Ақша жұмсау өнері: Мағыналы да бай өмір сүруге арналған қарапайым таңдаулар
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
Жалғызмүйізім Келлиге (Kellie) арналады
Автордың ескертпесі
Мен «Ақша психологиясы» («The Psychology of Money») кітабын жазған кезде, байлық пен инвестициялау (investing) туралы қалай ойлайтынымызды, сондай-ақ толықтай рационалды (rational) деп көрсететін шешімдерімізге эмоциялар мен әлеуметтік қысымның қалай әсер ететінін зерттегім келді.
Мына «Ақша жұмсау өнері» («The Art of Spending Money») кітабы — соның заңды жалғасы.
«Ақша психологиясы» байлықты қалай арттыруға болатынына назар аударса, «Ақша жұмсау өнері» оны қалай пайдаланатынымызға баса мән береді.
Екі кітаптың да ешқайсысы ақшаңызбен не істеу керектігін айтпайды, өйткені әркім әртүрлі. Бұл екі кітап та ақшаны пайдалану кезінде басымызда не болатынын түсінуге тырысады. Ал бұл мәселеде бәріміз дерлік бір-бірімізге ұқсаспыз.
Екі кітапқа да бірдей негізгі идея тән: ақша дегеніміз сандардан бұрын, оқиғалар туралы — бұл өзімізге не маңызды екені, бізді не бақытты ететіні және табысты қалай өлшейтініміз жайлы өзімізге айтатын оқиғаларымыз.
Ақша жұмсау — ғылымнан гөрі өнерге жақынырақ. Мұнда универсалды формула да, бекітілген ережелер де жоқ. Бір адамға қуаныш сыйлаған нәрсе, екінші адамның көңілін қалдыруы мүмкін. Сондықтан, инвестициялаудағы сияқты, өз эмоцияларымызды — бұрмалаушылықтарымызды (biases), үміттеріміз бен қорқыныштарымызды түсіну бізді ақылға қонымды шешімдер қабылдауға бағыттай алады. Ал ол шешімдер біздің кім екенімізді, нені бағалайтынымызды және қалай өмір сүргіміз келетінін көрсетеді.
Егер «Ақша психологиясы» бізге еркіндікке қалай қол жеткізуді үйретсе, бұл кітап сол еркіндікті барынша тиімді пайдалануды үйренуге арналған.
Ал, бастаймыз.
Кіріспе: Қарапайым өмірге ұмтылыс (Introduction: The Quest of the Simple Life)
Д-р Дэн Гудман (Dr. Dan Goodman) бірде көзілдіріктен құтылғысы келген әйелге көздің ЛАСИК (LASIK) отасын жасаған болатын. Науқас бірнеше аптадан кейін тексерілуге көңіл-күйі түсіп, қатты торығып келді. Ол бұл ота оның өмірін құртты деп мәлімдеді.
Бұл емшарада ешқандай кінәрат болмаған еді — ол көптеген жылдардан бері алғаш рет көзілдіріксіз анық көре алды. Гудман қадала сұрады: Онда мәселе неде?
Науқас көзілдірігінен арылған соң күйеуі оны бұрынғыдан да тартымдырақ, ал әріптестері оны ақылдырақ көреді деп күткенін айтты. Ал олардың олай қабылдамағанын, махаббат пен құрметтің көзілдірік сияқты үстірт нәрсеге негізделмейтінін түсінген сәтте, оның үміті күл-талқан болды.
«Сізде мен көмектесе алмайтын мәселе бар екен», — деді оған Гудман. — «Мұны ертерек түсінбегеніме өкінемін». Біреудің өмір бойы қаладым деп ойлаған нәрсесіне қол жеткізіп, артынша бақыттың бастапқыда ойлағаннан әлдеқайда күрделі екенін түсінгеніне куә болу адамды таңғалдырады.
Және, уа, құдайым-ай, бұл ақшаға қатысты сондай рас қой. «Қалағаныңды алып, бірақ мұқтаж болған нәрсеңе қол жеткізе алмаудан өткен жаман ештеңе жоқ» деген көне мәтел бар. Бұл көптеген адамдардың ақшамен және табыспен қарым-қатынасын нақ сипаттайды. Егер сіздің бағыңыз жанып, қалағаныңызға (ақшаға) қол жеткізсеңіз де, оның сізге шын мәнінде мұқтаж нәрсе (отбасы, достар, денсаулық, өзіңізден де зор бір нәрсенің бөлшегі болу) емес екенін түсінуіңіз әбден мүмкін. Содан кейін көңіліңіз қалады. Бұдан жаман не болуы мүмкін? Бұл кітап ақша жұмсаудың электрондық кестелер (spreadsheets) мен сандармен өте аз байланысы бар екендігін, керісінше оның психологиямен, қызғанышпен, әлеуметтік талпыныстармен, өзіндік болмыспен, өз-өзіне сенімсіздікпен және қаржы саласында тым жиі назардан тыс қалатын өзге де тақырыптармен өте тығыз байланысты екенін баяндайды. Ақша бақытты сатып ала ала ма? Иә.
Ақша жұмсау сізді бақыттырақ ете ала ма? Иә. Бірақ бұл көптеген адамдар ойлағаннан әлдеқайда күрделі. Сандардың, диаграммалар мен деректердің арасында адам санасының бейберекеттігі мен абсурдтығы жатыр. Ақша — егер оны қалай пайдалану керектігін білсеңіз, жақсырақ өмір сыйлай алатын керемет құрал. Бірақ оны қалай пайдалану керектігін білу — оны қалай табу керектігін білуден мүлде бөлек нәрсе. Уинстон Черчилль (Winston Churchill): «Алкоголь менен алғаннан гөрі, мен алкогольден әлдеқайда көп нәрсе алдым» деген әйгілі сөзін айтқан. Дәл сол қисынмен: мен өздері ақшадан алған пайдадан гөрі, ақша олардың бар болмысын көбірек сорып алған бай адамдарды көрдім, өйткені олар оны өздерін бақыттырақ ету үшін қалай пайдалану керектігін мүлде түсінбестен, бүкіл өмірін тек ақша соңынан жанұшыра қуумен өткізді. Мен сондай-ақ табысы төмен адамдардың өздерінде бар аз ғана ақшадан орасан зор құндылық ала білгенін, оны өздерін бақытты ететін нәрселерге көбірек қол жеткізудің тетігі ретінде пайдаланғанын көрдім. Маңыздысы — міндетті түрде қанша ақшаңыз бар екендігінде емес. Маңыздысы — ақша мен бақыт арасындағы байланысты біз ойлағаннан әлдеқайда күрделендіре түсетін психология мен мінез-құлықты түсінесіз бе және оны бақылай аласыз ба, міне сонда.
Бұл бақылаудың сіздің жеке өміріңізге әсер етуінің сан алуан жолдары бар. Қатарластарының құрметі мен тамсанысына бөленемін деген оймен шамасы келмейтін қымбат көлікті сатып алатын ақшасыз жас адам туралы ойлап көріңізші.
Немесе өмір бойы тынбай жинақтаған, бірақ зейнетке шыққанда қисынды мөлшерде ақша жұмсауға дәті бармайтын адамды алайық, өйткені «жинақтаушы» ұғымы оның болмысының ажырамас бөлшегіне айналып кеткен.
Немесе екі бөлмелі үйдің алғашқы жарнасына ақша жинап жүрген, бірақ үш бөлмелі үй сатып алған досын көріп, үміт-талаптары кенеттен шарықтап кеткен жас жұбайларды қараңыз.
Ешқашан өзіндегіні жеткілікті деп сезінбейтін ауқатты кәсіпкер әйел.
Әрқашан өзінде барды мол деп сезінетін табысы төмен жұмысшы. Бұл тақырыптардың ешқайсысының да электрондық кестелерге немесе сандарға қатысы жоқ. Олар бұдан әлдеқайда шатасқан әрі күрделі. Мұның барлығы — психология, әлеуметтану және әр адамның әртүрлі екенін түсіну. Әркімнің бастан өткерген тәжірибесіне, кім болғысы келетініне және басқалар мен туралы не ойлайды деп топшылайтынына сүйене отырып, өмірден барынша жақсы өтуге және әлемді өздігінше ұғынуға тырысып жатқанын түсіну.
Мектепте қаржы пәні таза формулалары мен қисынды қорытындылары бар ғылым ретінде оқытылады. Бірақ шынайы өмірде ақша — бұл өнер. Колледжде оқып жүргенімде мен Лос-Анджелес (Los Angeles) қаласындағы бес жұлдызды қонақүйде көлік қоюшы (valet) болып жұмыс істедім. Бір күні біз қаланың дәулетті элитасына арналған, тек арнайы шақыртумен ғана кіретін салтанатты жиһаз көрмесін өткіздік.
Бір кісі көлік қою бекетіне шығып, досына өзінің креслоға жаңа ғана 21 000 доллар жұмсағаны туралы айтып тұрды. Менің бірнеше әріптесім және мен мұны естіп қалып, есімізден тана жаздадық. Орындыққа — кәдімгі орындыққа — соншама ақша жұмсау біз үшін ақылға сыймайтын нәрсе еді.
Әлгі кісі біздің аң-таң болған жүзімізді көріп: «Жігіттер, түсінемін. Бұл — ақылсыздық. Бірақ ақшаң болған кезде, сен осылай істеуге тиіссің», — деді.
Маған оның осы сөздерді таңдауы қатты қызық көрінді. «Істеуге тиіссің». Оған бұл орындық шынымен ұнады ма? Әлде ол қоғамның өзіне нені ұнатуға тиіс екенін және ақшасын қалай жұмсауы керектігін айтқан үкіміне соқыр түрде еріп жүр ме?
Сол сәтте бір күні бай болуды армандаған он тоғыз жастағы бозбала ретінде былай ойлағаным есімде: Мен де бір күні осылай істеуім керек пе? Мен достарыма орташа бір отбасының жарты жылдық табысына пара-пар келетін ұсқынсыз орындықты сатып алғанымды айту үшін колледжде ұзақ сағаттар бойы бас алмай оқып, ондаған жылдар бойы мансап жолында жан беріп, жан алысуым керек пе?
Бұл мені шынымен бақыттырақ етер ме еді?
Мұның бәрін санама тоқыған сайын, менің реакциям таңғалудан келемеждеуге, одан әрі әлгі адамды іштей аяуға дейін өзгергені есімде.
Мен осындай адамдардың көбімен таныстым. Олардың көбінде көбірек иеленуге деген тұрпайы әуестіктен өзге, бұл байлықты не үшін қалайтынын шынымен түсінбей, оның соңынан мақсатсыз салпақтап жүгіру байқалатын сияқты еді. Олар ақша табуға өте шебер болатын. Бірақ сол ақшаны мағыналы әрі жақсырақ өмірге айналдыру қабілеті, ең жақсы дегенде, өте мардымсыз болып көрінді.
Әрине, басқа да жол бар. Көптеген адамдар ақшаны өмірде өздерін шынымен бақытты ететін нәрселерге қол жеткізу құралы ретінде пайдалануды түсінді. Бірақ креслосы бар әлгі бай кісінің айтқаны дұрыс еді: Қоғам бізге ақшамен не істеуге тиіс екенімізді айтқанымен, ол әрдайым одан барынша пайда көру үшін істеуге тиіс нәрсеміз бола бермейді.
Бұл біздің кінәміз емес. Эволюция мен әлеуметтік күштердің жиынтығы бізге — көбінесе айқайлап тұрып — нені қалауымыз керек екенін айтады: басқа адамдарға қарағанда көбірек ақша, өзгелерден үлкенірек заттар, басқаларға қарағанда жылтыраған қымбат ойыншықтар. Кейде біз шынымен де соны қалаймыз және соның соңынан түсуіңіз керек. Бірақ көбінесе біз адамдарға қаншалықты көп ақшамыз бар екенін көрсету үшін ақша шашу — тақырға отырудың ең төте жолы және құрметке қол жеткізудің тым қымбат тәсілі екенін түсінеміз. Нәтижесі көбінесе көңіл қалу болады.
Дегенмен, менің ойымша, ақшаны жақсырақ өмір құру үшін пайдалануға әбден болады.
Менің ойымша, жақсы заттарды сатып алу сізге қуаныш әкеле алады.
Мен өршілдікті, қажырлы еңбекті және бәрінен бұрын — тәуелсіздікті жақсы көремін.
Бірақ жиырма жыл бойы ақша туралы қалам тербегеннен кейін, көпшілігіміздің ақшадан шын мәнінде не қалайтынымызды немесе оны мәртебе мен жетістіктің өлшемінен артық нәрсе ретінде қалай пайдалану керектігін білуде қаншалықты дәрменсіз екеніміз мені үнемі қайран қалдырады. Анықтап айтып өтейін: Бұл кітаптың басым бөлігі — өз өмірімдегі ақша мен бақыт арақатынасын ұғынуға тырысқан кездегі жеке ой-толғамдарым. Егер ата-аналардан балаларына не тілейтінін сұрасаңыз, көбісі: «Мен олардың жай ғана бақытты болғанын қалаймын», — дейді.
Олардың бай әрі табысты болғанын қалайсыз ба? «Әрине, сөзсіз», — дейді олар, — «бірақ ең бастысы, мен олардың жай ғана бақытты болғанын қалаймын». Бұл — тамаша пайым. Бірақ дәл сол ата-аналардың көбі өз өмірлерінде бақытты құрбан ете отырып, ақша мен мәртебенің соңынан қуады. Бәлкім, ата-аналардың балаларына табыстан гөрі бақытты көбірек тілейтін себебі — біреуінің соңынан соқыр түрде қуып, екіншісінен айырылудың жағымсыз салдарын өз көздерімен көргендіктен шығар. Өмір сүрген ең ықпалды психологтардың бірі Карл Юнгтен (Carl Jung) бірде: «Адам санасында бақытты қалыптастыратын негізгі факторлар ретінде нені қарастырасыз?» — деп сұраған екен. Юнг оларды былайша тізіп шықты: Жақсы физикалық және психикалық денсаулық.
Неке, отбасы және достық сияқты жақсы жеке әрі жақын қарым-қатынастар.
Өнер мен табиғаттағы сұлулықты қабылдау және түйсіну қабілеті.
Қолайлы өмір сүру деңгейі және қанағаттандыратын жұмыс.
Өмірдің қиын-қыстау құбылмалылығына сәтті төтеп бере алатын философиялық немесе діни көзқарас. Ақшаның болуы осы тармақтардың кейбіріне қалай әсер ете алатынын көруге болады. Бірақ ақшаның өзі — әсіресе оның тым мол болуы — бұл аталған тармақтардың біріне де жатпайды. Бұл кітап сізге ақшаны қалай жұмсау керектігін үйретпейді. Егер мен (немесе кез келген өзге біреу) оны үйрете алсақ, бұл туынды «Ақша жұмсау ғылымы» (The Science of Spending Money) деп аталар еді. Бірақ мені ақша жұмсау өнері көбірек қызықтырады. Өнерді бәріне бірдей жарай беретін әмбебап қалыпқа сыйғызу мүмкін емес. Өнер — күрделі, көбінесе қайшылыққа толы және ол сіздің болмысыңызды айқындайтын айна бола алады. Ақша жұмсау өнері даралық, ашкөздік, қызғаныш, мәртебе мен өкініш сияқты ұғымдарды қамтиды. Бұл кітап дәл осы тақырыпқа арналған.
Мен ақша жұмсау өнерін бірнеше қырынан қарастыруға тырысамын. Дегенмен, сіз олардың арасынан бірнеше ортақ заңдылықтарды табасыз: Ақшаны пайдаланудың екі жолы бар. Біріншісі — жақсы өмір сүрудің құралы ретінде пайдалану. Екіншісі — өзіңді өзгелермен салыстыруға арналған мәртебе өлшемі ретінде қолдану. Көптеген адамдар біріншісіне ұмтылғанымен, өмір бойы екіншісінің соңынан қуып өтеді. Ақша — бұл сіз пайдалана алатын құрал. Бірақ егер абай болмасаңыз, ол сізді пайдалана бастайды. Ол сізді аяусыз және көбінесе өзіңізге білдірмей құлы етеді. Көптеген адамдар үшін ақша — әрі қаржылық актив (financial asset), әрі психологиялық міндеттеме (psychological liability). Байлыққа деген соқыр құмарлық сіздің болмысыңызды жаулап, мінез-құлқыңызды бақылауға алып, өміріңізге шынайы бақыт әкелетін құндылықтарды ығыстырып тастауы мүмкін. Ақша жұмсау бақыт сыйлай алады, бірақ бұл көбінесе жанама жолмен жүзеге асады. Ақшаның өзі бақыт сатып алмайды, бірақ ол тәуелсіздік пен өмірлік мақсат табуға көмектесе алады — егер оларды дамыта білсеңіз, бұл екеуі де бақытты өмірдің басты құрамдас бөлігі болып табылады. Үлкен, әдемі үй сізді бақыттырақ етуі мүмкін, бірақ бұл көбінесе достарыңыз бен отбасыңызды қонаққа шақыруға ыңғайлы болғандықтан ғана, ал шын мәнінде сізді бақытты ететін — сол достарыңыз бен отбасыңыз. Тұрақты бақыт қанағатшылдықта жатыр, сондықтан ақша мәселесінде ең бақытты адамдар — бұл ол туралы ойлауды доғарудың жолын тапқандар. Сіз ақшаны бағалай аласыз, оның қадірін түсініп, тіпті оған тәнті бола аласыз. Бірақ егер ақша ойыңыздан бір сәтке де шықпаса, бұл оның сізді бақылауына алған дертке айналғанын білдіреді. Ақшаны ең дұрыс пайдалану — оны өзіңіздің кім екеніңізді айқындау үшін емес, өз мүмкіндіктеріңізді арттыру құралы ретінде қолдану. Егер сіз жақсы өмірдің қандай болатынын нақты елестете алмасаңыз, «ақшасы көбірек өмір» — ең оңай болжам болып көрінеді. Бірақ бұл кейде түпкі терең мәселелерді бүркемелеуі мүмкін. Ақшаның қолмен ұстауға болатын соншалықты нақты дүние болғаны сондай, оны мақсат ету өте оңай, ал оған ұмтылу — жанына не нәрсе азық болатынын әлі таппаған жандар үшін ең аз қарсылық көрсететін жолға айналуы мүмкін. Қажеттілік пен құмарлық
Әрбір адам ақшаны өзін бақытты ететіндей етіп жұмсай алады. Бірақ мұны қалай жасау керектігі туралы әмбебап формула жоқ. Мені бақытты ететін жақсы заттар сізге ақылға сыймайтын болып көрінуі мүмкін, және керісінше. Қандай өмір салтын ұстану керектігі туралы пікірталастар көбінесе әртүрлі мінезге ие адамдардың бір-бірін тыңдамай, өз дегенін айтуынан әрі аспайды. Жазушы Люк Бергис (Luke Burgis) мұны басқаша түсіндіреді: «Жаратылыс ретіндегі негізгі қажеттіліктерімізді қанағаттандырғаннан кейін, біз адамзаттық құмарлық әлеміне қадам басамыз. Ал нені қалайтыныңды білу нені қажет ететініңді білуден әлдеқайда қиын». Өзінің 1907 жылы жарық көрген «Қарапайым өмірге ұмтылыс» (The Quest of the Simple Life) атты кітабында Уильям Доусон (William Dawson) Лондон (London) қаласындағы замандастарының көпшілігі бүкіл өмірін ақша мен жетістікке арнағанымен, өздерін бақытсыз сезінгендері туралы жазады. Ал ауылдық жерде қарапайым өмір сүргендер, керісінше, әлдеқайда көңілді әрі шат-шадыман болған.
Оның негізгі байқауы мынау болды: көбірек ақша табуға ұмтылғандар шын мәнінде сол ақшаның тұтқынына айналған. Олардың байлыққа деген құмарлығы соншалық, ол олардың сана-сезімін, қарым-қатынасын және өмір сапасын толық бақылауында ұстады. Олардың жақсырақ өмір сүру үшін таңдаған стратегиясы көбінесе өздері бас июге мәжбүр болған көзге көрінбейтін диктатор секілді идеологияға айналып кетті. Олар бақыттырақ болу үшін көп ақшаға ие болғысы келді. Бірақ ақша оларға ақша туралы ойламау қабілетінен басқаның бәрін сатып алып бере алды, бұл тоқтаусыз үрейге, ал ол өз кезегінде бақытсыздыққа алып келді. Бұл бір тұйық шеңбер еді. Және олардың көбі мұны байқамады да.
Кейде сіз ақша жұмсайтын заттардың сіздің мінез-құлқыңызға ықпалы сонша, заттарға сіз иелік етіп отырсыз ба, әлде заттар сізге иелік етіп отыр ма — ажырату қиынға соғады. Бенджамин Франклин (Benjamin Franklin) мұны өте дәл сипаттаған: «Көптеген адамдар ләззат сатып алып жатырмын деп ойлайды, ал шын мәнінде олар өздерін оның құлы етіп сатып жатады». Доусон ең мінсіз өмір қарапайым өмір екенін жазды. Қарапайым өмірдің өзі сәнді үйлермен, салтанатпен және түрлі қызықтармен көмкерілген ысырапшыл болуы да мүмкін. Бірақ оның қарапайым болатын себебі — мұнда ақша сізге қызмет етеді, керісінше сіз оған емес. Сіздің қандай өмір салтын таңдағаныңыз маңызды емес дерлік — ең бастысы, сіз оның сыртқы жылтырағына құмартпай, оны шынымен саналы түрде таңдауыңыз керек. Доусон өзінің мақсаты жай ғана нәпақа табу (күнкөріс жасау) емес, мәнді өмір сүру екенін, және тек ақымақ қана қиялындағы жақсырақ өмірге шексіз ұмтыламын деп өзінің шынайы өмірін құрбан ететінін жазды. Өзіңіздің қарапайым өміріңізге ұмтылу — оны қалай сүруді таңдасаңыз да — өзіңізді терең түсінуден және сараптаудан басталады. Біз бұл сапарды келесі тарауда ортаға сыймайтын, оғаш балаларды түсіну туралы оқиғадан бастаймыз.
Жеткілікті ақпарат болғанда кез келген мінез-құлық қисынды болады
Ақшаны неге жұмсауға тұратыны туралы пікірталастардың көбі — іс жүзінде әртүрлі өмірлік тәжірибесі бар адамдардың бір-бірін тыңдамай, өз дегенін айтуы ғана.
Маған ұнайтын маңызды бір сұрақ бар: Сені осындай сенімге алып келген, мен бастан өткермеген қандай тәжірибең бар? Егер мен де сенің көргеніңді көрсем, дәл осылай сенер ме едім?
Бұл өмірдегі көптеген нәрсеге қатысты. Соның ішінде ақшаға да.
Ақша жұмсаудағы ең маңызды тақырып, әрі ұшы-қиырсыз қаржылық өкініш пен түңілуге себеп болатын нәрсе — бұл істің жалғыз «дұрыс» жолының болмауы. Әрбір адамды бақытты әрі толыққанды ететін шығындардың әмбебап заңдылықтары жоқ.
Менің ақша жұмсағанды ұнататын нәрсем сіз үшін ешқандай мағынасыз болуы мүмкін. Менің үрейім сіздің қуанышыңыз болуы ықтимал. Сіздің мақсатыңыз менің ең айналып өткім келетін нәрсем болуы мүмкін.
Мынадай сөз бар: Сөзді қате айтқаны үшін ешқашан ешкімді келемеж етпеңіз, өйткені бұл оның ол сөзді оқу арқылы үйренгенін білдіреді. Осыдан шығатын салдар: Адамның ақшаны қалай жұмсайтынын ешқашан келемеж етпеңіз, өйткені ол бұны өмір сүру арқылы үйренді.
Әрбір адам — өзінің қайталанбас өткен өмірінің жемісі. Адамдардың неліктен олай ақша жұмсайтынын түсіну үшін, олардың өмірлік тәжірибесіне терең бойлау керек.
Менің күйеу балам — әлеуметтік қызметкер (social worker). Ол қайыршылықтың ең төменгі деңгейінде өмір сүретін және патронаттық жүйеге (foster system) қайта-қайта түсіп шығатын толық емес, отбасы бүлінген үйлердің балаларымен жұмыс істейді.
Бұл балалардың көбі мектепте қиналады. Олардың тәртібі нашар. Сабақты жібереді. Тыншып отырмайды. Ойын алаңында төбелеседі. Олар болашаққа назар аудара алмайды.
Адамдарға бұл балалардың мінез-құлқын сынап қана қоймай, түсінбей басын шайқау өте оңай.
«Неге бұлай істейсің?» «Тәртібіңді түзесең, болашағың жақсаратынын неге түсінбейсің?» «Бұл дұрыс нәрсе деп қалай ойлайсың?»
Бірақ патронаттық отбасы жүйесінде мынадай сөз бар: Жеткілікті ақпарат болғанда, кез келген мінез-құлық қисынды болады.
Бұл балалардың кейбіреулері үйде не көргенін — белгісіздікті, қауіпсіздіктің, махаббат пен назардың жоқтығын түсінгенде, олардың мінез-құлқы қисынды көріне бастайды. Олар үнемі аман қалу режимінде (survival mode) өмір сүреді және басқа балалар әдеттегідей қабылдайтын қарапайым әлеуметтік дағдыларды ешқашан үйренбеген.
Сіз олардың бұл әрекетін қолдағыңыз немесе ақтағыңыз келмейді. Бірақ әлемге олардың көзімен қараған бойда, сіз бен маған жат көрінетін шешімдерді неліктен қабылдайтынын тез түсінесіз.
Жеткілікті ақпарат болғанда, кез келген мінез-құлық қисынды болады — соның ішінде ақшамызды жұмсаудың әртүрлі тәсілдеріне қатысты мінез-құлық та.
1920-жылдардың аяғында Америка (America) толық әлеуметтік және экономикалық циклдің соңында тұрды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың күйреуінен кейін күйреткіш рецессия (recession) орнады. Содан кейін, онжылдық азаптан соң — ақырында — адамдар «Дүркіреген 20-жылдар» (Roaring ’20s) деген атау берген экономикалық өрлеудің рахатын көрді.
«Дүркіреген» деген сөз бұл жерде аздық етеді — бұл нағыз ойын-сауық тойы болды. 1920-жылдардың ортасындағы бес жыл бойы экономика арзан қарыздармен, қор нарығындағы көпіршікпен (stock market bubble) және контрабандалық алкогольмен (bootlegged liquor) желпінді.
1928 жылдың маусымында синдикатталған шолушы Роберт Куиллен (Robert Quillen) газетке 14 сөзбен өте қарапайым әрі маңызды нәрсені сипаттайтын тақырып жазды:

Мәселе осында. 1920-жылдардың аяғында жаңа көліктермен, жаңа киімдермен, жаңа ойыншықтармен байлықты көрсетуге деген ұмтылыс — бұған дейінгі кедейлік пен белгісіздікке берілген реакциядан туындаған еді.
Егер сіз бір кездері шектеуде болғаныңызды сезініп, кейін кенеттен бостандыққа шықсаңыз, әдеттегі реакция — жоғалтқан уақыттың орнын толтыру үшін алға қарай жанталаса жүгіру болып табылады. Тарихшы Фредерик Льюис Аллен (Frederick Lewis Allen) сол дәуір туралы былай деп жазды:
Кенеттен босатылған демалысшы сияқты, ел өзінің қазіргісінен де көбірек рахаттануы керек деп есептеді және өмір бос, ештеңе де айтарлықтай маңызды емес деп ойлады. Бірақ сонымен бірге, ойнай берген де жөн еді — көпшілікке ілесу, көпшіліктің көңілін көтеріп жатқан жаңа ойыншықтарды қолға алу керек болды.
Адамдар жабайы, тұрақсыз шығындарды ақтаған сияқты болды, өйткені олар ауыр жылдардағы шеттетілу мен басылудың орнын толтырып жатты. Олар әділетсіздікті түзеп жатқандай, кек алып жатқандай сезінді. Олар сандарды есептеп, бұл дұрыс қадам деп шешкендіктен есіріп ақша жұмсаған жоқ. Олар эмоциялық жараны емдеуге тырысты.
Бұл мінез-құлық уақытқа бағынбайды және көп нәрсені түсіндіреді.
Менің бір жақын туысым тым кедей әрі толық емес отбасыда өсті, барлық жағынан шеттетілді. Кейін ол табысты кәсіпкер болды. Қызы колледжге түсуге дайындалып жатқанда, ол оған: «Өзің түскен ең қымбат оқу орнын таңда», — деді. Қызын қымбат оқу орнына жіберу ол үшін еңсерген қиындықтарының сондай қуатты символы болғаны сонша, оның санасында мүмкіндігінше ең ақылға сыймайтын бағаны төлеуді жөн көргендей еді. Жоғары оқу ақысы оның өмір жолына мақтанышпен қарауға мүмкіндік беретін әлеуметтік трофей (social trophy) іспетті болды.
Егер сіз олай шеттетіліп өспеген болсаңыз немесе басқаша шеттетілсеңіз, бұл сізге түсініксіз болуы мүмкін. Бірақ мәселе де осында: біреудің тұлғалық болмысының пияз қабығы сияқты қабаттарын аршып, оның нақты не нәрсеге қол жеткізуге немесе қандай бос кеңістікті толтыруға тырысып жатқанын анықтамайынша, көптеген шығындар мүлдем қисынсыз болып көрінеді.
Өткен өміріңіздің ақша жұмсау шешімдеріне қалай әсер ететіні адамға байланысты қарама-қайшы нәтижелермен, әртүрлі формада көрінуі мүмкін. Танымал қаржылық ағартушыға айналған бұрынғы мектепке дейінгі білім беру мұғалімі Тиффани Алич (Tiffany Aliche) бірде өзінің «жарақаттан кейінгі кедейлік синдромынан» (post-traumatic broke syndrome) зардап шегетінін айтқан еді. Бұл оған тапқан жаңа байлығын жұмсауды қиындатты.
«Мен ұзақ уақыт бойы тақыр кедей болдым және бұл өте ауыр тиді, сондықтан мен соған қайта оралудан қорқамын», — дейді ол.
Егер сіз өзіңіздің немесе басқа адамдардың ақша жұмсау әдеттерін түсінуге тырыссаңыз, адамдар ақшаны тек қызықты немесе пайдалы деп санайтын нәрселерге жұмсамайтынын түсінуден бастауыңыз керек. Олардың шешімдері көбінесе өмірлік әлеуметтік және психологиялық тәжірибелерін көрсетеді. Ал өмірлік тәжірибе адамнан адамға өте қатты ерекшеленетіндіктен, сізге қисынды көрінген нәрсе маған ақылға сыймайтын болып көрінуі мүмкін және керісінше.
Колледж дипломына қыруар ақша жұмсау бір адамға далаға шашылған ақшадай көрінсе, екіншісіне талқылауға жатпайтын міндетті талап, ал үшіншісіне әлеуметтік сатымен көтерілудің шыңдағы белгісі сияқты сезілуі мүмкін. Бірдей өнім әртүрлі адамдар үшін мүлдем өзгеше мағынаға ие.
Бұрыннан келе жатқан бай отбасында (old-money) өскен адам үшін Ламборгини (Lamborghini) арзан эгоизмнің символы болуы мүмкін; ал түгі жоқ болып өскендер үшін бұл көлік үлкен жетістікке жеткеніңнің басты символы болып қызмет етуі мүмкін.
Ешкім бұл сұрақтардың жалғыз дұрыс жауабы бар сияқты кейіп танытпауы керек, өйткені олар әртүрлі адамдардың әртүрлі психологиялық қажеттіліктерін толтырады.
Аптасына жүз сағат жұмыс істейтін және өз жұмысын жек көретін заңгер өзінің айлық жалақысының қандай азаппен келгенін өтеуге тырысып, ақшаны оңды-солды шашуға ұмтылуы мүмкін. Мен жылдық бонусын алған инвестициялық банкирден (investment banker) тезірек ақшасын шашқан адамды көрген емеспін. Түнгі сағат 3-ке дейін 12 ай бойы Эксель (Excel) моделдеуінен кейін, сізде берген құрбандықтарыңызды өтеп, бұның босқа кетпегенін өзіңізге дәлелдеуге деген қатты ұмтылыс пайда болады. Бұл су астында бір минут ұсталған адамға ұқсайды — олар су бетіне шыққанда жайбарақат дем алмайды; олар ауаны қармап, алқына жұтады. Көптеген шығындар — осылай алқына дем алу. Осыған байланысты: мен кейінге қалдырылған марапатқа (delayed gratification) ең қабілетті адамдар көбінесе өз жұмысынан рахат алатындар екенін байқадым. Төлем жақсы болуы мүмкін, бірақ ауыр жұмысты үлкен шығындармен өтеуге деген ұмтылыс онда жоқ.
Осының бәріндегі маңызды түйін: Ақшаны неге жұмсауға тұратыны туралы пікірталастардың көбі — іс жүзінде әртүрлі өмірлік тәжірибесі бар адамдардың бір-бірін тыңдамай, өз дегенін айтуы ғана. Қанша жұмсауыңыз керек екендігі және басқа адамдардың неліктен бұлай жұмсайтыны сізден өзгеше өмір сүрген адамдардың сіз қалағаннан басқа нәрсені қалайтынын қабылдаған кезде қисынды бола бастайды.
Өз ақшаңызды белгілі бір жолмен жұмсағанды ұнатқаныңыз үшін басқалар да олай етуі керек деп ойлау — терең толыспағандықтың белгісі деп есептеймін. Сіз бір нәрсені бағаламағаныңыз үшін, оны басқа ешкім де бағаламауы керек деп ойлау — терең толыспағандықтың белгісі. Әлем олай жұмыс істемейді. Сіз үшін қисынды әрі қанағат әкелетін шығын мен үшін мағынасыз көрінуі мүмкін. Мен үшін міндетті нәрсе сізге ысырап сияқты көрінуі мүмкін.
Ешқандай сөзді блоктама
Бағдарламалық жасақтама инженері (software engineer) Билли Маркус (Billy Markus): «Адамдар рационалды емес. Олар тек өз әрекеттерін ақтауға бейім. Осы қарапайым фактіні түсінгеннен кейін, адамның ең таңғаларлық мінез-құлқы кенеттен әлдеқайда түсінікті бола бастайды», — дейді.
Сондықтан ақша жұмсауға ғылым ретінде емес, өнер ретінде қарау керек. Оны қалай жасау керектігі немесе не нәрсеге тұрарлық екендігі туралы әмбебап жауаптар жоқ. Біздің қолымыздан келетін ең жақсы нәрсе — адамдардың ойлау жүйесі қаншалықты әртүрлі болуы мүмкін екенін және ақша жұмсаудағы қалауларымыздың қаншалықты алуан түрлі екенін кеңінен түсіну.
Психолог (psychologist) Лиза Фельдман Барретт (Lisa Feldman Barrett) эмоциялардың қайдан шығатынын зерттейді.
