңе сәуле шашып НҰР-ЖАРЫҚ,

Асыл мұрат, пәк сезімдер бүр жарып.

Тарап жатыр, тарап жатыр бар маңға,

Құшақ ашып арай таңға, арманға.

Галактика әлемінде мәртебең,

Өсу үшін,

Ұлдарың бар тер төгер.

Дертің болса сылып алып тастайды,

Өзегіңді өртеген.

Жұлдызды өмір керуені сапында,

Мағыналы ғұмыр сырын шерте бер...

О, Жер-Ана!

Барлық адам ұғынысу бір тілде,

Бір мақсатқа құлаш ұру бұл күнде,

Мүмкін бе?

Қару емес болса ән мен жыр кімде,

Сол ел мықты саналуы

Мүмкін бе?

Үндемейсің...

Өйткені Ана батырсың,

Өзіндік нәр, тірлік беріп жатырсың,

Төсіндегі он сегіз мың ғаламға.

Адамдарың,

Аң-құстарың санаңда.

Осылардың келешегін ойланып,

Өз өзіңмен үнсіз жүрсің айналып.

Соқтығысып қалмауға, өзге планеталармен,

(Оның, оның жолы әрмен),

Галактика заңын қатал сақтайсың.

Парызыңды және адал ақтайсың.

Бар әрине ұлдарыңда,
Ақылдылар, есерлер,
Мән бермейсің ішкі істерге,

Өздері оны шешер деп.

Ғажапсың-ау,

Айналайын Анам-ай!

Абзалым-ай,

Көрегенім,

Данам-ай!

Кейде сенің көңіліңе қарамай.

Зеңбіректің зіркілімен әр сағат,

Омырауыңды тастасақ та паршалап.

Түрткендей де көрмейсің,

Көрмейсің-ау көңілің де бөлмейсің.

Баяғы сол сүрлеуіңнен жаңылмай,

Кең аспанды зерлейсің.

Сенің жалғыз мақсатың бар діттеген,

Әріптесің маңдайына бітпеген:

Төсіңдегі әрбір тірлік әлемін,

Өсіру мен қызығына бөлену.

Сондықтан да мәңгі бақи ояусың,

Сен жақұтсың,

Мың құлпырған бояусың.

Өзге планеталармен,

Шарт жасасып жатасың:

Баспау үшін тот асыл,

Аспан заңын бұзбауға,

Жол бермеуге мұздауға...

Ғажапсың-ау,

Айналайын Анам-ай!

Кейде сенің көңіліңе қарамай,
Кешіре гөр бомба ала ұмтылсақ,
Абзалым-ай,
Көрегенім,

Данам-ай!

***
«Асыл тудым» –
Деп санайтын бір «мықтың»,
Өрт қаптатып,

Талай Ана дүрліктің.

Сосын оның...

Өз денесін күйдіріп,

Ұғындырдың қатал заңын тірліктің.

Өйткені Ана,

Өйткені Ана ұлыңнан,

Өлім емес ӨМІР жайлы жыр күттің.

Тұрғаннан соң жолы жарқын, бағы үдеп,

Адамзатқа дарыттың зор қабілет.

Ал қабілет...

Алып тауды қопарды,

Тұңғиықтың ең түбіне апарды.

Не керемет қашықтықтар қысқарып,

Корабльдер космосқа ұшты алып.

Қысқа айтқанда,

Жасап берді жоқтан бар...

Қабілеттің иелері,

Енді сәл-пәл тоқтаңдар!

Ей, ғалымдар төккен тер,

Қабілеттің қызығына тым беріліп кетпендер.

Адалдық пен зұлымдықтың шекарасын

шектеңдер.

Қолдарыңда дүниенің құпиясы – сыр, – деген,

Жер-Анаға қауіп төнер жасап қоймаң «бірдеңе».

Ғылымдағы жаңалыққа саларыңда барыңды,

Жолбасшы қыл ой-санаңа азаматтық арыңды.

Бұзылмасын өмір заңы, бүлінбесін ортамыз.

Өйткені біз ойы бұзық,

«Мықтылардан» қорқамыз!.. –

Десем айып емес болар Анашым.

Үндемейсің мың сан от боп жанасың.

Үндемейсің...

Қайран абзал Аналар,

Қимайды ғой жамандыққа баласын.

* * *
«Жер-Ананың
Тікені бар гүлі бар,
Құмырсқасы,

Арыстаны,
Пілі бар,

Бәрі-бәрі өз алдына бір әлем.

Әр әлемнің патшалығы, тілі бар,
Соларды ұғып біліп ал!..» –
Десе ғалым,
Іске асырдық мұны да,

Қол жеткіздік бар әлемнің сырына.

(Қажет болса ұрпақтары жетіледі шыныда).

Бір ғажабы арман қуып адамзат,

Абзал іске түседі ғой құныға.

Бұл заманда, бұл заманда арайлы,

Бәрі олардың игілікке жарайды.

Бірі менен бірі өсіп жетіліп,

Думандатар ӨМІР атты сарайды.

Өсімдіктер әлемі,

Жануарлар әлемі,

Техникалар әлемі...

(Аты қандай әдемі),

Әлем жатыр ашылып.

Тауып алды енді адам,

«Ядролық қару» деген пәлені.

Әлемдерге өлім бұлтын төндіру,

Мылқаулыққа көндіру,

Оның құны, төлемі...

Сондықтан да, сондықтан да есті адам,

Оған қарсы күрес ашып келеді.

Өмір қымбат жасауымен, сәнімен,

Өмір қымбат әр дауысты әнімен –

Деген ойды алға әрдайым тосасың.

Олай болса төсіңдегі Жер-Ана,

Сан түрлі ӘЛЕМ жасасын!

***
Сыр іздеген жалықпай бұдан-одан,
Білесің ғой сен мұны
Адам,

Адам!

Жер-Ананың қасиет, құдіреті, –

Өр төсінде бүр жарған бадана ДӘН.

Бадана дән –
Тіршілік, жанар-жалын,
Бадана дән –

Уыздай бал арманың.

Бадана дән, ұғынсаң бадана дән,

Көршілерге қызғанып, аларғаның.

Бадана дән –

Ән-жырың сауығың да,

(Дәнсіз тірлік құрмайды тауығың да).

Бір уыс дән бергенің жетіп жатыр,

Жаумен дос боп,

Досыңмен жауығуға.

Нансыз жүйрік болмайды ой аса тым,

Сәулеттейтін, өмірді боясатын.

Шынтуайтқа келгенде ел-елдегі,

Осыған кеп саяды саясатың.

Олай болса
Сыр тартып бұдан-одан,
Космосты зерттеген,
Адам,

Адам!

Жер-Ананың өр төсін жаралама,

Жерде ғана өседі бадана ДӘН!

О, Жер-Ана!

Қиял құсы ғарыштарға ұзады,

Бірақ, бірақ...

Сені зерттеп болған жоқпыз біз әлі.

Бір өңірің –

Құс қанаты күйетұғын от-жалын,

Бір өңірге патша құрған мұз әні.

Бір қойнауың –

Әлі ұйқыда самарқау.

Бір қойнауың –

Жанартау.

Бағындырып адамзатың өзіне,

Бәріне де беріп жатыр жаңа арқау.

Біз ашпаған сыр құпия көп әлі,

Бұзылмаған тоғаны...

Сені Ана жасартатын дәрі ойлап,
Адамзаттың ақ жүрегі
Соғады,

Соғады!

Болған болсам құдірет күш,

Егер мен:

О, Жер-Ана төсіңнің тұсын,

Тозған, көнерген.

Тыңайтамын, суландырып шөліңді,

Бидай дәнін себем мен.

Жыр бесігім,

Нұр бесігім түлеген,

Орындаймын мақсатыңды тілеген.

Ашық қалған алаңқайдың бәріне,

Жұпар иіс ГҮЛ егем.

Жетелейтін арман-мүдде жол әрі,

Кеудесінде ізгіліктің толы әні.

Адамзаттың қолындағы қаруы,

Балға және орақ қана болады.

Болғызбаймын
Алдау,
Арбау,
Көлгірсу,

Теңіз суы, мұхит суы – мөлдір су,
Жүйке деген шаршай ма, әлде тоза ма,

Жұтатыны болса кәусар таза ауа.

Мұның бәрі... бірақ мұның бәрі де,

Рахатқа, ләззатқа аз-ау, ә?!

Олай болса осы міне емші, – деп,

Ұлы еңбекті берем және еншілеп.

Болған болсам құдірет күш,

Мен егер:

Орындалар бәрі осының,

Сене бер!

Миллион жыл тарихыңмен қынжылма,

Расым:

Қастерлейтін Жер-Анасын, мұрасын,

Ынтымағы жарасқан елдерден тек тұрасың.

Бір-бірімен құптар жандар білімге,

Ұғынысар тек достықтың тілінде.

Болмайды онда кетісу мен жауласу,

Шертіседі бұлбұлдары бауда сыр.

Қырғи қабақ екі майдан болмайды,

Құрлықтар мен құрлықтар,

Сағынып хат жолдайды.

Ел мен елдер сайысады спорт залда тек қана,
О, Жер-Ана, Күн-Атаны,
Айнала бер,
Тоқтама,

Тоқтама!!!