Психологиядағы классикалық көзқарас бойынша, эмоциялар туғаннан бастап сүйекке сіңген, бұл — миллиондаған жылдардағы эволюцияның нәтижесі, ол маған қорқынышты, күлкілі немесе қорлайтын нәрсе сіз үшін де және барлық адамдар үшін де солай болуы керек деп белгілейді.
Барретт шындықтың әлдеқайда күрделі екенін көрсетуге отыз жыл жұмсады.
«Эмоциялар сіздің миыңызға туған кезде орнатылмайды», — дейді ол. «Оларды қажеттілікке қарай сіздің миыңыз өзі жасайды».
Сіз туған сәттен бастап мына нәрсенің қорқынышты, ана нәрсенің күлкілі екенін немесе мына нәрсе сіздің ашуыңызды келтіруі керек екенін үйрене бастайсыз. Тіпті сізге қалай жауап қайтару керектігі де үйретіледі — ашуланғанда өз ойыңызды басқа адамға жеткізу үшін бет-аузыңызды осылай тыжырыңыз.
Ең маңыздысы — эмоциялар кейін үйреніледі. Олар біз өскен мәдениет пен ортаның өнімі болып табылады. Барретт былай деп жазады:
«Ашу» және «Жиіркеніш» сияқты ұғымдар генетикалық тұрғыдан алдын ала белгіленбейді. Сізге таныс эмоция ұғымдары тек сол эмоция ұғымдары маңызды әрі пайдалы болған белгілі бір әлеуметтік контекстте өскендіктен ғана қалыптасқан және сіздің миыңыз тәжірибеңізді қалыптастыру үшін оларды санаңызға тәуелсіз түрде қолданады.
Таңғалдырарлық жайт — адамдардың өмірлік тәжірибесі қаншалықты әртүрлі болуы мүмкін екендігі туралы ойлану.
Африкадағы (Africa) кедей бала Калифорниядағы (California) бай балаға қарағанда мүлдем басқа нәрселерден қорқуды үйреніп өседі. Манхэттендегі (Manhattan) бала Айовадағы (Iowa) фермерге қарағанда басқа нәрселерден қуаныш іздеуді үйренеді. Қуаныш, қорқыныш, ұят пен мақтаныш сияқты ең негізгі әрі іргелі болып көрінетін сезімдердің өзі мәдениетке, отбасыға, адамға байланысты өзгеріп отырады.
Сізді ұялтатын мінез-құлық мені мақтан тұтғызуы мүмкін.
Мен қорқатын нәрсе сізге әсерлі қуаныш сыйлауы мүмкін.
Сіздің мақсаттарыңыз мен үшін сұмдық түс болуы мүмкін.
Және бұл тек эмоциялардың құбылмалылығы емес. Бір мәдениет үшін ақылға қонымды (салауатты пайым) нәрсе, екіншісі үшін сұмдық әрі артта қалған болып көрінуі мүмкін. Психолог Джонатан Хайдт (Jonathan Haidt) жиырма бес жастағы ұлының әкесін атымен атауы Америкада (America) толықтай қалыпты жағдай болғанымен, басқа мәдениеттерде моральдық тұрғыдан бұрыс — жалпыға ортақ бұрыс — деп саналатынын атап өтеді. Тамақ дайындау, гигиена, бала тәрбиелеу және жұбайыңа қалай қарау керектігі туралы негізгі сұрақтарды қойғанда да осындай алшақтықтарды табасыз. Егер сіз «салауатты пайымды» (common sense) бәрі келісетін шындық деп анықтасаңыз, оның өте сирек кездесетінін, 2 + 2 = 4 сияқты ғылыми тұрғыдан объективті нәрселермен ғана шектелетінін көресіз. Жазушы Дэвид МакРейни (David McRaney): «Консенсустық шындықтар (consensus realities) көбінесе географияның нәтижесі», — деп атап өтеді.
Осының барлығы адамдардың қандай тәуекелге баруға тұрарлық, не нәрсе қызықты кішігірім эксперимент, не нәрсе зиянсыз кішкентай ләззат немесе қандай нәрсе толыққанды қажеттілік екендігі туралы көзқарастарындағы шетін айырмашылықтарға әкеледі.
Өсе келе он түрлі асыраушы отбасын (foster homes) ауыстырып, кейін Кембриджден (Cambridge) психология бойынша PhD докторы (PhD) дәрежесін алған жазушы Роб Хендерсонның (Rob Henderson) төтенше мысалын алайық:
«Элиталық университеттегі ауқатты студент кокаинмен эксперимент жасап көруі мүмкін және, мүмкін, бәрі де жақсы болады. Ал ата-анасы жоқ, жағдайы төмен отбасынан шыққан бала метамфетаминнің алғашқы мөлшерінен-ақ өзін-өзі жоюға бет алуы әбден мүмкін. Бұл 2019 жылы Катон институты (Cato Institute) жүргізген сауалнамада кем дегенде бакалавр дәрежесі бар америкалықтардың 60 пайыздан астамы есірткіні заңдастыруды қолдағанын, ал колледж дәрежесі жоқ америкалықтардың жартысынан азы мұны жақсы идея деп санағанын түсіндіруі мүмкін. Есірткі байлар үшін көңіл көтерудің бір түрі болуы мүмкін, ал кедейлер үшін бұл көбінесе әрі қарайғы азапқа апаратын есік болып табылады».
Енді әлеуметтік қызметкер (social worker) болып істейтін қайныма оралайық.
Ол маған бірде келесі айда пәтерден қуылмау үшін кішкене болса да ақша жинаудың маңыздылығы туралы кедей ерлі-зайыптыларды көндіруге тырысқаны туралы оқиғаны айтып берді.
«Олар маған күлді», — деді ол.
«О, сіз болашақты ойлайтын адамсыз (future thinker)», — деді күйеуі одан әрі қатты күліп.
«Кім?» — деді менің қайным.
«Болашақты ойлайтын адам. Сізде болашақ туралы ойлау мүмкіндігі бар. Бізде ол жоқ. Біздің болашақ туралы пайымымыз — келесі жиырма төрт сағат. Кейде бұл бес минуттық уақыт аралығы, мысалы, келесі тамақты қайдан табамыз деген сияқты. Біздің алға қарай ойлайтынымыз — осы ғана». Олар қолдарындағы әрбір тиынды барынша тез жұмсап жатты, себебі «болашақ» деген ұғымның өзі сіз бен менің түсінігімізден мүлдем басқаша еді. Салауатты пайым деп нені санауға болатыны туралы ешқандай ортақ негіз болған жоқ.
Markel Group (Маркел Групп) компаниясының бас атқарушы директоры (CEO) Том Гейнер (Tom Gayner) бірде мемлекеттік қорғаушы заңгер (public-defense lawyer) болып істейтін қызымен бірге түскі ас ішіп отырғанда айтқан оқиғасын бөлісті. Соңғы іс туралы сұрағанда, Гейнердің қызы мейрамханаға кіріп, тамаққа тапсырыс беріп, оны жеп, содан кейін кәдімгі «Монополия» (Monopoly) ойынының ақшасымен төлемек болған адам туралы сипаттап берді.
«Ол адам ақымақ па, әлде есалаң ба, немесе әзілдемек болды ма?» — деп сұрады Гейнер.
«Папа, ол кедей әрі қарны аш еді», — деді ол. «Менің клиенттеріміз — «осы шақтың» Дзен шеберлері (Zen masters of the right-now). Өткен шақ жоқ. Болашақ жоқ. Оның қарны аш еді». Бұл — төтенше мысал, бірақ бәріміз — сіз, мен, кез келген адам — осының белгілі бір нұсқасын бастан кешіреміз. Байлар мен кедейлер арасында сіздің құндылықтарыңыз сіздің қалауларыңызға тең екенін, ал қалауларыңыз қазіргі қажеттіліктеріңізді өзіңіздің қайталанбас өткен тәжірибеңізден алған сабақтармен келістіруге тырысудан туындайтынын көрсететін мысалдар өте көп. Бұл мені ақша жұмсау өнерін түсіну үшін аса маңызды екі кеңеске әкеледі:
- Ешкімнің сізге ақшаны не нәрсеге жұмсау керектігін немесе жұмсамау керектігін айтуына жол бермеңіз. «Дұрыс» жол жоқ. Сіз өзіңізді не бақытты әрі толыққанды ететінін анықтауыңыз керек (бұл туралы кейінірек толығырақ).
«Жеке қаржы (personal finance) — бұл қаржыға қарағанда әлдеқайда жеке мәселе», — дейді қаржылық кеңесші (financial advisor) Тим Маурер (Tim Maurer). Бұл — мен естіген ақша туралы ең ақылды дәйексөздердің бірі.
Көптеген қаржылық мәселелер адамдардың ақшаны өздерінің болмысына сәйкес келмейтін, бірақ «солай жасауым керек» деп ойлайтын тәсілмен жұмсауынан немесе жинауынан туындайды. Олар өте жеке басты мәселеге бәріне бірдей ортақ жауап іздейді. Бұл — өмір бойы өзіңді өзге біреу болуға мәжбүрлеумен бірдей.
Көпшілік адамдар, егер сіз итальяндық тағамды ұнатсаңыз, ал менің сүйікті тағамым мексикалық тағам болса, ешқайсымыздікі де дұрыс немесе бұрыс емес екенін түсінеді; бұл — тек таңдау/қалау.
Бұл қисынды қандай үйде тұратыныңызға, қандай киім киетініңізге, қашан зейнетке шығуыңыз керектігіне, қаншалықты жиі саяхаттайтыныңызға немесе мейрамханалардан тамақтанатыныңызға қолданғанда, ол ұмыт қалуы мүмкін. Өмірді қалай сүрсеңіз де, көптеген адамдар — достар, отбасы, әріптестер, желідегі тролльдер — сізге мұны бұрыс жасап жатқаныңызды айтуға асық әрі әзір.
Ақшамен қарым-қатынасымыздың қаншалықты жеке әрі эмоциялық екенін мойындамайынша, бұл сапарда жалғыз екеніңізді түсінбейсіз. Мүмкін сіздің жұбайыңыз бен балаларыңыз бұл теңдеудің бір бөлігі болар, бірақ белгілі бір сәтте басқалардың не ойлайтынынан қорықпай, өз жолыңызды табуыңыз керек.
- Басқа адамдардың ақшаны қалай жұмсайтынын бағалауда абай болыңыз.
Комедиант (comedian) Джордж Карлин (George Carlin) бірде: «Сізден баяу айдайтындардың бәрі — ақымақ, ал сізден жылдам айдайтындардың бәрі — маниак!» — деген еді. Басқалардың шешімдері сіздікінен өзгеше болғанда, оларды бұрыс деп қарастыру табиғи нәрсе.
Бұл кітапта басқа адамдардың ақша жұмсау шешімдерін сынайтын кездерім болады. Бірақ мен ол сынды біреудің өз бақытына зиян келтіретіндей түрде ақша жұмсап жатқаны айқын көрінген кездерде ғана ұстануға тырысамын.
Егер біреу өзі қабылдаған шешімдердің салдары түсінбесе, бұл — бір басқа. Оларға көмек пен бағыт-бағдар қажет болуы мүмкін. Ал біреудің шешімдерін тек олар сіздікінен өзгеше болғандығы үшін ғана сынау — мүлдем басқа мәселе.
Кейбір адамдарға сіздің неліктен заттарды олар сияқты көре алмайтыныңызды түсіну қиын болуы мүмкін. Бұлай неге болатынын түсінемін: Егер мен сіздікінен өзгеше өмір салтын ұстану туралы шешім қабылдасам, сіз оны өзіңіз қабылдаған шешімге шабуыл ретінде қабылдауыңыз мүмкін — әсіресе өзіңіз қабылдаған шешімге деген күмәніңіз немесе сенімсіздігіңіз болса, ал ол күмән бәрімізде бар. Қауіп мынада: егер мен сіздің ақша жұмсауыңызды сынайтын болсам, ақша жұмсаудың жалғыз дұрыс жолы бар — ол тек менің жұмсау тәсілім деп өзімді сендіріп алуым мүмкін. Бірақ бұл менің өз шешімдеріме іштей тереңірек үңілуіме (интроспекцияға (introspective)), бұдан да жақсырақ әрекет ете алар ма едім деп толғануыма немесе өз эмоцияларымды түсінуге тырысуыма кедергі келтіруі мүмкін. Өзгелерге үкім айтып сынау тоңмойын сенімділікті (bullheaded confidence) талап етеді, ал бұл сіздің өсіп-жетілуіңізге кедергі келтіруі ықтимал. Дұрыс қаржылық пәлсапа (қаржылық философия (financial philosophy)) — бұл өзгелердің тәжірибесіне құрметпен қарау, өзіңіздің тәжірибеңіздің қадірін білу және жеткілікті ақпарат болған жағдайда кез келген іс-әрекеттің қисыны бар екенін түсіну. Енді, сізге құрмет пен сүйсіну туралы тағы бір оқиға айтып берейін.
Маған бір сәт назар аударыңызшы (May I Have Your Attention Please)
Сіз әдемі заттарды қалаймын деп ойлайсыз, бірақ шын мәнінде сізге керегі — құрмет, сүйсіну және назар.
Жақсырақ өмірдің қандай болатынын нақты білмей дал болсаңыз, «ақшасы көбірек өмір» — ойға келетін ең оңай болжам.
Бұл — сан мыңдаған адамға ықпал еткен өте қарапайым идея. «Жақсы өмір сүру» — мыңдаған жылдар бойы философтар талқылап келе жатқан ең күрделі тақырыптардың бірі. Ал «көбірек ақша» табу — соңына түсуге болатын өте оңай әрі санмен өлшенетін нәрсе.
Бірақ көбірек ақшаға және соның арқасында сатып алуға болатын дүниелерге деген құштарлық көбінесе сіздің шын мәнінде нені қалайтыныңызды бүркемелеп тастайды: бұл — өзге адамдардың тарапынан болатын құрмет пен сүйсініс.
Оңай байланыс құруға болады: егер сізде көбірек ақша болса, сіз жақсырақ көлік пен үлкенірек үй сатып ала алар едіңіз, ал егер сізде жақсырақ көлік пен үлкенірек үй болса, адамдар сізге көбірек құрмет көрсетіп, көбірек сүйсінер еді.
Кейде солай болады да. Дегенмен, мен өз жеке пікіріммен бөлісейін.
Мен өмірде үйренген бірнеше қаржылық сабақтарымды жеткізу үмітімен қос балама да хат жазған болатынмын. Олардың екеуіне де жазған бір ойым мынау еді: сендер жақсырақ көлік пен үлкенірек үйді қалаймын деп ойлауларың мүмкін, бірақ сендерге айтарым — олай емес. Шын мәнінде сендердің қалайтындарың — басқа адамдардың құрметі мен сүйсінісі, ал сендер жақсы заттарға ие болу соны әкеледі деп ойлайсыңдар.
Бірақ ол сирек жағдайда ғана — кем дегенде сіз күткендей мөлшерде — әсіресе сіз дәл солардан құрмет пен сүйсініс күткен адамдардан келе қоймайды. —
Мен кері некролог (reverse obituary) деп аталатын идеяны жақсы көремін.
Мынаны байқап көріңіз: өзіңіздің қазанамаңызда (некрологыңызда) қандай сөздер жазылғанын қалайтыныңызды түртіп алыңыз, содан кейін соған сай қалай өмір сүру керектігін ойластырыңыз.
Бұл — өмірде нені қалайтыныңызды және шын мәнінде не маңызды екенін сызып шығудың ең таза, ең қарапайым тәсілі.
Әр адамның өз қолымен жазған қазанамасы әртүрлі болады. Бірақ менің ойымша, көптеген адамдар өздерінікінде былай деп жазылғанын қалайды: Сізді жақсы көрді. Сізге құрмет көрсетті. Сізге сүйсінді. Сіз жәрдемшіл болдыңыз. Сіз жақсы ата-ана, адал жар, жанашыр дос болдыңыз. Сіз өз қауымдастығыңыз үшін құнды жан болдыңыз. Өз салаңызға үлес қостыңыз. Сіз дана, әзілқой және ақылды болдыңыз.
Енді онда ненің жоқ екенін байқаңыз.
Бұл жаттығу барысында ешкім де өзінің қазанамасында көлігінің қанша ат күші барын, үйінің қанша шаршы фут екенін немесе киім-кешекке қанша қаражат жұмсағанын еске алуды ойламайды. Сіздің жалақыңыз, неке жүзігіңіздің қанша карат екені немесе асүйіңізді импорттық итальяндық мәрмәрмен жаңартқаныңыз айтылмайды.
Мен әдемі заттарды ұнатамын. Менде кейбір сәнді заттар бар. Бірақ адамдардың нені қалайтыны мен нені аңсайтыны арасындағы мына контраст мені әрдайым таңғалдырады.
Сіздің мінсіз қазанамаңызға материалдық заттардың өте аз кіруінің себебі — бұл дүниелердің шын мәнінде түкке тұрғысыз екенін іштей жақсы білетіндігіңізде.
Ален де Боттон (Alain de Botton) өзінің «Мәртебелік алаңдаушылық» (Status Anxiety) атты кітабында былай деп жазады: «Әлеуметтік сатыда көтерілуге деген ұмтылысымыздың негізгі қозғаушы күші жинай алатын материалдық игіліктерімізде немесе иеленетін билігімізде емес, жоғары мәртебенің нәтижесінде алатын махаббатымыздың көлемінде жатқан болуы мүмкін».
Біз әдемі заттарды шын мәнінде өзіміз аңсайтын нәрсеге — назарға қол жеткізудің билеті деп қабылдаймыз.
Бұл — бүгінгі күннің жаңалығы емес. Мұның әлеуметтік желілерге немесе адамдардың материалдық тұрғыдан ашкөз болып бара жатқанына қатысы шамалы. Бұл — адам табиғатының терең реакциясы. Ұлы экономист Адам Смит (Adam Smith) 1759 жылы былай деп жазған: «Осы дүниенің барлық бейнеті мен қайнаған қарбаласының түпкі мақсаты не? Ашкөздік пен өршілдіктің, байлыққа, билікке және үстемдікке ұмтылудың соңы қайда апарады? Әлде бұл табиғи қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін бе?»
Әрине, олай емес деп тұжырымдады Смит, өйткені оның заманындағы ең төменгі жалақы алатын жұмысшылардың да тамағы, баспанасы және отбасы болған.
Оларды жетелейтін нәрсе, деп жазды Смит: «көзге түсу, назар аударту, жанашырлықпен, ризашылықпен және мақұлдаумен қабылдану — осының бәрінен біз көздейтін артықшылықтар. Бізді қызықтыратын жайлылық немесе рақат емес, атаққұмарлық (паңдық)».
Бұл — таңғаларлық тұжырым: Біз ақша сатып ала алатын заттардың жайлылығы мен қолайлылығынан гөрі, ақшаның бізге алып келетін назарын жоғары бағалаймыз.
Бұл ой әртүрлі адамдарға әртүрлі дәрежеде әсер етеді. Тіпті әдемі заттарға деген құштарлық назар аудартудың бір стратегиясы екенін мойындаған күннің өзінде: «Сонымен не болыпты? Егер мен қалайтын нәрсе — құрмет пен назар болса, ал ғажап көлік соны қамтамасыз етіп тұрса, тұрған не мәселе бар?» деу орынды шығар.
Бәлкім, ешқандай мәселе жоқ шығар, бірақ мен бір нәзік тұсты атап өтейін: адамдардың сәнді заттарды көрсетіп мақтануға деген ұмтылысы кейде олардың құрмет пен сүйсініске ие болудың соңғы немесе тіпті жалғыз жолы болып табылатын жағдайлар кездеседі. Егер сіз ақылыңыз, әзіліңіз, жанашырлығыңыз (эмпатияңыз) немесе жақсы көру қабілетіңіз арқылы құрмет пен сүйсініске қол жеткізе алмай қиналсаңыз, өзіңіздің жалғыз қалған — әрі ең тиімсіз — тетігіңізге сүйенуге мәжбүр боласыз: ол — сіздің мүлкіңіз. «Менің көлігіме қараңдар, бип-бип, вжух-вжух».
Адамдардың назарын аударудың түрлі тәсілдерін іздегенде — бұл олардың сізді құрметтеп, сізге сүйсінуінің алғышарты — үш маңызды айнымалы бар: Ол қаншалықты тиімді, ол қаншалықты баянды және назар аударып жатқан кім?
Әрқайсысын жеке қарастырайық: Ол қаншалықты тиімді? Жақсы заттарға ақша жұмсау біреудің назарын аударудың ең жылдам жолы болуы мүмкін, өйткені ол көзге көрініп тұрады, жария және ешкіммен сөйлесуді талап етпейді. Ол қаншалықты баянды? Егер мен бүгін сіздің көлігіңізге таңғалсам, сізге сәл назар аударуым мүмкін. Бірақ ертең бұл таңданыс сәл басылады. Бір айдан кейін сіздің көлігіңізді көргенде есінейтін боламын. Бір жылдан кейін тіпті пысқырып та қарамаймын. * Назар аударып жатқан кім? Негізінен бейтаныс адамдар, тіпті соның өзінде бір нәзік тұс бар: бейтаныс адам сіздің көлігіңізді байқаған кезде, ол сізге емес, көлікке көз тігіп тамсанады. Сіздің жұбайыңыз көлігіңізді байқай ма? Ата-анаңыз ше? Жақын достарыңыз? Балаларыңыз ше? Әрине байқайды, бірақ бұл — олардың сізді қаншалықты құрметтейтіні мен сүйсінетінін өлшейтін ең соңғы нәрсе болуы әбден мүмкін. Олар сіздің қаншалықты қайырымды, көңілді, парасатты, жәрдемшіл және сүйіспеншілікке толы екеніңізге көбірек мән береді.
Сонымен, ақша жұмсау назар аударудың ең жылдам жолы болуы мүмкін, бірақ ол баянды назар емес, және сіз шын мәнінде құрметі мен сүйсінісін қалайтын адамдарға қатысты ең тиімсіз тәсіл болуы ықтимал. Бұл дәл зиянды тағам (фастфуд) сияқты: өте қызықтырады, бірден ләззат сыйлайды, бірақ ұзақ мерзімді перспективада зиян тигізеді.
Бұл жерде көлігіңізбен, үйіңізбен немесе киіміңізбен назар аударуға тырысудың қажеті жоқ деп тұрған жоқпыз. Әлеуметтік белгі беру (social signaling) ортаға бейімделу және өмірде жақсы жетістікке жету үшін маңызды. Бірақ адамдардың назарын аудару үшін заттарға ақша жұмсауды құрмет пен сүйсіністің «фастфуды» деп қарастырған сәттен бастап, тек қаншалықты табысты екеніңізді көрсету үшін дүниеге ақша шаша беруге деген құштарлық сейіледі.
Меніңше, егер сіздің сүйікті комедиантыңыз, актеріңіз немесе спортшыңыз тақырға отырып, ақшасыз қалса, сіздің олар туралы пікіріңіз қатты өзгере қоймас еді. Бұл сіздің оларға деген сүйсінісіңізге әсер етпейді, өйткені сіз олардың ақшаға сатып алуға келмейтін талантына сүйсінесіз.
Бұрынғы футболшы Чад Джонсон (Chad Johnson) бірде кейбір адамдардың неліктен оны сараң деп санайтынын былай түсіндірді: Есіміңіз соншалықты танымал болып, адамдар сіздің жалғыз талантыңыз үшін ғана құрметтеп, сүйсініп жатқанда, материалдық байлығыңызды көрсетіп мақтанудың еш қажеті жоқ:
«Егер өз мансабыңызда есіміңіз өзіңіз сатып ала алатын кез келген нәрседен биік тұратын деңгейге жете алсаңыз, міне, сіздің нағыз құндылығыңыз осында.
Менің тек өз есімімнен асқақ ешбір сатып алатын нәрсем жоқ. Сондықтан (зергерлік бұйымдар сатып алудың) еш мәні болмады. Мен — өзіммін. Бұл — мағынасыз нәрсе».
Тіпті Amazon аса алып әрі табысты болып тұрған кездің өзінде Джефф Безос (Jeff Bezos) Honda Accord көлігін мініп жүрді. Бүгінде оның 500 миллион долларлық яхтасы бар. Осы үшін оған деген құрмет пен сүйсініс арта түсті ме? Титімдей де артқан жоқ. Ол арзан велосипед теуіп жүрсе де, адамдар оны біздің дәуіріміздің ең ұлы кәсіпкері ретінде құрметтей берер еді, өйткені ол шын мәнінде сондай тұлға. Стив Джобс (Steve Jobs) ешқандай жиһазы жоқ үйде тұрды. Оның түк те маңызы болған жоқ. Ол — тұтас бір бейне, тұлға (icon) еді.
Мұның барлығы — атақты адамдар, тым шеткі мысалдар. Дегенмен, біз сияқты қарапайым жандар үшін мұнда үйренетін нәрсе өте көп. Егер сіз құрмет пен сүйсініске не нәрсеге ие екеніңіз арқылы емес, өз болмысыңыз кім екені арқылы қол жеткізсеңіз, жылтыраған заттарға көбірек ақша шашуға деген құштарлығыңыз күрт төмендейді.
Сіз ең қатты сүйсінетін жандарға қатысты да дәл осылай болуы әбден мүмкін. Мен ата-анамды жақсы көремін және оларға сүйсінемін, сеніп қойыңыз, бұл олардың киіміне бола емес. Осыдан үйренетін сабақ тым көп емес пе? Не нәрсеге ие екеніңіз арқылы емес, не істеп жүргеніңіз арқылы құрмет пен сүйсініске жету басты мақсат болуға тиіс емес пе?
Өзінің «Ешқашан жеткілікті емес» (Never Enough) кітабында автор Дженнифер Брехени Уоллес (Jennifer Breheny Wallace) былай деп жазады: «Мақтанышты екі түрлі сезінуге болады: ішкі мақтаныш (intrinsic pride) — өзіңізді шынайы мақтан тұтқанда; және сыртқы мақтаныш (extrinsic pride) — біреудің пікірі сізге не сезіну керектігін айтқанда, бұны психологтар менмендік мақтаныш (hubristic pride) деп атайды». Қазіргі замандағы көптеген шығындар соңғысын дамытуға бағытталған. Әйтсе де, біз табиғи түрде құштар болатын терең әрі қанағаттандыратын мақтаныштың көбі біріншісінен туындайды: не киіп немесе не айдап жүргеніңізден гөрі, кім екеніңізге және не істегеніңізге мақтану. Мүмкін ең маңыздысы, психолог Тим Кассер (Tim Kasser) кезінде сыртқы мақтанышты бәрінен жоғары бағалайтындардың ішкі мақтанышқа ұмтылуға ақыл-ой ресурсы (өткізу қабілеті) (bandwidth) азырақ болатынын атап өткен еді. Бұл зиянды тамақты (материалдық мәртебе) қуған адамдардың құнарлы тағамға (отбасы, достар, интеллект, юмор, махаббат) деген тәбеті азырақ қалатыны сияқты. Ұзақ мерзімді зерттеулерде сыртқы мақтанышты бәрінен жоғары бағалаған адамдардың мазасыздануға, депрессияға түсуге және алкогольді асыра пайдалануға бейімділігі жоғары болғаны анықталды. Көрінуге, мақтануға деген ұмтылыс табиғи нәрсе болуы мүмкін. Мен сәнді спорттық көліктерге ие болуға көбірек ұмтылатын адамдар әдетте жастар, әсіресе жас жігіттер екенін байқадым. Мүмкін, өмірлік тәжірибеңіз аз жас кезіңізде даналық, интеллект және махаббат арқылы құрметке бөлену қабілетіңіз өмірдің кейінгі кезеңдеріне қарағанда төменірек болады, сондықтан сіз табиғи түрде соңғы қалған нұсқаға: материалдық мүлікке ұмтыласыз.
Мен мұны өз өмірімде өте айқын сезіндім. Жасымда, ақымақ, әлеуметтік дағдыларым нөл және жұмыс дағдыларым одан да аз болғанда, бір күні Феррари (Ferrari) көлігіне ие болу арманым өте жоғары еді. Бүгінде мен қарапайым көлігіме толықтай қанағаттанамын және жақсы әке, адал күйеу және лайықты жазушы болу арқылы құрмет пен сүйсініске бөленуге ұмтыламын — бұл жиырма жасымда әлемге ұсына алатын нәрселерім емес еді. Қауіп адамдардың сізді шын мәнінде не үшін бағалайтынын бағаламаған кезде туындайды. Менің ондаған жылдар бойы танитын жақсы досым бар. Ол — менің ең жақсы көретін адамдарымның бірі. Ол жақсы, бірақ өте көп емес табыс табады. Бұл оны мазалайды және ол жиі өзін құрдастарынан төмен сезінетіні туралы айтады. Бip күні мен оған айттым: Егер сен жақсы әке, жақсы күйеу, адал адам, еңбекқор, қолғабыс ететін дос және әзілкеш болсаң, онда сен мен бере алатын құрмет пен сүйсіністің 98 пайызын еншіледің. Егер сен бай әрі табысты болсаң, мен бұл көрсеткішті 99 пайызға немесе соған ұқсас деңгейге көтеруім мүмкін еді. Бірақ бұдан үлкен айырмашылық бар деп өзімізді алдамай-ақ қояйық. Мен сені қанша ақша табатының немесе қандай көлік айдайтының үшін емес, кім екенің үшін жақсы көремін. Адамдардың материалдық мүлікке еш қатысы жоқ себептермен құрметтеліп, сүйсініске бөленетінін көргеннен кейін, сізде бұл мүлікке неге мұншалықты күшті ұмтылыс бар екеніне таңғала бастайсыз. Әркім әртүрлі — жеткілікті ақпарат болса, кез келген мінез-құлық түсінікті болады — бірақ мен өзімнің материалдық қалауымды әлемге ұсына алатын басқа нәрселерімнің кері жанама көрсеткіші (өкілеттілігі) (proxy) ретінде қарастыруға бейіммін. Сәнді заттарға деген қалауым неғұрлым жоғары болса, мені шынымен бақытты ететін нәрселер үшін ұсынатын шынайы құндылығым соғұрлым аз болады.
Бұл менің басымдықтарымды назарда ұстайтын қарапайым идея. Мен кімнің құрметі мен сүйсінісін қалаймын? Негізінен отбасым мен жақын достарымның.
Олар не нәрсеге көбірек көңіл бөледі? Менің оларға қандай сезім сыйлайтыныма, оларға қалай қарайтыныма және қаншалықты пайдалы бола алатыныма.
Оларға менің әдемі заттарым маңызды ма? Жоқ, онша емес.
Бұл өте қарапайым. Мұнда есімде ұстауға тырысатын екі нәрсе бар: 1. Сізді шынымен не бақытты ететінін бақылаңыз және оны барынша арттырыңыз.
Көптеген адамдар сияқты, мансабымда мен де әртүрлі табыс деңгейін көрдім. Мені таңғалдыратыны — жоғары табыспен мені бақытты ететін нәрселер төмен табыспен бақытты еткен нәрселермен бірдей: отбасыммен уақыт өткізу, таза ауада серуендеу, доспен ұзақ әңгімелесу. Егер бес жұлдызды курортқа бірінші класспен ұшып барып, балаларыммен жағажайда құм қамалдар соғу 10 ұпай болса, кішкентай пәтердің қонақ бөлмесінің еденінде балаларыммен Лего (LEGO) ойнау әлі де сенімді 8 немесе 9 ұпай еді.
Мен жақсы демалыстарды жақсы көремін, оларды асыға күтемін және он жыл бұрынғыға қарағанда табысым жоғарылағандықтан, қазір оларға көбірек жұмсаймын. Бірақ сіз сол демалыстардың сізді не үшін бақытты ететінін анықтағаннан кейін, сіз ұмтылатын нәрсе түпкілікті мақсатыңызға жақындататын түрде сәл өзгеруі мүмкін — бұл жағдайда «мен демалысқа көбірек ақша жұмсауым керек» дегеннен «мен отбасыммен сапалы уақытты көбірек өткізуім керек» дегенге ауысады.
- Үйіңіздің сыртқы жағын емес, ішкі жағын көрсетіңіз.
Сондай-ақ автор Роберт Гриннен (Robert Greene) алған бұл идеяны тура мағынасында қабылдаудың қажеті жоқ. Бұл тұжырымдама пайдалы: егер сіз өз табысыңызды мақтан тұтып, оны әдемі заттармен көрсеткіңіз келсе, оны сіз құрметі мен сүйсінісін ең көп қалайтын адамдарға көбірек көрсетіңіз. Достарым мен отбасымның мен сатып алған жақсы заттардың игілігін көргені маған ұнайды. Бөтен адамдар бұл заттарды кездейсоқ көрсе не ойлайтыны маған мүлдем маңызды емес. Мұндағы тағы бір маңызды сәт: сіз өз табысыңызды бейтаныс адамдарға көрсету сізге назар мен сүйсініс әкеледі деп ойлауыңыз мүмкін. Бірақ жиі бұл басқаларда тудыратын сезім — қызғаныш (көреалмаушылық).
Бен Франклин (Ben Franklin) өмірдегі айла-шарғылардың бірі — адамдар сізді қызғанбаса, сізге көбірек сүйсінетінін түсіну деп айтатын. Сүйсініс пен қызғаныштың арасындағы өту шегін анықтау қиын болуы мүмкін және паң, жарқыраған адамдар өздерін іші тарлықпен қызғанып жатқанда, маған сүйсініп жатыр деп ойлайтыны жиі кездеседі.
Бұл әсіресе сізді байытқан нәрсе басқалардың сізге көмектескісі және қолдағысы келетіндей етіп өз табысыңызды жарнамалаудың белгілі бір түрі болған кезде айқын болады. Сүйсініс қызғанышқа айналғанда, ол қолдау азаяды және адамдардың сіздің қателіктеріңізге деген төзімділігі тарылады. Егер сіз жолда назар аудартып, әлеуметтік сатымен жоғары ұмтылсаңыз, осыны есіңізде сақтаңыз. Осы үдерісте сіз басқалардың қызғанышын тудырып жатқан жоқсыз ба? Және бұл асыра ұмтылыста сіз ескермей отырған міндеттеме (жауапкершілік) (liability) емес пе?
Голландиялық саяси философ Ян-Виллем ван дер Рийттің (Jan-Willem van der Rijt) осыған байланысты жақсы сөзі бар: «Қол шапалақтауға (қошеметке) деген тәбет адам мінезінің ең төменгі қасиеттерінің біріне жатады». Бағаншы (колумнист) (columnist) Дэвид Брукс (David Brooks) кезінде «резюме ізгіліктері» (resume virtues) мен «жоқтау ізгіліктері» (eulogy virtues) арасындағы айырмашылықты сипаттаған еді.
Резюме ізгіліктері — бұл жалақы, лауазым, таза байлық (net worth) және заттарыңыздың қаншалықты сәнді екені сияқты нәрселер.
Жоқтау ізгіліктері адамдардың сізді шын мәнінде қаншалықты құрметтейтіні мен сүйсінетініне келіп тіреледі.
Өмірде не нәрсеге ұмтылу керектігін таңдағанда және соңғы сапар алдындағы естеліктер (reverse obituary) туралы ойланғанда, бұл әрдайым терең ой саларлық тұс деп есептейтінмін. Тарихтағы ең бай адамдардың бірі, өзі қалаған нәрсенің бәрін сатып ала алатын Уоррен Баффетт (Warren Buffett) кезінде былай деген еді: «Менің жасыма жеткенде, өмірдегі табысыңызды сізді сүйгенін қалайтын адамдардың қаншасы сізді шынымен жақсы көретінімен өлшейтін боласыз».
Ол сөзін жалғастырды: «Бұл — өміріңізді қалай сүргеніңіздің ең жоғары сыны. Махаббаттың мәселесі — оны сатып ала алмайсыз. Сексті сатып алуға болады. Мерейтойлық кешкі астарды сатып алуға болады. Сіздің қаншалықты керемет екеніңізді айтатын кітапшаларды сатып алуға болады. Бірақ махаббатқа жетудің жалғыз жолы — сүйкімді (сүйікті) болу. Көп ақшаңыз болса, бұл өте ренжітеді. Сіз чек жазып бере аламын деп ойлағыңыз келеді: 'Мен миллион доллардың махаббатын сатып аламын'. Бірақ бұл бұлай жұмыс істемейді».
Мүмкін сізде бәрі жеткілікті шығар
Ақша туралы ең әсерлі әңгімелердің бірі — Мексика балықшысы туралы мысал әңгіме (тәмсіл).
Америкалық кәсіпкер Мексикаға (Mexico) барып, жергілікті балықшыны кездестіреді. Америкалық балықшының күніне бар болғаны бірнеше сағат қана жұмыс істейтінін біліп, таңғалады. — Қалған уақытыңда не істейсің? — деп сұрайды америкалық.
— Мен кеш ұйықтаймын, отбасыммен уақыт өткіземін, кітап оқимын, күндіз мызғып аламын және достарыммен гитарада ойнаймын, — дейді балықшы.
— Сен бәрін қате істеп жүрсің. Менде идея бар, — дейді америкалық. — Сен күні бойы жұмыс істеуің керек. Қарызға ақша алып, басқа қайық сатып ал. Өзіңе жұмыс істеу үшін көбірек балықшы жалда. Сонда көп ақша тауып, он жылдан кейін зейнетке шыға аласың.
— Зейнетте не істеймін? — деп сұрайды балықшы.
— Сен кеш ұйықтай аласың, отбасыңмен уақыт өткізе аласың, кітап оқып, күндіз мызғып алып, достарыңмен гитарада ойнай аласың, — дейді америкалық.
Мен білетін ең бақытты адамдар
Болашақта бақыттырақ болуды армандаған кезде, сіз, сірә, өзіңізді қолыңызда бар нәрсеге қанағаттанатын (content) ретінде елестетесіз. Мүмкін сіз өзіңізді жаңа үй мен қымбат өмір салтынан рақат алып жатқандай елестететін шығарсыз, бірақ шын мәнінде сіз тек сол заттарға қанағаттанып, артық ештеңе күтпей, алдыңызда барынан ләззат алып жатқаныңызды елестетіп отырсыз.
Міне, осы сезім жағымды болып келеді. Сіз қуалап жүрген де — осы сезім.
Шын мәніндегі тәжірибеңіз сіз күткеннен азырақ қуаныш сыйласа, бұл көбінесе жаңа нәрсеге қол жеткізген сәтте өзіңізде жоқ басқа затты бірден қалап шыға келетіндігіңізден болады.
Шынайы бақыт — бақытты болу үшін тағы не жетіспейтінін сұрауды тоқтатқан сәтте келеді. Осылай ойлаған кезде, сіз қаншалықты көп немесе аз болса да, не жетіспейтінін сұрауға аз уақыт жұмсап, бар нәрсеңізден рақат алуға көбірек ұмтыласыз. Сіз бақыттың кілті барға қанағат ету екенін, ал оның емі (antidote) — жоқ нәрсеге назар аудару екенін түсінесіз. —
Марсель Пруст (Marcel Proust) бірде күндерін қызғанышпен өткізіп, бай әрі танымал аристократтардың өмірін армандаған жас жігіт туралы оқиғаны айтып берген еді. Жас жігіт мұражайларға барып, сәулетті сарайлардың, сән-салтанаттың және жарқыраған өмірдің суреттеріне таңырқай қарап, өзінде жоқ өмірге қайғыратын.
Сонда Пруст бұл жас жігітке уақытын суретші Жан Симеон Шарденге (Jean Siméon Chardin) назар аударуға жұмсауды кеңес берді. Шарден күнделікті өмірдің көріністерін — тамақ, жануарлар, табиғатты бейнелейтін. Мұндағы мақсат — жігіттің алдында бар заттарды бағалауды үйрету еді. Елестегі жоқ өмірді ойлай бермей, өзінің бар өмірін бағалауды үйрену болатын.
«Ас үйде қыдырып жүргенде, сіз өзіңізге: бұл қызық, бұл керемет, бұл Шарденнің суреті сияқты әдемі деп айтатын боласыз», — деп жазды Пруст.
Өзіңде жоқ нәрсені ойлап қайғырғанша, алдыңда барын бағалау. Ақша үшін де бұл қандай керемет ұқсастық (analogy)!
Мен білетін ең бақытты адамдар — ең қанағатшыл адамдар.
Олар міндетті түрде ең бай, ең дені сау, ең әдемі немесе ең табысты адамдар емес. Тек «Маған бәрі жақсы, мен өзімде бар нәрсеге және кім екеніме қанағаттанамын» дейтін деңгейге жеткен адамдар. Бұл — нирвана (nirvana). Бақыт тәжін киетіндер де — осылар.
Бұл адамдардың көбінің ақшасы шынымен көп. Олардың кейбіреулері көп ақша жұмсап, ғажайып материалдық өмір сүреді.
Бірақ мен жиі әйелімнің әжесі туралы ойлаймын, ол үш онжылдық бойы зейнетте өте аз ақшамен, Әлеуметтік қамсыздандыру (Social Security) беретін шағын төлемге ғана күн көріп өмір сүрді. Ол техникалық тұрғыдан кедейліктің шегінде еді. Бірақ оның санасында өзіне керектің әрі қалағанның бәрі бар болатын — ол өзінің шағын бақшасында және кітапханадан алған кітаптарды оқуда толықтай бақытты еді. Оның бары аз болатын, бірақ қалауы одан да аз еді.
Және ол сіз кездестіре алатын ең бақытты адамдардың бірі болатын.
Өмір сүру барысында мен жарты ондаған миллиардерді кездестірдім — олардың бірде-біреуі әйелімнің әжесі сияқты бақытты емес еді. Неліктен екенін түсіну өте оңай еді: Оның төмен күтулері оған қанағаттану сезімін сыйлады, бұл өз кезегінде әлемдегі ең бай адамдардың кейбірінде жоқ орасан зор психологиялық байлықтың (psychological wealth) көзіне айналды.
Психологиялық байлық — бұл өте маңызды ұғым, ал ақшаға қатысты алғанда ол дұрыс күтулерден туындайды. Бақыт — бұл қанағаттану. Қанағаттану — бұл сіздің қалауыңызға қатысты қолыңызда бар нәрсе.
Әрбір адамның өмірі осы формула бойынша, тиісті бағытта өрбиді.
Өмірдегі барлық бақыт — бұл күтулер мен жағдайлар арасындағы алшақтық қана. Бәрі бар, бірақ одан да көпті қалайтын адам, аз нәрсесі бар, бірақ артық ештеңе қаламайтын адамға қарағанда өзін кедейірек сезінеді. Олай болмағанда қалай болар еді?
Бұл монах сияқты өмір сүруге шақыру емес. Сізде үлкен үй, қымбат көлік болуы мүмкін, ғажайып демалыстарға бара аласыз — әрі осының бәріне қанағаттанып, оны бағалап, артық ештеңе қаламауыңызға болады. Бұл керемет өмір болуы мүмкін.
Басты мәселе — сіз қай өмір салтын ұстансаңыз да, бақыт дегеніміз ештеңе жетіспейтін күйде болу екенін түсіну.
Сіз өзіңізге: «Егер менде мына жаңа көлік болса, мен бақыттырақ болар едім» деп көбірек айтқан сайын, дәл қазір бақытты емес екеніңізге көбірек назар аударасыз. Қалау (Desire) — бұл қандай да бір бақытты сезінбес бұрын өтелуі тиіс қарыздың жасырын түрі.
Ирландиялық жазушы Айрис Мердок (Iris Murdoch) қолыңда барын бағаламаудың қарғысын тамаша жеткізген:
«Гүлі жоқ ғаламшардан келген адамдар айналамызда осындай заттар бар болғаны үшін бізді үнемі қуаныштан есіміз шығып жүр деп ойлайтын еді».
Бірақ біз сондаймыз ба? Әрине, жоқ. Қолыңызда барын бағаламай, тек жоқ нәрсеге назар аударғанда, ештеңе де жеткілікті сияқты көрінбейді. Бақыт қол жетпес болып қала береді.
Стоикалық (Stoic) нақыл сөз бар: «Байлықты қажет етпеу байлықтың өзінен де құндырақ». Ақша жұмсау өнерінің де, ақшаңызға бақыттырақ болудың да негізі — осы даналықты көңілге тоқуда. —
Сіз қалайтын, бірақ қол жеткізе алмайтын нәрседей ештеңе қатты қаланбайды.
Іс жүзінде, адамдардың көбі үшін шығындар иерархиясы (hierarchy) шамамен былай болады:
Егер сіз бір нәрсені қаламасаңыз және ол сізде жоқ болса, сіз ол туралы ойламайсыз.
Егер сіз бір нәрсені қалап, оған ие болсаңыз, өзіңізді қалыпты сезінуіңіз мүмкін.
Егер сіз бір нәрсені қаласаңыз, бірақ ол сізде жоқ болса, бұл сізге мотивация (motivation) беруі мүмкін.
Егер сіз бір нәрсені қалап, бірақ оған еш қол жеткізе алмасаңыз, өзіңізді толықтай естен тандырасыз.
Қаржылық кеңесші Питер Маллук (Peter Mallouk) ұсынған мына идеяға назар аударыңыз:

Мұндағы «нәрсенің» не екені маңызды емес — шөлдеген адамға бір стақан су басқа екі ұшағы бар миллиардер үшін жеке реактивті ұшақтан да құндырақ.
Миыңыздың не қалайтынын түсінгенде, мұның бәрі қисынды болады.
Жалпы алғанда, сіздің миыңыз әдемі көліктерді немесе үлкен үйлерді қаламайды.
Оған дофамин (dopamine) керек.
Міне, болғаны.
Сіздің миыңыз тек дофаминді қалайды.
Бұл процесті сипаттауды «Көбірек молекуласы» ("The Molecule of More") атты керемет кітапқа қалдырайын:
Дофамин — бұл үнемі көбірек нәрсені: көбірек заттарды, көбірек стимуляцияны және көбірек тосынсыйларды талап ететін қалаудың химиялық заты.
Осы заттарға ұмтылу жолында оны эмоция, қорқыныш немесе мораль тоқтата алмайды.
Дофаминнің көзқарасы бойынша, ие болу маңызды емес; кез келген жаңа нәрсені алу — маңызды.
Сіздің миыңыз заттарды қаламайды. Ол тіпті жаңа заттарды да қаламайды. Ол жаңа заттарды алу процесі мен күтуіне (anticipation) қатысуды қалайды. Бұл актер Уилл Смит (Will Smith) сипаттаған атақ-даңққа ұқсас: Танымал болу — керемет. Танымал болып жүру — әртүрлі сезім. Атақтан айырылу — өкінішті. Мөлшер емес, өзгерістің өзі маңызды.
Мұны ақшаға қатысты да жиі көруге болады.
Жас кезіңізде сіз көлігіңіз — кез келген көлігіңіз болса екен деп армандайсыз.
10 000 долларлық көлік алғанда, 20 000 долларлық көлікті армандайсыз.
20 000 долларлық көлік алғанда, 50 000 долларлық көлікті армандайсыз.
Егер 50 000 долларлық көлік алсаңыз, 100 000 долларлық көлікті армандайсыз.
Егер 100 000 долларлық көлік алсаңыз, сондай 100 000 долларлық бірнеше көлігіңіз болғанын армандайсыз.
Бұған дерлік шек жоқ. Миллионерлер жүз миллионерлерге қарайды, олар миллиардерлерге, олар он миллиардерлерге, ал олар жүз миллиардерлерге қарайды. Ал жүз миллиардерлер не қалайды? Өлместікті (Immortality).
Бұл үнемі «Келесіде не? Не жетіспейді? Келесі деңгейге қалай өтемін?» деген сұрақтар. Сіз осылай жасайсыз, өйткені миыңыз осыны қалайды.
Алтын медальдарды немесе чемпионаттарды жеңіп алғаннан кейін, көптеген спортшылар сізге сезінген эмоциясы шаттық емес екенін айтады. Бұл жеңілдеу (relief) болды. Олардың өз күтулері мен басқалардың күтулері соншалықты жоғары болғандықтан, басты жүлдені жеңіп алу оларды тек психологиялық деңгейге жеткізді. Содан кейін олардың назары бірден жоқ нәрсеге ауады: келесі жарыста жеңіске жету.
Қызметінен кеткеннен кейін бірнеше жыл өткен соң, бұрынғы Президент Ричард Никсон (Richard Nixon) әлемдегі ең бай адамдар ол кездестірген ең бақытсыз адамдардың бірі екенін атап өтті.
«Тым көп ішеді. Тым көп сөйлейді. Тым аз ойланады. Демалыста. Ешқандай мақсаты жоқ», — деді ол.
Қатардағы адамдар үшін бұл керемет өмір сияқты естіледі. Кез келген нәрсені істеуге шамасы жететіндер үшін бұл көбінесе түкке тұрғысыз болып қалады. Никсон былай деп толықтырды:
«Пах, шіркін, өте әдемі үйде тұруға, гольф ойнауға, керемет кештер өткізуге, жақсы киім киюге, қаласаң саяхаттауға ақшаңның жеткілікті болуы керемет емес пе деп ойлайсың ба?
Ал жауабы мынадай: Егер сізде бұл заттар болмаса, онда олар сіз үшін үлкен маңызға ие болуы мүмкін».
Қолыңда бар кезде, олар саған ешнәрсе білдірмейді.
Егер сенде бұл заттар болмаса, олар сен үшін орасан зор мағынаға ие болуы мүмкін. Ал қолыңда болған кезде, олар саған ешнәрсе білдірмейді. Бұл өте қуатты тұжырым. Ақшаға қатысты ең табиғи және кең таралған сезімдердің бірі — жай ғана қолыңда жоқ нәрсенің артынан қуу.
Кейбір адамдар бұған басқаларға қарағанда азырақ беріледі. Бірақ дофамин (dopamine) пойызы — өте кең таралған және құдіретті тұзақ. Әрі ол «Ақшадан не қалайсың?» деген сұраққа жауап беруге көмектеседі. Саған жаңа көлік керек пе? Жаңа үй ме? Жақсырақ киім бе? Көптеген адамдар үшін — жоқ, сен шын мәнінде бұл заттардың ешқайсысын қаламайсың. Кем дегенде тікелей емес. Сен қолың жетпейтін барлық нәрсені қалайсың.
Қолың жеткен бойда — егер жетсең — мақсат шегі әрі қарай жылжиды, билікті дофамин өз қолына алады және сен бірден: «Келесіде не бар?» — деп сұрай бастайсың. —
Бұл жерде есте сақтайтын екі маңызды жайт бар.
Адамдар көбіне қате эмоцияның соңынан қуады. Олар қызықты, бірақ өткінші болып келетін бақыттың лездік сезіміне ұмтылады. Одан гөрі әлдеқайда жақсы сезілетін және әлдеқайда берік қанағаттануға (contentment) ұмтылған абзал.
Егер сен өміріңдегі ең күлкілі әзілді естісең, алпыс секунд бойы күлуің мүмкін. Егер сол әзілді саған қайтадан айтсам, аздап қана мырс етуің мүмкін. Ал егер оны қайта-қайта айта берсем, одан тез жалығып: «Жаңа әзілдерің бар ма?» — деп сұрайсың.
Бақыт та дәл сондай. Бұл ғажайып сезім, бірақ әрқашан өткінші. Дон Дрейпердің (Don Draper) сөзін басқаша қайталасақ: «Бақыт — бұл саған одан да көп бақыт қажет болғанға дейінгі дәл сол сәттегі сезім».
Бақыттың соңынан қуудың мәселесі — ол керемет сезілгенімен, ғұмыры қысқа, сондықтан тәуелділік шеңберіне ұқсайтын нәрсеге тез түсіп қалуың мүмкін.
Қанағат еткен кезіңде сен бұдан былай ештеңенің артынан қумайсың — бұл осы сәтте өмір сүрудің алғышарты. Жағдай қазіргіден жақсырақ болуы керек еді немесе жақсырақ болуы мүмкін еді деген үміттер мен күтулерден толықтай арылған кезде ғана сен өткенге өкінбей немесе болашақты аңсамай, дәл қазіргі қолыңда барды бағалай отырып, осы сәтте өмір сүре аласың. Сол кезде ғана сен өзіңде бар нәрседен, не істеп жатқаныңнан, не жасағаныңнан және қасыңда кім бар екенінен ләззат аласың.
Қанағатты соңғы психологиялық шың ретінде қабылдаған бойда мақсаттарың өзгереді. Сен дофамин ойынында ешқашан жеңіске жете алмайтыныңды түсінесің — сен ұмтылатын әрқашан келесі деңгей бар болады — сондықтан жеңіске жетудің жалғыз жолы — ойнауды тоқтату. Қанағат ету.
Саған айтайын: өзің барынша қанағаттану — тіпті бақытты болу — үшін дәл қазір барлық қажетті нәрсең бар екенін түсінуден асқан қаржылық қуаныш кемде-кем.
Байлықтың ең жақсы өлшемі — қолыңда бардан қалайтын нәрсеңді алып тастағандағы қалдық.
Байлық туралы ойлаудың айқын жолы — оны қосылушы деп қарау: ақшаң көбірек болса, сен байырақсың.
Бірақ күтулер мен қанағаттың қаншалықты маңызды екенін түсінген кезде, бұл есептің әлдеқайда нәзік әрі күрделірек екенін аңғарасың.
Байлықтың ең қуатты анықтамасы — бұл сенде не бар екендігі емес. Шын мәнінде маңыздысы — қолыңда бар мен қалайтын нәрсеңнің арасындағы алшақтық.
Азырақ нәрсені қалау — әл-ауқатыңа көбірек ақша табумен бірдей әсер етуі мүмкін. Бірақ бұл сенің бақылауыңда оңайырақ қана емес; бұл өткінші бақыттың орнына тұрақты қанағатқа жетелейтін, шын мәнінде жеңе алатын ойының.
Ал азырақ қалау — бәрінен бас тарту дегенді білдірмейді. Бұл ақша жұмсай алмайсың немесе уақытты жақсы өткізе алмайсың деген сөз емес — менің ойымша, бәрі керісінше. Қолыңда барға қанағат ету — сатып алған үйіңнен, киген киіміңнен және шыққан демалысыңнан ләззат алудың ең терең жолы.
Күн сайын таңертең өзінде жоқ нәрсе үшін алаңдап, көбірек дүниесі барларға қызғанышпен оянатын миллиардер болғанды қалар ма едің, әлде қанша болса да қолындағы барды бағалай алатын, таңертең зор қанағатпен, ерекше ләззатпен оянатын қарапайым адам болғанды ма?
Менің жұбайымның әжесі қаржылық жағынан кедей болғанымен, психологиялық тұрғыдан бай еді. Оның қолында бар мен қалайтын нәрсесінің арасындағы алшақтық одан жүз есе көп ақшасы бар кейбір адамдарға қарағанда әлдеқайда аз болатын.
Біреудің бұл теңдеуді меңгергенін бір рет көрсең, байлық туралы енді ешқашан бұрынғыдай ойламайтын боласың.
Енді, егер сен қазірдің өзінде бақытсыз болсаң, әлемдегі бүкіл ақшаның да сені түзей алмайтыны туралы бірнеше оқиға айтып берейін.
Сен көрмейтін барлық нәрсе
Бақыт табыстан әлдеқайда көп нәрсеге байланысты. Әлемдегі ең бай он адамның арасында он үш ажырасу бар.
Жылына 100 000 доллар тауып, сізді жақсы көретін жұбайыңыз, сізге тамсана қарайтын балаларыңыз, адал достарыңыз, мықты денсаулығыңыз бен таза ар-ожданыңыз болғанын қалайсыз ба, әлде осылардың бірі де болмай, жылына 1 000 000 доллар табуды ма?
Бұл тайға таңба басқандай анық.
Енді ақша туралы маңызды бір тұсқа келейік: оның сіз үшін не істей алмайтындығы.
АҚШ-тың (US) бұрынғы президенті Джон Адамстың (John Adams) өлім төсегінде жатып айтқан соңғы сөздері өзінің саяси қарсыласы Томас Джефферсонға (Thomas Jefferson) деген қызғанышын білдіретін «Джефферсон әлі тірі» деген сөз болды. Бар ирония мынада: бұл тіпті шындыққа да жанаспайтын еді — Адамсқа беймәлім болғанымен, Джефферсон одан бірнеше сағат бұрын дүниеден өткен болатын.
Біреуге қызғанышпен қараған кезде, оның өмірі туралы көз алдыңыздағы бейне әрдайым дерлік толық емес екенін есте сақтаңыз.
Мен мұны жазып отырған кезде, әлемдегі ең бай он адамның арасында он үш ажырасу бар. Алғашқы ондықтың жетеуі кем дегенде бір рет ажырасқан.
Өзара байланыс (correlation) себеп-салдарлық байланыс (causation) дегенді білдірмейді және бұл таңдаманың шағын көлемі (small sample size). Дегенмен өмірлеріне соншама көп адам қызыға қарайтын топ арасында, бақыт үшін аса маңызды мәселе бойынша жалпыұлттық орташа көрсеткіштен әлдеқайда нашар бұл цифр қызық көрінеді, солай емес пе?
Әрбір адамның өмірінің көп бөлігі көзге көрінбейді. Әсіресе адамдар жасыруға тырысатын ауыр, күйзелісті және бейшара сәттері. Ақшаға — оған қол жеткізуге, оған ие болуға, оны жұмсауға — қатысты бір қызық жайт: оның көбірек болуын елестеткен кезде, көңіліңізді тек өміріңіздің жақсаруы мүмкін тұстарына ғана аударасыз.
Ал жақсаруы екіталай барлық жасырын тұстарын ескермеу өте оңай.
Ақшаға қатысты белгілі бір үрдіс (trend) бар: егер адамдардан «Бақытты болу үшін сізге қанша ақша қажет?» деп сұрасаңыз, жауап әдетте қазіргі тауып жүргеніңізден шамамен екі есе көп болып шығады. Бұл барлық дерлік табыс деңгейінде бірдей — жылына 30 000 доллар табатын адамдар бақытты болу үшін 60 000 доллар керек екенін айтады, 60 000 доллар табатындар 120 000 доллар қажет дейді, ал 1 миллион доллар табатындар керемет сезіну үшін өздеріне 2 миллион доллар керек екенін айтады.
Бұлай болуының бір себебі — көбірек ақшаға ие болуды барлық дертіңіздің шипалы емі (tonic) ретінде көру оңай. Олай емес екенін түсінгенде, «егер тағы сәл ғана көбірек болса, бәрі шешілер еді» деп топшылау белең алады. Көбірек ақшаның не істей алатынына ғана назар аударып, не істей алмайтынын елемеу адамдарды психологиялық жүгіру жолына (psychological treadmill) тұзақтап қоюы мүмкін.
Дж. Пол Гетти (J. Paul Getty) бір кездері әлемдегі ең бай адам, 1 миллиард доллардан астам байлық жинаған алғашқы тұлғалардың бірі болған. 1963 жылғы деректі фильмде Геттиден оның 700 акр (шамамен 283 гектар) аумақты алып жатқан, 72 бөлмелі Саттон Плейс (Sutton Place) қамалында сұхбат алынады. Бұл — әлемде бұрын-соңды болған ең сән-салтанатты әрі шектен тыс асыра сілтенген үйлердің бірі. Геттиден қазіргі заманның патшасындай өмір сүрудің қандай екенін қайта-қайта сұрайды. Оның жауаптары негізінен иық қиқаңдату ғана болады — бүкіл әлемнің байлығына ие болса да, бұл адамның шаттықтан шалқып тұрмағаны анық көрінеді. Соңында Геттиден кімге қызғанышпен қарайтынын сұрайды. Ол былай дейді:
Мен өзімнен жасырақ, мықтырақ және көңілдірек адамдарға, мінез-құлқы менікінен жақсырақ жандарға қызғана қараймын... Мен әрдайым тұлғалық болмысым жақсырақ болса, адамдардың көңілін жақсырақ көтере алсам екен деп армандайтынмын. Әрқашан тым зеріктіргіш адам болып қалмас па екенмін деп уайымдайтынмын.
Бұл — таңғаларлық жауап, өйткені сіз оны өз бәсекелестеріне немесе басқа дәуірде өмір сүрген, табыстырақ адамдарға қызғана қарайды деп күтуіңіз мүмкін еді. Бірақ ол шын мәнінде қызғанатын адамдар оған қарағанда әлдеқайда кедей әрі табысы төмен болуы әбден мүмкін еді. Егер сіз онсыз да бейбақ болсаңыз, көбірек ақшаға ие болу сізге көп көмектесе қоймауы мүмкін. Мұны көбірек ақшаға ұмтылып жүрген адамдардың қабылдауы өте қиын болуы ықтимал. Дегенмен солай.
Өмірде сізді бақытты ететін нәрселердің көбінің ақшаға еш қатысы жоқ, ал ақшаға қол жеткізгеннен кейін мұны түсіну — ауыр мойындау болуы мүмкін.
Уилл Смит (Will Smith) өзінің өмірбаянында кедей әрі торығу жағдайында жүрген шағында ақшасы көбірек болатын болашақты және сол ақша оның проблемаларын сейілтетінін армандай алатындығын жазған. Бай болғаннан кейін ол оптимизм жоғалды. Оның қолында өзіне қажет болуы мүмкін барлық ақша бар еді, бірақ ол бәрібір торығуда қалды, өмірі әлі де проблемаларға толы болды.
Музыкалық жетекші Рик Рубин (Rick Rubin) де осыған ұқсас ой айтқан болатын:
Армандарыңыз орындалмайынша, нағыз күйзеліске түсу қиын. Армандарыңыз орындалып, бұрынғыдай сезімде екеніңізді түсінген кезде, бойыңызды үмітсіздік билейді.
Кейінірек ол былай деп нақтылады:
Меніңше, біз сыртқы жетістіктің қандай да бір түрі ішімізде бір нәрсені өзгертеді деп қателесеміз. Ал ол өзгертпейді. Ол өмірді жайлырақ етуі мүмкін. Бірақ ол біздің кім екенімізді өзгертпейді. Және ішкі жан дүниемізде толтыруға үміттенген кез келген бос орын толмай қала береді.
Айталық, сіз өміріңіздің 20 жылын бәрін шешетін бір нәрсеге қол жеткізу үшін жұмсадыңыз, сөйтіп 20 жыл бойы тынымсыз еңбектеніп тырысқан мақсатыңызға ақыры жеттіңіз... бірақ ештеңе өзгерген жоқ. Міне, сол кезде бойыңызды үмітсіздік билейді.
Бұл адамдар қандай да бір қаржылық мақсатқа жеткенде немесе жаңа бір ойыншық сатып алғанда өте жиі орын алады. Өміріңізді өзгертіп, сізді жүріп келе жатқан бақыттың шуағына айналдырады деп ойлаған нәрсеңіз, үлкен ықтималдықпен, олай жасамайды, ал мұны бастан өткеру жанға батуы мүмкін.
Бақыт — күрделі ұғым, бірақ оны сүйіспеншілікке толы отбасы, денсаулық, достық, сегіз сағаттық ұйқы, жан-жақты үйлесімді жетілген балалар және өзіңнен де үлкен бір нәрсенің бөлшегі болу сияқты қарапайым құндылықтарға тоғыстырсаңыз, ақшаның рөлі қаншалықты шектеулі екенін түсінесіз. Оның рөлі мүлде жоқ емес, тек сіз ойлағаннан әлдеқайда аз.
Әрине, кедей әрі бейбақ немесе бай әрі бақытты болуға болады. Бірақ бұл байланыстың қаншалықты әлсіз екенін тек қомақты байлыққа қол жеткізгендер ғана біледі. Ақша табу, сірә, сіздің некеңізді түзеген жоқ, сізді тартымдырақ еткен жоқ, достарыңыздың сізді көбірек жақсы көруіне септігін тигізбеді, сіздің өміріңізді толыққанды етпеді — тым болмағанда сіз ойлағандай деңгейде емес. Осылайша, бұрын ақшаның сіз үшін не істей алатыны жайлы жұбанышты оптимизмнің орнын оның не істей алмайтыны туралы ащы шындық басады. Кейде арманның өзі ғана жағымды сезім сыйлайды, ал оған жеткеннен кейін арман ғайып болады да, шын мәнінде торығуға түсесіз. Малкольм Форбс (Malcolm Forbes): «Қол жеткізген кезімізде, әбден қалжырап бітеміз» (By the time we’ve made it, we’ve had it) деген болатын.
Әйелім екеуміз бұрын Оңтүстік Калифорнияда (Southern California) тұрдық. Кейін Вашингтонда (Washington, DC) өмір сүрдік. Вашингтонда жүргенде Калифорнияның ауа райын сағынбаған бірде-бір күніміз болмады. Лос-Анджелесте (Los Angeles) қыста жетпіс градус (Фаренгейт бойынша), ал жазда сексен градус болады. Ал Шығыс жағалауда (East Coast) екі-ақ температура бар: адам төзгісіз ыстық және аяусыз суық.
Көну қиын болған мәселе мынау: біз Калифорнияның ауа райын аңсадық, себебі ол бізді бақыттырақ етеді деп ойладық. Бірақ біз үшін де, басқа біреу үшін де калифорниялықтардың Шығыс жағалаудағы тұрғындарға қарағанда бақыттырақ екеніне ешқандай дәлел жоқ. Америкадағы ең бақытты штаттар — осы жарты шардағы ең қолайсыз климаттардың отаны саналатын Дакота штаттары (Dakotas), Небраска (Nebraska) және Миннесота (Minnesota).
Ақша да дәл сондай болуы мүмкін.
Марқұм психолог Дэниел Канеман (Daniel Kahneman) бірде былай деген еді: «Өмірдегі ешбір нәрсе сіз ол туралы ойланып жатқан сәттегідей маңызды емес». Ол мынаны атап өткен болатын: «параплегиямен ауыратындар (төменгі денесі салданған адамдар — paraplegics) жиі бақытсыз болады, бірақ олар әрдайым бақытсыз емес, себебі уақытының көп бөлігін өздерінің мүгедектігінен тыс басқа нәрселерді сезінумен және ойлаумен өткізеді». Дәл сол сияқты, тау-тау ақшасы бар адамдар да жиі бақытты болуы мүмкін, бірақ олар үнемі бақытты емес, өйткені уақытының басым бөлігін өз ақшасынан бөлек басқа нәрселерді бастан өткерумен және ойлаумен өткізеді. Канеманның тағы бір сөзі мынадай (ерекшелеу менікі):
Орташа алғанда, табысы жоғары тұлғалардың көңіл-күйі табысы төмен адамдарға қарағанда жақсырақ, бірақ олардың арасындағы айырмашылық көптеген адамдар күткеннен шамамен үш есе аз. Бай және кедей адамдар туралы ойлаған кезде, ойларыңыз еріксіз табыс маңызды рөл атқаратын жағдайларға ғана бағытталады. Бірақ бақыт табысқа қарағанда басқа факторларға әлдеқайда көп тәуелді.