МҰНАЙ – ДӘУЛЕТ, МҰНАЙ – СӘУЛЕТ, МҰНАЙ – ЖЫР

«Мұнай отандық өнеркәсіптің жай ғана маңызды саласы болып қалған жоқ, ол сонымен бірге болашаққа деген үмітімізге, мемлекеттің тәуелсіздік мәртебесінің символына айналды. Енді Қазақстан мұнайы Қазақстан халқына қызмет етіп отыр!»

Н.Ә. Назарбаев

Не қиындық болсадағы шыдайды ұл,

Өзіңді-өзің төзімге сап сынай біл.

Туған жердің жарып шыққан құрсағын,
Мұнай – дәулет,
Мұнай – сәулет,

Мұнай – жыр...

МҰНАЙШЫ СӨЗІ

Күлер болсаң шын көңілден .......... күл,

Қанжар сұқпай сыйлап тұрып барқыт гүл.

Жер шарының барлық биржаларынан,

Мен өндірген мұнай исі аңқып тұр.

Көп елдерді достасуға құштар ғып,

Және өзіне магниттей тартып тұр.

«Қазақ елін шығаратын ұшпаққа,

Мұнай» – дейді саясаткер тіс қаққан.

Бірақ менің саясатпен ісім жоқ,

Бар арманым шығу қысқы қыспақтан.

Кең Аллаға тәубе етемін, құлына,

Қазынаның бір пұшпағын ұстатқан.

Бар арманым мотор үні тынбаса,

Бар арманым качалкамыз тұрмаса.

Бар арманым құбыр – өзен ағылып,

Қара мұнай сыбдырласа, жырласа.

Бастан кешіп нәубеттердің бәр-бәрін,

Төзген жанмын қасіретке, сынға сан.

Шаттануым тегін емес мен бұлай,

(Шынымды айтсам талай сөніп, жандым-ай).

ОБСЕ-гe бастық қылған қазақты,

Біле білсек Нұрсұлтан мен сен Мұнай!

Ояндық біз, айналамыз ғажайып,

Енді, енді ойлан Қазақ қалғымай.

07.02.2008 жыл.

ҚАРАШҮҢГІЛ 4 – ҚАРАКӨ3ІМ ТҰҢҒИЫҚ
Қарашүңгіл,
Өзіңде аласым жүр,

Құпияңды ашпаған даласың бір.

Шежіреге жүгінсек, шежіреге,
Дарияның бастауы боласың бұл,
Нанайын ба, япырау нанбайын ба,
Таңдану бар тақылдақ таңдайымда,

Бір тонна май әлі күні бермесең де,

Бақ бар екен өлшеусіз маңдайыңда.

Жазылған жоқ сен жайлы дастан әлі,

Қазылған жоқ жыртылып астар әрі.

Қарт Ембінің жұмысшы тарихы да,

Осында бір өзіңнен басталады.

Өткен ғасыр шымырлап өзегіңнен,

Шыққан майды.

Жақты жұрт тезегіңмен.

Жер түбінен енжеусіз осыны да,

Қалай ғана ағылшын сезе білген.

Оңай олжа өзгені шат қылады,

Белгі – қазық әр жерге қақты-дағы.

Атырауға салынып тұңғыш бұрғы,

Тұңғыш фонтан өзіңнен атқылады.

Барар жері болып сан соқпақтардың,

Қазынаңды абайсыз текке ақтардың.

Өзге жұрттың өпіремін білгендей-ақ,

Ұзамай тоқтап қалдың.

Содан соң да шырқатып қанша жырды,

Қойныңа бойламады қанша бұрғы.

Сонда да (шошындың ба алпауыттан),

Қалпыңда міз бақпадың сол сабырлы.

Дейді жұрт: «Қарашүңгіл киелі бел,
Айдарын аймалайды, сүйеді жел,
Оңдырмайды кетсең де тасын алып,

Аруағы дәл түсер жасын анық.

Сұғанақ қол шошытып бермей жатыр,

Бар майын бауырына басып алып».

...Жалған ба екен білмеймін, рас па екен,
Бұл аңыз (кімге сірә сыр ашты екен?)
Халқымның туған жерге махаббаты,

Осылай Атырауын нұр асты етер.

Әлі талай ақынға боласың жыр,

Боласың жыр арнаңа толасың бір.

Ұлдарыңның қайратты, епті қолы,

Идіреді өзіңді,

Қарашүңгіл!

***
Қарашүңгіл –
Шүңгіл,
Шүңгіл,

Шүңгілсің,

Қаракөздей тұңғиықсың, көп құпия жидың сыр.

Шалқалаған маң даламның шүңірек көзі шығарсың –

Кім білсін?!

Заман желі

Етегіңді түріңкіреп кетіпті,

Шүңірек көзің ұясына кіріңкіреп кетіпті.

Қартайғаның – көрініп тұр құлпытастан мүжілген,

Әр тайғаны – сезіліп тұр үнсіз мұңлы жүзіңнен.

Археолог дос дейді сені: «Жібек жолы Бекеті»,

Геолог досым дейді сені: «Полеозойда түзілген».

Жатыр мұнда талай батыр, мергендер,

Жатыр мұнда бай, мырзаға ергендер.

Деп кетіпті өлер кезде бәрі де:

«Сүйегімді Қарашүңгілге жерлеңдер».

Қарашүңгіл,
Жүрем сені сағынып,
Сен қымбатсың,

Сен ыстықсың жаныма.

Анау қорым бабаларым мекені,

Қарап өскем сенің арай таңыңа.

Аңсап жүрем аптабыңды шыжыған,

Қасиетіңе табынамын, қызығам.

Жер майынан шырақ жағып қара үйде,

Мені анам

Шомылдырған сенің қара тұзыңа.

Саған тартқам болсам егер қап-қара,

Саған тартқам жанса жанар шоқтана.

Жанамын мен сен тұрғанда алау боп,

Аламын мен сен тұрғанда мақтана.

Қазан революциясы кезіндегі зұлматтан Иранға амалсыз ауа көшкен қара құмдық бір тұрғынның астындағы көлігі – нарға мұңын шаққан зар әнінен:

Айналайын,

Қайыспас бел қара нар,

Көк теңіздің кемесіне парапар.

Жазы салып, астық теңдеп алыстан

оралар.

Енді, енді...

Қарақұмның қара жусаны саған жоқ,

Қарашүңгілдің қара топырағы маған жоқ.

Көшіп барам қорқып зұлмат дәуірден ...

амал жоқ.

Ах ұрады, қасіреттен тынып іш,

Қарқұмдай қай жерде бар жылы қыс?

Бар алғаным бір түп жусан және де

Қара топырақ бір уыс.

Арман қуған барлаушыда тағат жоқ,

Қара мұнай өзен болып ағат – деп.

Атылдың сен қара жерді айырып,
Доссор болып,
Ескене боп,

Мақат боп.

Кей көздерге көрінесің елес боп,

Тарихыңда таңдандырар белес көп.

Тағы да бір буырқандың, бұрсандың,
Қосшағыл боп,
Құлсары боп,

Төлес боп.

Ия, сенің тарихыңда кезең көп,

Уақыт жүрер жарасын да өзі емдеп.

«Қара алтыннан» қара бұрым өрдің сен,
Прорва боп,
Жетібай боп,

Өзен боп.

Шұрқ тестік жердің төсін кен іздеп,

Аямадық жерге біздер иеміз, – деп.

Аштың сосын мол қазына сандығын,
Қаламқас боп,
Қаражанбас,

Теңіз боп.

Қарашүңгіл,

Қазағыма құтсың сен,

Мазағыма төзе алмадың пенделікпен күпсінсем.

«Мазалама аруағымды», – деп бір кез,

Алып маңғаз мұнараны да жұттың сен 1 .

Жер киесін ұмытпауды сездірдің,
Үміт баулы мұнай-көшін кездірдің,
Каспий түбін шарламақпыз енді біз,

Бірақ әлі құлыптаулы өз кілтің.

Алтын дария ағызам дер, табам дер,

Омырауына інжу-маржан тағам дер.

Серкелері мұнайдың,
Ашу үшін сол кілтті,
Құлдық ұрып түнеу керек саған кеп,

О, Қарашүңгіл!!!

1976 жыл.

БҰРҒЫЛАУ АЛАҢЫНА САПАР

1. Шаңқай түс

Құйып тұр күн ыстығын,

Күйіп тұр сағым дала.

Мол түсті жүріс бүгін,

Мезгіл жоқ дамылдаған.

Шоферім – бала қыран,
Ауызсу тасығаны
Бұрғылау алаңына,

Жеткенше асығады.

Қып-қызыл темір сырты,

Таба нан пісетіндей.

Тастасаң бір тал шырпы,

Мына дала

Лау ете түсетіндей.

Қыр жолы әрқилы екен,

Шілдеңіз тым ыстық, ә?

Өрт лебі шарпиды екен,

Тарылтып тынысты да.

Соққан жел ескен жігер,

Мотордың гулегені.

Қосына көшпенділер,

Осылай су келеді.

Аптапта төзіп сынға,

Көруге келем нені?

Бір кезде көз ұшында,

Мұнара көлбеңдеді.