Мысалы, көбірек ақшаң бар екенін елестетіп, үлкенірек үй сені бақытты етеді деп ойлау оңай. Сен алып қонақ бөлмені, мәрмәр ваннаны, иірілген баспалдақты көз алдыңа келтіресің. Осы белгілі бір контекстте бұл керемет болып көрінеді — және, мүмкін, солай да шығар. Елеусіз қалдыру оңай нәрсе — сен көрмейтін немесе көңіл аудармайтын бөлік — ол тазалаудың қаншалықты қиындығы, науа сияқты қарапайым нәрсені ауыстыруға кететін алты таңбалы шоттар, сенің ландшафтың ұнамағандықтан сені сотқа беретін көршілер (өйткені бай көршілер дәл осындай істермен айналысады) және осы сияқты шексіз созылатын мәселелер. Сен сондай-ақ үлкен ауласы бар адамдарда да аз қамтылған қатарластары сияқты ас қорытудың бұзылуы, маусымдық аллергия және тұмау жиі болатыны туралы ақиқаттан бөлек, үлкен аулаңнан оқшауланған вакуумде ләззат алуды ойлайсың. Сен үлкен ауласы бар адамдардың да әріптестеріне ашуланатынын, дөрекі бастықтары мен мазасыз клиенттері бар екенін елеусіз қалдырасың. Сен үйде кинотеатры бар адамдардың да жубайларымен керісетінін және өздерін басқалардан кем емес, табыстырақ қатарластарымен салыстыратынын бейжай назардан тыс қалдырасың. Осының барлығы біз көбірек ақшаға ие болуды және оны жұмсауды армандаған кезде елестететін рахатымызды азайтады. Көбірек ақша саған не бере алатынының жағымды жағын ойлау оңай әрі қызықты болғанда, бірақ не өзгермейтінін немесе көбірек затқа ие болумен бірге қандай жүк келетінін елеусіз қалдыру дәл солай оңай болғанда, сен түңіліске ұшырайсың. Бұның ешқайсысы ақша сені бақытты ете алмайды дегенді білдірмейді. Тек бұл біз жиі ойлайтындай ғажайып дәрі емес. Ал ақша сені бақытты еткен кезде, бұл көбінесе нәзік себептерге байланысты болады. Бұл жерде есте сақтайтын бірнеше негізгі жайттар бар: Егер сен қазірдің өзінде бақытсыз адам болсаң, көбірек ақша сенің мәселелеріңді шешуі екіталай. Пенсильвания университетінен (University of Pennsylvania) Мэттью Киллингсворт (Matthew Killingsworth) академиялық ортадағы ақша мен бақыт арасындағы байланыс туралы ондаған жылдарға созылған пікірталасты аяқтады — кейбір зерттеулер бұл екеуінің арасында айқын байланыс бар екенін көрсетсе, басқалары көрсетпеген еді. Ол деректерді тереңірек зерттегенде, бұрыннан эмоционалдық әл-ауқаты (emotional well-being) төмен деп бағаланған адамдардың табысы жылына 100 000 доллардан асқан кезде бақыт деңгейінің ешқандай жақсарғаны байқалмады. Эмоционалдық әл-ауқаты орташа топ үшін бақыт қосымша табыспен бірге жақсаруға бейім болды. Ал бұрыннан өте бақытты болған адамдар үшін көбірек ақша табу бақытты үдететін үдеткіш сияқты болды. «Егер сен бай әрі бақытсыз болсаң, көбірек ақша көмектеспейді», — деп жазды Киллингсворт. Бақытқа көптеген факторлар әсер ететіні соншалық, көбірек ақшаның болуы бақытсыз өмірді тудыратын басқа нәрселердің цунамиі арасында теңіздегі тамшыдай ғана болуы мүмкін. Осыған ұқсас тағы бір жайт — адамдарды шынымен бақытты ететін негізгі құрамдас бөліктерді — достарды, отбасын, денсаулықты, өмірдің мәнін, таза сананы сатып алу мүмкін емес, оған тек еңбекпен қол жеткізуге болады. Көбірек ақша жұмсау сені бақыттырақ еткен кезде, бұл әдетте жанама себептерге байланысты болады. Жақсы, үлкен үйге ақша жұмсау мені бақыттырақ етуі мүмкін — бірақ бұл, бәлкім, достар мен отбасын қабылдауды жеңілдететіндіктен шығар, ал ол адамдармен уақыт өткізу, шын мәнінде, мені бақытты ететін нәрсе. Демалыс та дәл солай — Мауиге (Maui) бару қуаныш болуы мүмкін, бірақ, мүмкін, ең жақсы бөлігі — отбасыңмен бірге жұмыссыз, электрондық поштасыз, жол жүрусіз үздіксіз бір апта өткізу. Бұған қарама-қарсы бағыттан қарауға болады: Егер онымен бөлісетін достарың мен отбасың болмаса, үлкен, жақсы үй сені бақытты ете ме? Егер отбасыңмен уақыт өткізгенді ұнатпасаң, демалыс сені бақытты ете ме? Егер сен тек өзің жек көретін жұмысқа барып-келу үшін ғана айдасаң, сәнді көлік сені бақытты ете ме? Егер сенде бақыттың кейбір негізгі құрамдас бөліктері бар болса, ақша жұмсау жақсы өмірге арналған иін (leverage) сияқты болуы мүмкін. Бiрақ егер сенде осы негізгі салалардың кейбірі жетіспесе, ол жалған сүйенішке айналады. Және бұл өкінішті, өйткені біз көбірек ақшаның болуы мен оны көбірек жұмсау әрдайым жақсырақ өмірге әкелуі тиіс деп ойлауға қатты дағдыланғанбыз. Көбірек ақша табудың құнын айқын түсінбейінше, ақшаның сен үшін не істей алатынына ешқашан басты назар аударма. Тейлор Свифт (Taylor Swift) мансабының басындағы ұмтылысын еске алып, бірде былай деген еді: «Мен ол жерде болудың қандай сезімде болатынын ғана емес, дәл қалай жететінімді ойлайтынмын». Бұл сирек кездеседі. Жарыстың күйзелісін елеусіз қалдырып, кубок туралы қиялдау әлдеқайда оңай. Егер мен көбірек ақша жұмсай алсам, өмірімнің қаншалықты жақсаратынын армандасам, онда мен ол ақшаны табудың ықтимал шығындарын — күйзелісті жұмыстарды, ұзақ сағаттарды, белгісіздікті, өзім ұнататын басқа нәрселерді жасаудан жырақ жүрген уақытты елеусіз қалдыруымның ықтималдығы жоғары. Бұл — ақшаға қатысты жиі соқыр болатын нәрселеріңнің маңызды мысалы. Сәттілікке жеткен тағы бір әртіс Джимми Карр (Jimmy Carr): «Әрбір адам сенің не нәрсеге ие болғаныңа қызғанышпен қарайды, ешкім де оған қалай қол жеткізгеніңе қызғанбайды», — дейді. Жақсы өмірдің көп бөлігі — бұл орын алмаған нәрселер туралы. Бұл — сен қатыспаған ұрыс-керістер, сен айналып өткен аурулар және сен ұшыраспаған зиянды қалаулар. Бұл — сен өмір сүруді таңдамаған қымбат өмір салты, сен жібермеген қателіктер және сенде жоқ өкініштер. Шындығында, мен сенің өміріңдегі маңызды нәрселердің 1 пайызын көре алатын шығармын, ал сен менікінің 1 пайызын көре аласың. Егер соншалықты болса. Жақсы өмірдің көптеген бөлігі жасырын болып кана қоймай, ешқашан орын алмаған нәрселерден тұратындықтан, біз көзге көрінетін және өлшеуге оңай нәрселерге — адамдардың үйлеріне, көліктеріне, киімдеріне, зергерлік бұйымдарына, демалыстарына және ойыншықтарына тым көп көңіл бөлеміз және олардың маңыздылығын тым жоғары бағалаймыз. Өткенге көз жіберсек, сенің жақсы өмір сүрген-сүрмегенің сенің қанша ақша тапқаныңа немесе жұмсағаныңа дерлік қатысы болмайды. Нетфликс (Netflix) негізін қалаушылардың бірі Марк Рэндольф (Marc Randolph) бірде мынадай әдемі жазба қалдырған еді: «Мен баяғыда-ақ өзінің 7-ші стартапында жүрген және 7-ші әйелі бар кәсіпкерлердің бірі болмауға шешім қабылдадым. Шындығында, өмірімде ең мақтан тұтатын нәрсем — мен бастаған компаниялар емес, соларды құра отырып, бір әйелмен некеде қала алғаным; балаларымның мені біліп өсуі және (қолымнан келгенше айтсам) мені ұнатуы, сондай-ақ өмірімдегі басқа да әуестіктерімді қуып, уақыт өткізе алғаным.
Бұл — менің табысқа берген анықтамам.» Бұл — керемет философия. Сенің табатын ақшаң мен жұмсайтын ақшаңнан да маңыздысы — өмірдің сатып алуға болмайтын, қолға ұстатпайтын жақтары. Келесіде, қарама-қарсы өмір салтын таңдаған екі адамның таңғаларлық әрі қайғылы оқиғасы және олардың бізге ішкі мен сыртқы салыстырмалы көрсеткіштер туралы не үйрете алатыны жайлы сөз болады.
Ең құнды қаржылық актив (financial asset) — ешкімге әсер қалдырудың (impress) қажеті болмауы
Бейтаныс адамдарға өзіңді дәлелдеудің қажеті болмауы — баға жетпес қасиет.
Басқа адамдарға, әсіресе бейтаныстарға таңғалыс тудырудың қажеті болмауы — сіздің жеке баланс парағыңыздағы (personal balance sheet) басқа кез келген нәрседен де құнды болуы мүмкін актив.
Басқа адамдарға таңдай қақтыру қажеттілігін сезінбегенде, сіздің нәпсі-қалауларыңыз азаяды. Қалауларыңыз азайғанда, қолыңызда бар нәрсеге деген қанағаттанушылығыңыз артады. Мұның бәрі шынымен де өте қарапайым.
Өмірде қаншалықты табысты екеніңізді анықтау үшін өзіңізді салыстыратын әрдайым екі бағдарлауыш (benchmark) бар: ішкі және сыртқы. Біріншісі — өзіңізге қаншалықты риза екеніңіз, екіншісі — басқа адамдардың сіз туралы не ойлайтыны.
Біреудің сыртқы бағдарлауышқа тым қатты назар аударуы қаншалықты азапты болатынын көру таңғаларлық. Ал өмірдегі жалғыз мақсаты өзінің ішкі бағдарлауыштарын орындау болып табылатын адамға куә болу өте сүйсінерлік.
Осы спектрдің екі түрлі шетінде тұрған екі жігіт туралы шетін оқиғаны айтып берейін. Олардың оқиғаларының ақшаға ешқатысы жоқ, бірақ бұл бізге өмірде дұрыс бағдарлауышты таңдаудың қаншалықты маңызды екенін үйретеді.
1968 жылы Лондон (London) қаласындағы «Сандей Таймс» (Sunday Times) газеті сәл жарнама жасап, дамып келе жатқан желкенді спорт түрін пайдаға асыру мақсатында демеушілік етіп, дөңгелек дүниелік қайық жарысын ұйымдастырды. Мақсат қарапайым еді: жер шарын тоқтаусыз, жалғыз болып бірінші болып жүзіп өткен адам «Алтын Глобус жарысын» (Golden Globe Race) жеңіп алады.
Бұл жарыс деп аталғанымен, техникалық тұрғыдан алғанда ол екінші дәрежелі мәселе еді: адамзат тарихында ешкім ешқашан жер шарын жалғыз әрі тоқтаусыз жүзіп өтпеген еді. Сонымен, тапсырманы жай ғана аяқтаған алғашқы адам лезде тарихтағы ең ұлы теңізшілердің бірі болып тәж киер еді.
Іріктеу талаптары болған жоқ, ережелер де аз еді. Жарысқа тоғыз ер адам қатысты, олардың бірі тіпті бұрын-соңды желкенді қайықпен жүзіп де көрмеген еді. Дәл бір жылдан кейін және жиырма жеті мың мильден (mile) соң тек бір-ақ адам мәреге жетті.
Бірақ қарама-қарсы себептермен әлемді таңғалдырған және ең керемет саяхат жасағандар — мәреге жете алмаған теңізшілердің екеуі еді.
Бұл екі адам — Дональд Кроухерст (Donald Crowhurst) пен Бернар Мойтесье (Bernard Moitessier) — сіздің өмір сапаңыз кімге әсер қалдырғыңыз келетіндігімен қалай қалыптасатынының тамаша мысалы болып табылады. Олардың оқиғалары сұрапыл әрі шетін, бірақ олардың бастан кешкендері қарапайым адамдардың әрдайым кезігетін жағдайларының үлкейтілген нұсқасы ғана. Дональд Кроухерст бірде өмірді тек тапқырлар ғана жеңетін ойын деп айтқан еді. Ол үшін тапқырлық ең құнды қасиет болды, ал егер өтірік айту адамдарды бақытты етіп, ойында жеңіске жетуге көмектессе, бұлай ету дұрыс деп саналды. Осы екі идея да түбінде оның түбіне жетті.
1932 жылы туған Кроухерст «Алтын Глобус жарысы» туралы алғаш рет естігенде отыз алты жаста еді. Осы сәтке дейінгі оның өмірі туралы білуге тиіс екі маңызды нәрсе бар:
Үлкен амбициясына (ambition) қарамастан, ол өзі байқап көрген барлық дерлік істе кәсіби сәтсіздікке ұшырады. Ол Корольдік Әуе күштерінен (Royal Air Force) де, Британ армиясынан (British Army) да қуылды, кейін ешқашан өрге баспаған және сәтсіздіктің аз-ақ алдында тұрған бизнесті бастады. Ол «Алтын Глобусты» ақталудың жаңа мүмкіндігі, ақыры әлемге өзінің назар аударуға лайық екенін көрсету мүмкіндігі ретінде көретін.
Ол өте жақсы теңізші емес еді. Ең үздік дегенде Кроухерст тек демалыс күндеріндегі теңізші болатын, қайығын қысқа сапарларға алып шығатын және теңіз ауруына (seasickness) бейім еді.
Сенімділіктен ешқашан кенде болмаған Кроухерст өзі жасаған желкенді навигациялық жабдығы (navigation equipment) оны «Сандей Таймс» жарысында жеңіске жеткізіп қана қоймай, осы арқылы өз бизнесін құтқаруға жеткілікті назар аудартады деп сенді.
Оның алдында бірнеше ғана кедергі бар еді: оның қайығы болмады, ол тақыр кедей еді және жарысты өзі қаржыландыруға ешқандай мүмкіндігі болмады.
Кроухерст Стенли Бест (Stanley Best) есімді ағылшын кәсіпкерімен келісім жасасты, ол екі шартпен жарыс жабдықтарының шығындарын өтеуге келісті: Олар Кроухерстті теңізде жүзудің генийі (savant) ретінде көрсетіп, медиа-ажиотаж (media frenzy) ұйымдастырады. Ал егер Кроухерст мәреге жете алмаса, ол барлық ақшаны қайтаруға міндетті болады.
Жарысқа дайындық барысында Би-Би-Си (BBC) Кроухерстке — желкенді спорт тарихындағы ең ауыр жарысты бастағалы жатқан батыл, белгісіз әуесқойға тәнті болды. Бұл жарыстың қаншалықты ақылға сыймайтынын түсінуіңіз керек. Әлемдегі ең тәжірибелі теңізшілер жер шарын жалғыз әрі тоқтаусыз жүзіп өтуді дерлік мүмкін емес деп санаған. Алайда мұнда желкенді қауымдастық бұрын-соңды естімеген, тәжірибесі жоқтың қасы Кроухерст шықты. Ол бұл назарға қатты масаттанды.
«Дональдтың ерекшелігі — ол өзін Құдай санайтын», — деді Кроухерсттің достарының бірі.
Бірақ ол Құдай емес еді, Кроухерст жер шарын айнала жүзуге шығудан бір күн бұрын өзінің қаншалықты дайын еместігін түсінді. Оның қайығы «Тинмут Электрон» (Teignmouth Electron) сондай қатты өзгертілген, жартылай аяқталған гаджеттермен (gizmos) және қулық-сұмдықтармен ауырлатылғаны сондай, жер шарын жалғыз шарлауды былай қойғанда, үйге жақын маңда қысқа сапарға шығудың өзіне әрең жарайтын еді.
Кроухерсттің әйелі Клэр (Clare) оны жарыстан айнытуға тырысты. «Сіздікі дұрыс шығар», — деді ол, — «бірақ бұл іс мен үшін тым маңызды болып кетті. Мен мұны соңына дейін жеткізуім керек».
Созылған кідірістен кейін ол сөзін жалғастырды: «Жаным, мен қайыққа өте көңілім толмай тұр. Ол дұрыс емес. Мен дайын емеспін. Егер мен осындай үмітсіз күйде жолға шықсам, сен уайымнан ақыл-есіңнен айырыласың ба?»
Клэр сұрақпен жауап берді: «Егер қазір берілсеңіз, өміріңіздің соңына дейін бақытсыз боласыз ба?»
Дональд ештеңе деп жауап бере алмады және жылай бастады.
Дайын болсын, болмасын, Кроухерст 1968 жылғы 31 қазанда Англияның (England) Тинмут (Teignmouth) қаласынан жолға шықты.
Бұл бастан-ақ көңіл қалушылық болды. Теңізде екі апта болғаннан кейін Кроухерст жоспарлаған арақашықтықтың жартысынан да азын жүзіп өтті.
Кейін апат болды: Кроухерсттің қайығы су өткізе бастады. «Бұл қарғыс атқан қайық инженерлік бөлшектерге назар аудармағандықтан күйреп бара жатыр», — деп жазды ол өзінің күнделігінде.
Қайықтың батып кету қаупі болған жоқ, бірақ кірген су оның электроникасы мен генераторын (generator) істен шығарып, жарысты аяқтаудың кез келген мүмкіндігін дерлік жойды. Одан да сорақысы, егер Кроухерст Оңтүстік Атланттың (South Atlantic) долы теңізіне қарай жүзуді жалғастырса, өзінің нәзік қайығы тез арада аударылып кететінін білді.
«Қандай таңдаулар бар? Мен тоқтаусыз әрекеттен бас тартамын немесе оны жалғастырамын. Егер жалғастырсам, сапарды аяқтау немесе батып кету мүмкіндігім бірдей», — деп жазды ол күнделігінде.
Балама нұсқа одан да жаман болуы мүмкін еді. Егер Кроухерст кері бұрылып, үйіне қайтса, ол қарызға алған қаражатты қайтаруға мәжбүр болып банкроттыққа (bankruptcy) ұшырап қана қоймай, тағы бір бастамасы сәтсіз аяқталғаны үшін ұят пен масқараға тап болар еді.
Сол кезде тапқыр Кроухерст үшінші нұсқаның бар екенін түсінді, ол — ашық алаяқтық (fraud) пен алдау еді.
Кроухерст Атлант мұхитында (Atlantic Ocean) тыныш суда мақсатсыз шеңбер бойымен ығып жүре берді. Содан кейін ол Англияға жалған координаталарды (coordinates) жібере бастады, бұл оның әлі де жер шарын айнала жүзіп жүргендей әсерін қалдырды.
Жоспар қарапайым еді: егер Кроухерст Атлант мұхитында ығып, жеткілікті уақыт өткізе алса — шамамен алты ай немесе одан да көп — ол Англияға абыройын сақтап оралмас бұрын, адамдарды жер шарын шынымен айналып өттім деп сендіре алар еді.
Жарыстың осы кезеңінде Кроухерст екі вахталық журнал (logbook) жүргізе бастады: біреуі — қиял-ғажайып межеге қаншалықты жылдам жете алатынын кері инжиниринг (reverse engineering) арқылы есептеп сызған жалған орналасқан жерлері бар журнал, ал екіншісі — өзінің нақты орналасқан жері. Нақты орналасқан жерін бақылау оны басқа қайықтар байқамайтын жерде қалуын қамтамасыз ету үшін өте маңызды еді, өйткені олардың экипаждары оның позициясын елдегі баспасөзге ашып қоюы мүмкін еді.
Мұндай алаяқтықты жүзеге асыру үшін нағыз гений болу керек. Кроухерст ондай емес еді. Ол өзінің арам пиғылын іске асыра бастаған алғашқы күндерде-ақ өзінің алғашқы үлкен қателігін жіберді. Үйдегі жарысты ұйымдастырушыларға өзінің жалған координаталарын хабарлау кезінде Кроухерсттің ұқыпсыз есептеулері оның кенеттен бұрын-соңды болмаған арақашықтықты еңсеріп, өте жоғары жылдамдықпен қозғалып бара жатқандай әсер қалдырды.
Бұқаралық ақпарат құралдары шын мәнінде не болып жатқанынан бейхабар болып, бұған сөзсіз сенді. «Сандей Таймс» былай деп жазды: Дональд Кроухёрст (Donald Crowhurst), «Санди Таймс» жеке дара дүниежүзін шарлау яхта жарысының (Sunday Times round-the-world lone-man yacht race) ең соңғы қатысушысы, өткен жексенбіде өзінің 41 футтық тримаран (trimaran) «Тинмут Электрон» («Teignmouth Electron») қайығымен таңдай қақтырарлық әрі, мүмкін, рекорд орнатарлық 243 мильді бағындырды. Бұл жетістік саяхатының алғашқы үш аптасындағы өте төмен жылдамдықты ескергенде тіпті ғаламат көрінеді; ол Кабо-Вердеге (Cape Verde) басқа барлық қатысушылардан ұзағырақ уақытта жеткен еді. Соңғы радиохабарламасында Кроухёрст толық 24 сағат бойы бақылауда (вахтада) болғанын айтты. «Бұл кәдімгідей мықты төзімділікті талап етті. Мен өмірімде ешқашан мұндай жылдам жүзіп көрмеппін». Мұның бәрі өтірік болатын. Бұл бірнеше ай бойы осылай жалғасты — Кроухёрст үйдегілердің барлығы оны парустық спорт тарихындағы ең ерлік істі жасап жатыр деп ойлап жүргенде, Атлант мұхитында (Atlantic Ocean) дәрменсіз дрейфтеп, күйзеліске түсіп әрі қорқып, жарыс ұйымдастырушыларына жалған координаттарды жіберіп жүрді.
Үйіне қалай қайтуды жоспарлай келе, Кроухёрст жарыста жеңіске жеткісі келмейтінін түсінді — өйткені бұл парус қауымдастығының оның кемелік журналдарын түртіп, алаяқтықты әшкерелеуіне себеп болатындай тым көп назар аударар еді. Екінші орын алу мінсіз болып көрінді: оны қаһарман ететін ғаламат нәтиже, бірақ сарапшылар оның саяхатын тым терең зерттемейтіндей даңқ деңгейі.
Кроухёрст басқа теңізші Найджел Тетлидің (Nigel Tetley) әлемді айналып шығу бойынша ең жылдам уақытты көрсетіп келе жатқанын білетін. Кроухёрст өзін стратегиялық тұрғыдан екінші орынға жайғастырды, бірақ тағы бір қателік жіберіп, Тетлиге тым қатты жақындап кетті. Тетли өкшелеп келе жатқан бәсекелестің кесірінен мазасызданып, желкенді қайығын мүмкіндігінен тыс, барған сайын күштеп жүргізе бастады. Кроухёрсттен қашықтықты ұлғайтуға жанұшыра тырысып жатқанда, Тетлидің қайығы тас-талқан болып, Атлант мұхитына батып кетті (ол өзінің құтқару салында аман қалды).
Енді Кроухёрст «Алтын глобус жарысында» (Golden Globe Race) жеңіске жетуге және барлық уақыттағы ең ұлы теңізші ретінде тәж киюге жақын қалды.
Үйдегі қолдаушылары аң-таң болды.
18 маусымда Би-Би-Си (BBC) Кроухёрстке мынадай жеделхат жолдады:
Ілгерілеуіңізбен құттықтаймыз
Қайтып оралған күнге арналған желілік телевизиялық бағдарлама бар
Тинмут (Teignmouth) қаласында жаңа кейіпкерді құрметтеу үшін «Дональд Кроухёрстті үйге қарсы алу» комитеті құрылды. Жоспар бойынша Би-Би-Си (BBC) тікұшағы оның портына дейін соңынан еріп отыруы, ал зеңбірек атылатын салтанатты шеру оның жеңісті оралуын қарсы алуы керек еді.
Кроухёрсттің күнделігінен осы жақындап келе жатқан даңқтың — егер шындық ашылса, бәрі арам жолмен келген, бәрі қауіпті дүниенің — оны қаншалықты мазалағаны анық көрінеді.
Кроухёрст үшін өмір ойын болатын. Өз тағдыры туралы ойлана келе, ол күнделігіне былай деп жазды: «Ойынның ешқандай „мақсатын“ көре алмай отырмын... Мен кім болсам, солмын және өз құқық бұзушылығымның мәнін көріп тұрмын».
Одан кейін бұдан да қатерлі жазбалар пайда болды. Біреуінде: Бәрі аяқталды
Бәрі аяқталды
Бұл – мейірім Ал соңғы жазбада:
«Бұл — менің ойынымның соңы. Шындық ашылды және ол отбасымның менен талап еткеніндей орындалады... Менде ойынды ұзартудың қажеті жоқ. Бұл жақсы ойын болды, аяқталуы керек... Мен бұл ойынды өзім таңдаған кезде ойнаймын, ойыннан өзім бас тартамын...» «Тинмут Электрон» он бір күннен кейін Атлант мұхитында еркін ығысып жүрген күйінде табылды. Ешқандай елеулі зақымның белгісі жоқ, ешқандай апаттың нышаны жоқ — және Дональд Кроухёрсттің де ізі жоқ.
Оны ешкім ешқашан қайта көрген емес. Ол, барлық ықтималдықпен, өзін теңізге тастап, өз-өзіне қол жұмсаған.
Тағдырдың керемет тәлкегімен, «Алтын глобус жарысын» аяқтаған жалғыз адам Робин Нокс-Джонстон (Robin Knox-Johnston) өзінің 5 000 фунт стерлингтік жүлде ақшасын Клэр Кроухёрстке (Clare Crowhurst) сыйға тартты. Бұл Дональд Кроухёрст егер жарысты аяқтамаса, отбасын жайлап алады деп қорыққан банкроттықтан оны құтқаруға жеткілікті болды. Кроухёрст өзіне қол салғанға дейін тура сәл ғана бұрын «Алтын глобус жарысындағы» тағы бір теңізші теңізде дәл сондай таңғаларлық шешім қабылдады.
Бернар Муатесье (Bernard Moitessier) тәжірибелі теңізші еді және жарыстың бесінші айында ол заңды түрде жеңіске жетуге нық келе жатты.
Муатесье — жарыс кезінде қырық сегіз жаста болған француз — желкенді жүзуді жақсы көретін және өмірінің көп бөлігін теңізде өткізген. Бірақ ол өз спортының коммерциялануын жек көретіндей көрінді. Медиа (media), демеушілер, баспасөз үшін өнер көрсету идеясы оның жанына жара салып жатқандай еді. Оған жай ғана желкенмен жүзудің өзі үшін жүзу ұнайтын.
Муатесье жалғыздықты қалап, жанынан өтіп бара жатқан басқа кемелердің Англиядағы (England) жарыс ұйымдастырушыларына оның орналасқан жерін хабарлап тұруына мүмкіндік беріп, сапарына тіпті радио да алмаған. Теңізде жалғыз тоғыз ай өткізу үшін қажетті тұлғалық сипат қоғамнан оқшаулануды жайлы көретін адамдарды іріктейді. Муатесье осының шектен шыққан үлгісі болатын және біреудің көңілінен шығу үшін жүзу идеясы соншалықты жиіркенішті болғаны сонша, саяхатының ортасына келгенде оның әбден зығырданы қайнады.
Ол күнделігіне былай деп жазды: «Еуропаға (Europe) қайтуды, жыландар ұясына қайтуды ойлағанда шын мәнінде жүрегім айныды... Мен әрдайым өрмекшідей торып жатып, бауырымызды жейтін, жұлынымызды соратын жалған құдайлардан әбден жалықтым. Мен заманауи әлемді айыптаймын — бұл адамдардың жанын таптайтын Құбыжық». Бірақ оның «Джошуа» («Joshua») атты кемесінде болуы мүлдем басқа әңгіме еді. Бұл шын мәнінде оның жанын нәрлендірді. Муатесье кейінірек былай деп еске алды: «Күндер өтіп жатыр, ешқашан бірсарынды емес. Тіпті олар бір-біріне айнымай ұқсап көрінсе де, ешқашан дәл бірдей болмайды. Теңіздегі өмірге ой толғау мен өте қарапайым қарама-қайшылықтардан тұратын ерекше өлшем беретін нәрсе — міне, осы. Теңіз, желдер, тымық ауа райы, күн, бұлттар, теңіз шошқалары (porpoises). Бейбітшілік және үйлесімділікте өмір сүрудің қуанышы». Англияға қайтар жолда Горн мүйісін (Cape Horn) айналып өтіп бара жатып, Муатесье ақылға сыймайтын нәрсені: жеңіске жетуге бет алған жарысты тастап, басқа жаққа жүзіп кетуді ойлай бастады.
Отбасы мен достарын ойлап, ол былай деп жазды: «Оларға тыныштықта болу, Тынық мұхитына (Pacific Ocean) қарай жалғастыру қажеттілігімді қалай түсіндірерімді білмеймін. Олар түсінбейді. Мен өзімнің дұрыс екенімді білемін, мұны терең сезінемін. Қайда бара жатқанымды білмесем де, нақты қайда бара жатқанымды білемін». Содан кейін ол өз шешімін қабылдады.
Муатесье хабарлама беру үшін өтіп бара жатқан коммерциялық кемеге белгі беріп, оны тоқтатты. Бұл «Санди Таймс» редакторына арналған хат еді, онда былай делінген: «Құрметті Роберт (Robert), бүгін 18 наурыз. Мен Тынық мұхит аралдарына қарай тоқтаусыз жалғастырып барамын, өйткені мен теңізде бақыттымын және бәлкім, жанымды сақтап қалу үшін». Муатесье капитанға бұл хабарламаны Франция (France) консулына жеткізуді айтып айғайлады.
Содан кейін ол жарысты тастап, қайығын кері бұрып, Таитиге (Tahiti) қарай бағыт алды.
Муатесье күнделігіне былай деп жазды: «Енді бұл — Джошуа екеуміздің арамыздағы, мен мен аспан арасындағы оқиға; тек бізге арналған оқиға, басқаларға енді қатысы жоқ ұлы хикая... Уақытыңның болуы, таңдауыңның болуы, қайда бет алып бара жатқаныңды білмеу және қандай да бір уайымсыз, басқа сұрақ қоймастан жай ғана сонда бара беру». Үйдегі кейбіреулер үшін Муатесье есінен адасқан болып көрінді. Ал оның өз санасында ол ақыл-естің өзіндік нұсқасын тапқан еді.
Ол маусым айында Таитиде зәкір тастады, жағажайда үй салды, өз азығын өзі өсірді және парустық жүзу туралы кітап жазды. «Менің қаншалықты бақытты екенімді сіздер түсіне алмайсыздар», — деп жазды ол. Тағдырдың тәлкегімен, Таити жолдан соншалықты алыс болғаны және көп кері қайтуды талап еткені соншалық, жарыстан шығып қалғанына қарамастан, Муатесье жер шарын айналып шықты және ең ұзақ үздіксіз жеке дара жүзу бойынша әлемдік рекорд орнатты — отыз жеті мың мильден астам.
Оның кітабында бұл факт туралы ешқандай ескерту жоқ. Ол бұл туралы басқа біреудің білуін мүлдем елемейтін сияқты еді және әлбетте, өзіне назар аударғысы келмеді. Бұл оқиғаның мақсаты — Кроухёрстті мазақ ету немесе Муатесьені кейіпкер ету емес. Теңізде жалғыз тоғыз ай өткізу кез келген адамды есінен адастыруға жеткілікті. Мен Кроухёрсттің дәрменсіздік сезімдеріне ортақтаса аламын. Ал Муатесьенің шешімі, мүмкін өзі үшін дұрыс болғанымен, әлеуметтік мойындауды ұнататын, тіпті оған ынтық көптеген адамдар үшін апатты болар еді.
Бірақ төтенше мысалдар көбінесе көптеген адамдар күнделікті бастан кешіретін эмоцияларды айқындап көрсетеді, және бұл жерде де дәл солай деп ойлаймын.
Бәрі өте қарапайым: Кроухёрст басқа адамдардың оның жетістіктері туралы не ойлайтынына тәуелді болды, ал Муатесье оны титтей де елең қылмады. Біреуі сыртқы көрсеткіштер үшін өмір сүрді, екіншісі бақыттың тек ішкі өлшемдерін ғана ойлады.
Ал осы екеуінің арасындағы айырмашылықты білу — өмірде сондай, керемет күшті нәрсе.
Уоррен Баффетт (Warren Buffett) бір кездері былай деген: «Адамдардың қалай әрекет ететіні туралы басты сұрақ — оларда Ішкі нәтижелер картасы (Inner Scorecard) бар ма, әлде Сыртқы нәтижелер картасы (Outer Scorecard) бар ма, міне соған байланысты. Егер сіз Ішкі нәтижелер картасына қанағаттана алсаңыз, бұл сізге көмектеседі». Ол мынадай мысалды қолданды: сіз шындығында ең нашары бола тұра, әлемдегі ең жақсы инвестор (investor) ретінде танылғанды қалайсыз ба, әлде шын мәнінде ең үздігі бола тұра, әлемдегі ең нашар инвестор ретінде саналғанды қалайсыз ба? Бұл — тағы бір шектен шыққан мысал (extreme example), бірақ ол сіз үшін шын мәнінде не маңызды екендігі туралы ойлануға мәжбүр етеді. Ақша жұмсау барысында біз қабылдайтын әрбір шешім мына екі санаттың біріне жатады: сіз бір нәрсеге ақшаны адамдар сіз туралы басқаша ойласын — сізді көбірек ұнатсын, сізге көбірек таңдансын, тіпті қызғансын деп жұмсайсыз ба, әлде ол шын мәнінде жаныңызды байытып, сізді бақытты ететіндіктен бе? Баффеттің (Buffett) тұжырымдамалық жүйесін (framework) қолданатын болсақ: адамдардың сіздің мүлкіңізге тамсанып, бірақ өзіңіздің іштей бақытсыз болғаныңызды қалар ма едіңіз, әлде сіздің не нәрсеге ие екеніңізге ешкім мән бермесе де, әр таңда бақытты күйде оянғанды мақұл көресіз бе? Мен ішкі және сыртқы бағдарлық өлшемдер (benchmarks) арасындағы мінсіз тепе-теңдікті қалай табу керектігін білмеймін. Бірақ сыртқы өлшемдерге бағытталған күшті әлеуметтік қысымның бар екені маған мәлім — бұл сізге ұнаса да, ұнамаса да біреудің белгілеп берген жолымен жүру. Ал әлеуметтік медиа (social media) мұны он есе күшейте түседі. Дегенмен мен ішкі өлшемдерге ұмтылатын күшті табиғи құштарлықтың да бар екенін жақсы білемін — бұл дербес болу, өзіңіздің ерекше дағдыларыңызға еру және қалаған нәрсеңізді қалаған уақытта, қалаған адамыңызбен бірге жасау. Бұл — ақшаның ең жоғарғы мақсаты, өйткені адамдардың көпшілігінің шын мәнінде қалайтыны осы. Әрі қарай, бақыт туралы бізге көп нәрсені үйрете алатын зағип адамның хикаясы арқылы бұл ойдың маңызды бір қыры ашылады.
Сізді не бақытты етеді
Жақсы өмір — бұл сізге қажеттінің бәрі және қалағаныңыздың бір бөлігі. Егер сізде қалағанның бәрі болса, онда қолда бардың ешқайсысын бағаламайсыз.
Майкл Мэй (Michael May) нәресте кезінде сұмдық қайғылы оқиғаға тап болып, салдарынан толықтай зағип болып қалған еді. Ғажайып ота оның көру қабілетін қырық алты жасында қайтарып берді, сол кезде ол өз өмірінде алғаш рет әлемді өз көзімен көрді.
Сәтті отадан кейін Мэй дәрігердің кабинетінен шығып, холл арқылы өтіп бара жатқанда, оны бір нәрсе кілт тоқтатты: бұл кілем еді. Кәдімгі, сұрықсыз офис кілемі.
«Мына пішіндерге қарашы! Мына түстерге қарашы!» — деді ол әйеліне толқып. Бұл оның санасы елестете алатын ең әдемі нәрсе еді.
Холлға көз тастап, ол қабылдауды күтіп отырған басқа пациенттерді көрді. Ол олардың ешқайсысы неге бұл кілемге таңғалып, қуанбай отырғанын түсіне алмады. Олар оның көргенін көрмеді ме? Мэйдің өмірбаяншысы (biographer) Роберт Кёрсон (Robert Kurson) былай деп жазады: «Ол олардың жай ғана отырып, бұл кілемге мән бермейтініне сенгісі келмеді — осындай кілем көз алдында тұрғанда адам қалайша жай ғана отыра береді?»
Бір сәтте Мэй тоқтап, сыбырлайды: «Бұл — көк түс. О, құдайым, бұл — көк түс». Ол түстердің қандай болатынын армандаған еді, бірақ оның санасы дәл қазіргіге дейін бұны толық түсіне алмаған болатын.
Офис ішінде жылжып бара жатып, ол қабырғадағы суреттерге, шығу белгілеріне және — ең таңғаларлығы — өмірде алғаш рет қағаздағы сандарды көріп, дәл солай таңғалады.
Оның бәрі ол үшін сондай әдемі, сондай әсерлі болды. Бұған дейін ештеңе көрмегендіктен, Мэй офистегі кілемге қарап, сіз бен біз ең керемет, жарқыраған күннің батуын тамашалағаннан он мың есе артық ләззат пен таңғалыс алған болар.
Бұдан үйренетін нәрсе өте көп емес пе? Ең қарапайым нәрселердің өзі сіз үйренген нәрсеге қарама-қайшылық контраст (contrast) тудырғанда, ғажайып болып көрінуі мүмкін.
Бір таңғаларлығы, барлық адам жақсы өмірге ұмтылады, өйткені бұл өздерін бақытты етеді деп ойлайды. Бірақ шын мәнінде бақыт әкелетін нәрсе — қазіргі қолда бар нәрсе мен жаңа ғана бастан кешірген тәжірибеңіздің арасындағы контраст. Шөлдегенде ішетін ең дәмді сусын — бір стақан ағын су. Аштан өліп бара жатқанда жейтін ең дәмді тамақ — арзан тамақ. * Сенің бастан кешіретін ең жақсы ұйқың — жаңа туған нәрестең сәл көз шырымын алуға мүмкіндік берген кез.
Объективті түрде «жақсы тәжірибе» деген нәрсе болмайды — кез келген «жақсылықтың» мөлшері — бұл жай gana күтулер мен шындық арасындағы алшақтық. Бұл — қазіргі қолда барыңыз бен бұрын болған немесе күткен нәрсеңіздің арасындағы қашықтық. Сізді бақытты ететін — мөлшері емес, дәл осы контраст.
Ақша жұмсау кезінде ескеретін маңызды нәрселер өте аз.
Жақсы өмір — бұл сізге қажеттінің бәрі және қалағаныңыздың бір бөлігі. Егер сізде қалағанның бәрі болса, онда қолда бардың ешқайсысын бағаламайсыз.
Уильям Доусон (William Dawson) бірде былай деп жазған еді:
«Байлық туралы ең аз түсінілетін нәрсе — ақшадан алатын барлық ләззат үнемдеудің қажеті болмай қалған сәтте аяқталады. Өзінің банкирімен кеңеспестен, қалаған нәрсесінің бәрін сатып ала алатын адам өзі сатып алған ештеңені де бағаламайды.»
Сіз ақша жинап жүрген нәрсені асыға күту, күтпеген нәрсені алу таңғалысы, бір кезеңнен екінші кезеңге өткендегі жағдайдың өзгеруі — міне, осылар белгілі бір сатып алуларды құнды етіп сездіреді.
Алғашқы жұмысыңыздан алғашқы жалақыңызды алғанда қандай сезімде болғаныңызды еске түсіріңізші. Егер оны арзан сүт коктейлімен атап өтсеңіз де, сізде «Мен мұны істедім. Мен мұны сатып алдым. Өз ақшама» деген қуанышты сезім болған болар. Ештеңе сатып ала алмаудан бірдеңе сатып ала алу деңгейіне өту — керемет сезім.
Күрес пен марапат арасындағы алшақтық — адамдарды бақытты ететін басты факторлардың бірі.
Оны мансабыңыздың кейінгі кезеңімен салыстырыңыз, ол кезде (үміттенеміз) жинақтар жиналып, жалақы өскен болады. Ақша жұмсау сізді бақытты етпейді емес — бірақ ол әрбір доллардың артында көбірек күрес пен контраст болған кездегідей толқыныс пен адреналин сыйлай алмайды. Сіз өзіңізді ең бай сезінетін кез — алғашқы жалақыңызды алып, банк шотыңыз 5 доллардан, мүмкін, 500 долларға дейін өскен сәт болар. Содан туындайтын контраст 10 миллионнан 20 миллионға өтуден де үлкен болуы мүмкін. Жоқтан барға өту көптен одан да көпке өтуден әлдеқайда қуатты болуы мүмкін.
Контраст, контраст, контраст. Оның қаншалықты қуатты екенін көргеннен кейін, оның қаншалықты маңызды екенін түсінесіз.
Мен жеке аспаз ұстайтын бір жігітті білемін. Оған күніне үш рет бес жұлдызды тағамдар ұсынылады, ол бұл мүмкіндікті жылдар бойы пайдаланып келеді. Бұл керемет; ішім тарлық етпедім десем, өтірік айтқан болар едім. Бірақ мен уақыт өте келе бұл қуаныштың азаятынына да таңғаламын. Бұл тамаққа қол жеткізу үшін ол күресуі керек емес — ешқандай асыға күту, сирек кездесетін мейрамханаға үстел брондауды тағатсыздана күту, «қарапайым» тамақ пен оның күнделікті деликатесі арасында контрастты алшақтық жоқ. Ол күніне ішетін үшінші бес жұлдызды тамағынан ата-анасы сюрприз жасап Макдоналдсқа (McDonald’s) апарғанда, алғашқы тістемнен ләззат алатын баладан артық қуаныш ала ма? Мен бұған күмәнданамын.
Ақшаңызға риза болып, бақытты болудың көп бөлігі — бұл гедоникалық адаптация гедоникалық жүгіру жолымен (hedonic treadmill) күресу, яғни бұрын сәндік деп санаған нәрсеге бой үйретіп алу қабілеті. Бұған қарсы тұрудың бір жолы — анда-санда берілетін сый-сияпат тұрақты сәндікке қарағанда көбірек қуаныш әкелетінін түсіну.
Арнольд Шварценеггер (Arnold Schwarzenegger) бірде диета туралы мынадай кеңес берген еді:
«Сіз негізінен денсаулыққа пайдалы екенін білетін тағамдарды жеуіңіз керек... Сонымен қатар анда-санда өзіңізге пайдалы емес, бірақ дәмді тағамдарды жеуге рұқсат беруіңіз керек. Әйтпесе, бұның мәні неде?»
Мәні неде? Дұрыс нәрсені істеуіңіздің басты себебі — бұл анда-санда бұрыс нәрсені (жауапкершілікпен) істеген кезде одан әлдеқайда жақсы сезімде болу үшін.
Бұның алдыңғы тараумен және қанағатшылдық идеясымен байланысты қаржылық нұсқасы бар. Қазіргі қолда барыңызға қанағаттанған кезде, анда-санда болатын сый-сияпат немесе тосынсый ғажайып болып көрінуі мүмкін. Бұл — тосынсый, бұл — қуаныш. Сіз оны көбірек бағалайсыз және одан ләззат аласыз. Қазір неғұрлым қанағатшыл болсаңыз, өмірдегі сый-сияпат сияқты көрінетін ұсақ-түйек нәрселерге соғұрлым жиі тап боласыз — тосын кешкі ас, қонақүй бөлмесін жақсарту, тіпті кішкентай болса да сирек кездесетін ысырапшылдық. Ештеңе күтпегенде, бәрі де тосынсыйға айналады. Бәрі тосынсый болғанда, сіз Майкл Мэй сияқты, әдетте мән бермейтін ең кішкентай нәрселерге қуанып жүресіз.
Әркім әртүрлі, бірақ менің салыстырмалы түрде қарапайым өмір сүргім келетіні жақсы нәрселерді ұнатпағандықтан емес. Керісінше. Қарапайым әрі ұстамды өмір сүргенде, жақсы нәрселермен анда-санда кездесіп тұру, ол нәрселер үнемі жаныңызда болғанға қарағанда, көбірек қуаныш сыйлайды.
Мен сізге өзіңіз қалайтын, қалтаңыз көтеретін және сізді бақытты ететін нәрседен өзіңізді шектеуді ұсынбаймын. Мен тек сіздің күтулеріңіздің әл-ауқатыңызға қаншалықты әсер ететінін көрсеткім келеді. Адамдар өздерін бақытты етеді деп ойлайтын заттарды сатып алу мүмкіндігі үшін өздеріне ұнамайтын ауыр жұмыста сағаттап қиналады. Бұл өте айқын нәрсе болып көрінеді. Жағдайды жақсартуға тырысқаннан көрі, күтулерді төмендетудің психологиялық артықшылығы көбірек екенін мойындау әлдеқайда қиын. Себебі — аз нәрсеге бақытты болуды үйренгеніңізде ғана емес, сонымен бірге анда-санда болатын сый-сияпаттың соғұрлым дәмдірек, жағымдырақ болатынында.
Рождество таңы, Төртінші шілде, туған күндер және мектептің соңғы күні керемет сезіледі, өйткені олар жылына бір-ақ рет болады. Өміріңіздегі сәнді бұйымдар тұрақты қажеттілікке емес, анда-санда берілетін сый-сияпатқа айналғанда, дәл сондай қуанышқа бөленуге болады. —
Эрнест Шеклтонның (Ernest Shackleton) «Эндюранс» (Endurance) кемесі Антарктида (Antarctic) мұздарына кептеліп қалды. Көп ұзамай ол қирап, істен шықты.
Шеклтон мен оның жиырма жеті адамнан тұратын экипажы 1915 жылдың қаңтарынан 1916 жылдың тамызына дейін — он тоғыз ай бойы — түнгі температура нөлден төмен он градусқа дейін төмендеген жағдайда шағын құтқару қайықтарымен қауіпсіз жерге дейін сегіз жүз миль есті.
Олар үнемі тоңып, су болып, ашығып, ұйқыдан қалатын. Олар анда-санда ұсталған тюленьмен және теңіз балдырларымен қоректеніп тірі қалды — және олардың бәрі аман қалды. Бұл — сіз ешқашан естімеген ең таңғажайып аман қалу оқиғаларының бірі. Бірақ, мен үшін бұл оқиғаның ең әсерлі бөлігі соңында кездеседі, Эрнест Шеклтонның (Ernest Shackleton) экипажы Аргентинадан (Argentina) шығысқа қарай мың алты жүз миль жерде орналасқан Оңтүстік Джорджия (South Georgia) аралындағы кит аулау станциясына (whaling station) әрең жетіп, көмек алған кезде. Жазушы Альфред Лансинг (Alfred Lansing) былай деп жазады: «Кит аулау станциясы ұсына алатын барлық жайлылық Шеклтон мен оның экипажының билігіне берілді. Олар алдымен ұзақ жуынудың ғажайып сән-салтанатынан (luxury) ләззат алды, содан кейін сақал-мұрттарын қырды. Кейін станцияның қоймасынан оларға жаңа киімдер берілді.
Содан соң оларға ыстық тамақ берілді және олар он екі сағат бойы ұйықтады.» Бұл жағдайдың қандай сезімде болғанын тіпті көз алдыңызға елестете аласыз ба?
Он тоғыз ай бойы үздіксіз тоңазып, аш жүргеннен кейін шомылып, ыстық тамақ ішіп, жылы төсекте ұйықтаудың қаншалықты керемет болғанын елестете аласыз ба?
Су жылымық болып, тамақ жартылай ескірген болса да, бұл бұрын-соңды кез келген адам бастан өткерген ең жағымды әрі көңілді кештердің бірі болғаны сөзсіз. Бұл оқиғаларды оқу — оแปล таңғажайып сезім ұялатады. Мен олардың немесе Майкл Мэйдің (Michael May) бастан өткерген қиыншылықтарын ешқашан көргім келмес еді. Бірақ қиындықтары аяқталған кезде олар сезінген шексіз қуанышқа сәл де болса қызғанышпен қараймын.
Ақша мәселесінде де дәл олай. Мен барлық сән-салтанаттан айырылып, жоқшылықта өмір сүргім келмейді. Бірақ кейде бір сән-салтанатты, жағымды тосынсыйды, күтпеген сыйды сезінгенде, контраст (contrast) беретін қуанышты бастан өткеруге деген ұмтылысым одан да күштірек.
Бұл ретте мен мынадай бірнеше нәрсені есте ұстаймын: Қарапайым өмір — сән-салтанат бұйымдарынан ләззат алудың ең пәрменді жолы болуы мүмкін. Бұл контрасттың қаншалықты қуатты екенін түсінбейінше, логикаға қайшы сияқты болып көрінеді. Өз детальдарыңызды анықтап алыңыз, әркім әртүрлі, бірақ мен өзіме ұнайтын нәрсені тапқанда — бұл ресторан, саяхат немесе сусын болсын — оны тұрақты жаңа әдетке айналдырғанша, сирек болатын қуанышты тосынсыйға қалай айналдыруға болатынын сұрауға бейіммін.
Қарапайым өмірге қанағаттанғаныңызда, сирек болатын тосынсый шынымен де сиқыр сияқты сезіледі. Контрасттың күші әдеттегі нәрселерді ғажайып, ал ғажайып нәрселерді қарапайым етіп көрсетуі мүмкін. Жеке реактивті ұшақтарымен (private jets) ұшатын бай адамдар сізге бұл шексіз байлық сатып ала алатын ең таңғажайып, қанағат сыйлайтын нәрсе екенін және одан ешқашан жалықпайтыныңызды айтады. Неліктен біз, қарапайым адамдар, өзіміздің жеке көліктерімізді — «жеке автомобильдерімізді» айдау туралы дәл осылай айтпаймыз? Менің теориям бойынша, жеке ұшақтармен ұшатын адамдардың көбі байығанға дейін коммерциялық (commercial) рейстермен ұшқан, сондықтан олар қарапайым адам сияқты ұшудың азабын есінде сақтайды: ұзын кезектен өту, қауіпсіздік тексерісі, ортаңғы орындық, қорылдайтын жолаушылар. Сонымен салыстырғанда, жеке ұшақпен ұшу — орындалған арман.
Бірақ «жеке» көлік жүргізетін адамдардың көбінде бұл тәжірибені салыстыратын ұқсас ештеңе жоқ. Олар бүкіл өмірін «жеке» көліктерде өткізді. Қазіргі және бұрынғы тәжірибелер арасында ешқандай контраст жоқ. Бірақ 1900 жылдардың басына оралайықшы, ол кезде көліктер жаңадан пайда болып, адамдар бұл тәжірибені ат арбамен салыстыра алатын еді. Ол кезде адамдар көліктер туралы не деді? Олар сондай сиқырлы әрі сәнді көрінгені соншалық, көпшілік олар елді бөлшектеп жіберетін байлар мен кедейлер арасындағы соғысты тудыра ма деп қорықты. 1906 жылы ол кезде Принстон университетінің (Princeton University) президенті болған Вудро Вильсон (Woodrow Wilson): «Бұл елде автомобиль сияқты социалистік көңіл-күйді таратқан ештеңе жоқ», — деп айтқан болатын және ол «байлық тәкәппарлығының суретін» ұсынды. Дәл бүгінгі таңда адамдар жеке ұшақтар туралы қалай айтса, ол кезде көліктер туралы солай айтқан. Қазіргі тәжірибеңізбен салыстыратын контраст болмаған кезде, таңғажайып нәрселер толығымен әдеттегідей болып көрінуі мүмкін. Күтулердің (expectations) қаншалықты қуатты екенін түсінген кезде, сіз өз жағдайыңызды жақсартуға қанша күш жұмсасаңыз, күтулеріңізді төмен деңгейде ұстауға да сонша күш жұмсайсыз. Бақыт, қанағаттану, қуаныш... бұл нәрселердің барлығы күтулер мен шынайылық арасындағы алшақтықты бастан кешіруден туындайды. Шеклтонның адамдары бұған көз жеткізді. Көрген ауыртпалықтарынан кейін олар бұрын-соңды мән бермеген кішкентай нәрселерден үлкен қуаныш тапты. Экипаж мүшелерінің бірі құрлыққа жеткенде күнделігіне былай деп жазды: «Біз көрген ең тамаша күндердің бірі... тірі болудың өзі бір ғанибет».
Лансинг былай деп жазды: «Бұл мұз бен бос кеңістіктің жалғыз әлемінде олар тым болмаса шектеулі қанағаттануға қол жеткізді. Олар сыналды және талапқа сай деп табылды». Бұл мүмкін болатын ең жоғары деңгейдің өзі.
Бай (rich) және дәулетті (wealthy)
Ақшаның бақылауында болу — қарыздың жасырын түрі. Және кез келген қарыз сияқты, ол түбінде үстемесімен бірге қайтарылады.
Бай (rich) және дәулетті (wealthy) ұғымдарының аражігін ажыратып алуға рұқсат етіңіздер.
Бұл анықтамалар — менің жеке пайымым, бірақ маған әрдайым пайдасы тиіп келеді.
Егер сіз бай болсаңыз, сіздің банкте қалаған затыңызды сатып алуға мүмкіндік беретін ақшаңыз бар.
Егер сіз дәулетті болсаңыз, сол ақшаның жеке тұлғаңызға, бостандығыңызға, қалауларыңызға, мақсат-мұраттарыңызға, моральдық құндылықтарыңызға, достық қарым-қатынастарыңыз бен психикалық денсаулығыңызға тигізетін ықпалын белгілі бір деңгейде бақылай аласыз.
Ақшаны өзіңізді бақытты ететіндей етіп қалай жарату керектігін түсіну барысында, мен оның қанша ақшаңыз бар екендігіне немесе қанша жұмсайтыныңызға аса байланысты емес екенін байқадым. Бар мәселе — сіздің осы бай әлде дәулетті анықтамасының қайсысына жататыныңызда немесе қайсысы болуға ұмтылатыныңызда.
Ақша — адамдардың өмірін ерекше түрде қалыптастыруға қауқарлы аса қуатты құрал.
Бұл тұжырым шабыт та, қарғыс та болуы мүмкін, өйткені шындық мынау: Егер сіз ақшаны қалай дұрыс пайдалану керектігін түсінбесеңіз, ол сізді пайдаланатын болады.
Ол сізді бақылауына алады. Ешқандай аяушылық білдірмей, жанашырлық танытпай, өз тұтқынына айналдырады.
Кейбір адамдардың ақшаның бақылауында болғаны сонша, олар жақсырақ өмір сүру үшін ақшаның соңынан жүгіріп жүрмін деп ойлайды, бірақ шын мәнінде ақша оларды жіптерін тартып, өздері ұнатпауы мүмкін нәрселердің соңынан қуып, тіпті мәнін де түсінбейтін нәрселерге ұмтылуға мәжбүрлейтін марионетка қуыршағындай (marionette doll) ойнатады.
Егер мен: «Есірткіге, ішімдікке, атақ-даңққа немесе билікке әуестену жақсы нәрсе ме?» деп сұрасам, сіз, әрине, жоқ дер едіңіз — кез келген нәрсеге шамадан тыс әуестену ауыртпалыққа (liability) айналуы мүмкін, өйткені ол сізді басқара бастайды. Пайдалы құрал болады деп ойлаған затыңыз үстемдік етуші диктаторға айналады.
Ақшаға, әсіресе оны жұмсауға деген қауіпті құмарлық өміріңізге байқалмай еніп кетуі мүмкін, өйткені ақшаның сізге бере алатын мүмкіндіктерінің тартымдылығы өте еліктіргіш келеді. Жұмсайтын ақшам көбірек болса, бақыттырақ болар едім деген ойдың соншалықты күшті әрі әмбебап болғаны сондай, адамдар асыл мұратты қауіпті әуестіктен ажыратуда қиналады.
Ақшаның құлына айналу кез келген адамға, кез келген табыс деңгейінде әсер етуі мүмкін. Бірақ оның күшін қолына орасан зор байлық бұйырған, алайда оның өмірлеріне тигізген бақылауы салдарынан көбінесе қарғысқа ұшыраған өте бай адамдардың арасында анық көруге болады.
Соншалықты көп ақшасы бар адамның өз өміріне деген бақылауды толықтай жоғалтқанын көру — есеңгірететін, сақтықтан айыратын жағдай болуы мүмкін. Жазушы Эрнест Хемингуэй (Ernest Hemingway) қаламдас серігі Ф. Скотт Фицджеральдтің (F. Scott Fitzgerald) «(байларға) романтикалық таңданыспен қарайтынын айтқан болатын… Ол оларды ерекше, ғажайып нәсіл деп санады және олардың олай емес екенін білген кезде, бұл оны күйреткен кез келген басқа нәрсе сияқты тас-талқан етті».
Адамзат тарихындағы ең бай әулеттердің бірі туралы оқиғамен бөлісуге рұқсат етіңіздер, олардың ақша жұмсауға деген шектен тыс құмарлығы қызғанудан гөрі аянышты өмірге алып келді.
Реджинальд Клейпул Вандербильт (Reginald Claypoole Vanderbilt) қатал бәсекелестіктен, нәзік менмендіктен және шексіз үміттерден бөлшектенген отбасында дүниеге келді. Содан бастап барлығы құлдырай бастады.
Реджидің (Reggie) үлкен арғы атасы Корнелиус «Комодор» Вандербильт (Cornelius “Commodore” Vanderbilt) 1877 жылы қайтыс болған кезде, «Нью-Йорк Дэйли Трибюн» (New York Daily Tribune) басылымы әлемдегі ең бай адамның мұрасына болжам жасаған редакциялық мақала жариялады:
«Вандербильт жағдайы — ақшаға иелік етуден басқа ешқандай негізсіз "әулет құруға" тырысудың ақымақтық екенін көрсететін әсерлі сабақ.
Кәрі Комодордың өмірінің соңғы жылдарындағы басты идеясы — Вандербильт есіміне ұрпақтар бойы ескерткіш болып тұратын және шаңырақ иесін Америка қоғамында тұрақты күшке айналдыратын орасан зор байлық жинау болды.
Әлемде байлық соншалықты тез жасалатын басқа бірде-бір ел жоқ... және мұраға қалған ақша оның иелері үшін соншалықты аз пайда әкелген ел де жоқ.
Вандербильттің ақшасы қазіргі үміткерлеріне бақыт та, ұлылық та әкелмейтіні анық, және бірнеше жылдың ішінде ол америкалық байлықтың көпшілігінің кебін киетініне күмәніміз аз; оны сансыз көп мұрагерлер жұмсайды және ол елдің кең көлемді айналым жүйесінде сіңіп кетеді».
Бұл қатал болжам еді — әрі алда не күтіп тұрғанын жеткілікті бағалай алмағандық болатын.
Инфляцияға бейімдегенде, Корнелиус Вандербильт мұрагерлеріне шамамен 300 миллиард доллар қалдырды. Оның ақшасы АҚШ Қазынашылығының (US Treasury) қаражатынан да көп болған деген сөз бар. Алпыс жылдың ішінде одан түк те қалмады.
Байлық негізгі өмірлік мақсаты ақшаны кім тезірек және ойланбай шаша алатынын көру болған үш ұрпаққа берілді. Алғашқы мұрагерлер отбасылық бизнесті жүргізу парызын сезінді; уақыт өте келе бұл «отбасылық бизнес» сенімсіздік пен өкпе-ренішке айналды.
1875 жылы авторлық мақалада жоғары мәртебелі қоғам өкілдері «шығынға қарамастан, ләззатқа бой алдырады» деп жазылды. Вандербильттердің бірі олардың шын мәнінде «ләззатқа қарамастан, шығынға бой алдыратынын» айтып мысқылдады.
Бұл ашық мойындау мәселенің шын мәніндегі өзегі еді. Бұл жеңу мүмкін емес ойын болды, сондықтан бәрі жеңілді.
Ақшаның бақылауында болу — қарыздың жасырын түрі. Және кез келген қарыз сияқты, ол түбінде үлкен шығынмен қайтарылады.
Реджи қомақты байлықты мұраға алған соңғы Вандербильт мұрагерлерінің бірі болды. Жиырма бір жасқа толған күні ол 12,5 миллион долларды мұраға алды, бұл қазіргі бағаммен шамамен 350 миллион долларды құрайды.
Отбасылық өмірбаяншы Артур Вандербильт (Arthur Vanderbilt) былай деп жазады:
«Өз нәпсісіне берілген, жалқау, бейқам Реджиде зерігуден құтылудан басқа ешқандай жауапкершілік немесе мақсат сезімі болмаған... (ол) ешқашан жұмыс істемеген және ешқашан еңбек етіп көрмеген. Кәсібі туралы сұрағанда сәл сасып қалып, әдетте: "Джентльменмін", — деп жауап беретін... Реджидің өзін басқалардан ерекшелей алатын жалғыз жолы бай плейбойдың өмірін сүру болды. Мұны ол жан-тәнімен және асқан шеберлікпен іске асырды».
Реджидің екі үлкен құмарлығы ішімдік пен құмар ойындары болды. Біріншісі оның қырық бес жасында өліміне әкелді, бауыр циррозының (cirrhosis) ауырлығы сонша, оның бауырынан қан ағымы тоқтап, өңешіне көтеріліп, тамырлары кенеттен жарылып, отбасы зәресі ұшып қарап тұрғанда, ол өз қанына тұншығып жан тапсырды. Соңғысы оны тақырға отырғызды — қарыздар қайтарылғаннан кейін, Реджидің өсиеті мәнсіз болып қалды, өйткені оның қолында мұрагерлеріне уәде етілген ақшаның маңына да жуымайтын қаражат қалған еді.
Вандербильттер ең үлкен үйлерге, ең сәнді жиһаздарға, ең қымбат той-томалақтарға және ең керемет саяхаттарға ие болды. Бірақ осының басым бөлігі өмірлерін жақсарта алатын құрал ретінде пайдаланылмай, байлықтарына қойылған ескерткіш ретінде — құдды бір тәңірдей табыну үшін — сатып алынды. Нәтижесі абсурд пен қасіреттің арасындағы бірдеңе болды.
Реджидің өмірі бақылаудан шығып жатқан кезде, басқа бір Вандербильт мұрагері Джордж Вашингтон Вандербильт (George Washington Vanderbilt) қырық негізгі жатын бөлмесі және төрт жүзге жуық тұрақты қызметкері бар 135 000 шаршы футтық Билтмор үйін (Biltmore house) салуға алты жыл уақытын жұмсады. Оның онда аз уақыт өткізгені айтылады, өйткені бұл жайлы үйден гөрі коммерциялық ғимаратқа көбірек ұқсайтын — бір досы айтқандай, ол «өмірдің кез келген ықтимал үйлесіміне мүлдем бейімделмеген» еді. Дегенмен бұл үйді күтіп ұстау соншалықты қымбатқа түскені сонша, ол Вандербильтті дерлік күйретуге шақ қалды. Салық қарыздарын өтеу үшін жердің тоқсан пайызы сатылып, үй туристік орынға айналдырылды.
Оған қоса ең үлкен яхтаны кім салады, ең қымбат өнер туындысын кім сатып алады немесе текті ақсүйекпен кім бас қосады деген отбасылық бәсекелестік тағы болды. Басты мәселе материалдық ләззатта емес, бәсекеде еді, бұл бақыттың әрқашан қол жетпес болып қалуына кепілдік берді. Мұнда мәжбүрлі некелер, мұра үшін шексіз қатал даулар орын алды және мұрагерлердің өз жолын табуына немесе сенімгерлік қор есебінен күн көрушіден (trust-funder) басқа адам болып танылуына ешқашан мүмкіндік болмады.
1920 жылы көз жұмар алдында Уильям Вандербильт (William Vanderbilt) былай деді:
«Менің өмірім ешқашан толықтай бақытты болуға жазылмаған. Мұраға қалған байлық — бақытқа кедергі келтіретін нағыз бөгет. Бұл кокаинның моральға тигізетін әсері сияқты мақсат-мұраттың өлімімен бірдей».
Ақша бұл отбасын әр қадам сайын тас-талқан етіп, жауыңызға да тілемейтін күйреу мен сенімсіздік деңгейіне жеткізді.
Тарихтағы «сәтті сперматозоид клубының» (lucky sperm club) ең жолы болғыш мүшелері — Вандербильт мұрагерлерінің өміріне үңіліп көрсеңіз, олармен өмірін ауыстырғысы келетіндер араларыңыздан көп шықпайды. Отбасының шаңырағын шайқалтқан осы орасан зор байлыққа қарап: «Мұның мәні неде еді?» деп сұрай бастайсыз.
Мәселенің түп-төркіні, «Нью-Йорк Дейли Трибюн» (New York Daily Tribune) басылымы ертеректе түсінгендей, ғажайып өмір сүруде емес еді. Ақшаны бақыттырақ, қанағаттырақ, жан-дүниесі бай немесе мейлінше толыққанды өмір сүруге арналған құрал ретінде пайдалануда да емес-тін. Бар болғаны — бай болу және оны шашу, сөйтіп «тек ақшасының барына қарап қана» бағалану болатын.
Олар ақшаны өмір құруға жұмсаудың орнына, бүкіл өмірін ақшаның төңірегіне құрды; мұра олар үшін актив (актив — asset) болудың орнына, абырой болғанда түгі қалмай таусылғанша келесі ұрпаққа жалғасып отырған еңсерілмейтін өмір салты қарызы міндетін атқарды.
Миллиардерлердің мұрагерлеріне жанымыз ашуы екіталай. Бірақ мұндағы маңызды нәрсе — мәселенің диагнозын қою, себебі бұл — көптеген қарапайым адамдардың да дерті: Вандербилттер (Vanderbilts) — ақшаның адам өмірін жақсартуға арналған құрал болмай, керісінше оның өзін бақылауда ұстауының ең айқын үлгілерінің бірі. Олар ақшасын өздеріне қызмет еткізудің орнына, ақшаларына қызмет ету үшін өмір сүрді.
Бұл жалғыз ғана оқиға емес. Кәсіпкер Дэвид Сигел (David Siegel) бірде Флоридада (Florida) аумағы 90 000 шаршы футтық (шамамен 8 360 шаршы метр) үй салды. Одан не себепті мұндай үлкен үй салып жатқанын сұрағанда, ол сәл ойланып: «Қолымнан келеді, сондықтан», — деп жауап берді. Әркімнің өз қалауы бар, әрине, бірақ ол бұл үйдің сыйлайтын әдемі естеліктері немесе әкелетін ләззаты туралы тіс жарған жоқ — тек «Қолымнан келеді, сондықтан» деді. Бұл, меніңше, ақшасы өз болмысын толығымен билеп-төстеп алған адамның әрекетіне ұқсайды. (Құрал мәселесіне қайта оралсақ: біреу сізден бұрауышты (бұрауыш — screwdriver) не үшін қолданып жатқаныңызды сұраса, «Қолымнан келеді, сондықтан» демес едіңіз. «Ол маған қабырғаға суреттерді ілуге және жиһазды құрастыруға көмектеседі» дер едіңіз. Қожайын мен құрал үлгісін түсінген кезде, бұл қағиданың күші орасан зор екенін аңғарасыз.)
Марқұм шина магнаты Харви Файрстоун (Harvey Firestone) да осы тұзаққа түскендей. Бірақ өз абыройына қарай, ол ақшасының оны қандай ақымақ ойынды ойнауға мәжбүрлеп жатқанын сезінді. Ол 1926 жылғы естелігінде былай деп жазған: «Неліктен адамның қолына жеткілікті ақша тиісімен-ақ, өзіне қажетінен әлдеқайда үлкен үй салады?
Менің Акрон (Akron) қаласында тіпті де пайдаланбайтын, қажеттілігімнен әлденеше есе үлкен үйім бар; Майами-Бичте (Miami Beach) де маған керек мөлшерден анағұрлым үлкен тағы бір үйім бар. Мен өлгенге дейін өзіме қажетінен артық басқа да үйлерді сатып алатын немесе салатын шығармын деп ойлаймын.
Неліктен олай істейтінімді білмеймін — ол үйлер тек артық жүк. Бірақ мен оны істедім, әрі байлыққа кенелген достарымның бәрінің де үлкен үйлері бар. Тіпті Генри Форд (Henry Ford) секілді көзге түсуді қаламайтын қарапайым адамның өзі Дирборнда (Dearborn) шын мәнінде қажет етпейтін өте үлкен үйге иелік етеді.
Мұның себебі неде екенін түсіне алмай далмын. Бәлкім, бұл — үлкен үй қорғаныс үшін шағын әскерді ұстауға болатын берік бекіністі білдірген ежелгі феодалдық көзқарастың қандай да бір ақымақ сарқыншағы шығар. Кейбір жағдайларда үлкен үй тек адамның бай екенін жарнамалау үшін салынады; кейде ауқымды ойын-сауық кештерін өткізу үшін салынады.
Бірақ көп жағдайда, әсіресе ақшаны өз маңдай терімен тапқан адамдар арасында, үй жай ғана салынады, ал құрылыс біткенде, оны не үшін бастағанын ешкім де нақты білмейді».
«Үйлер тек артық жүк... Неліктен олай істейтінімді білмеймін... Мұның себебі неде екенін түсіне алмай далмын». Мен оның адалдығына тәнтімін, бірақ бұл мойындау адамды таңғалдырады.
Реджи Вандербилттің (Reggie Vanderbilt) немересі — тележурналист Андерсон Купер (Anderson Cooper) әулеттік байлық уәде етілмеген алғашқы Вандербилт мұрагерлерінің бірі болды.
Бұл оған берілген бақ та болуы мүмкін. Ол жүз жылдан астам уақыт ішіндегі ең табысты Вандербилт мұрагері ғана емес, сонымен бірге ең бақыттысы сияқты көрінеді.
Купер бірде мұрагерлік туралы былай деген: «Меніңше, бұл — адамның жігерін сорып алатын нәрсе. Мен мұны қарғыс деп білемін. Бала кезімнен бастап, егер мені алда бір құмыра алтын күтіп тұр деп сезінгенімде, өмірге мұншалықты құштар болар ма едім, білмеймін».
Ақшаға деген тұқым қуалаған құмарлықтан азат болған ол өз қалауын табуға және бір доллардың да қадірін түсінуге мүмкіндік алды. Ол өз әулетінде бірінші болып марионетка (марионетка — marionette) қуыршағының жіптерін қиып, ақшаның өз болмысын немесе өз өмірін басқаруына жол бермеген жанға ұқсайды.
Қайтадан ауқатты (ауқатты — rich) пен бақуатты (бақуатты — wealthy) арасындағы айырмашылыққа оралайық.
Маған керемет әсер қалдыратыны — Вандербилттердікі секілді оқиғалар. Олар жер бетіндегі ең бай (rich) адамдар болды, бірақ менің анықтамам бойынша, ең бақуатты емес (least wealthy) жандардың қатарында еді. Олар үшін ақша активтен гөрі әлеуметтік және психологиялық міндеттемеге (міндеттеме — liability) көбірек ұқсады, бұл оларды мәртебе қуып, көбісін бейбақ күйге түсірген өмірдің қарызды тұтқынына айналдырды.