Мақтаным, – дегізуде,

Шөлде өскен шынар – олар.

Ақ сағым теңізінде,

Жүзеді мұнаралар.

Қуанам Етем үміт,

Барлаушы батыр қандай.

Табаны көтеріліп,

Мұнаралар

Ұшып бара жатырғандай.

Дүбірге толы мына,
(Демеңіз айта берді),
Біз жеттік
Орынына

Мұнара қайта қонды.

2. Маңдай тер

Бұрғылау алаңы да,

Заводтай кішігірім.

Сыр күткен табанынан,

Қилы өмір іші мұның.

Үстіне – спецовка,

Басына каска киген.

Барлаушы түспесе отқа,
Ізінен қаулар ма еді
Асқақ үйлер,
Басқару пультіндегі,

Жас жігіт Иман деген.

Онсыз сыр шертілмейді,

Бейне сом құйған дене.

Бәрі сай.

Мотор үні,

Ерекше гүрілдейді.

Төмендеп, көтеріліп,

«ГИВ» тілі дірілдейді.

Осында қызығың да,

Ерекше сыр аңдалар.

Тынымсыз сызылуда,
Динамограммалар... –
«Дүлей күш ұтылады» –

Бұрғышы бір ән білер.

Тойымсыз жұтынады,
Кеңірдек – шлангілер,
Өзге одан күй біліп пе,

Маңдай тер тамшылайды.

Ерлікке, игілікке,

Маңдай тер қамшылайды.

3. Мұнара басына қонған күн немесе іңір

Жүрекке жыр ұсынған,

Тылсымнан бұл аралар.

Батысым, шығысымда,

Самсаған мұнаралар.

Елітіп құмның әні,

Қараймын құмарлана.

Барлаушы бұрғылары,

Түссе деп шын арнаға.

Батыс жақ арайлана,
Алтын күн – алқызыл шар
Басына мұнараның,

Ілінген қалай ғана.

(Ынтыққан талай дана)

Данышпан суреткер,

Ғажабы-ай табиғаттың.

(Жаза ғой күбір еткен
Таза ойды тани қап бұл)
Бақылап әр ізді енді,

Бұрғылар үңгіп кеткен.

Алтын күн тәрізденді

Забойға сүңгіп кеткен.

4. «Авария боп кетпесін...»

Тұңғиық дала гүлін
Тергесін бе,
Фонтаннан қара бұрым

Өргесін бе.

Өр көңіл балаң інім,

Отыр екен

Рация бөлмесінде.

– Қабылда!

– Қабылда!

«Шағаламын».

Бара алман ауылға,

Ағаларым.

Колонна шегенделді...

Алмазды қашау керек...

Қысым күші ерекше,

Асау бөлек...

Өзге істер жоқ амалым.

– Қабылда!

– Қабылда!

Мен «Шағаламын»...

Бастығының жауабы қысқа болды

Ол былай нұсқау алды:

– Авария боп кетпесін қарағым,

Ертең сонда бас геолог барады. ...

Тәрізденіп лала гүл,

Осы сәтте от-моншағын тақты әсем,

Толғақ қысқан дала бұл.

5. Жатақхана қабырғасындағы жазу

Жазу тұрды қабырғада:

«Ты - с - с.

Жігітім дабырлама
Қайыспаған
Ауырға да, дауылға да
Вахта жатыр тынығып,

Мынаны сен біл ұғып.

Емес әсте торыққан,

Келген бойы жорықтан.

Жақындату үшін жерді ең алыс,

Жауынгерге аса қажет демалыс.

Мазалама ең рахат шағы бұл,

Күтіп алда тұр оларды шабуыл».

Дидарлассам деп ем
Батыр кісімен
От жүректі барлаушылар ішінен,
Оқыдым да мына сөзді амалсыз,

Кейін шықтым басып аяқ ұшымен.

...Түсінем ғой,

Жазу сырын түсінем.

6. Түн

Барлаушылар түні деген

Ғажап-ау!

Аймалайды нұрымен,

Газ – алау.

Тыңдатады бұлақ үнін,

Бізге ояу.

Сыр келбеті бұл араның,

Мың бояу.

Жымыңдаған нұр-гүл жүзі,

Астасып.

Жер жұлдызы, көк жұлдызы,

Қос ғашық.

Тамаша екен осындағы,

Түн деген,

Ертегінің иран бағы гүлдеген.

7. Таң немесе мұнара басынан шыққан күн

Қызыл арай
Жалқын сәуле таратып,
(Осы кезге қызығам-ай)

Келе жатыр таң атып.

Вахта мінген машиналар,
Қозғалғанда гүр етіп,
Бұлдырықтар, дуадақтар,
Ұшты аспанға дүр етіп,

Таң келеді күлімсіреп,

Ғажабын-ай, қарашы әне.

Көріп тұрмын бірінші рет,

Мен мынандай тамашаны.

Көтерілді қызыл шар күн,

Шығыстағы мұнараның басынан.

Міне, осы күміс таңым,

Мен іздеген ғашық ән.

Фотоаппарат – жанарыма,

Түсіруге асығам.

Алтын күнді (мол-ақ бақыт,

Кең әлемге ұсынған).

Мұнараға қонақтатып,

Мұнарадан ұшырған.

Барлаушылар от өңді,
Кілең-кілең,
Нарқасқалар екенін,

Білем-білем...

ЕРЛІК ЖАЛҒАСАДЫ

Дос-жарандар
Сүйсінерлік,
Білерлік,

Ұят екен жасамаған бір ерлік.

Ұят екен, ұят екен дедік те,

Бәрімізде бір сәт үнсіз түнердік.

Мағынасыз селтеңіңді кешпейміз.

Жарқыраумен өтсе өмір өшпейді із.

Қылыш алар жаугершілік замансыз,
Гүл дәуірде
Айтыңдаршы
Айтыңдаршы

Не істейміз.

– Бұл өңірдің табаны сыр, жыр-аңыз,

– Тың далаға шатыр мекен құрамыз.

– Сонау тұрған мұнара. Арғы көкжиек,

Көкжиекті кеңейтетін мына біз.

Пікір-талас,
Дұрыс-бұрыс,
Қиналдық,

Шешім біреу жол жүруге жиналдық.

Қолда рюкзак. Маңайымыз нұр әлем,
Барлық жүрек шырқап келед бір әуен;
Көкте күлген
Айыңдай аспандасақ-ау,

Түнгі найзағайыңдай жасқанбасақ-ау.

Гүл жастықтың көктемінде бір ерлік,

Туған өлкем,

Мүмкін емес жасамау!

ТҰ3 КҮМБЕЗДЕРІ

Төсіңді
Кім теспеді,
Кім кезбеді,

Аш бөрідей жортумен бір кездері.

Атырауым, көп сырды бүгіп қапсың,

Тосқауыл боп қалың түз күмбездері.

Ал, ұлдарың таниды көре біле,

Маржан ғана құяды зереңіне.

Сол маржанды,

Қызғаныш пейіл ме екен,

Жасырыпсың жеті қат тереңіңе.

Дегенсің ғой түсінем,туған далам:

Жетпей қоймас арманға қуған балам,

Қазір барып жасайды бір сілкініс,

Кабель-жылан қойнында сумаңдаған.

Мұрат үшін көрмеген жасап әлі,

Ұлың тұрар кеудеде тасып әні.

Қыз бұрым боп өрілген бір дария,

Құрсағыңнан жарыққа асығады.

Осы сәтте бұрқанып туласаңыз,
Фонтан,
Фонтан,

Ура! – деп шуласамыз.

Атырауым келер ме ең қыз қалпыңа,

Мына біздей жұмысшы ұл тумасаңыз.

Сенің атың мақтаныш бұл күндері,

Бұрын мұндай бақ қону мүмкін бе еді.

Сенің шашбау,
Моншағың,
Шолпыларың,

Самалалар жайнаған нұр түндегі.

Демеші енді, төсімді кім кезбеді,

Құпиясын ашпаған бір кездері.

Мұхиты боп мұнайдың сыр ақтарды,

Бізге бүгін тұз асты күмбездерің,

Күмбездерің сарқылмас жыр көздерім.

БАРЛАУШЫ БАҚЫТЫ

Дірілдейсің Атырау,

Динамиттен емес аттырған.

Қара моншақ-жақұтыңнан,

Менің шексіз бақытымнан!

Күлімдейсің Атырау,

Көзге ұрып ару, жас тұлғаң,

Кемерден асқан тасқыннан.

Төзім көп менде,

Кезім жоқ,

Қиындықтан бас бұрған.

Жолдарды көрсең толассыз,

Ізіміз біздің жосылған.

Сан тарам болып айырылып,

Сан тарам болып қосылған.

Тербейді жанды кей-кейде,

Ән шығып асыл тасыңнан.

Талмаймыз қажып әсте біз,

Жатса да жүзді күн ыстап.

Үмітпен ғана тыныстап,

Түсінде ылғи жүретін,

Фонтанға жуып беттерін.

Қолдарына гүл ұстап,
Барлаушы деген батырмыз,
Төсіңді Ана-Атырау,

Дүбірге бөлеп жатырмыз.

***
Қазақстан,
Ғарышстан,
Дәністан,

Сенің дауысың естіледі алыстан.