Қанша ақша тапсаңыз да, бұл тұзаққа кез келген адам түсіп қалуы мүмкін. Тәңірім-ау, сіздің бұдан аман болуыңызды шын жүректен тілеймін. Егер мен нағыз «бақуатты» (wealthy) деп атайтын адамның мысалын көргіңіз келсе, Чак Финиге (Chuck Feeney) көз салыңыз.
«Дьюти Фри» (Duty Free) бажсыз сауда дүкендерінің негізін қалаушылардың бірі болған Фини 2023 жылы қайтыс болды.
Фини тарихының көпке белгілі жағы — ол адамзат тарихындағы ең үнемшіл миллиардер болды.
Ол өмірден өтерден көптеген жылдар бұрын 8 миллиард долларлық байлығының 99,99 пайызын қайырымдылыққа үлестіріп жіберген. Жұбайы екеуі өздеріне 2 миллион доллар қалдырып, шағын пәтерде тұрды, эконом-класпен ұшып, тыныш өмір сүрді.
Фини оқиғасының онша танымал емес жағы — ол бір кездері сән-салтанатты өмірді де шын көңілмен көруге тырысып көрген. «Вашингтон Пост» (The Washington Post) басылымы оның жаңадан байыған 1980 жылдардағы өмірі туралы былай деп жазды: «Оның Нью-Йорк (New York), Лондон (London) және Парижде (Paris) сәнді пәтерлері, ал Аспен (Aspen) мен Француз Ривьерасында (French Riviera) бағалы саяжайлары болды. Ол яхталар мен жеке ұшақтарда басқа да аса бай адамдармен араласты. Егер ол бір нәрсені қаласа, оны сатып алуға шамасы толық жететін».
Ол бұл өмір салтының өзіне сай еместігін тез түсінді. Қоғам оған осы нәрселерді қалауы керектігін айтты. Бірақ оны шынымен бақытты еткен нәрсе бұл емес еді.
Оны бақытты еткен — ақшаны таратып беру болды. «Менің істеп жатқаным адамдарға көмектескенде — мен бақыттымын, ал ісім адамдарға жәрдем бермеген кезде — мен бақытсызбын», — деді Фини.
Маған бұл қатты ұнайды.
Немесе нақтырақ айтсақ: осы нәрсенің оған ұнағаны маған ұнайды.
Ол басқа адамдардың нені ұнату немесе қалай өмір сүру керектігі туралы айтқан таптаурын жолымен жүрмеді.
Ол өз ақшасына табынбады және оның қалай өмір сүру керектігін бұйыруына, болмысын бақылауына немесе өзін мәртебе қуып жүгіретін өмірдің шырмауына түсіруіне жол бермеді.
Ол өзін не нәрсе бақытты ететінін тапты және өзінің (орасан зор) байлығын одан сайын бақыттырақ болудың құралы ретінде пайдаланды. Ол сырт көзге қарапайым әрі үнемшіл көрінуі мүмкін, бірақ шын мәнінде ол сіз өміріңізде еститін ең еркін, ең тәуелсіз адам еді.
Ол нағыз бақуатты жан еді.
Мен Финиді үлгі тұтатын тұлға деп санаймын, бұл оның қанша табыс тапқаны немесе қандай өмір салтын ұстанғаны үшін емес, ақшаның өз өмірінің қожайыны болуына ешқашан жол бермей, қолындағы қаражатты толықтай өзі басқара білгендігі үшін. Егер Вандербилттер «тек ақшасының барына қарап қана» қалыптасқан отбасы болса, Фини — оның керісінше мысалы болды. Ол кездейсоқ өте көп ақшаға ие болған, бірақ өмірлік іргетасы адамгершілік пен даралыққа негізделген тұлға еді. Оның қолындағы ақша ұлықтайтын ескерткіш емес, темір ұстасының бұранда кілтін (бұранда кілті — wrench) қалай пайдаланса, дәл сондай мақсатта қолданылған қарапайым құрал болды.
Әрбір адам, кез келген табыс деңгейінде, бұдан сабақ ала алады.
Менің досым Дэвид Перелл (David Perell) бірде былай деп жазған: «Мен ең қатты құрметтейтін адамдардың мәдениет көпіршігінен сытылып шығатын бір жолы болады. Кейде дін арқылы; кейде көне кітаптар арқылы; кейде табиғат аясындағы уақыт арқылы. Мұндай құтылу болмаса, үгіт-насихат (үгіт-насихат — propaganda) жеңіске жетеді. Сіз өзіңіз ойланудан қаласыз. Заманауи сағымдар барлық сананы жаулап алатын вирусқа айналады».
Бұл — «ауқатты мен бақуатты» тұжырымдамасының өте маңызды бөлігі. Бақытты болу үшін сіз өзіңіз болып қалуыңыз керек. Егер сіз ақшаның сіздің болмысыңызды өзгертуіне және күніңізді қалай өткізу керектігін бұйыруына соқыр сеніммен жол берсеңіз, ол басқару тізгінін тез арада өз қолына алады.
Осы теорияны өзімнің (сенімгерлік қорының мұрагері болмаған, миллиардер магнат та емес) өмірімде қолдану кезінде мен үш нәрсені жадымда сақтаймын.
Қарым-қатынаста адам өз серігінсіз бақытты бола алмаса, онымен бірге де бақытты бола алмайды деген түсінік бар. Ақша жұмсауда да дәл солай.
Мінез-құлықтық қаржытану (мінез-құлықтық қаржытану — behavioral finance) саласының қызықты тұжырымын еске түсіріңіз: ақша көбейгенге дейін бақытты болған болсаңыз, одан да көп ақшаның сізді бақытты ету ықтималдығы жоғары болады. Ал оның екінші жағы мынада: негізгі қажеттіліктер деңгейінен асып кеткеннен кейін, егер сіз өзіңіздің кім екеніңізге риза болмасаңыз, көбірек ақшаның сізді бақытты етуі қиынға соғады.
Адамша өмір сүру үшін, қолыңыздағы ақшаның көлеміне қарамастан, сіз өзіңіздің кісілік қасиеттеріңізді, құндылықтарыңызды, болмысыңызды, достарыңызбен қарым-қатынасыңызды, кімнен назар мен қошемет күтетініңізді өз бақылауыңызда ұстауыңыз қажет. Қауіп — ақшаның көбеюі осы нәрселерді жақсартады деп ойлауда; дәл сол кезде қолыңыздағы қаражат — немесе тіпті одан да көпке деген құлшынысыңыздың өзі — өміріңізді билеп-төстеп кетеді.
Егер сіз өзіңіздің кім екеніңізге қанағаттанған болсаңыз, ақшаға өміріңізді одан әрі жақсарту үшін қолданылатын құрал ретінде табиғи түрде қарайсыз. Міне, сол кезде сіз шынайы бақуатты боласыз.
Өзіңізге ұнайтын нәрсені өзіңіз қалайтын нәрседен ажыратыңыз.
Олар өте әртүрлі нәрселер болуы мүмкін. Көптеген адамдарға сигареттер жағымды сезім сыйлайтындықтан ұнайды, бірақ оларды шынымен қалайтындар аз. Маған әлеуметтік желілерді (social media) мақсатсыз парақтаған ұнайды, бірақ бұл менің оны міндетті түрде жасағым келетінін білдірмейді — бұл нәрселер жай ғана тәуелділік тудырады (addictive) және олар адамның өмірін жақсартуға көмектесетін құралға айналудың орнына, адамның өзін бақылап алады. Менің сатып алғым келетіні — өзіме де ұнайтын әрі әрдайым қол жетімді болмағанда мені есалаң қылмайтын нәрселер: анда-санда ішілетін сәнді ас, жыл сайынғы отбасылық үлкен демалыс, мезгіл-мезгіл сатып алынатын жақсы киімдер. Егер қандай да бір себептермен бұл нәрселерді шығындарынан алып тастауға тура келсе, бұл жаныма сәл батуы мүмкін, бірақ отбасым мен мен үшін бәрі жақсы болады. Мен бұл нәрселерден ләззат аламын, бірақ оларға беріліп кетпеймін (obsess) — олар мені билемейді. Меніңше, дәл осы кезде және тек осы кезде ғана сіз ақшаның бағынатын қожайын емес, сізге көмектесетін құрал ретінде пайдаланылып жатқанын білесіз. Бұл жерге стоиктердің (Stoic) «Егер бойыңыздағы қанағатсыздықты (insatiability) жеңе алмасаңыз, жақсы әрі мағыналы өмір сүруіңіз екіталай» деген нақыл сөзі өте жақсы келеді. Тұтынуыңызбен мақтанбаңыз. Не тұрғызғаныңызбен мақтаныңыз. Сіз құрған отбасы, сіз тапқан достар, сіздегі естеліктер, сіз жинаған даналық. Сатып алған нәрселеріңіз естеліктер қалдыруға және достарыңыз бен отбасыңызбен сапалы уақыт өткізуге көмектесетін кездер болады. Бірақ заттар емес, дәл осы адамдар — шынайы мағынаға ие. Уоррен Баффетт (Warren Buffett) бірде өзінің барлық нәрсесі — еңселі үйлері, жеке ұшақтары, тіпті өз есімдері берілген аурухана корпустары бар өте бай достары бар екенін атап өткен еді. «Бірақ шындық мынада: әлемде ешкім оларды жақсы көрмейді», — деді ол. «Егер сіз менің жасыма жеткенде сіз туралы ешкім жақсы ойламаса, банктегі шотыңыздың қаншалықты үлкен екені маған бәрібір, сіздің өміріңіз — апат». Сіз бай болдыңыз, бірақ байлық қол жетпес болып қала берді.
Кез келген нәрсенің құндылығы — оның сізге өзіңіз қалаған өмірді сүруге көмектесу қабілетінде. Артық ештеңе жоқ.
Мен бірде біреудің ең жоғары жиынтықтағы Тойота (Toyota) көлігі бастапқы деңгейдегі БМВ (BMW) көлігінен де жақсырақ деп айтқанын естідім, өйткені Тойота жүргізуді жағымды ететін заттарға толы — жұмсақ орындықтар, тамаша аудиожүйе, люк төбе — ал арзан БМВ негізінен тек мақтану құқығын береді.
Маған бұл тұжырым өте ұнайды.
Барлық опциялары бар жақсы Тойотаның пайдалылығы (utility) бар. Ол өміріңізді жақсарта түседі. Сіз оған өзіңіз үшін иелік етесіз.
Арзан БМВ-да мәртебе (status) бар. Ол (мүмкін) басқа адамдардың сіз туралы пікірін өзгертеді. Сіз оған басқалар үшін және олардың назарын аудару үшін иелік етесіз.
Ақша жұмсағанда бұл өте маңызды айырмашылық. Мүмкін ең басты айырмашылық шығар, өйткені ол ақшаны өмірді жақсарту құралы ретінде пайдаланып жатырсыз ба, әлде өзіңізді басқалармен салыстыру өлшемі ретінде қолданып жатырсыз ба деген мәселенің түп-төркінін ашады.
Өз өмірімде қолданатын мінсіз емес модель былайша ойлауға негізделген: Егер мен және менің отбасым ешкім байқамайтын иен аралда қалып қойсақ және бізде өзіміз қалаған кез келген материалдық игіліктерге ие болу мүмкіндігі болса, біз не нәрсеге ие болар едік?
Мұндай жағдайда сіз бірден мәртебеден қарағанда пайдалылықты жоғары бағалайсыз. Сіз сыртқы келбеттен қарағанда жайлылықты, танымал логотиптен қарағанда сапалы матаны, брендтен қарағанда функцияны, беделден қарағанда төзімділікті, көлемнен қарағанда тиімділікті, беделді пошта индексінен (тұрғын ауданнан) қарағанда тамаша көріністі, ал әлеуметтік иерархиядан қарағанда әлеуметтік қарым-қатынасты артық көрер едіңіз. Сіз бастапқы деңгейдегі БМВ-ны емес, жоғары жиынтықтағы Тойотаны қалайтын едіңіз. Сіз мәртебеден қарағанда пайдалылықты таңдар едіңіз.
Мен заттарды тек мәртебе үшін сатып алуға қарсы емеспін. Өзіңіз таңдаған әлеуметтік топқа сиысу — бақытты өмірдің маңызды бөлігі, ал жоғары мәртебенің әлеуметтік артықшылықтары бұған қол жеткізе алғандар үшін өте үлкен болуы мүмкін.
Маған таңғаларлық болып көрінетіні — адамдардың осы екеуін шатастыратын сәттері. Және бұл өте жиі кездеседі.
Адамдар кейде өмірлерін жағымдырақ, жайлырақ, қызығырақ немесе мағыналырақ етеді деп ойлап, жақсы нәрсе сатып алып жатырмыз деп санайды. Бірақ өздері де байқамай, олар басқа адамдардың өздеріне, ең дұрысы, жақсы қырынан қарау мүмкіндігі үшін ақша төлеп жатады.
Сатып алатын әрбір затта қайсысының не екенін анықтау — бұл затты не үшін сатып алғыңыз келетінін түсіну — және әрқайсысы мүлдем басқа нәтиже мен пайда беретінін ұғыну өте маңызды. Миллиардер Билл Кох (Bill Koch) ағаларының бірі ақша, екіншісі әйел жинайтынын айтқан болатын. Ал өзі шарапты артық көреді.
Кохтың шарап төлесінде бір кездері қырық үш мыңнан астам бөтелкеден тұратын әлемдік деңгейдегі коллекция болған. Ол бұны өте қатты жақсы көрді. «Сіз шарапшының сүйіспеншілігін сезіне аласыз», — дейді ол сирек шарапты ішуді діни тәжірибеге тең келетін «тарихты ішу» деп атап.
Кохтың кейбір бөтелкелері бұрын-соңды сатылған ең үздік әрі сирек кездесетін шараптар еді: Ол бірде бұрынғы президент Томас Джефферсонға (Thomas Jefferson) тиесілі деп есептелген төрт бөтелке шарап үшін 400 000 доллар төледі. Бөтелкелерде Джефферсонның өз қолымен қойған қолтаңбасы шимайланған еді. Кох олардың сатылымда екенін естігенде: «Бұл менде болуы керек», — деді. Сонымен бәрі шешілді.
Бұл ол мақтанышпен көрсеткенді ұнататын тамаша қазына еді — Джефферсон иелігінің тарихшылары Кохқа бөтелкелердің толығымен жасанды (fake) екенін айтқанға дейін.
Осылайша Кохтың шарап коллекциясының түпнұсқалығын растау бойынша зерттеу жобасы басталды. Ол жеке детективтерді жалдады, ал олар — бұл сізді таңғалдырмауы мүмкін — оның ең қымбат әрі қаланған жүздеген шарабы арзан жасанды өнімдер екенін анықтады.
Жасанды тауарлар (counterfeit) саудасы — ауқымды бизнес. Жасанды сөмкелер, күннен қорғайтын көзілдіріктер, аяқ киімдер мен зергерлік бұйымдар да дәл солай. Қылмыстың алдын алу жөніндегі ұлттық кеңестің (National Crime Prevention Council) мәліметі бойынша, жыл сайын бүкіл әлемде 2 триллион доллардың жасанды тауарлары сатылады — бұл әлемдегі ең үлкен заңсыз сауда.
Соңғы жылдары жасанды тауарлардың кеңінен таралуының басты себебі — алаяқтардың тіпті сарапшылардың өзі анықтауға қиналатындай түпнұсқаға өте ұқсас көшірмелерді (knockoffs) жасауды жақсы меңгергені.
Бұл туралы ойлансаң, өте қызықты нәрсе.
Кейбір тауарлар жоғары сапалы деп есептелгендіктен қымбат тұрады. Бірақ тіпті көреген сатып алушылардың өзі де, премиум брендтердің өздері де жасанды өнімдерді байқауға жиі қиналады, өйткені жасанды өнімнің сапасы көбінесе... түпнұсқамен өте салыстырмалы болып келеді.
Билл Кохты алдаған алаяқтардың бірі индонезиялық (Indonesian) шарап әуесқойы Руди Курниаван (Rudy Kurniawan) болды. Ол 2012 жылы жасанды шарап өндіру бойынша ірі операция жүргізгені үшін тұтқындалды. Курниаван жылдар бойы әлемдегі ең білгір шарап ішушілерге жасанды шараптарды сәтті сатып келді, өйткені оның жасанды шарабы тек жақсы көрініп қана қоймай — дәмі де өте керемет, дәл түпнұсқадай еді. Ол арзан шараптарды араластырып, коллекционерлердің сусынын қандыратын жасанды затбелгіні жапсырып, ақылға сыймайтын бағаға сатудың шебері болды.
Жасанды сөмкелерде де дәл осы жағдай қайталанады. 2016 жылы бір әйел універмагтардан 400 000 доллардың сөмкелерін сатып алып, сол дүкендерге дәл өзіне ұқсас жасанды сөмкелерді қайтарып, ал түпнұсқаларын желіде қайта сатқаны үшін түрмеге жабылды. Ол бұл әрекетін жылдар бойы білдіртпей жасап келді, өйткені дүкендерге қайтарған жасанды сөмкелері түпнұсқадан аумайтын еді.
Егер жасанды шараптың дәмі немесе жасанды сөмкенің сапасы түпнұсқадан айырмашылығы болмаса, мақсатыңыз пайдалылық болса, бұған бас қатырмауыңыз керек. Бірақ көбінесе мақсат олай болмайды.
Сіздің қалағаныңыз мәртебе еді.
Сіз басқаларға көрсеткіңіз келді және өзіңізге басқа азғантай адамдардың ғана қолы жететін нәрсеге иелік ететініңізді білгіңіз келді. Бұл сізге өзіңіздің кім екеніңізді және не нәрсеге қол жеткізгеніңізді жақсырақ сезінуге мүмкіндік береді.
Және бұнда, тағы да айтам, ешқандай мәселе жоқ! Әрине, мен де кейде солай істеймін.
Бірақ затты мәртебе үшін сатып алу мен оның пайдалылығы үшін сатып алу мүлдем басқа тәжірибе мен нәтиже береді.
Жазушы Дэвид Брукс (David Brooks) бірде Африкаға (Africa) жасаған саяхаты туралы жазған еді. Ол және оның отбасы жеті түрлі жерде тоқтады — кейбіреулері заманауи әрі сәнді, ал басқалары ағын суы жоқ лагерь түрінде болды. Саяхаттан кейін Брукс пен оның отбасы жақсы қонақүйлерге қарағанда қарапайым, жайлы лагерьлерді көбірек ұнатқандарын түсінді. Арзан лагерьлерде олар жергілікті тұрғындармен араласып, басқа қонақтармен таныса алды. Оның балалары қызметкерлермен футбол ойнады. Ал қымбат қонақүйлерде олар стерильді қауіпсіздік пиязшығында оқшауланып қалды. Жақсы қонақүйлердің барлық тартымдылығы осында еді — «осында тоқтаңыз және сіз Мидтаун Манхэттен (Midtown Manhattan) мен Серенгети (Serengeti) арасындағы айырмашылықты әрең байқайсыз». Бірақ бұл оның отбасының шын мәнінде қалаған нәрсесі емес еді. Сәнділікке және, мүмкін, мәртебеге ұмтылу саяхаттың пайдалылығын төмендетті.
Күнделікті өмірде пайдалылықтың мәртебеге ұмтылудың құрбаны болуы өте жиі кездеседі. Өзіңізге қажеттіден үлкенірек үйді күтіп-ұстау ауыртпалығын немесе қалтаңыз әрең жететін жақсы көлікті сатып алудан туындайтын күйзелісті ойлап көргіңізші. Мәртебенің пайдалылықты жұтып қоюы — қазіргі заманғы шығындардың ең жиі кездесетін өкініштерінің бірі.
«Адамдар көбінесе ақшаны қалай жұмсау керектігін білмейді», — деп жазды Брукс. «Қосымша табыс түскенде, біз оны құпиялылыққа, кеңістікке және талғампаздыққа жұмсаймыз... бірақ кенеттен жан-жағымызға қарасақ, біз өзіңді бақытты ететін нәрсе мен басқалардың саған қарауына мәжбүр ететін нәрсені бөліп тұрған сызықтың қате жағында тұрғанымызды байқаймыз».
Мәртебені түкке тұрғысыз деп ойлау басты мәселе емес. Бұл шын мәнінде апатты болуы мүмкін — егер сізге басқалардың сіз туралы не ойлайтыны маңызды болмаса, онда сіз туралы ешкім ойламауы да әбден мүмкін. Сіз өзіңізді өміріңіздегі бақыттың ең маңызды элементі болуы мүмкін әлеуметтік әлемнен қол үзіп қалғандай сезінесіз.
Бірақ сіз мәртебеден қарағанда пайдалылықты жоғары бағалау екі үлкен себепке байланысты маңызды екенін түсінуіңіз мүмкін:
Заттарды олардың пайдалылығы үшін сатып алу сізге өзіңіздің тұлғалық болмысыңызды білдіруге мүмкіндік береді, ал мәртебені қуу көбінесе сізді басқалардың болмысына бейімделуге мәжбүр етеді.
Анықтамасы бойынша, мәртебеге ұмтылу — бұл басқа адамдарға олардың көргісі келетін нәрсесін көрсетуге ұмтылу. Адамдар әртүрлі — талғамдары әртүрлі, мақсаттары әртүрлі, дағдылары әртүрлі әлемде бұл қауіпті болуы мүмкін. Өзіңізге ұнамайтын адамдар үшін қойылым қоюға соншама уақыт пен ақша жұмсап жатқаныңызды байқамай қалуыңыз мүмкін, өйткені олар сізден өзгеше, әсіресе өзіңіздің кім екеніңізге және өмірден не қалайтыныңызға адал болған кезде. Басқалардың көзқарасына бейімделу — бұл өмірде шынайы, бірақ жасырын бағасы бар құрбандық.
Керісінше, пайдалылық тамаша түрде терең өзімшіл болып табылады. Сіздің басты мақсатыңыз — өзіңіздің және өзіңіз қамқорлық жасайтын адамдардың өмірін жақсарту болады, ал басқалардың пікірі мен назары ешқандай маңызға ие болмайды.
Жазушы ретінде мен әрдайым өзім «өзімшіл жазу» (selfish writing) деп атайтын ұғымға сеніп келдім. Мен жалғыз адамнан тұратын аудитория үшін жазамын — ол менің өзім. Оқырмандар да солай сезіне ме екен деп алаңдамастан, өзіме пайдалы деп тапқан тақырыптар төңірегінде өзіме қызықты оқиғаларды жазамын. Бұл жай ғана жағымдырақ болып қоймай, сонымен бірге анағұрлым сапалы туынды шығаруға мүмкіндік береді деп ойлаймын: жазушылар арасындағы кең таралған «өз аудиторияңды біл» деген қағида көптеген жазбаның күлін көкке ұшыратын «өз аудиторияңа ұятсыздықпен жағымпаздануға» тез айналып кетуі мүмкін.
Тура осы идея өмірдің көптеген салаларына, соның ішінде ақшаны қалай жұмсайтыныңызға да қатысты болуы мүмкін.
Сіз мәртебеден (status) гөрі пайдалылықты (utility) жоғары бағалаған кезде, іс жүзінде конформизмнен (conformity) (көпке еруден) гөрі даралықты (individuality) бағалайсыз. Мұның нәтижесі, тура жазу өнеріндегідей, тек ішкі толымдылық әкеліп қана қоймай, жақсырақ нәтиже де береді. Өзгелердің сізден кім болуды күтетініне бой алдырмай, өз болмысыңызды сақтай отырып, сіз қолыңыздан жақсы келетін және сізді шын мәнінде бақытты ететін істерге назар аудара аласыз.
Тәуекел етіп көріңіз, сонда сіз өзіңіздің шынайы болмысыңызда болуға керемет дарынды екеніңізді, бірақ өзгелер көргісі келеді деп ойлаған рөлде тым нашар актер екеніңізді байқайтын шығарсыз.
Пайдалылықтан алатын ләззатыңыз мәртебеден алынатын ләззатқа қарағанда әлдеқайда берік әрі ұзаққа созылуы мүмкін.
Өмірдің көптеген салаларындағы табыстың кілті — төзімділік (endurance) пен ұзақ өміршеңдікте (longevity). Мен тұрақсыз (unsustainable) кез келген нәрсеге қызықпаймын.
Мәртебе үшін ақша жұмсау қанағат сезімін сыйлауы мүмкін, бірақ ол көбінесе қысқа мерзімді болады. Тіпті сіз өзгелердің назарын өзіңізге сәтті аудара алған күннің өзінде де, әдетте көзқарасыңызды бірден әлеуметтік иерархияның (social hierarchy) келесі жоғары сатысына бағыттайсыз, ал бұл сізді бұрынғыдан артық қанағаттандырмайды. Мәртебе құбылмалы келеді, ал қоғам сізді бағалайтын үрдістер бірнеше жыл сайын өзгеріп отырады, бұл сізді қандай баға болса да бейімделуге мәжбүрлейді. Бұл арзан ойын емес.
Сондай-ақ ми өзіне қойылған кез келген сұраққа жауап беруге өте шебер, сондықтан өз санаңызды басқаларға әсер қалдырып жүрмін бе деген ойлармен үнемі шырмап отыру — дәрменсіз әрі өзіне сенімсіз сезінуге апаратын төте жол.
Пайдалылыққа жұмсалған шығындар анағұрлым төзімді, берік болуға бейім.
Осыдан он жыл өткен соң өзге адамдарға қандай дүниелер әсер қалдыратынын білмеймін, бірақ мен жайлылықты, сенімділікті, қолайлылықты және ең бастысы — өзім жақсы көретін әрі қадірлейтін жандармен сапалы уақыт өткізуді бағалайтынымды нық сеніммен білемін.
Мен өзімнің «Әдеттегідей» (Same as Ever) кітабымда: (QUOTE) «Ешқашан өзгермейтін нәрселер өте маңызды, себебі олардың болашақты қалай қалыптастыратынын нақты білуге зор сенім арта аласыз» (QUOTE) — деп жазғанмын, бұл оларға қомақты қаржы салуға мүмкіндік береді. Мен тоқсан жасқа келгенімде әдемі көрінісі бар үйді және балаларыммен өткізген естеліктерді бағалайтынымды білемін — сондықтан мен сол дүниелер беретін пайдалылыққа инвестиция сала аламын. Бірақ белгілі бір киім-кешек, зергерлік бұйымдар, дәу үй, жүйрік көлік... бүгін керемет көрінетін дүние небары бір жылдан кейін, сіз бен қоғам өзгерген сайын күлкілі, тіпті ыңғайсыз болып көрінуі мүмкін. Бұл — ақшаны қалай жұмсайтыныңыз туралы түсінікті түбегейлі өзгерте алатын өте қарапайым идея.
Келесі кезекте, бір актердің соңғы сөздері туралы жан тебірентерлік оқиға.
Жақсы ақыл-кеңес ешқашан «Бүгінгі күнмен өмір сүр» немесе «Болашаққа жина» дегендей қарапайым болмайды. Жалғыз жақсы кеңес — «Болашақтағы өкінішті азайту».
Актер Дэвид Кэссидидің (David Cassidy) соңғы сөздері: «Босқа өткен қаншама уақыт-ай», — болған еді.
Кеш болғанда мұны түсіну қандай қорқынышты. Көбіміз күндерімізді әлеуметтік желілерді мақсатсыз парақтаумен өткізіп жатқандықтан, бұл жағдай барған сайын жиілей түсе ме деп ойлаймын.
Даниэль Канеман (Daniel Kahneman) бірде ақшамен дұрыс жұмыс істей білудің маңызды бөлігі — болашақтағы өкінішіңізді дұрыс өлшей білу сезіміне ие болу екенін айтқан болатын. Сіз болашақтың әртүрлі кезеңдерінде қазіргі қабылдаған шешімдеріңізге қатысты өзіңізді қалай сезінетініңізді дәл түсінуіңіз керек.
Мен бұл байқампаздықты жақсы көремін; бұл соншалықты әсерлі.
Мүмкін, өкініш — тәуекелдің ең жақсы анықтамасы шығар. Ақшамен жұмыс істегенде тәуекел дегеніміз — қанша жоғалтуыңыз мүмкін екендігі емес. Тіпті оны жоғалтқан кезде өзіңізді қалай сезінетініңіз де емес — уақыт өте келе көптеген ащы тәжірибелер құнды сабаққа айналады. Нағыз тәуекел — жылдар немесе ондаған жылдар өткен соң пайда болуы мүмкін өкініш (немесе оның болмауы).
Бұл тұжырымдама ақшаны қалай жұмсау керектігі туралы ойлағанда өте үлкен рөл атқарады.
Ақшаны басқару кезіндегі ең үлкен қақтығыстардың бірі — әлемдегі ең күшті екі күштің арасындағы нәзік тепе-теңдікті табу:
Бүгінгі сабырлылықты ертеңгі байлыққа айналдыратын күрделі пайыз (compound interest). Сіздің кешегі күнге қарағанда өлімге бір күн жақындай түскеніңіз туралы ақиқат, сондықтан осындағы қысқа ғана уақытыңызды барынша пайдаланыңыз және тірі болғаныңыз үшін бақытты әрбір күніңізден ләззат алыңыз. Шотландтың бір мақалы бар: «Тірі кезіңде бақытты бол, өйткені сен ұзақ уақыт бойы өлі боласың».
Мәселе — болашақ үшін қанша инвестициялау керек және бүгін қанша жұмсау керек екенін білуде.
Бұл шешуі оңай мәселе емес. Және бұл өте жеке мәселе — барлығына бірдей жарай беретін әмбебап қалыпқа сыйғыза алатын нәрсе емес.
Ойымды анық жеткізу үшін жануарлардың өмір сүру ұзақтығы туралы бір хикая айтып берейін. —
Байғұс гуппи балығын (guppy fish) бір сәт еске алыңызшы, ол аянышты өмір сүреді, бірақ бізге болашақты болжау туралы маңызды бір нәрсені үйретеді.
Кішкентай, ашық түсті және өзін қорғауға мүлдем қабілетсіз гуппи жыртқыштардың шабуылына өте жиі ұшырайды. Құстар гуппиді жейді. Кішкентай балықтар гуппиді жейді. Үлкен балықтар гуппиді жейді. Шаяндар гуппиді жейді. Ол — барлығының ең сүйікті түскі асы.
Мұндай үлкен қауіпке ұшыраған түр жойылып кетуден қалай аман қалады?
Қысқасы, гуппилер туған сәттен бастап-ақ іске кіріседі. Олар жеті апталығында көбейе алады және әр отыз күн сайын жаңа ұрпақ әкеледі. Алты айлық гуппи құсқа жем болған кезде, ол әлдеқашан шөберелі болып үлгеруі мүмкін. Тұқым жалғаса береді.
Бірақ бұл эволюциялық қулықтың жағымсыз екінші жағы бар.
Өздеріне қаншалықты қауіп төніп тұрғанын біле отырып, гуппилер туған сәтінен бастап барлық дерлік энергиясын көбеюге жұмсайды. Олар мүмкіндігінше тез өседі, содан кейін ресурстарының үлкен бөлігін ұрпағын қоректендіруге арнайды. Бұл олардың өздеріне қамқорлық жасауына өте аз энергия қалдырады. Олардың денелері арзан пластикалық ойыншықтар сияқты сапасыз құрастырылған, ал жасушаларды қалпына келтіру мен күтіп ұстауға өте аз ресурс қалады. Бір немесе екі жасқа келгенде, гуппи ауру мен құлдыраудан қаусаған, жақында шалқасынан түсіп өлетін қарт шалға айналады.
Бұл солай болуы да керек: бәрібір жем болатын болсаң, болашаққа инвестиция салудың еш мәні жоқ. Бұл — нағыз YOLO («you only live once» — өмірге бір-ақ рет келесің) өмірлік пәлсапасы.
Енді гуппиді өмірі мүлдем керісінше болып келетін Гренландия акуласымен (Greenland shark) салыстырып көріңіз.
Гренландия акуласының табиғи жыртқыш жауы жоқ. Ол өз мекенінде диктатор сияқты үстемдік жүргізеді.
Қауіп-қатер аз болғандықтан, ол есейгенше асықпай уақыт өткізеді. Бұл — біз ашқан ең баяу өсетін жаратылыстардың бірі, ол жыныстық жетілу кезеңіне — бұл қате жазылған сөз емес — 150 жасында жетеді.
Осы уақыт ішінде ол бір ғасырдан астам уақытын өз күшін мінсіз дене құруға жұмсаумен өткізеді. Баяу әрі жүйелі түрде, барлық ресурстары жасушаларды қалпына келтіру мен сақтауға жұмсалып, ол қатерлі ісік пен жұқпалы ауруларға іс жүзінде төзімді болып келеді.
Бұл — болашағын сақтайтын, дәл бүгінгі ресурстарын сөзбе-сөз бірнеше ғасырдан кейін жақсы өмір сүруін қамтамасыз етуге арнайтын нағыз ұзақ мерзімді инвестор (investor). Біздің білуімізше, Гренландия акуласы бес жүз жыл, бәлкім одан да көп өмір сүре алады.
Мәселе мынада: табиғат болашақ тәуекелдерді бағалауда және соған сәйкес ресурстарды бөлуде өте шебер.
Гуппилер үшін табиғат болашақ қауіптерге шынайы қарап: «Мұнда жасырынған қауіп өте көп. Болашақты жоспарлауға тырысып әуре де болма», — дейді. Ал Гренландия акулалары үшін ол: «Сенің болашағың анық әрі болжамды — сеніммен жоспарлай бер», — дейді.
Жануарлардың көпшілігі осы тепе-теңдіктің шебері, олар «болашаққа инвестициялау» мен «бүгінгі күнмен өмір сүру» арасындағы ресурстарды барынша тиімді бөледі.
Бірақ өз өмірінің бағытын болжауға тырысатын адамдар ше?
Немесе ертеңгі күнге қалдыру мен бүгін қанша жұмсау керектігін ойлайтындар ше?
Немесе олар шынымен қанша уақыт өмір сүретінін біле ме?
Немесе не нәрсеге өкінетінін ше?
Олар мұны өте нашар атқарады. Биология меңгерген нәрсені заманауи адамның эмоциялары игере алмады.
Нассим Талебтің (Nassim Taleb) сөзін басқаша айтсақ, әлем ақшаны қалай жұмсай бастауды білмейтіндер мен қашан тоқтау керектігін білмейтіндер болып тең екіге бөлінген.
Сіз мұны танымал қаржылық пәлсапалардан көре аласыз.
Спектрдің бір шетінде шектен тыс үнемдеуді және үнемшілдікке дерлік патологиялық берілгендікті насихаттайтын FIRE (financial independence, retire early — қаржылық тәуелсіздік, ерте зейнетке шығу) қозғалысы бар. Бұл ақылға қонымды болып көрінеді, бірақ өте қауіпті болуы мүмкін. Өзінің «Нөлмен өл» («Die with Zero») атты кітабында Билл Перкинс (Bill Perkins) былай деп жазады:
Элестетіп көріңізші, егер өлген кезіңізде сізге айтылғанның бәрін істеп шыққан болсаңыз: көп жұмыс істедіңіз, ақша жинадыңыз және зейнетке шыққанда қаржылық еркіндікті асыға күттіңіз. Осы жолда сіздің босқа жұмсаған жалғыз нәрсеңіз… өз өміріңіз болды.