Қол соқтырып достарыңды көмбеге,

Жеке-дара келіп жүрсің жарыстан.

Өзің жайлы жырым бөлек

Отаным,

Өн бойыңда жөңкіледі от ағын.

Байқоңыр боп тарихқа жазылды,

Жиырмасыншы ғасырдағы атауың.

Қазақстан,
Ырыстан,
Жырыстан,

Қалған аман талай апат ұрыстан.

Күшін берген әділеттің жолында,

Мүсінделген суарылған құрыштан.

Кең кеудеңде шешек атты қанша арман,

Бәрін сыр ғып,

Бәрін жыр ғып тауыса алман.

Қажымұқансың Токиода белдескен,

Әміресің Парижде ән салған.

Қазақстан,
Думанды елім,
Өр елім,

Ондаған ел сиятындай көлемің.

Сосын сені мұнаралар мекені,
Шырайстан,
Мұнайстан,

Дер едім!

УАҚЫТ БОСҚА АҚПАЙДЫ

Ырғалады, качалка ырғалады,

Ырғалады, бір нәзік сыр қалады.

Жер астында жасырын тұнған мұнай,

Жүрегімнің жасырын тұнған әні.

Асқақтайды мұнара асқақтайды,

Асқақтайды батырдай қас қақпайды.

Ескерткішке осындай бір белгісін,

Қалдырады уақыт босқа ақпайды.

Нәр аламын туған жер ақ таңыңнан,

Ақ таңыңнан бұлбұлды бақтарыңнан.

Қазаныңа сыймаған мұнай құсап,

Қашан болсын мен де бір ақтарылам.

МАЙ СІҢГЕН КҮРТЕШЕ

Қойшыға қандай ыстық,

Даланың жусаны, қымыздығы.

Маған да сондай ыстық,

Качалканың сазды үні, сыбызғы үні.

Қойшыда – өмір оты лауласа қостарында,

Арманым – менің шоғым мұнара бастарында.

Жатып ол жұлдыздарды санаса шалқасынан,

Қолымда шырақтардың самсаған алқасы бар.

Білемін және олардың қозы үнін ұнатарын,

Ал менің құбырларым – еліме күре тамыр.

Ырыс-құт құрығында,

Малшының жүр десе егер.

Жанымның сыры мына,

Май сіңген күртешеде.

АСПАН МҰНАРАДАН БАСТАЛАДЫ

«Қария дария» буырқанып тасыған,

Айнымайды арулардың тарқатылған шашынан.

Білесің бе,

Біздің жақта аспан деген, жас ұлан,

Басталады мұнаралар басынан.

Барады әне, вахтасына оператор асығып,

Тербеп ылғи жас жүрегін жалыны мол жас үміт.

Мақпал түн ғой,

Құс жолы да аяғыңа бас ұрып,

Жатыр жерде шашылып.

Мақтанамын бай қазына кең далама біткенге,

Ырыс көп қой таңды өзгеден, бұрын тұрып

күткенге.

Еңсем биік мұнарадай,

Арманым да тым асқақ,

Сол өңірде туып өскендіктен де.

МҰНАЙ КӨЛІНЕ ҚОНҒАН АҚҚУЛАР

Күн нұры төгіледі аппақ арай.

Көз тігіп құмартпассың көкке қалай?

Сыңсыған аққу әнін естисің бе,

Самғаған мұнаралы жаққа қарай.

Өзгені сұлу жаны қаламай ма,

Аққулар ғашық осы қара майға.

Тазартып қанаттарын жүрем ылғи,

Ұшуға жарамай қап.

Белгісіз осы өңірді сүйеді күш,
Әуелден жыр еліміз, күй еліміз
«Қара маржан» түсті әлде ұната ма,

Кім білсін, киелі құс!

ҚҰБЫРЛАР

Денеңді алып құбырлар,

Құрсаулап жатыр құрсаулап.

Сезіммен ғана ұғынар,

Жыр саулап жатыр жыр саулап.

Гүл еткен, сені түлеткен,

Сексеуіл шоқты жүректер,

Ойнаған сом-сом білектер.

Құрлықта жүрер жолы бір,

Теңізбен сірә бір өткен.

Тербетіп жартас жағаны,

Сыңсиды мәуе бақ әні.

Бұхара «көліне» қосылып,

Құдіретім деп осыны ұқ.

«Көгілдір көлің» ағады.

Жаңартқан жасын картаны,

Тасқынды майың бар тағы.

«Достыққа» құйып жөңкіліп,

Еуропаға тартады.

Бұл өлкем жаңа әндердің,

Мекені құяр жанға нұр.

Завод – жүрекке жан берді,

Басталған сенен қан тамыр.

СЫР АШҚАН ТҮННЕН БЕРІ

Куәсімін,

Нұрға бөккен шақтардың,

Біздің жақта неткен әсем мақпал түн.

Есіңде ме,

Ақ сырымды ақ еркем,

Вахтаға бір бара жатып ақтардым.

Фонтан болып көкіректе жыр теңіз,

Сүрткен жоқпыз жұққан майды,

Неге оны сүртеміз?!

Қол ұстасып качалкалар «орманын»,

Араладық бірге біз.

Содан бері төгілген жоқ бал шырын,

Содан бері сөгілген жоқ іргеміз.

Сол себепті бақыт мекен бұл ара,

Қалай жүрек құшпай сені тынар ә,?!

Сол себепті ұнатарым зерлі аспан,

Сол себепті маған ыстық Мұнара!

ІЗДЕДІМ СЕНІ

Іздедім сені арманым,

Құлпырған әсем бақтардан.

Бүр жарған қызғалдақтардан,

Алғашқы жауған ақ қардан...

Әйтеуір менің үмітім,

Үмітім менің жоқ талған.

Іздедім тағы арманым,
Толқыннан
Жемде тасыған,

Сағыныштың мөлдір жасынан.

Шырқатып жүрек асыл ән.

Таптым мен сені аяулым,

Мұнараның ұшар басынан,

Жетуге соған асығам...

Ақшаңқан қазандарым –

Ақ қабық сазандарым:

Нағыз дүр батырсыңдар,

Мұнай – қан тамырларға,

Таратып жатырсыңдар.

Толассыз толасыңдар,

Бойында мол ашу бар.

Алғашқы атқан фонтан,

Қоймасы боласыңдар.

О-о, сосын әр кеудеге,

Алау боп жанасыңдар,

Жанасыңдар.

Өмірге мұнай-теңіз,

Мың түр боп таралады.

(Еркіңіз қалай деңіз),

Бар тірлік нәр алады.

Тілеймін ұмытпауды,

Жүретін әр ізді шын.

Құпия құлыптаулы,

Сыр сандық тәріздісің.

Кетіпті-ау бір өзіңмен,

Алысқа даңқым да асып.

Кеудемнен жыр егілген,

Өзің бір ән тыңдашы.

Жалынды жүрегіммен.

Көлбеген ақ сағымға,

Ауып бір аңсарымда.

Мен сенен көз алмадым:

Ақ қабық сазандарым –

Ақшаңқан қазандарым.

ҚҰЛПЫРАДЫ ҚҰЛСАРЫ

(Жылыой ауданының 80 жылдығына)

Бүгін, бүгін Құлсарының нұр шағы,

Сексен жылдық желкілдейді жыр сәні.

Қарашүңгіл – кәрі атасы жебеген,

Құлпырады қызыл-жасыл Құлсары.

Басып өткен бұл өмірде нық қадам,

Құлсарыдан кімдер, кімдер шықпаған?!

Өтебаев, Өтесінов, Мұқашев,

Мұнай-газдың аталары – мықты адам.

Көз тартады мұнаралар қырдағы,

От – моншағы нұр төгетін – сырлары.

Әлем бүгін атын білген ұлдары –
Ұзақбайы,
Балтабегі,

Нұрланы.

Қаламастан бұл өмірдің жеңілін,

Аямастан төгілгенін терінің.

Туын көкке желбірете білді олар,

Тәуелсіз Қазақ Елінің.

Бұларменен алаулады жалын жыр,

Бұларменен танымым бір, қаным бір.

Соғыстан соң ашқан дүние есігін,

Құрдастарым бұл.

Дала сәні қызыл-сары гүл болар,

Асыл ғана қан базарда пұл болар.

Жаңа-жаңа тәй-тәй басқан ел үшін,

Мұнай әнін әсем шырқай білді олар.

Көгере де білді және сынды олар,

Шын ұландар қиын сәтте шыңдалар.

Бұл шежіре талай әлі тыңдалар.

24.01.2009 жыл.

«ӨМІР – ҒАЖАП, АЛТЫНДАҒАН ӨЗЕГІН...»

Өздеріңдей, өздеріңдей менде осы,

Кең Алланың періште емес пендесі.

Бір басыма кемшілігім жетерлік,

Бірақ, бірақ өсектерге сенбеші...

«Айғыр ұшқан» басынан қасқыр қашты,

Ол қасқырды ақ «Нива» бастырмасты.

Саламат бар қасымда – «Құламерген»,

Табылмайды оған тең – сыңар елден.

Аң-құстары жыртылып айырылысқан,

Алып қырат дөңкиген – «Айғыр ұшқан».