Спектрдің екінші шетінде ұзақ мерзімді қор нарығының өсіміне инвестиция салатындарды келеке етіп менсінбейтін, барынша тез баю үшін банкрот арзан акциялар мен криптовалюталық мем-коиндарды (crypto memecoins) күндізгі саудада бағасын көтеретін (day-trading pump) YOLO қауымы тұр. Күндізгі саудадан тапқан пайдасына сары Lamborghini сатып алған жиырма екі жастағы жігіт — олардың бейресми кейіпкері. Бұл оқиғаның ақыры қалай аяқталатынын сіз жақсы білесіз.
Ең тартымды болып көрінетін қаржылық пәлсапалар көбінесе болашақтағы өкініштің ең үлкен қаупін тудырады. Автор Ник Маджиулли (Nick Maggiulli) былай дейді: «Өте аз тәуекелге бару — шылым шеккенмен бірдей, тым көп тәуекелге бару — героин қабылдағанмен бірдей. Екеуі де сізге зиян тигізеді, жалғыз айырмашылығы — қаншалықты жылдамдығында».
Ал қоғам неғұрлым байыған сайын, бұл мәселе соғұрлым қиындай түседі.
Тарихтың көп бөлігінде американдықтардың көпшілігі гуппилердің экономикалық баламасы болды, олар зейнетке шығу үшін ақша жинау туралы ойлаудың өзі — немесе сөзбе-сөз зейнетке шығудың бүкіл тұжырымдамасы — мүмкін емес болған соншалықты тұрақсыз қаржылық жағдайда өмір сүрді.
Бай бола түскен сайын, біз қазір алдыңғы ұрпақтарға ақылға сыймайтын болып көрінетін, бүгінгі күннен ләззат ала отырып, болашаққа қалай ақша жинау керектігі туралы сұрақтарға жауап беру бақытына ие болдық.
Жүз жыл бұрын жиырма екі жастағы адам алпыс екі жасқа дейін өмір сүремін деп үміттене алатын. Бүгінде жиырма екі жастағы адамнан алпыс екі жаста басталып, тағы үш онжылдыққа созылуы мүмкін зейнетке ақша жинауды бастау талап етіледі — Америкадағы жас әйелдердің үштен бірі енді тоқсан жасқа дейін өмір сүреміз деп күте алады. Бүгінгі әрбір балабақша тобынан бір бала жүз жастан аса өмір сүреді деп күтілуде, бұл олардың жұмысын тоқтатады деп күтілетін уақыттан кейінгі тұтас бір ұрпақ өмірі.
Сонымен қатар, сол жиырма екі жастағы жұмыскер ата-әжесінің дәл сол жасында тапқанынан айтарлықтай көп табыс табады және бір ұрпақ бұрын болмаған ақша жұмсаудың көбірек мүмкіндіктеріне қол жеткізе алады. Оларда ата-бабалары елестете де алмаған саяхатқа, концерттерге, мейрамханаларға және сол күні жеткізілетін заттарға жұмсауға көбірек мүмкіндік бар. Біз қазіргі уақытта жақсы өмірді сезіну үшін ақшаны пайдалануға осыншалықты көп мүмкіндігі бар әлемде өмір сүріп жатқанымыз үшін өте бақыттымыз.
Осы екі нәрсе — бүгінгі күнмен өмір сүре отырып, ертеңгі күнге ақша жинау — көптеген адамдарға үлкен алаңдаушылық тудырады. Бір қызығы, қоғам неғұрлым байыған сайын және біз ұзағырақ өмір сүрген сайын, бізде болашақта өкінішке қалдыратындай қаржымызды бүлдіріп алу мүмкіндігі соғұрлым көбейе түседі.
Мен де бұдан тыс емеспін.
Мен бүкіл ересек өмірімде үлкен ақша жинаушы және ұзақ мерзімді инвестор болдым. Маған күрделі өсім мен қанағаттануды кейінге шегеру идеясы ұнайды. Байлық жинауға құлша беріліп, бақытты өмірден бас тарту арқылы осы фәнидегі келте ғұмырымды босқа өткізгенімді өмірімнің соңында түсініп, Дэвид Кэссидидің (David Cassidy) кейпін кигім келмейді.
Өз ойымда маңызды өзгеріс болғанын байқадым, бұл сіздердің де көпшілігіңізге қатысты болуы мүмкін. Ойлаудың өзі ауыр, бірақ бұл әлемде өз өміріңіздің қанша уақыты қалғанын нақты білуден асқан қуатты ақпарат жоқ. Оның қуаттылығы сондай, көптеген адамдар мүмкіндік болса да мұны білгісі келмейтінін айтады. Бұл тым қорқынышты әрі өмірдің жұмбағын алып тастар еді.
Бірақ егер сіз мұны білсеңіз, өміріңіздегі ешбір нәрсе бұрынғыдай болмас еді.
Бірнеше жыл бұрын мен бір адамды жолықтырдым. Қоштасар сәтте ол: «Өмір ұзақ. Байланыста болайық», — деді.
Өмір ұзақ. Ешкім бұлай айтпайды. Әдетте бәрі «Өмір қысқа» дейді. Бірақ, әрине, ол екінің бірі болуы мүмкін. Мен бұдан бейхабармыз.
«Өмір қысқа» философиясы (philosophy) күтпе, көңіл көтер, тамаша өмір сүр — іш, же, қуан, өйткені ертең өлеміз дейді. Егер сіздің өміріңіз күткеніңізден қысқа болса, дерлік барлық адам осы кеңескеติดตาม еді. Сонымен қатар, сіз жақсы сәттерден ләззат алуға арналған шектеулі уақытыңызды өкпе-ренішпен өткізудің пайдасы жоқтығын түсініп, кешірімді болуға, ұмытуға және ұсақ-түйек қолайсыздықтарға бас қатырмауға бейім болар едіңіз. Сіз әрбір күннің батқанын бағалап, гүлдердің иісін сезініп, ескі досыңызға қоңырау шалар едіңіз. Сіз балаларыңыздың шағын лигасындағы (Little League) ойындарының бірде-біреуін жіберіп алмас едіңіз. Бұрынғы президент Линдон Джонсонның (Lyndon Johnson) соншалықты үлкен энергиясы мен өршілдігінің бір себебі — ол әрдайым жас өлемін бе деп қорыққан.
Ал «Өмір ұзақ» философиясы ше? Егер 102 жасқа дейін өмір сүретініңізді білсеңіз, бүгін соншалықты асықпас едіңіз. Мансабыңызға қатысты азырақ алаңдар едіңіз. Ұзақ ұйықтауға, шығармашылық демалыс (sabbatical) алуға немесе демалыс ақысын толық пайдалануға өзіңізді күнәлі сезінбес едіңіз. Олардың өскенін бақылау үшін ағаш отырғызып, есте сақтау үшін көбірек суретке түсер едіңіз. Жаңа дағдыны үйренуге ықыласты болар едіңіз. Буындарыңызға жақсырақ күтім жасап, ұзақ мерзімді инвестициялау (investing) бұрынғыдан да қызықтырақ болар еді.
Бірақ шындық мынада: ешкім бұл әлемде қанша уақыт болатынын білмейді. Дегенмен, өміріңіздің әртүрлі кезеңдерінде соңына жақындағаныңызды түсінудің қандай болатыны туралы ойлануды пайдалы деп санаймын.
Төсек тартып жатқанда өткізіп алған мүмкіндіктерге — бара алатын демалыстарға, сатып ала алатын көліктерге өкінішпен қарау идеясы мен әке болған бойда өзгерді.
Менің кішкентай балаларым бар. Ертең өмірім аяқталады деп ауыр ойша жаттығу жасағанда, көбірек ақша үнемдеу үшін жасаған материалдық құрбандықтарым әйеліме мен балаларыма маңызды қаржылық қор (nest egg) қалдыратынын түсініп, жеңілдеп, мақтаныш сезінетін сияқтымын.
Керісінше — өмірден өтер шақта көп жұмсағаныңыз үшін кішкентай отбасыңыздың қаржылық ауыртпалыққа тап болатынын түсіну — бойымды өкініш кернер еді. Өте үлкен өкініш. Бұл мен үшін барлық саяхаттарға, кешкі астарға және шығындарға қарап: «Соншама босқа кеткен уақыт-ай», — деп ойлауға мәжбүр етер еді. Отбасыма жақсы болашақ сыйлау үшін пайдалана алатын уақыт.
Бірақ отыз жылдан кейін, балаларым өз жолын тауып, тәуелсіз болғанда, мен әлі де бұған сенемін бе? Ықтимал, жоқ. Ол кезде мен көбінесе бармаған саяхаттарыма, пайдаланбаған мүмкіндіктеріме — жасай алмаған естеліктеріме өкінер едім.
Бұл қайшылықты сезімдер деп ойламаймын. Егер келіспесеңіз, қарсы емеспін; жеткілікті ақпарат болса, кез келген мінез-құлық қисынды болып көрінеді. Бірақ бұл бәріне қатысты маңызды шындықты көрсетеді деп ойлаймын: Жақсы кеңес ешқашан «Бүгінгі күнмен өмір сүр» немесе «Болашаққа ақша жина» сияқты қарапайым болмайды. Жалғыз жақсы кеңес — «Болашақтағы өкінішті азайту».
Міне, бәрі осы. Бүгінгі күнмен өмір сүру мен ертеңгі күнге жинақтау арасындағы тепе-теңдікті табуға тырысқанда қолдан келетін ең жақсы нәрсе осы деп ойлаймын. Әртүрлі адамдар әртүрлі нәрселерге өкінетінін және жасыңыз ұлғайған сайын өзіңіз де әртүрлі нәрселерге өкінетініңізді түсіне отырып, өкініштеріңізді азайтуға тырысыңыз.
Амазон (Amazon) негізін қалаушы Джефф Безос (Jeff Bezos) 1990 жылдары онлайн кітап дүкенін ашу туралы шешімін былай деп сипаттаған еді: Шешім қабылдауды өте оңай еткен мен тапқан жүйе — өкінішті азайту шеңбері (regret minimization framework) деп атаған нәрсем болды.
Мен өзімді 80 жасқа салып, өміріме артқа қарап, өкініштерімнің санын барынша азайтқым келді.
Және 80 жаста мұны жасап көргеніме өкінбейтінімді білдім. Өте маңызды нәрсе болады деп ойлаған интернет (internet) деп аталатын бұл үдеріске қатысуға тырысқаныма өкінбейтін едім.
Бірақ мен өкінуім мүмкін жалғыз нәрсе — ешқашан бағымды сынап көрмеу екенін білдім.
Және бұл мені күн сайын мазалайтынын білдім. Сол себепті, бұл туралы осылай ойлағанда, бұл өте оңай шешім болды.
Бұл жерде екі нәрсе ерекше көзге түседі. Біріншісі — бұл кеңестің қаншалықты дұрыс екендігі. Екіншісі — нақты бұл мысал маған және менің тұлғалық болмысыма сәйкес келмейді (мен сәтсіз аяқталған нәрсеге сонша уақыт пен энергия жұмсағаныма өкінуім мүмкін). Барлық адам әртүрлі, сондықтан «бүгін үшін өмір сүр» немесе «ертең үшін инвестиция жаса» деген жалпылама кеңестер нақты өмірдің көптеген нәзік тұстарын ескермей қалуы мүмкін. Жалғыз жақсы кеңес — болашақтағы өкініштеріңізді азайту.
Әркім әртүрлі болғандықтан, мен мұны қалай жасау керектігін айта алмаймын. Бірақ мұнда мен өзімнің қаржылық шешімдерімде ойланатын екі идея бар. Жақсы естеліктер — ертеңгі күнге күрделі пайыздауды (compounding) жасай отырып, бүгінгі күнмен өмір сүруге ең жақын нәрсе.
ФедСпик (FedSpeak) анонимді Твиттер (Twitter) парақшасы бірде былай деп жазған еді: «Өмірдің мақсаты — кейіннен сағыныш (nostalgia) сезінетін оқиғаларды бастан кешіру».
Жасым ұлғайған сайын, он, жиырма, отыз жыл бұрын болған оқиғалардың естеліктері менің ең бағалы активтерімнің (assets) бірі екенін түсінетін жалғыз мен емес шығармын. Олар қаржылық активтер емес, бірақ, әйтсе де, өте нақты активтер.
Естеліктердің таңғажайып қасиеті — олардың тура акциялар (stock) сияқты уақыт өте келе күрделі пайыздала (compound) алатынында. Мен он жаста болғанда, тоғыз жасымда не істегенім туралы естеліктер іш пыстырарлық еді. Бүгінде сол естеліктерді өмірімнің кеңірек контекстіне (context) қоя алатындықтан, оларды еске түсіру таңғаларлық әрі күлкілі. Елу жылдан кейін олар менің ең бағалы байлығым болады.
Мен бірде жасы келген кейуананың қартаюдың артықшылығы — бұл өз басыңда уақыт саяхатын жасау, айталық, 1950 жылдардағы өмірдің қандай болғанын еске түсіру және оны бүгінгі күнмен салыстыру мүмкіндігі екенін айтқанын естідім. Немесе бала кезден бері технологияның қаншалықты дамығанына таңғалып ойлану. Балалар денсаулыққа бай, бірақ өмірлік естеліктерге кедей; жасың ұлғайған сайын бұл бәрі керісінше өзгереді.
Қазіргі таңда таптаурынға айналған әдеттегі кеңес — ақшаны заттарға емес, әсерлерге, тәжірибеге жұмсау. Бұл жаман кеңес емес. Бірақ оның жеткізілу тәсілі адамдарды бұны істеудің жалғыз жолы — жақсы демалысқа ақша жұмсау немесе алыс елге саяхаттау деп ойлауға мәжбүр етеді. Мұның бәрі әрдайым олай емес. Мен мүлдем есте қалмайтын көптеген қымбат әсерлерді ойлай аламын, ал мектеп жылдарында достармен бірге қалыптасқан естеліктер ең ыстық естеліктердің бірі болуы мүмкін және олар ештеңеге де түспейді.
Мен болашақта ең қатты өкінуім мүмкін нәрселер — балаларыммен өткізбеген уақытым, жеткілікті күш салмаған достарыммен қарым-қатынасым және бүгінгі күні стресс (stress) пен алаңдаушылық тудыратын, бірақ кейіннен өзімді кешіруге лайық болғанын түсінетін кейбір нәрселер болатынын есімде ұстауға тырысамын.
Бұл нәрселерді дамыту үшін ешқандай ақша кетпеуі мүмкін. Бірақ ақша көмектесетін жағдайлар бар, тек сіз ойлағандай емес.
Балаларыммен демалысқа ақша жұмсау құнды естеліктер қалыптастыруы мүмкін. Азырақ төлейтін, бірақ күн сайын балаларыммен сапалы уақыт өткізуге мүмкіндік беретін мансапқа ие болу әлдеқайда бақытты естеліктерге әкелуі мүмкін.
Мұны мәнмәтінге сиғызу қиын болуы мүмкін, бірақ айталық, сіз жылына $60,000 төлейтін және аптасына сорок бес сағат жұмысты талап ететін бір жұмыс пен жылына $50,000 төлейтін және аптасына отыз бес сағатты талап ететін екінші жұмыстың бірін таңдай аласыз. Соңғысы сізге жоғалған кіріс ретінде жылына $10,000 «шығын әкеледі», бұл 8 пайызбен 30 жыл бойы инвестицияланса, шамамен $1 миллион құрайды. Бірақ бұл сізге жылына бес жүз сағатты қайтарады, бұл сіздің мансабыңыз бойында өзіңізге ұнайтын іспен айналысудағы он бес мың сағаттық потенциалды естеліктерді береді. Және ол естеліктер де активтер сияқты уақыт өте келе күрделі пайыздалады. Адамдар ақша салған кездегі жинақталу эффектісінің (compounding) қуатына таңдай қаға қарағанды өте жақсы көреді. Ал ақшаны уақытқа айырбастау арқылы жинайтын естеліктердің күрделі құндылығы туралы ойлану әлдеқайда қиынырақ, бірақ оның нәтижесі де дәл солай керемет болуы мүмкін. Бұл сіз өміріңізде «жұмсаған» ең жақсы ақша және өкініштің ең мықты емі (antidote) болуы әбден мүмкін. Болашаққа ақша жинау бүгінгі күндегі тәуелсіздікті қалыптастырады. Егер мен болашақ үшін 100 доллар үнемдеп жинасам, бұл маған бүгін қаншаға түседі? Меніңше, жауап 100 доллар немесе оған жақын сома емес. Әрине, мен бұл ақшаны бүгін 100 долларлық жейде сатып алуға немесе достарыммен 100 долларға кешкі ас ішуге жұмсай алар едім. Бірақ оны болашаққа сақтау арқылы мен бүгін бір нәрсеге қол жеткіземін: 100 доллар көлеміндегі тәуелсіздік. Болашақта 100 доллар тұратын қалаған нәрсемді жасауға арналған 100 долларлық мүмкіндіктер мен бостандық. Қашан да болсын маған қажет болуы мүмкін 100 долларлық уақыт. * Отбасымды бағу немесе қажет кезде зейнетке шығу қабілетіме қатысты стресстің 100 долларға азаюы. Бұл мен үшін бүгінгі күні 100 долларлық жейде сатып алғандай нақты пайда болуы мүмкін. Жинақталған ақшаға тәуелсіздік беретін игілік ретінде қарай бастаған сәттен бастап, сіз ертеңгі күнге ақша жинауды бүгінгі күнді құрбан ету деп ұғуды тоқтатасыз. Мен сізге өз тарапымнан айтайын: өмір бойы жинаған жинақтарымнан келген қаржылық тәуелсіздік (financial independence) дәрежесі — бүгінгі таңдағы ең құнды, пайдалы әрі жағымды активтерімнің бірі. Мен өзімді тек болашақ үшін ақша жинап жатқандай сезінбеймін. Жинақ маған не қалайтынымды, қашан қалайтынымды және кіммен қалайтынымды істеуге мүмкіндік беретін тәуелсіздік берді, бұл бүгінгі күнді — дәл қазіргі сәтті — бұрын азырақ жинағандағыдан әлдеқайда жақсырақ етеді. Әрине, бұл тепе-теңдік мәселесі — өмірдегі құнды нәрсенің бәрі де солай. Тәуелсіздік — бұл сіз өзіңіз қалайтын адамдармен естеліктер жасау үшін бүгін қажет нәрсені жұмсауға қаржылық және психологиялық мүмкіндігіңіз болған кезде ең жағымды болады. Бірақ болашаққа ақша жинау бүгінгі күннен ләззат алуға кедергі келтіреді деп ойлау тым оңай әрі тым жиі кездеседі, ал шын мәнінде бұл екеуі өкініштен қорғайтындай етіп күш біріктіріп, қатар жүреді. Енді қызғаныштың қаншалықты апатты болуы мүмкін екендігі туралы оқиғаға көшейік. Көшірмешілер (Copycats) Мысал оқиға: Мұғалім сынып алдында тұрып: «Міне, математикалық есеп. Фермада он қой бар. Бір қой қашып кетеді. Қанша қой қалды?» — дейді. Оқушы қолын көтеріп: «Нөл. Ешқандай қой қалған жоқ», — дейді. «Сен математиканы түсінбейтін сияқтысың», — дейді мұғалім. «Жоқ, сіз қойларды түсінбейтін сияқтысыз», — деп жауап береді бала. Басқа адамдарды бақылап, сұрақ қоймастан олардың не істеп жатқанын қайталауға деген ұмтылыс сондай қуатты, сондай кең таралған, ол қазіргі заманғы өмірдің көптеген тұстарын түсіндіреді. Тереңірек үңіліп көрейік.
Оларға қараңызшы
Қызғаныш, көреалмаушылық және басқалардың не ойлайтынына мән бермеудің баға жетпес өнері.
Базз Олдрин (Buzz Aldrin) 1969 жылдың 20 шілдесінде ай бетіне қадам басқан кезде ғаламшардағы ең танымал адамдардың біріне айналды.
Бұл таңғажайып ерлік, адамзат баласының қолынан келген ең керемет жетістік болуы мүмкін еді.
Бірақ Базз ай бетіне Нил Армстронгтан (Neil Armstrong) бірнеше минуттан кейін аяқ басып, айда жүрген екінші адам болды. Мінезінің қиындығымен және танымалдықты дұрыс көтере алмауымен белгілі Олдрин туралы оның әріптес ғарышкері Майкл Коллинз (Michael Collins) бірде былай деп түсіндірді: «Меніңше, (Базз) айда екінші болғанына шүкіршілік еткеннен гөрі, бірінші болмағанына көбірек өкінеді».
Қызғаныш — өте құдіретті нәрсе. Өзіңізде барды және қол жеткізген жетістіктеріңізді бағалау қиын, себебі негізгі қажеттіліктер деңгейінен асқан соң, сіз көбінесе әлеуметтік иерархияның (social hierarchy – әлеуметтік бағыныштылық жүйесі) неғұрлым жоғары сатысына орналасқыңыз келеді. Сондықтан сіз қол жеткізгеннің барлығы басқа адамдармен салыстырмалы болып шығады, және сіз көбіне өзіңізде жоқ, бірақ басқа біреуде бар нәрсені қатты қалайсыз.
Бұл ақша жұмсау мәселесінде де маңызды, өйткені көптеген адамдар үшін «жақсы заттар сатып алып жатырмын ба?» деген сұрақ шын мәнінде «Бұл заттар басқа адамдардың заттарынан жақсырақ па?» дегенге саяды. Сіздің үйіңіздің жеткілікті дәрежеде кең болуы туралы сұрақ іс жүзінде «Менің үйім көршімдікінен үлкен бе?» дегенді білдіреді.
Бұл түсінікті әрі қашып құтылу мүмкін емес жайт. Өмірдің көп бөлігі — ресурстар үшін, яғни ақша, уақыт, өмірлік серік, назар, достар және жер үшін болатын бәсекелестік. Мұнда сіздің қаншалықты жақсы екеніңіз емес, басқа адамдармен салыстырғанда қаншалықты жақсы екеніңіз маңызды. Орыс биологі Георгий Гаузе (Georgii Gause) бүгінде Гаузе қағидасы (Gause's principle) ретінде танымал экологиялық тұжырымдамасымен әйгілі болды. Ол қағида бойынша, бірдей шектеулі ресурстар үшін бәсекелесетін екі түр бірге қатар өмір сүре алмайды — бірі екіншісі толық жойылғанша үнемі оны ығыстырып шығарады. Сондықтан, әрине, айналаңыздағы басқаларға үнемі жеңіл үреймен, өзіңізде жоқ бірақ соларда бар нәрсеге қызыға қарау — табиғи құбылыс.
Бірақ маған ақша жұмсау өнерінде өте маңызды, алайда елеусіз қала беретін бір жайтты айтуға рұқсат етіңіз: Өзіңізде жоқ, бірақ басқаларда бар нәрседен жігерлену (ықтимал жақсы нәрсе) мен оларда бар әрі сіз қалайтын нәрсеге көреалмаушылық таныту (әрдайым қауіпті) арасында нәзік шекара бар.
Басқаларда бар нәрседен жігерлену қызықты болуы мүмкін — олардың жетістігі сіз бұрын-соңды білмеген заттар үшін тиімді жарнама тәрізді. Бірақ басқаларды көре алмау — бұл рухани азап, бейбақ болу үшін өзіңізбен-өзіңіз жасасқан келісімшарт сияқты.
Мұндай тақырыптардың ішінде бұдан маңыздысы сирек, себебі бәріміз айналамыздағыларға қарап, оларда бар нәрсеге қызғаныш танытуымыз мүмкін және өз шығындарымыз бен қалауларымызды соған сәйкес реттейміз. —
Кәсіпкер Джош Кушнер (Josh Kushner) колледжде оқып жүргенде, бір дәулетті досы оны «Никс» (Knicks) баскетбол ойынына апарды. Кушнердің еске алуынша, орындар таңғажайып болған — алаңның тура жиегінде, ойыншылардың тіпті иісі сезілетіндей жақын еді. Ол таң-тамаша қалды. Сол кезде Кушнердің досы бес орын әріге қарап: «Менің орындарым жақсы, бірақ анау жігіттің орындары одан да жақсырақ екен», – деді.
Жазушы К. С. Льюис (C. S. Lewis) бұл сезімді «Ішкі шеңбер» («The Inner Ring») атты эссесінде керемет сипаттаған. Оның сипаттауынша, өмір көбінесе бірқатар әлеуметтік шеңберлер түрінде қабылданады, ал адамдардың қалауы — келесі деңгейге, анағұрлым элиталық шеңберге өту. Егер сіз шеңбердің сыртында болсаңыз, оның ішінде болу туралы ойдан артық ештеңе жоқтай көрінеді. Бірақ бір шеңбердің ішіне енген бойда, сіз өзіңіз ойлағандай бақытты емес екеніңізді түсінесіз де, назарыңызды рақат пен бақыттың көзі болып көрінетін келесі шеңберге бұрасыз.
Өмірдің көп бөлігі дәл осындай: басқа адамдарда біз қалайтын нәрсе бар деп қабылдаудың үздіксіз күресі, ал сіз сол нәрсеге қол жеткізген кезде, сіз қалайтын жаңа бірдеңесі бар басқа адамды көріп қаласыз, осылайша үнемі көңіліңіз қалып, шеңбер бойымен айнала бересіз.
Льюис былай деп жазды: «Егер сіз оның алдын алу үшін шаралар қолданбасаңыз, бұл қалау сіздің кәсібіңізге қадам басқан алғашқы күннен бастап, бәрібір болмайтын қартайған шағыңызға дейінгі өміріңіздің басты мотивтерінің бірі болып қала береді».
Және ол мұны сексен жылдан астам уақыт бұрын жазған! Бүгінгі таңда бұл әлдеқайда нашарлады. Дж. П. Морганның (J. P. Morgan) көршіңіздің байып жатқанын көру сіздің қаржылық пайымыңызды бұзады деген байқауы осыдан бір ғасырдан астам уақыт бұрын айтылған кезде де рас еді — бүгінде әлеуметтік медиа көреалмаушылық пен салыстыруды Олимпиадалық спорт түріне айналдырған кезде, шын мәнінде әрбір адам сіздің көршіңізге айналды.
Көреалмаушылық, қызғаныш және ақша жұмсауға келгенде, есте сақтау қажет ең маңызды бірнеше жайтты бөлісуге рұқсат етіңіз.
Мәртебе ойынында (status game) «жеңіске жету» мүмкін емес дерлік. Бір кезеңде ерекше әрі қызғаныш тудыратын нәрсе келесі кезеңде қарапайым әрі мәнсіз болып қалады.
«Wired» журналының негізін қалаушы бас редакторы Кевин Келли (Kevin Kelly) бірде маған өзіме қатты ұнаған мынадай ойды айтты: Егер сіз келешекте табысы төмен топтардың өз ақшасын не нәрсеге жұмсауға ұмтылатынын білгіңіз келсе, бүгінде табысы жоғары топтардың тек өздері үшін не істейтініне қараңыз.
Еуропадағы демалыс бір кездері тек байлардың ермегі еді. Кейін ол төменге қарай жайылды.
Колледжде де дәл солай болды. Ол бір кездері тек ең жоғары табысы бар топтарға ғана тиесілі еді. Кейін кеңінен таралды.
Инвестициялауда да сол жағдай. 1929 жылы — «Дүркіреген жиырмасыншы жылдардағы» көпіршіктің (Roaring ’20s bubble) шарықтау шегінде — америкалықтардың 5 пайызы ғана акцияларға иелік етті және олардың барлығы дерлік аса ауқатты адамдар болатын. Бүгінде үй шаруашылықтарының 58 пайызы акцияларға қандай да бір түрде иелік етеді.
Дәл осы жағдай екі автокөлігі бар отбасыларға, көгалдарға (газон), киім-кешек бөлмелеріне (гардероб), граниттен жасалған үстел беттеріне, алты көзді плиталарға, реактивті ұшақпен саяхаттауға және тіпті зейнетке шығудың бүкіл тұжырымдамасына да қатысты.
Бұл тауарлардың бұқараға таралуының бір себебі — олардың арзандауы. Бірақ олардың арзандауының себебі — бұқара тарапынан олардың ұмтылыстарынан туындаған сұраныстың көп болғаны сонша, бұл компанияларды жаппай өндірістің жаңа әдістерін ойлап табуға итермеледі. Бұл мәртебе ойынында неліктен мәңгілікке жеңіске жете алмайтыныңызды көрсетеді: бір нәрсені жоғары мәртебелі ететін жайт — оның басқаларда жоқтығы. Олар ақыр соңында сол нәрсеге қол жеткізген кезде, ол енді жоғары мәртебелі болудан қалады.
Жазушы Роб Хендерсон (Rob Henderson) бірде Йельде (Yale) студент болып жүргенде, сыныптастарының Бродвейдегі (Broadway) «Гамильтон» («Hamilton») қойылымын қатты ұнатқанын атап өткен болатын. Бірақ қойылым Disney-дің стримингтік платформасында (streaming platform – ағындық медиа платформасы) жарық көріп, қалың бұқараға қолжетімді болғаннан кейін, олар оны жек көріп, жалықтырарлық деп тауып, бұл туралы айтуды қойды. Йель студенттері бұл қойылымға басқалар көре алмайтын нәрсені өздері көре алатындығы сияқты соншалықты қатты мән берген жоқ. «Гамильтон» олардың әлеуметтік шеңбері үшін ғана қолжетімді болған кезде керемет еді; ал оны кез келген адам көре алатын болған кезде бұл қасиетінен бірден айырылды.
Адамдар жақсырақ өмір сүріп жатқандай көрінетіндерге еліктегенді ұнатады, бұл қызғаныш тудыратын позициядағы адамдарды әрдайым мазасыз күйге түсіріп, ешқашан қанағаттанбауға мәжбүр етеді, өйткені олардың соңынан өмір салты мен мүлкіне көз тіккен басқалар үнемі өкшелеп келе жатады. Сондықтан сіз мәртебе ойынында ешқашан шынайы түрде жеңіске жете алмайсыз — бұл үнемі жылжып отыратын нысана.
Мәртебенің ешқашан түпкілікті жеңіп шығу мүмкін емес ойын екенін түсінгенде, оның соңынан қуу неліктен ешқандай қанағат әкелмейтінін көресіз.
Басқаларда бар нәрсеге қызғанышпен қарау және олар сияқты болсаңыз өміріңіз жақсара түседі деп топшылау — жаңсақ түсінік, себебі сіз олардың өмірінің толық бейнесін көріп отырған жоқсыз.
Егер мен сізде бар нәрсені қаласам, мен сіздің де басқа біреуде бар нәрсені қалайтыныңызды, сондықтан да дәл мен сияқты күй кешіп жүргеніңізді ескермеймін. Ал ол басқа адам тағы бір адамда бар нәрсені қалайды, осылайша әлеуметтік көреалмаушылықтың біртұтас үздіксіз шынжыры сияқты жалғаса береді.
Мәртебе мен қызғаныш ойынының қаншалықты шексіз болатынын ұғынған сәтте, жеңіске жетудің жалғыз жолы — ойнауды доғару екенін түсінесіз.
Басқаларда бар нәрсені қызғану — бұл өзіңіздің сыни ойлау қабілетіңізді бейтаныс адамдарға сеніп тапсыру (аутсорсинг жасау) деген сөз.
Әлеуметтік салыстыру қаншалықты табиғи болса да, бұл туралы ойланғанда көңілге қаяу түсіретін жайт. Егер сіз мені достарыммен және отбасыммен — мен жақсы көретін және назарын шын жүректен қалайтын адамдармен ғана қалдырсаңыз, менде бір ғана қалаулар жиынтығы қалыптасар еді. Бірақ сіз мені өзім танымайтын және мүлде мән бермейтін миллиондаған бейтаныс адамдардың тобына қоссаңыз, менде мүлдем жаңа әрі орасан зор қалаулар жиынтығы пайда болады.
Менің сүйікті жазушыларымның бірі Лоуренс Йео (Lawrence Yeo) бірде былай деп жазған:
Көреалмаушылық өзін-өзі зерттеумен кері байланыста болады. Өзіңізді неғұрлым аз таныған сайын, өз құндылығыңыз туралы түсінік алу үшін басқаларға соғұрлым көп қарайсыз. Бірақ өзіңіздің кім екеніңізге тереңірек үңілген сайын, өзгелерден соғұрлым аз іздейсіз, осылайша көреалмаушылықтың сейілуі басталады.
Бұл өте даналық ой. Егер сіз ақшаның негізгі мақсаттарының бірі ретінде тәуелсіз болуды қарастырсаңыз, онда әлеуметтік салыстыруды оның басты жауы ретінде көре бастайсыз.
Мен өзім таңдаған әлеуметтік ортаға үйлескім келеді, ал белгілі бір кейіпте көріну немесе уақытымды белгілі бір тәсілмен өткізу үшін ақша жұмсау соның бір бөлігі болуы мүмкін. Бірақ күтулеріңіз бен мақсаттарыңызды бейтаныс адамдардың шексіз тобына байлап қойған сәттен бастап, сіз ешқашан дербес, тіпті қанағаттанған тұлға бола алмайтыныңызға өзіңіз кепілдік бересіз.
Мұның мәнін түсіндірудің оңай жолы мынау: біреуге «күншілсің» деп айту әрдайым ауыр тіл тигізу болып табылады, өйткені ешкім де өзгелердің қолында бар нәрсенің соңынан қуып жүргенін мойындағысы келмейді. Олар өздерін тәуелсіз деп санағысы келеді, өйткені — түпкі түйсігінде — тәуелсіздік негізгі мақсат саналады. Ал қызғаныш пен күншілдік — өзіңнің төмен әрі кемшін екеніңді мойындау.
Өзіңізді неғұрлым жақсы танып, шынайы қалаған нәрсеңізге жақындаған сайын, өзгелерде сізде жоқ нәрсе болса да, оларға соғұрлым аз күншілдік танытатын боласыз. Мүмкіндікті жіберіп алу қорқынышы (FOMO — fear of missing out) — бүгінде бар ең қауіпті қаржылық реакциялардың бірі.
FOMO — бұл әлеуметтік салыстыру мен ойсыздықтың тоғысы. Сіз біреуден өзіңіз қалаған нәрсені көресіз де, оған қол жеткізу үшін барлық ұстамдылықтан айырыласыз.