Айғыр қалай ұшты екен біле алмадым,

Бейіттер тұр солғандай гүл арманы.

Тіке қарғып жықпылға құлау жардан,

Мерген көзден құтылмақ болған Арлан.

Саламаттың оғынан құшты ажалын,

Езуіне жинап ап сұсты ажарын...

«Қорадан қойды қоймай жан қысқанын»,

Малшылар жаудырды-ай кеп алғыстарын.

Бұл сонау 86, Желтоқсанды,

Намыс отын оятқан Ер Тоқсан-ды.

– Шіркін! – деді Саламат, – шіркін! – деді,

Келген сөзді тіліне іркілмеді:

– Аз ба, көп пе білмеймін татар дәмім,

Күлімдеген күнім де атар менің.

Алматыда Аруымды тепкілеген,

Дәл осылай

Ана бір қорқауларды атар ма едім?!

Ақ «Нива» ақ қарменен араласып,

Әп-сәтте бір тұтам боп ара қашық.

«Айғыр ұшқан» басында арға берік,

Сонау жыл өшімізді

Бөрілерден алған едік...

– Осы қасқыр, о-о әкең... осы, – деумен,

Шопан атын байлаған талға келіп...

22.12.2005 жыл.

Өлеңнің түп тамыры – Құран болар,

Намыстың түп тамыры – ұран болар.

Жылқының түп тамыры – құлан болар,

Өсектің түп тамыры – жылан болар.

Топырақ түп тамыры – құнар болар,

Жемістің түп тамыры – шынар болар.

Махаббат түп тамыры – құмар болар,

Қуанса, күйінсе де адам деген,

Егіліп ағыл-тегіл жыл ар болар.

Тағдыр солай адамды сынар болар
26.01.2009 жыл
***

Егіз ұғым:

Айуандық пен адамдық,

Жақсылық пен жамандық.

Жатады әсте тең шығып,

Жетістік пен кемшілік.

Адалдық пен арамдық,

Әділдік пен қараулық.

Өксік пенен жұбаныш,

Қайғы менен қуаныш.

Ғашық болу кектену,

Жақсы көру, жек көру.

Ұсақтық пен ірінің...

Бірі болмай бірінің,

Қадірі жоқ білсеңіз.

Еркіңізде күлсеңіз,

Кездеседі бәрі де,

Ұзақ өмір сүрсеңіз.

8.08.2004 жыл.

– Өмір – ғажап,

Алтындаған өзегін,
Өмір – азап,
Азабына төзе біл! –
Осы сөзің досым менің жадымда, –

Дәурен дейміз өмірдің әр кезеңін.

Төземін ғой

Кенде емеспін төзімге,

Бір жан едім тым берілгіш сезімге.

Түсінбейді сол жанымды көп адам,

Абайды да ел түсінбеген кезінде.

Өздеріңдей, өздеріңдей менде осы,

Кең Алланың періште емес пендесі.

Бір басыма кемшілігім жетерлік,

Бірақ, бірақ өсектерге сенбеші.

Қара есекке мені теріс мінгізіп,

Оқиғаны ойлап тауып ең қызық:

– Ренжіп бір ұлыққа,

Ішіп кетті – десе егер.

Құлқын деген құдыққа,

Түсіп кетті – десе егер.

Батпаққа сол шықпастай,

Батып кетті – десе егер.

Сатпаққа сыр ұқпастай,

Сатып кетті – десе егер.

Өз тілінен түңіліп,

Жараланды десе егер.

Өз дініне үңіліп,
Қарамады – десе егер –
Сенбеші, сен сенбеші,

Белгілі ғой ондайларға көнбесім.

Бір ақынды үкілеп,

Қосып едім жарысқа.

Қарсы шықты өзіме,

Мастанды да табысқа.

Бір әкімді үкілеп,

Қолдап едім жарыста.

Танысын – деп үкімет,

Айналсын – деп Барысқа.

Қарсы шықты өзіме,

Жеңілген соң, жеңілген,

Бақталасы алысқан.

Кейде ұқпай бағаны,

Кейде жыртып жағаны.

Досыңды да қас етіп,

Өмір солай ағады,

Ағады.

9.10.2008 жыл.

Құдағилар, Құдалар!

Достасуға келдім мен,

Басымызға тағы бір бас қосуға келдім мен.

Оң аяқпен қызыңыз келін болып аттайтын,

Өкілімін елдің мен.

Жету үшін сіздерге арғымақтай арқырап,

Желмаядай желдім мен.

Тебе би боп отырмын төбесінде төрдің мен.

Татулықтың жемісін,

Туыстықтың жемісін,

Талай рет тердім мен.

Жас отаудың құрылған жаққызатын шырағын,
Асқар таудың бауырынан аққызатын бұлағын,
Қос жүректің қосылған айтқызатын шын әнін,
Күмбірлеген күйлердің тартқызатын шынарын,

Көтеретін көңілді құдашалар сынағын,
Таныстырар көліне қос аққудың сыңарын,

Табыстырар екі елді елшімін мен – құдамын.

Ей, құдағи, құдағи,

Кемсең-кемсең жылама,

Қуаныш бұл, орынсыз көздің жасын бұлама.

Қимастықпен бір қарап ұясына қызыңыз,

Ұшқалы тұр ұшқалы қиясына қызыңыз.

Құшқалы тұр сүйгенін, азаматын, арысын,

Куә қылып құрбысын, көршілерін, танысын.

Өзгерткелі тұр және балалықтың қонысын,

Алалықшы тойшылар, алалықшы сол үшін,

Екі жастың алдағы ұзақ-ұзақ жолы үшін!!!

14.11.2008 жыл.

Қиялыммен бағзы барып қайтам кеп,

Адамзатты шығыпты Алла қайта ем деп:

«Тұрмысыңның шырқын бұзды, бүлдірді,
Болсын енді жер бетінде шайтан жоқ –
Депті Алла мейірі түсіп Адамға, –

Азғандарың қиын соқты маған да.

Ең ақылды иелері тірліктің,

Қадам басың мағыналы қоғамға».

Бітті іс.

Өтті көктем, өтті жаз да, өтті қыс,
Малғұн жоқ,
Ібіліс жоқ,
Шайтан жоқ,

Жердің беті бола қалды тып-тыныш.

Балағат жоқ, жағаларды жыртыс жоқ,

Бұрынғыдай жаугершілік, қырқыс жоқ.

Қызғаныш жоқ,
Алдау-арбау,
Өсек жоқ,

Әр ошақта жанды ылғи бір түсті от.

Кеуде шіркін ізгілікке тақ толды,

Бір сөзбенен басқа келіп бақ қонды.

Қайғы жоқ қой,

Ол болмаса жылау жоқ,

Жыламасаң қуаныш та жоқ болды.

Сұрамайды ешкім келіп жан сауға,

Ал өйткені алысатын жоқ жауда.

Ең жаманы жүректегі жоғалды,
Сағыныш та,
Құмарлық та,

Аңсау да.

Бұрын күйі, әсем әуез әні бар,

Бақталастық салтанаты, сәні бар.

Алла бірде келсе асыл Адамзат,

Болып алған қарыны тоқ жануар.

Өз түйсігім айт деген соң айта алам,

Бұны айтпай қалай сірә жай табам.

«Өзің күрес зұлымдықпен» – деп Алла,

Адамзаттың ортасына шайтанды,

Жіберіпті қайтадан.

Жақсылықты күндеу неткен жаман зат,

Улы оқ боп дәл жүрекке қадалмақ.

Азғырумен, аздырумен сол шайтан,

Бір-бірімен қырқысуда адамзат.

Рахатизм кештірем, – деп демалмай,

Данышпандар кеудеге от-нұр жаға алмай.

Жасар ма екен Ақырзаман қолымен,

Бұл Адамзат өзін-өзі жеңе алмай.

Оған, оған жеткізбеші кең Алла-ай!!!

26-27. 02.2009 жыл.

– Махаббатты кейбіреулер «Бал» – дейді,

«Жая» – дейді,

«Жал» – дейді,

Естен кетпес дәмін татып ал – дейді.

Махаббатты кейбіреулер

«Ұу» – дейді,

Түпсіз терең су – дейді.

Жеткізбейтін сағым ол,

Мейлі, мейлі қу – дейді.

Данышпан боп ту мейлі,

Отына өртеп, аязына үсіріп,

Өсек желі гулейді.

Бірақ, бірақ махаббат

Көзіне оны ілмейді.

«Не деп жатыр» – естімейді, білмейді.

Қас қылғандай,

Қас қылғандай солмастан,

Сол өсектер арасында гүлдейді...

О, Өмір!!!

15.02.2009 жыл.

Бүгін біздер көркем жігіт, көркем қыз,

Қара шал мен сары кемпір болармыз-ау ертең біз.

«Сіздерде жас болдыңдар ма?» – деген кезде немере,

Сағынышпен небір сырлар шертерміз.

Мәңгі біздер бола алмаймыз

Көркем жігіт, көркем қыз.

Қала алмаймыз бір ауылға жұлдыз боп та, ай боп та,

Сән-салтанат жарасатын мәңгі бақи бай боп та.

Өзге жұлдыз, өзге айлар туады,

Туады да ескі жұлдыз, ескі айларды қуады.

Айта алмаймын бірақ бұл іс қай уақта?!

Сезінеміз сол уақытта гүліміздің солғанын,

Сезінеміз өзгелердің толысқанын толғанын.

Сол шақтарда күл-қоқыстың астында,

Ұмытылып қалмасақ тек болғаны...

Солай жаным!..

23.03.2009 жыл.

Сағым-елес өткен күн,

Бір сәтінде көктемнің.

Туған жерден жыраққа,

Жалғыз ұшып кеткенмін.

Арман гүлін ектім де,

Тәуекелді жектім де.

Теңіз кешіп, тау кездім,

Мақсатыма жеттім бе?!

Білмеймін.

Содан бері жалғызбын,

Үні және шықпайды ғой жалғыздың.

Жықса жығар оңдырмай,

Күндесіміз бар біздің.

Сәттерім көп жығылған,

Кештеу бәрін ұғынғам.

Жеңіп келем бәрінде,

Мойымағандығымнан.

8.03.2009 жыл.

ЖЕМ БОЙЫНДА АҚМЕШІТ...

Ару Жем-ау,

Ару Жем –

Жан дертіме дәру Жем!

Менің Мысыр Шәрімсің.

Намысымсың,

Арымсың.

Дәмі аузымнан кетпеген,

Менің, менің алғашқы гүл махаббат – балымсың.

Жүректегі жалынсың,

Ұмытылмас әнімсің.

Қажеттерім өзіңнен табылмасын, табылсын.

Жарылайын ағымнан,

Менде, менде жүрек бар,

Өзіңді аңсап сағынған.

Менде, менде тілек бар,

Нұр арманға бағынған.

Сүңгігенмін, жүзгенмін қасиетті суыңа,

Бекет-Атам шомылған.

Шынымды айтсам егерде мінім де бар аздаған,

Тереңіңе тұңғиық кетіп қала жаздағам.

Осы тұстан о, ғажап,
(Етем оған мінәжат),
Тұратұғын тек қана жаһұт пенен лағылдан,

«Алтын Адам» табылған.

(Қасиетіңді туған жер жөндеп жырлай алмасам,

Шапалақпен аяусыз тартып жібер жағымнан).

Ару Жем-ау,

Ару Жем –

Жан дертіме дәру Жем!

Тудың небір алыпты,

Соның бірі – Пір Бекет оқытсам деп халықты.

Сенің, сенің ең әсем ақ қайраңды жағаңнан,

Ақмешітін салыпты...

О, Ақмешіт,

Ақмешіт!

Сен айшықта тегімді,

Сенде жатыр бақ-несіп.

Сен тербеткен елімді,

Аялаған ақ бесік...

...91-дің күзінде етуге бір мінәжат, келіп едім басыңа,
Балдызымды,
Бажамды

Және асыл жарымды ертіп алып қасыма.

Қасиетті мешітің төмпек болып құлаған,

Мұны көріп талайлар көз жастарын бұлаған.

Қасиетсіз заманда қасірет шегер бұл адам.

Құлап жатқан сайғақты тіктеп қайта шаншыдым,

Айтсам егер бүкпесіз осы менің бар шыным:

Желмен сыбдыр сыңсыды тоғайлықта құба тал:

«Ұмытылу шағында қасиеті мол бұл атаң».

Қаптап өрді үстіңнен судан қайтқан бір отар.

Ұшты бір топ пыр етіп қарабауыр-бұлдырық.

«Қуырдақтар кетті-ау» – деп қойды бажам күлдіріп.

Кәрі болар шамасы қара жылан қып-қысқа,

Сумаң қағып асықты көп қауымнан бір тұсқа.

«Аруақтар көрінер жылан болып» – деуші еді,

Әлі ұмытар емеспін, әлі ұмытар мен соны.

Қуанғанда ұмытып, қайғырғанда еске алар,

Бұл адамдар беу, сені.

Күн көзіне мүжіліп сайғақ ағаш қуарған,

Баяғыда айырылған топырағың құнардан.

Атыздардың бойдағы бар ылғалы суалған.

Жібек жолы ең бір кезгі жұрнақта жоқ ізіңнен,

Мұңаяды үн-түнсіз күмбез тамдар мүжілген.

Осы кезде о,ғажап, ұшып өтті төбемнен,

Бір топ аққу тізілген.

(Жалғанар деп түйдім мен жібек жібім үзілген)
Құлап жатқан сайғақты қара жерге шаншып ем,
Бойлап жүре берген-ді,

Жанарымда қуаныш ойнап жүре берген-ді.

Тік шаншылған сайғаққа ақ орамал байладық,

Ақ тудай ол желбіреп, көңілімізді жайладық...

...Тағы келдім.

Ақмешіт келтірілген қалпына,

Күмбездері күн сүйген салтыма сай салтыма.

Пірдің ата-анасын қос күмбез ғып шалқытқан,

Кең Жылойдың әкімі Төкен неткен алтын, ә?!

Төкен аға басынан көп оқиға, көп қызық,

Мұқалмастан өткізіп.

Ата үшін нұр істі тастаған ғой орындап,

Бұрқ-сарқ еткізіп.

«Иман жүзді жігіттер тосты қайыр-қолдарын,

Мен тек қана оларға нұсқап бергем жолдарын» –

Дейді ағам күлімдеп нұр жүзімен жайдары.

Шынында да ағаның тым бөлек-ау тойнағы.

Жасағанды астамдық алғызбайтын жағадан,

Оның кесек мінезін түсінбейді көп адам.

Ей, ағайын айтарым ісіңе адал, мият бол,

Тұңғыш меценаты қазақтың –

Жомарт 5 бабам сияқты ол.

Пірім Бекет мешіті – берер бәрін тілесең,

Өсіріңдер бұл жерге хош иісті гүл әсем.

Аттарыңды бәріңнің атай алмай барамын,

Жылойлық жомарт жігіттер,

Ата қолдап әрдайым, ақ жүрекпен жүр есен !!!

04. 08.2010 жыл.

***
Аманбай тоғай,
Жыңғыл тоғай,
Ақкиіз тоғай,

Шоқпар тоғай...

Тоғай,тоғай көп тоғай.

Тартам алға біріне де тоқтамай.

Туған жер бұл – Бекет Пірім және Мен,

Жем бойында мен білмейтін жоқ маңай.

Бекет бала туған күні бұл жерге,

Барлық нұрын төккен – дейді сүт сәулелі аппақ Ай.

Жағасында табыстырып ғашықты,

Ару Жемім қуаныштан тасыпты.

Тасыпты да арнасынан асыпты.

Жан-жағына құлашын кең жайыпты,

Жайыпты да маңын сумен шайыпты.

Жайқалыпты содан кейін көп тоғай,

Тоғайларды аралаймын тоқтамай.

...Өмірге өмір жалғасты,

Көрегендік былай бопты алғашқы.

Көңіл көншіп тоқталар,

Кеткендерден жоқ хабар.

Ақталынбай ел үміт,

Сол жорықта қалыпты ерлер жеңіліп.

Сонда ерлерді сынай кеп,

Бекет бала жұбатыпты былай деп:

«Жортуылшы

Аман да келер жорықтан,

Жаман да келер жорықтан.

Шегірткеден сірә да,

Егін екпес қорыққан.

Үмітсіздік белгісі,

Болашақтан торыққан.

Жоғалмайды жортқан із,

Тағдырыңа өкпелеп бізге кінә артпаңыз.

Жыртығыңды бүтіндер,
Кездің қашан келерін, өзім айтам күтіңдер!» –
Дегенде әлгі Бүлдіршін,

Тоқтаған-ды үлкендер – дейді аңыз кім білсін?!.

Жем бойының жағалауы оба кіл,

Обалардан көп құпия табамын.

Аратөбе – «Алтын Адам» жатқан жер,

Талай судай адам қаны аққан жер.

Бір мысқалы тимесе де қолына,

Қабірдегі сол алтынмен мақтанды ел...

Өлең құрап отырмадым жоқтан мен,

Топырағың тең ғой сенің мақпалмен.

Оған куә баба қорым – Бақашы,

Бақашыда жатыр рас талайлардың бабасы.

Жер дауында депті менің бір әкем:

«Анау тұрған Бақашы,

Арқамды соған тақашы».

...Меңдекешім,
Қабиболлам,
Аманқосым,
Қонашым,

Мұқан және Өтегенім,
Аман менен Бүркіттей,

Шықты сенен талай ақын Ақтангер.

Жүректері тылсым іздеп жалындар,
Ұмытпаңдар, жерлестерім таныңдар,
Шықты сенен
Боқай менен Қуанғали тәрізді

Ғұламалар, ғалымдар.

Отан үшін бұлдамаған терлерін,

Шықты сенен көп-көп Еңбек Ерлері:

Әкелерім Нұрмағамбет, Әбді және Ақашым.

Жеңгелерім Сәли менен Жанбөпе,

Ақылына көркі сай жалын болып жанды өте.

Қалды артында ескерілмей көп іздер,

Міне, қазақ әйелдері дегізген.

Абзал аға Кісенбай, ал құрдасым Аманжол,

Малбегілер қиындықтан табар жол.

Өрнектейтін әрқайсысын әсем-әсем жыр керек,

Назар, Әбдір, Әбділдамыз бір бөлек.

Тұрдығали, Есенгелді және Келтір тәрізді,

Ағалар мен інілердің тұлғалары тұрды ерек.

Бақашы бар,

Бақа бар.

Қазыбек пен Жанбике,

Жота-жота, жоталар, –

Бәрі біздің аталар.

Алтынтапқан, Қаражар,

Түстігінде Сарқасқаның жалдары ...

Бәрі-бәрі мықты болған талғамы,

Жайлаған жер біздің ауыл шалдары...

Имандылыққа халқы ұйып,

Ұғынған соң хат танып.

Ару Жемін шексіз сүйіп,
Пір Бекетім,
Жыр Бекетім,
Ұлысқа ұран – Әулием,

Маңғыстауға бара жатты аттанып...

Ақмешіт маңында дүниеге келген ақындар:

Меңдекеш Сатыбалдиев, Қабиболла Сыдықов, Аманқос Ершуов, Қонаш Қалдыоразов, Мұқан Мақуов, Өтеген Оралбаев, Аман Жанкеев, Бүркіт Базарбаев, т.б. ғалымдар Қуанғали Қуатбаев, Боқай Қожыров, т.б.

Социалистік Еңбек Ерлері:

Нұрмағамбет Арқабаев, Әбді Дүйсенбеков, Ақаш Мұқамбаев, Сәли Шәкірова, Жанбөпе Мергенбаева, Аманжол Кенжеғарнев, т.б.

Ел басқаруға еңбегі сіңген азаматтардың ауызыма түскендерінің бір тобы:

Әбділда Оразбаев, Назар Ершуов, Әбдір Биманов, Тұрдығали Мәмбетов, Есенгелді Нұршаев, Келтір Шәненов, т .б.

22. 08.2010 жыл.

АМАНБАЙ-АТА, КЕШІР MEHI

1964 жылдың күзінде Құлсары поселкесінен Абай атындағы орта мектепті бітірген соң, Алматы қаласына барып, зоотехникалық-малдәрігерлік институтына түсе алмай ауылға келсем, біздің үй Жем бойындағы Алтынтапқан жайлауында отыр екен. Келе «Коммунизм таңы» кеңшарына көмекші шопан болып орналастым. Кәкем Оспан (әкемді осылай атайтынмын) отарды таңертең өргізіп, түске дейін жайып келеді де, мен түс қайта суатқа айдайтынмын. Бірде көкем өрісте қонып отырған қарақұстың жанынан өтіп бара жатқанда, қарақұс кенеттен жалп етіп ұшып, астындағы асаулау аты үркіп кетеді де абайсыз отырғандықтан атынан құлап түседі. Бірақ жүгенінен айырылмай, шығып кеткен қолын мойнына асып алып, атына өзі мініп ауылға келеді.

Ол мені Қазыбектегі ферма орталығына жұмсап: «ферма меңгерушісі Әбдірге жағдайды айтып, машина сұрап, сынық салатын Қайшыбай қартты алып кел» – деді. Мен әлгі кәкемді жығатын үркек асау атқа міне сап қамшы бастым. Алтынтапқан мен Қазыбектің арасы жиырма шақырымнан кем емес. Жастайымнан тай құнандарға бас білдірген, аламан бәйгеге шауып «бәйге бала» атанған мен бар ашуымды әкемді құлатып қолын шығарған шабдар аттан алып, шауып келемін. Қара терге малшынған ат теңселіп келеді. Алтынтапқан жалынан темен құлаған кезде жолдағы Аманбай тоғайынан ши тартып жүрген кісіні көрдім. Қасында түйесі жайылып жүр. Тұсынан өте берген мені қолын бұлғап шақырса да мен оған қарамай өз жөніммен шаба бердім. Асығыс едім. Сөйткенше болмай «Аманбай жертөлесі» аталатын шұңқырдың жанына келіп қалғанмын. Жертөле жанынан өтетін жол тақтайдай тегіс болатын. Жиырма қадамдай жерден осы тұста жағасы жарқабақтау болып келетін Жем өзені сылдырап ағып жатыр. Жаз мезгілінде үзіліп, бөлек-бөлек қарасуларға айналатын өзеннің арнасы бұл тұста үзілмейді.

Әлгі жертөленің дәл тұсына келгенде шауып келе жатқан атым сүрініп кетті де омақаса құлады. Ол жерде сүрінетін де еш нәрсе жоқ еді. Мен құламай аттың үстінде отырып қалдым. Ат тұмсығымен жер сүзді де мінер қапталға ауып түсті. Ердің үстінде отырып қалғандықтан сол аяғым аттың астында қалды. Аттың бар салмағы аяғыма түсіп ауырсынып кеттім. Аяғым аттың астында қалғандықтан ат тұрған соң барып мен де тұрдым. Бірақ жүгеннен айырылып қалған едім. Шідерлемесең тұсауымен де ұстатпайтын қашаған шабдар сілкініп-сілкініп жіберіп, әлгі ши тартып жүрген адамға қарай жүрді. Ол алдынан шыққанымен оған да ұстатпай кетті.

— Салаумағалайкүм аға, – дедім. Бірақ ол кісі сәлемімді алудың орнына жақсылап тұрып шешемді бір боқтап алды да: «Не болғанын біліп тұрсың ба? Әулиенің тұсынан неге шауып өтесің. Сені құлатқан Аманбай әулиенің әруағы» – деді де өз жөніне жүре берді. Мен өз жөніммен атымның соңына ердім. Бір кезде жүген шұбатылып кетті де талға оратылып қалды. Атымды ұстап мініп алып, қайта шапқанмын...

Есейгенде еске түскен сол өрескел оқиға үшін Аманбай атаның әруағынан кешірім сұраймын. Кейін білсем әлгі жертөле атаның жайлаудан қыстаққа көшкен елден қалып, бір жыл қыстап шыққан баспанасы екен. Жаз шыға ел жайлауға қайта келсе Аманбай атамыз оларды қызыл шырайлы күйінде күліп қарсы алыпты. Жалғыз өзі қыста нені азық қылғанын ешкім білмейді. Басындағы сайғақ ағашта қызыл-жасылды шүберек, орамалдар жалаудай желбіреп тұратын. Ол әрі-бері өткен жолаушылардың, не сырқатынан арылуға келіп түнеген адамдардың Аманбайға деген ықылас-ниеттерінің белгісі болатын...

Кешір мені Аманбай!

Ол кезде мен жас едім,

Қайратыма мас едім.

Мақтағанмен дос едім,

Боқтағанмен қас едім.

Құлағымда әсем үн:

«Бақыт көлін кешемін,

Жұмбағыңды шешемін.

Жалбарынбай ешкімге,

Өзім өз боп өсемін» –

Дейтінмін.

Қиял-жеміс жейтінмін.

Елігіп те желігіп,

Ләззатына кей түннің.

Кезім жоқты жасқанған,
Тылсым күш кеп аспаннан,
Көкке алып кетердей,
Ерекше боп басқаңнан,

Жүретінмін.

Періште өмір сүретінмін,

Пенделерге күлетінмін,

Менсінбей.

Ал бүгінде мазақтаймын өзімді,
Ар алдында азаптаймын өзімді,
Деп: «Сол періште сенсің бе, ей?!»
...Жерге түстім

Тал бесік боп тербетер,

Адам үшін барлық қызық жерде екен...

Бағындырар өмір қатал заңына,

Өткен күндер енді ұстатпас сағым, ә?!

Білмейтіндер қарсы жүзіп опат боп,

Білетіндер ұтады екен бағына.

Ешкім мәңгі отыра алмас патша боп,

Дүниенің тағына.

Қалса болды өзге есімді ұнатып,

Кете берер сені тақтан құлатып,

Кете берер аямастан жылатып.

Сосын сола береді,

Тұрған бағың гүл атып.

...Дүниенің жалғандығын түсінбей,

Жатамыз ғой, жатамыз.

Бұл өмірге тәй-тәй басқан ботамыз.

Ұрпақтары бөскендіктен тек қана,

Болғандардың кейбірінің аты аңыз.

Биліктегі қатыгездік Патша атын шығарған.

Ойланамын, ойланғанмен мен осыны ұға алман.

Биліктегі жұмсақтығың елді еркіне жіберген,

Бұған, бұған жылар ма едің, күлер ме ең?!

«Құлды жіберсең еркіне,

Күнде тышар бөркіңе».

Сана-сезім биік болып, деп ойлаймын бүгін мен,

Дұрыс болар, дұрыс болар заңға ғана жүгінген.

Өмір заңы туамыз да, өлеміз,

Нәпсімізді бірақ әлі билей алмай келеміз.

Байлық қана адамзатты шығара алмас ұшпаққа,

Табиғатпен үндес болу

Сізді жалғыз Жем бойына қыстатқан.

...Бас қатырып не қыламын,

Бәрі пенде өз жемсауын күйткеннің,

Сіз тәрізді әулиелер бірен-саран өйткені.

Кешір мені, Аманбай!

25.09.2010 жыл.

ҚАЙШЫБАЙ ЖЕЗДЕММЕН ӘЗІЛ

Қайшекемнің көрік үйі бар еді,

Құрқылтайдың ұясындай тар еді.

Жем өзені баяу ғана ағатын,

Арғы беті жазықтау,

Бергі беті жар еді.

Ойнайтынбыз жар басында топ бала,

Бірге жүріп барлық қиын шақта да.

Таласып кеп басқан кезде көрікті,

Қара көмір жанатын-ды шоқтана...

Heгe олай істегенімді білмеймін, мектеп директоры Құрманғали ағай беретін тарих сабағынан шыққаннан кейін үйге келіп көрік баса отырып, Қайшыбай жездеммен әзілдескім келді...

Тұрысын да, жүрісін де сынай кеп,

Айттым оған былай деп:

– Ескіліктің қалдығысыз жездеке,

Құрманғали ағай айтты: «Құдай жоқ».

Жинап алып жылға жетер азықты,
Мұхаммедің бұл Құранды
Шыңырауда жазыпты, –

Деген едім.

Ақтарыла көңіл сана бұлағы,

Жездем сонда ағыл-тегіл жылады.

Жылады да өзіне-өзі күбірлеп:

– Ұрпағым-ай,

Ұрпағым-ай адасқан,

Ешкім де жоқ пікіріммен санасқан.

Құдайсыздар бағы жанып бүгінде,

Ал біздерге төніп-ақ тұр қара аспан.

Қарағым-ай,
Қарағым-ай,
Қарағым,

Кінәлі оған заманың.

Жоқ қой менің оған істер амалым.

Кешір Алла, кешіре гөр мейірімді,

Білместігін баланың...

Дәл осылай жалбарынды жездем болса мен үшін,

Тарылмауға болашақта өрісім.

Жылағанын көріп қарттың еңкілдеп,

Деп түсіндім:

«Жеңісім бұл,

Жеңісім».

...Ол оқиға ұмытылды, қиырларға ұштым мен,

Талай дауға, қиындыққа түстім мен.

Жатты айтылып қисынды да, қисынсыз,

Өсек-аяң үстімнен.

Бірақ, бірақ өмір-көштен қалмадым,

Орындалды көп-көп жақсы арманым.

Мұның бәрі маған, маған оң көзі,

Түскендігі Алланың.

Айта алмаймын қатал тағдыр кесімін,

Және ешкімге тигізбедім кесірім.

Шүкірмін ғой, үбірлі де шүбірлі,

Сұрағаны арқасында Алладан,

Менің үшін асыл жездем кешірім.

Құлыңыздың балаң кезгі білместігін кешір, Алла!

13. 10. 2010 жыл.

НЕМЕРЕМЕ ӨСИЕТ

Алдыңда жар, бар үңгір,

Жұтар, мейлің темірсің.

Өзге тілдің бәрін біл,

Өз тіліңмен өмір сүр.

Еріп кетпе дүрмекке,

Тосар тағдыр небір сын.

Өзге тілді құрметте,

Өз тіліңмен өмір сүр.

Бақшаңдағы гүліңді,

Солдырма, бол төзімді.

Жоғалтсаң өз тіліңді,

Жоғалтқаның өзіңді.

Астана, 26.09.2009 жыл.

АҚҚУЛАРЫМДЫ САҒЫНДЫМ

Аққуларым,

Неге келмей кеттіңдер,

Күтуменен өтіп жатыр кеп күндер.

Жағалауды лай басып кетті ме,

Әлде, әлде мұнай басып кетті ме?!

Арман қуып бір қиялға берілсек,

Саған ынтық сезімді ала келуші ек.

Қолымыздан және де жем беруші ек.

Аққу болып ұшты дейтін кезінде,

Бекет-Атам көзіндей бір көруші ек.

Жағалауға соғып және самал жел,

Толқындардан тоқпақ бұрым өрілсе.

Маңғаз еңдер, кербез еңдер өте тым,

Шағалалар жеміңді жеп кететін.

Қанаттардың сусылы да әдемі,

Тамшылардың тырсылы да әдемі.

Әдемі еді сендер жүзіп жүрген жер,

(Сыңар іздеп сыңсуың да әдемі).

Мұз жаратын тұмсығындай кеменің,

Зырқыраған ұшындай боп жебенің.

Аңсап әркез көк айдынды келетін,

Аспандағы тізбектерің әдемі.

Маң даланы тербеп бара жатады,

Ал әуенің, әуенің.

Ей, қымбаттым,

Ей, сымбаттым,

Әдемім...

Көк аспанда аппақ қанат тізілген,

Көк теңізде аппақ маржан сүзілген.

Жанарлардың шарасына сыймайтын,

Пәк нұр дерсің Күн көзінен үзілген.

Ақтауымда көп қуаныш, көп думан,

Табиғаттан жарасымды таптым мән.

Сендер жүрген жерде дәйім бірлік бар,

Күтудеміз,

Тез келіңдер, аққулар!

06.07.2007 жыл.

Білсең егер...

Бақыт деген қасыңда жүр жап-жақын,

Таныр кезде тек кешігіп қалмағын.

Бақыт деген және жүрер тым алыс,

Кездесем деп әйтеуір бір, ете гөр тек жұбаныш.

Оны табу ебін білсең жеп-жеңіл,

Сылдырындай бұлақтың,

Сыңғырындай теңгенің.

Десең егер тереңіне дүниенің сүңгиім,

Оны табу – шын бақытты тым қиын.

Білмейді ешкім бақыт деген не өзі,

Сыздап шығар шиқан ба, алынбаған өңезі.

Айтшы досым, білсең егер бақыт деген не өзі?

Шын мәнінде не екенін, білмейді ешкім, білмейді,

Теңеу таппай қалған кезде: «жұпар иіс гүл» – дейді.

Кең дүниеде бос жібермей уақытты,

«Бақытсызбын» – деп жүргендер бақытты.

Кейде әсем,
Кейде сұп-сұр көрінеді айнала,
Бақыттылық,

Бақытсыздық шартты ұғым жай ғана.

Өзі бақыт жарық дүниеге келгеннің,

Өзі бақыт ажалыңнан өлгеннің...

Солай досым!..

Адам деген кірпияз,

Түсінбейтін қырлар көп.

Ашылмайтын құпия,

Айтылмайтын сырлар көп.

Бір сәттей-ақ көз ілген,
Өтеді өмір, өтеді,
Соның бәрі өзіңмен,

Көрге бірге кетеді.

Түсінем деп қырларды,

Құпияны ашам деп.

Айтамын деп сырларды,

Сым пернесін басам деп.

Небір ғалым, данышпан,

Жер жаратын атағы.

Орағытып алыстан,

Қателесіп жатады.

Көңілге кеп тоқығым,

Соғып жүрек қаттырақ.

Бірін соның оқыдым,

Түк түсінгем жоқ бірақ.

Түсіп баба жолына,

Деп дәстүрім сезілсе.

Қалам алып қолыма,

Жаздым сосын өзімше.

Айтылмайтын сырларды,

Қойдым ба айтып білмедім.

Мендік нәзік жырларды,

Бір нақұрыс тілдеді.

Ойысына даланың,

Ойы жатып үйелеп.

Ақ сәулесін сананың,

Тастады әбден күйелеп.

Қара тура көзіме,

Пешенеңе жазған ол:

Бұйырады өзіңе,

Өзгелерге қазған ор.

Ей, оқырман, сезіп ал:

Ашылмайтын құпия –

Ашылатын кезі бар.

Айтылмайтын құпия –

Айтылатын кезі бар.

27.11.2005 жыл.

ҚАРАТӨБЕ

(Қаратөбе – Маңғыстау халқының тарихынан ерекше орын алатын жер. 1998 жылы осы жерде Шотан, Абыл, Досан аруақтарына арналып ас берілді.)

Қаратөбе,

Қаратөбе,

Қаратөбе!

Маңғыстауда ерекше дара төбе.

Біздер үшін қасиетті киелісің,

Дем беретін әр кезде сүйенішім.

Сенде ақыным, батырым Абыл, Досан,

Сан ой келер басыма дамылдасам.

Сенде алғашқы адайлық болған сиаз 1 ,

Сол сиязда 6 Хан болған Тобанияз.

Сырға толы әр тасы бұл араның,

«Қаратөбе» жазылар романым.

Маңғыстауды Адайға киелі мекен жер еткен,

Көшіріп Мұңалжарынан,

Жем, Сағыз, Қобда, Електен:

Атағозы батырдың найзасының ісі дер,

Лабақ-дүлей батырдың түнеріңкі сұсы дер.

Қожамбеттей палуан білегінің күші дер,

Шотан мінген шұбар ат тұяғының ұшы дер.

Осыдан-ақ бұл халық көп нәрсені түсінер.

Бұл мекенде алда да өтер небір кісілер,

Бұл мекенде алда да небір шәрбат ішілер.

Шотан мінген шұбардай құйрық-жалы төгілген,

Бұл мекенде алда да талай тұлпар кісінер.

Ұрпақ үшін алысып, сый қалдырған маған мол.

Баба рухы тұрғанда адаспайтын табам жол.

Халық болып ұйыған Тобекеңді Хан сайлап,

Қасиетті, киелі Қаратөбем аман бол,

Қаратөбем аман бол!!!

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