FOMO дертінен ада болу — ең маңызды қаржылық дағды болуы мүмкін. Өзгелердің табысының арбауына (әсіресе ол жетістік кенеттен, тым шектен тыс және олардың бақылауынан тыс факторлардың салдарынан болғанда) бой алдырмау сондай күшті әрі маңызды, бұл қасиетсіз уақыт өте келе ұзақ мерзімді жетістікке жету іс жүзінде мүмкін емес. Стратегия құру кезінде Дуайт Эйзенхауэр (Dwight Eisenhower) Наполеонның (Napoleon) мына бір сөзін жиі келтіретін: әскери данышпан — «айналасындағылардың бәрі есінен танып жатқанда, қарапайым қалыпты әрекеттерді жасай алатын адам». Ақша мәселесінде де дәл солай.
FOMO — бұл өршілдік кейпін жамылған ойсыз жеңілтектік. Сіз біреудің байып жатқанын немесе керемет өмір сүріп жатқанын көріп: «Егер оның қолынан келсе, менің де қолымнан келеді», — деп ойлайсыз. Бұл жақсы сезім сияқты көрінеді — сіз бақылау арқылы үйреніп, нақты деректерге негізделген жетістік жолымен келе жатқандай боласыз.
Бірақ шын мәнінде, сіз өз эмоцияларыңызды басқаруды кенеттен келген байлық немесе жылтырақ өмір салты салдарынан онсыз да нәзік әрі тұрақсыз эмоционалдық күйде жүрген адамдарға сеніп тапсырып қоясыз. Егер олардың соңынан қуатын болсаңыз, олардың артынан бірге құзға құлауыңыз мүмкін. Бұған көз жеткізетін таңғаларлық мысал: үш зерттеуші жүргізген ғылыми зерттеу көрсеткендей, егер сіздің көршіңіз лотерея ұтып алса, болашақта сіздің қарыз алып, банкротқа ұшырау ықтималдығыңыз артады. Чарли Мангер (Charlie Munger) бірде былай деген еді: «Әлдекімнің сізден гөрі тезірек баюы үнемі орын алып тұрады. Бұл қайғылы трагедия емес... Біреудің сізден тезірек ақша тауып жатқанына бас қатыру идеясы — кешірілмес күнәлардың бірі».
Теңдеуден FOMO-ны алып тастасаңыз, не қалады? Сіз тек өз қаржылық мақсаттарыңызға ғана мән бересіз. Сіз тек өзіңіз үшін шын мәнінде маңызды жандардың пікірін ғана ойлайсыз. Сіз ұзақ мерзімді тұрғыдан ойлайсыз және өткінші сәнге немесе жасанды көпіршіктерге ілесіп кетуден аулақ боласыз. Ал уақыт өте келе жақсы нәтижеге жету үшін бұдан басқа көп нәрсенің керегі де жоқ.
Бақуатты бола түскен сайын, өзгелердің дүниесіне қызғанышпен қарау бейімділігіңіз арта түсуі мүмкін.
Егер сіздің пәтерақы төлеуге немесе тамаққа қаражатыңыз жетпесе, көбірек ақша табуға деген ұмтылыс — өмір сүру үшін шешуші маңызға ие, әрі оның өте нақты мақсаты мен мәре сызығы бар. Бірақ егер қаржылық тұрғыдан жағдайыңыз жақсы болса, көбірек ақша табу ниеті негізінен мәртебеге байланысты болады, ал оның жоғарғы шегі жоқ әрі ол ешқашан қанағаттанбайды.
Зерттеуші Суния Лутар (Suniya Luthar) бірде қала орталығындағы кедей отбасы балаларының арасындағы жасөспірімдік психикалық денсаулық, есірткі және мінез-құлық мәселелеріне зерттеу жүргізді. Бақылау тобы ретінде ол оларды қала маңындағы бай отбасы балаларымен салыстырды — және көпшілікті таңғалдырғаны сол, соңғылары бірнеше көрсеткіш бойынша салыстырмалы түрде әлдеқайда нашар жағдайда болып шықты. Мұның бір түсіндірмесі: ауқатты балалардың айналасында өзі сияқты бай балалар болған кезде, тоймайтын әлеуметтік баспалдақпен жоғары өрлеу құлшынысы бұрқ ете қалады. Пәтерақы төлеу мен азық-түлік сатып алу үшін күресу салмағынан арылған соң, бүкіл өміріңіз қасыңыздағы адамнан гөрі байырақ және танымалырақ болуға ұмтылуға айналады.
Мен мұны жиі көрдім. Қажетті барлық нәрсеге қол жеткізген кезде, сіз дереу қалауыңыз мүмкін нәрселердің бәріне назар аудара бастайсыз, ал бұл — ешқашан бітпейтін тізім. Кедей болған кезіңізде сіз тұрақты жалақы мен шағын баспананы қалайсыз. Ал бай болғанда, Форбс (Forbes) миллиардерлерінің тізіміне кіруді және жеке ұшағыңыз болғанын аңсайсыз — әлеуметтік салыстыру қисығы табыс деңгейімен бірге геометриялық прогрессиямен өседі.
Бұл ақылға сыйымсыздай естілуі мүмкін, бірақ кейде мәртебеге ең көп аш және ақшаға ең тоймайтын жандар — бай жұлдыздар сияқты көрінеді, себебі олардың әлеуметтік салыстыру тобы — аса бай, алып танымал тұлғалар.
Өз ұмтылыстарыңыздың — ал кейбір адамдар үшін тіпті өз қадір-қасиетін сезінуінің толықтай — өзіңіз ең жақын араласатын әлеуметтік ортаға байланатынын түсіну кіммен байланыс орнатуды таңдау керектігі жайлы тереңірек ойлануға мәжбүр етеді. Бұл мені ең маңызды түйінге жетелейді: Кіммен араласатыныңызға абай болыңыз.
Өмірдегі көптеген жағдай үшін пайдалы кеңес — сіз ең көп араласатын үш-төрт адамның айнадағы көрінісі екеніңізді есте сақтау.
Егер достарыңыздың талғамы қымбат болса, сіздің де талап-үміттеріңіз сол өмір салтына бейімделеді. Егер достарыңыз үшін тамаша жұма кеші өмір туралы әңгімелесіп, көл бетіне тас секіртіп ойнау болса, материалдық күтулеріңіз байсалды әрі қарапайым қалпында қалады.
Өмірдегі құнды нәрсенің бәрі — үміт пен шынайылықтың арасындағы алшақтық қана, ал егер сіздің бағдарыңыз бір-бірін таңғалдыруға тырысатын ауқатты адамдар болса, ол алшақтық лезде жоғалуы мүмкін.
Мен бұрын адам аяғы баспаған орман ортасында тұратынмын, кейін Лос-Анджелестің (Los Angeles) жағажайына көштім. Ауқатты адамдардың ортасына тап болған сәтте менің «табыс», «байлық» және «салтанат» туралы түсініктерімнің қаншалықты жылдам өзгеріп кеткені таңғалдырды. Өршілдік тамаша қасиет болуы мүмкін, бірақ оның тұтастай алғанда оң құбылыс екеніне сенімді емеспін: бір қаладағы тіс дәрігері немесе шағын кәсіп иесі өзін мол байлық пен табысқа кенеліп жүргендей сезінуі мүмкін, бірақ басқа бір қаладағы қатарластарымен салыстырғанда өзін сәтсіздікке ұшыраған міскіндай көруі ғажап емес.
Кіммен араласатыныңыз қанша ақша табатыныңыз бен қанша жұмсайтыныңыз сияқты материалдық бақытыңызға дәл сондай үлкен әсер етуі мүмкін. Осы тұрғыдан ойланғанда, уақытыңызды кіммен өткізетініңізді ақылмен таңдай бастайсыз. К. С. Льюис (C. S. Lewis) өз эссесін мынадай пікірмен аяқтаған: «Егер сіз оны бұзбасаңыз, "Ішкі шеңберге" ("Inner Ring") ұмтылу жүрегіңізді жаралайды».
Оны бұзу дегеннің мәні қарапайым еді: қазір өзіңіз жүрген кез келген шеңберге қанағаттанған сәтте — ешкімді күндемей, еш нәрсеге қызғанбай, қолыңызда бар нәрсені және қолыңыздан жақсы келетін ісіңізді бағалап, достарыңыз бен отбасыңызға ризашылық білдіргенде — сіз «сырттан қарағанда нағыз "Ішкі шеңбер" болып көрінетін ортаның қақ ортасында жайлы әрі қауіпсіз күйде боласыз».
Күншілдіктің болмауы тағы бір сый әкеледі: ол — еркіндік. Енді осыған тоқталайық. Жақсы өмір сүрудің ең қарапайым формуласы
Жақсы өмір сүрудің жолы шексіз күрделі, бірақ кейде күрделі тақырыпты түсінудің ең жақсы әдісі — ең үлкен салмаққа ие бірнеше ірі ережеге барынша мұқият назар аудару.
Сіздерге біреуін ұсынуға рұқсат етіңіздер: тамаша өмір сүрудің ең қарапайым формуласы — бұл тәуелсіздік плюс мақсат.
Тәуелсіздік плюс мақсат.
Тәуелсіздік плюс мақсат.
Тәуелсіздік плюс мақсат.
Өзің қалаған нәрсені жасау тәуелсіздігі және мағыналы істерді қалау парасаты.
Бұл бәрін шешпес, бірақ, шіркін, жағдайды қалай керемет өзгертеді десеңізші!
Тәуелсіз болудың көптеген жолдары бар — сырқаттан, мәдени ықпалдардан және озбыр басшыдан азат болу. Бірақ қаржылық тәуелсіздік, әрине, солардың ішіндегі ең ірісі.
Тәуелсіздік үшін ақша жұмсау — ақшаға сатып алуға болатын ең ғажайып нәрсе болуы мүмкін. Және бұл сіз ойлағаннан әлдеқайда көп дәрежеде өз бақылауыңызда. Бұл — келесі тараудың тақырыбы.
Тәуелсіздіксіз байлық — бұл кедейліктің ерекше түрі (Wealth Without Independence Is a Unique Form of Poverty)
Жұмсамаған ақшаңыз көзге көрінбейтін, бірақ өте құнды нәрсені сатып алады: бостандық (freedom), тәуелсіздік (independence) және уақытты өз қалауыңызша өткізу мүмкіндігі.
Мен ең қатты таңғалатын және үлгі тұтатын адамдар міндетті түрде ең бай немесе ең табысты адамдар емес. Көбінесе олар — ең еркін, өз өмірін толық бақылауда ұстайтын адамдар.
Бұны түсіну үшін маған біраз уақыт қажет болды. Бұрын мен үшін «бай» болу сәнді, қымбат ойыншықтарға ие болуды білдіретін. Ал қазір бұл — асықпау, отбасыммен уақыт өткізу, өз кестемді өзім бақылау және зияткерлік тәуелсіздік (intellectual independence). Өмірді өз қалауымша сүру.
Тәуелсіздік. Міне, шынайы байлық осы.
Мұнымен байланысты мен ұстанатын тағы бір көзқарас бар — көбісі мұнымен келіспейді немесе интуицияға қайшы деп санайды: жұмсалмаған ақша деген ұғым мүлдем жоқ. Сіз тапқан әрбір тиыныңызды жұмсайсыз. Сіз банк шотыңыздағы әрбір долларды, өзіңіз білсеңіз де, білмесеңіз де жұмсайсыз.
Жұмсамаған ақшаңыз көзге көрінбейтін, бірақ өте құнды нәрсені сатып алады: бостандық, тәуелсіздік және уақытты өз қалауыңызша өткізу мүмкіндігі. Жинаған ақшаның (savings) әрбір доллары болашаққа берілген талап-түбіртек болып табылады. (Ал сіздегі әрбір доллар қарыз (debt) — бұл сіздің болашағыңыздың басқа біреу бақылайтын бір бөлігі.)
Мен әрқашан ақшаны көп жинайтын адам болдым. Бұған қарамастан, мен жинаған ақшамды бос жатқан ақша деп ешқашан есептеген емеспін. Мен тіпті оны болашақта бірдеңе сатып алу үшін жинау деп те қарастырмадым.
Мен жинаған әрбір тиынды қаржылық тәуелсіздіктің (financial independence) жоғары дәрежесіне баратын билет деп санаймын, ал бұл — менің шынайы мақсатым.
Егер мен жинақ шотыма 500 доллар аударсам, оны 500 долларға тәуелсіздік сатып алдым деп есептеймін. Бұл мен үшін 500 долларға теледидар сатып алғаннан еш айырмашылығы жоқ — екі жағдайда да ақша «жұмсалды», тек әртүрлі құндылық ұсынатын әртүрлі нәрселерге жұмсалды.
Және мен тәуелсіздік үшін ақшаны ойланбай, еркін жұмсаймын.
Мен өз күнтізбемді (calendar) бақылауда ұстау үшін үлкен мөлшерде ақша жұмсаймын.
Өз автономияма (autonomy) және өзім қалайтын адамдармен, өзім қалаған уақытта, қанша уақыт қаласам, сонша уақыт бірге болуға қанша ақша жұмсауға дайын екендігіме ешқандай бюджеттік шектеу қоймаймын.
Мен үшін тәуелсіздік — мен ақша жұмсаған кез келген басқа нәрсеге қарағанда, ең жоғары инвестицияның қайтарымдылығына (ROI - Return on Investment) ие.
Осы идея — заттарға емес, ақшаны уақытқа айырбастау, өйткені көбірек уақытқа ие болу өміріңізге үлкен қуаныш сыйлайды — ақша жұмсаудың ең назардан тыс қалатын аспектісі болуы мүмкін. Өйткені көпшілік адамдар үшін тәуелсіздік пен жинақтан алатын қосымша уақыт пен ментальды айқындық (mental clarity) «жұмсалған» ақша сияқты сезілмейді.
Сізге әрқайсысы көп ақша тапқан, бірақ оны әртүрлі жолмен пайдаланған екі спортшы туралы қысқаша оқиға айтып берейін.
Антуан Уокер (Antoine Walker) Ұлттық баскетбол ассоциациясында (NBA - National Basketball Association) он екі маусым ойнап, 108 миллион доллар тапты. Мұны күніне 25 000 доллар деуге болады.
1999 жылы Уокер алты жылдық келісімшартқа қол қойғаннан кейін, «Бостон Селтикс» (Boston Celtics) президенті әрі бапкері Рик Питино (Rick Pitino) Уокер «өмірінде ақша туралы қайтадан ешқашан алаңдамайтын болады» деді.
Уокер де мұнымен келісті. «Мен өмірімнің соңына дейін қамтамасыз етілдім деп ойладым», — деді ол 2015 жылы, бұл оның банкроттыққа (bankruptcy) арыз бергенінен кейін бес жыл өткен соң айтылған сөз еді.
Ойын жылдарында Уокердің, өзінің айтуынша, «алты немесе жеті көлігі» болған, оларды біреудің әдемірек көлік айдап бара жатқанын көргенде бірден ауыстырып отырған, отыз досы мен отбасын асырайтын жеке еңбекақы ведомосы болған және анасына арнап он жуынатын бөлмесі мен толық көлемді баскетбол алаңы бар үй салған. Болжам бойынша, ол ешқашан бір костюмді екі рет кимеген. Ол казиноларда миллиондаған қаржыны бәске тіккен.
Банкроттық судьясының алдындағы соңғы есеп: 4,3 миллион доллар активтерге (assets) қарсы 12,7 миллион доллар міндеттемелер (liabilities) болды. Қазір ол спортшыларға арналған қаржылық кеңесші (financial advisor), ойыншылардан өзінің қателіктерінен сабақ алуды өтініп жүр.
Джон Уршелдің (John Urschel) дәл мұндай спорттық таланты немесе жұлдызды мәртебесі болған жоқ.
2014 жылы «Балтимор Рейвенс» (Baltimore Ravens) командасының бесінші раундта таңдаған ойыншысы болған Уршел үш маусым ойнап, ойыншы ретінде жаңалықтарға сирек шықты. Ол футболдағы бүкіл мансабында Уокердің баскетбол ойнап әрбір он бір аптада тапқанынан да аз тапты. Оның жалақысы — шамамен 600 000 доллар — лиганың ең төменгі жалақысына (minimum wage) жақын еді.
Бірақ Уршелдің тапқан табысын жұмсау тәсілі таңғаларлық еді.
Ол кез келген стандарт бойынша сәнді, жақсы өмір сүрді. Бірақ ол жалақысының басым бөлігін жинап отырды.
Неге?
«Таба алған ақшама ризамын», — деді ол. «Мен миллиардер емеспін, бірақ қаржылық тұрғыдан тұрақты дәрежедемін. Маған ақша туралы ешқашан алаңдаудың қажеті жоқ».
Және барлық деректерге қарағанда, ол шынымен алаңдаған жоқ.
Ол 2017 жылы футболдан кетіп, PhD (докторлық) дәрежесін алу үшін оқуға қайта оралды. Ол қазір MIT (Массачусетс технологиялық институты / Massachusetts Institute of Technology) профессоры.
Бірақ басты түйін — ол өзі қалаған нәрсенің бәрін істей алар еді.
Бұдан шығатын қорытынды — «Уокер сияқты аз, Уршел сияқты көбірек өмір сүріңіз» деген сөз емес. Олар — осы спектрдің екі шеткі шегі.
Бірақ сұрақ қоюға рұқсат етіңіз: Спорттық таланттары емес, сүрген өмірі тұрғысынан кімнің өміріне көбірек таңғаласыз?
Бұл жасырын астарлы сұрақ емес.
Сіздің Уокерге қарағанда Уршелге көбірек таңғалатыныңызға бәс тігуге дайынмын. Тіпті Уокер банкротқа ұшырамай, тек қаржылық мүмкіндігі шектеліп, кейбір сән-салтанаттарынан бас тартуға мәжбүр болса да, сіз бәрібір Уршелдің нәтижесіне көбірек таңғалар едіңіз. Көпшілік адамдар солай етер еді.
Өйткені Уокер өз өмірін бақылаудан шығарып алды. Ол өзінің шешімдерін — қайда тұру, не айдау, тіпті қандай киім кию сияқты шешімдерін банкроттық судьясы белгілейтін деңгейге жетті.
Ал Уршел өз өмірін бақылауда ұстап қалды. Ол не қаласа, қашан қаласа, соны істей алды. Оның өмірі — өз қолымен салатын кенеп (canvas) болды.
Және дәл осы — өз іс-әрекетіңді бақылау — адамдардың шын мәнінде таңғалатын нәрсесі. Олар бұған таңғалады, өйткені бұл — олардың шын мәнінде қалайтыны. Олар мұны қалайды, өйткені адамдарды бақытты ететін нәрсе — осы.
Нассим Талеб (Nassim Taleb): «Адамда не бар немесе не жоқ екені маңызды емес; ең маңыздысы — оның нені жоғалтудан қорқатыны. Жоғалтатын нәрсеңіз неғұрлым көп болса, соғұрлым осалсыз (fragile)», — дейді.
Көптеген адамдар — табысына қарамастан — жоғалтатын нәрселері көп, өйткені олар өздерінің қауіпсіздігі мен қанағаттануы үшін басқа адамдарға тым тәуелді.
Мен осыны жазып отырғанда, бүгін таңертең газеттен бұрын жүздеген миллион доллары болған CEO (бас директор) туралы оқиғаны оқыдым. Оның банкирлері оның активтерін таратып жатыр (liquidating), өйткені ол өте көп ақша қарызға алып, енді қайтара алмай отыр. Банкирлер оның яхтасы мен үйін сатып жіберді. Бұл сәтсіздік оны өз компаниясынан қууға (ousted) әкелді.
Мен таңғалдым: міне, табысы мен байлығы жағынан ең жоғарғы 0,001 пайызға кіретін, бірақ сіз кедей деп санайтын адамға қарағанда қаржылық тәуелсіздігі азырақ адам.
Тәуелсіздіксіз байлық — бұл кедейліктің ерекше түрі.
Қаржылық тәуелсіздік туралы айтқанда оны мысқылдап, менсінбеу оңай, өйткені бұл еркелеп өскен сенім қорының мұрагерлеріне (trust-funders) мен миллиардерлерге ғана арналған нәрсе сияқты көрінеді. Менде бірде ақша жинаудан бас тартқан дос болды, өйткені бұл оған өте болмашы болып көрінді. Оның көзқарасы: егер 50 доллар жағдайды соншалықты аз өзгертсе, оны жинап не керек?
Бұл — мен өзгерткім келетін ойлау жүйесі (mindset).
Қаржылық тәуелсіздік — бұл ақ немесе қара емес. Ол белгілі бір спектрде болады. Спектрдің әрбір нүктесінде — жиналған әрбір қосымша долларда — сіз сәл жоғары көтерілесіз және өміріңіз де сәл жақсара түседі.
Мен қаржылық тәуелділік пен тәуелсіздік спектрін осылай көремін. Өзіңізге жақсылық жасап, өзіңізді осы тізімнен табыңыз:
**0-деңгей:** Сіздің табысты болуыңызға ешқандай жеке мүддесі жоқ бейтаныс адамдардың қайырымдылығына толық қаржылық тәуелділік. Кедей-кепшіктерді (panhandlers) және үкіметтен қаржылық көмек (bailouts) сұрайтын CEO-ларды елестетіңіз. Сізде қаржылық өміріңіздің бағытын бақылау мүлдем жоқ, бұл сізді осал әрі жиі қатыгез әлемде қорғансыз қалдырады.
**1-деңгей:** Сіздің табысты болғаныңызды қалайтын адамдарға толық қаржылық тәуелділік, өйткені олар сізді жақсы көргендіктен, олардың беделі сіздің табысыңызға байланысты. Отау құрмаған, ата-анасының асырауындағы, бірақ жұмыс істеуге тым жас он бес жасқа дейінгі балаларды ойлаңыз. Сізге кері қайтара алмайтыныңызды нақты білетін достарыңыз бен отбасыңыздан ақша қарызға алу да осы санатқа жатады.
**2-деңгей:** Өзгелерге құндылық қосу арқылы өзіңізді жартылай қамтамасыз ету мүмкіндігі, бірақ сыртқы қолдауға әлі де белгілі бір дәрежеде тәуелдісіз. Жұмыс істейтін, бірақ әлі де негізгі өмірлік қажеттіліктер деп санайтын нәрселерін қолдау үшін ата-анасына сүйенетін жастар осы санатқа жатады. Үкіметтік көмекке сүйенетін жұмысшылар мен зейнетақыға сүйенетін жартылай зейнеттегі жұмысшылар да осыған кіреді. Сіздің қаржылық амандығыңыздың басым бөлігі болашақта оны жалғастыруы немесе жалғастырмауы мүмкін адамдардың шешімдеріне байланысты.
3-деңгей: Басқаларға құн қосу арқылы өзіңді толықтай қамтамасыз ету қабілеті, бірақ бұл құн — маржиналды (marginal) әрі оңай ауыстырылады. Бұл — адамдар үшін де, бизнес үшін де әдеттегі санат. Бұл — қажытатын әрі тұрақсыз жағдай. Барлық шоттарыңызды төлей алатыныңыз тұрғысынан бұл тәуелсіздік сияқты болып көрінеді, бірақ бастығыңыз немесе тұтынушыңыз әлі де сіздің күніңізге иелік етеді және болашағыңызды белгілей алады. Сіздің болашағыңыз олардың шешімдеріне байланысты. Егер жұмысыңыздан айырылсаңыз, жаңасын табуда қиындықтарға тап болуыңыз мүмкін және сүйенетін жинақ ақшаңыз (savings) өте аз.
4-деңгей: Әдеттегі мәселелерді жабуға жететін жинақ ақшаның болуы. Сіз кез келген адам үнемі кездестіруі мүмкін ұсақ-түйек қиындықтарға банкрот болмай төзе аласыз. Кішігірім медициналық шот шықса — жағдайыңыз жақсы. Күн суытып, осы айда жылуға көбірек жұмсау керек болса — жағдайыңыз жақсы. Балаңызға жаңа шалбар керек болса — жағдайыңыз жақсы. Бұл — жинақта азғантай ғана ақшаның болуы өмірдің ұсақ түйткілдерінен кішігірім тәуелсіздік беретінін түсінетін деңгей.
5-деңгей: Үлкенірек, күтпеген мәселелерді жабуға жететін жинақ ақша. Сіз әлі де айдан айға аман жету үшін бастығыңыздың сиына тәуелдісіз, бірақ дағдарыс болған жағдайда, белгілі бір уақыт бойы жағдайыңыз жақсы болады. Көлігіңіз бұзылып қалса — жағдайыңыз жақсы. Жылыту пешіңіз бұзылса — жағдайыңыз жақсы. Енді сізде белгілі бір дәрежеде тәуелсіздік және өмірдегі күнделікті тәуекелдердегі «сәтсіздіктен» қорғаныс бар.
6-деңгей: Зейнетақы жинақтарының (retirement savings), білім беру жинақтарының болуы және кредит картасы қарыздарынан (credit card debt) аулақ болу. Сіз қаржылық тәуелсіздік рөлін бір қолыңызбен ұстап тұрғандай сезінесіз. Сіз әлі де бастықтарға тәуелдісіз, бірақ қазіргі жинақтарыңыз уақыт өте келе өзіңіз бен отбасыңыз үшін тәуелсіздіктің жаңа деңгейіне айналатын күнді болжай аласыз. Сіз толықтай тәуелсіз болмауыңыз мүмкін, бірақ сізде пессимизмді жойып, оптимизміңізді арттыратын және түнде тыныш ұйықтауға көмектесетін жеткілікті үміт бар.
7-деңгей: Өміріңіздегі сандырақ пен қажетсіз әурешіліктердің ең сұмдық мысалдарынан аулақ болатын жұмысты таңдау қабілеті. Сіз әлі де айлық жалақыңыз үшін бастыққа тәуелдісіз, бірақ: «Жоқ, сіз емес. Сіз сұмдық бастықсыз. Бұл — сұмдық жұмыс. Мен жұмыс істейтін басқа біреуді табамын» деуге өтімді жұмыс дағдыларыңыз бен бостандығыңыз бар. Бұған қол жеткізудің үлкен бөлігі — өзіңіз қалаған кезде жұмыстан шығуға және жаңа, жақсырақ жұмыс табуға қажетті уақытты бөлуге мүмкіндік беретін жеткілікті жинақ ақшаның болуы. (Бұл — адамдардың көпшілігі үшін керемет әрі шынайы мақсат. Егер сіз 7-деңгейге жетсеңіз, сіз тамаша нәтижеге жеттіңіз (crushing it).)
8-деңгей: Өзіңіздің әлеуметтік-экономикалық мәртебеңізге (socioeconomic status) соншалықты жайлы сезінгеніңіз сондай, бейтаныс адамдарға мақтанудың қажеттілігін сезбейсіз. Бұл — тек қаржылық тәуелсіздіктің емес, сонымен бірге интеллектуалдық және тұлғалық тәуелсіздіктің алғашқы белгісі. Бұлай істей алмау — қарыз бен тәуелділіктің жасырын түрі.
9-деңгей: Көптеген қарыздардан, соның ішінде автокредиттерден (auto loans), студенттік заемынан (student loans) және тіпті ипотекадан (mortgages) аулақ болу қабілеті. Қарыз арзан капитал (cheap capital) болуы мүмкін, бірақ ол сізді болашақ шешімдеріңіздің бір бөлігіне иелік ететін бейтаныс адамдарға тәуелді етеді. Мен кезінде өз жұмысын жек көретін және немен айналысқысы келетінін анық білетін, бірақ студенттік қарызын қайтару үшін жұмысында қалуға мәжбүр болған бір жігітті таныған едім. Сондықтан бұл қарыз өзінің пайыздық мөлшерлемесінен әлдеқайда қымбатқа түсті: ол оған өзінің мансаптық тәуелсіздігін жоғалттырды. Үйі үшін тым көп қарыз алған адамдар да ұқсас тағдырға тап болады: егер олар үйін алған бағасынан қымбатқа сата алмаса, енді өмір сүргісі келмейтін қалада қалып қояды. Қарызды болашақ таңдауларыңыздың квитанциясы ретінде қарастырғаннан кейін, сіз «Пайыздық мөлшерлемесі қандай?» деп сұрауды тоқтатып, «Бұл маған қаншалықты тәуелсіздікке түседі?» деп ойлана бастайсыз.
10-деңгей: Реалистік экономикалық жағдайлардың өте азы сізді немесе отбасыңызды 5-деңгейден төмен түсіре алады. Егер сіз төтенше медициналық жағдайға немесе үлкен рецессияға (recession) тап болсаңыз, қолда бар өтімді жинақтарыңыздың (liquid savings) арқасында бір жыл немесе одан да көп уақыт бойы өзіңізді қамтамасыз ете аласыз. Бұл — қаржылық тәуелсіздіктің алғашқы нақты кезеңі. Енді сіз кез келген дерлік адамға, кез келген жұмыс берушіге немесе кез келген экономикалық оқиғаға салдарынан сауығып кету мүмкіндігі жоғары түрде «Жоқ, ары жүріңіз» деп айта аласыз.
11-деңгей: Пайыз бен дивидендтер (dividends) сияқты пассивті кіріс (passive income) сіздің өмір сүру шығындарыңыздың маңызды бөлігін жабады. Сіз әлі де жалақы үшін жұмыс істейсіз, бірақ сіздің инвестициялық портфеліңіз (portfolio) қазір адамдардың көпшілігінің тәуелсіздігін шектейтін әдеттегі күйзелістер мен уақыт міндеттемелерін азайтуға жеткілікті кіріс береді. Тәуелсіздіктің бұл деңгейі үлкен инвестициялық портфельге қалай қарыздар болса, қарапайым өмір салтына да солай қарыздар болуы жиі кездеседі. Бұл тәуелсіздіктің дәмін бір рет татқаннан кейін, сіз өмір сүру салтына деген қалаулардың кез келген дерлік активтен де жылдам өсетінін түсінесіз.
12-деңгей: Сіздің инвестицияларыңыз бен олардың қисынды қайтарым күтулері (return expectations) сіздің күтілетін өмір сүру ұзақтығыңыздан ұзағырақ уақытқа негізгі өмір сүру шығындарыңызды жабады. Құттықтаймыз — сіз енді жұмыс үшін басқаларға тәуелді емессіз. Егер қаласаңыз, олармен қарым-қатынас жасай аласыз және бұлай істейтін де шығарсыз. Бірақ тек өзіңіз қалағанда, қалаған уақытта және қалаған адамыңызбен ғана айналысасыз, бұл керемет сезім. Көптеген адамдар бұл деңгейге өзін-өзі қаржыландыратын зейнетақы жинақтары арқылы жетеді.
13-деңгей: Сіздің активтеріңіз (assets) пен олардың қисынды қайтарым күтулері негізгі өмір сүру деңгейінен жоғары шығындарды жабады. Сіз өзіңіз қалаған өмір салтын ұстана аласыз және отбасыңызға немесе қайырымдылыққа артық нәрсе қалдыра аласыз. «Негізгі деңгейден жоғары» шығындарды қалай қаласаңыз да анықтауға болады. Ол адамға байланысты өзгереді. Тек бұл тәуелсіздікті ауырлық күші сияқты төмен тартатын қажетсіз өмір салтын өсіруден (lifestyle creep) сақ болыңыз және комедиант Крис Роктың (Chris Rock) сөзін есіңізде ұстаңыз: «Егер Билл Гейтс (Bill Gates) Опраның (Oprah) ақшасымен оянса, ол терезеден секіріп кетер еді».
14-деңгей: Сіздің тәуелсіздігіңіз сізге қалағаныңызды істеуге және айтуға мүмкіндік береді, басқа адамдардың сізбен келіспеуіне алаңдамайсыз, өйткені сіз олар ұсына алатын қаржылық қолдауға немесе мүмкіндіктерге тәуелді емессіз. Бұл жерде бір ескертпе: «f**k-you money» тұжырымдамасы — салдардан қорықпай адамдарға ары тұр деп айта алатындай өте көп ақшаның болуы — керемет. Бірақ қайырымдылық пен әдептілік те сондай керемет.
Сонымен, мен «жоқ, рахмет, мен бұған қызығушылық танытпаймын, мен құрметпен келіспеймін және сізге мән бермеуге құқылымын» деген ақшаға ұмтыламын. Біреуі — дөрекі болуды ақтау, екіншісі — интеллектуалды тәуелсіздік.
15-деңгей: Сіз әр таңда оянып, уақытыңызды немен, кіммен және қанша уақыт бойы өткізгіңіз келетінін өзіңіз шеше алатыныңызды түсінесіз. Бастықтар сіздің күніңізді басқартпайды. Әлеуметтік қарыз сіздің шешімдеріңізге әсер етпейді. Нақты қарыз сіздің таңдауларыңызды шектемейді. Сіз ойында жеңіске жеттіңіз. Және бұл бақытқа кепілдік бермесе де, өміріңізді құрдымға жіберуге әлі де көптеген мүмкіндіктер болса да, сіз осы уақытқа дейін өмір сүрген адамдардың 99,99 пайызы басынан өткізбеген өмір салтын ашқаныңызды түсінесіз. Жалғыз тәуекел — сіз осы жағдайда болғаныңыз үшін қаншалықты риза болуыңыз керек екенін ұмытып кетуіңіз.
Бұл спектрде қай жерде отырғаныңызға және қаншалықты жоғары ұмтылатыныңызға қарамастан, басты мәселе — тәуелсіздіктің спектр (spectrum) екенін түсіну.
Тәуелсіздік — бұл сізде бар немесе жоқ нәрсе емес, ол бұлай екілік (binary) емес.
Жинақталған әрбір кішкентай ақша және азайтылған әрбір кішкентай шығын сізді тәуелсіздік спектрінде жоғарылатады.
Енді кейбір адамдар тәуелсіздікті басқаларға қарағанда жоғары бағалайды. Кейбір адамдар спектрде басқаларға қарағанда жоғары болғысы келеді. Сіз қаншалықты қалауыңыз керек екендігі туралы дұрыс жауап жоқ.
Бірақ тым көп адамдар тәуелсіздікке ұмтылмайды, өйткені ол қол жетпестей болып көрінеді, ал шын мәнінде олар кез келген табыс деңгейінде өздерінің тәуелсіздік спектрін оңай жақсартып, өз кезегінде өмірлерін жақсарта алар еді.
Түбіртек (receipt) берілмесе де, әрбір жинақталған ақшаны белсенді түрде бір нәрсе сатып алу ретінде қарастырудың тәсілі бар: Сіз қалаған нәрсеңізді, қалаған уақытта, қалаған адамыңызбен, қалаған уақытыңызша істеу қабілетін сатып алдыңыз. Және бұл — баға жетпес нәрсе.
Жасырын ақша (Hush Money)
Меніңше, мақтану — бұл өмірге қаншалықты риза екеніңіздің кері көрсеткіші. Бұл — төңіректегі ең сенімді психологиялық формулалардың бірі.
«Хабар тарату жаңалықтары» (Broadcast News) фильмінде Том Груник (Tom Grunick): «Шынайы өміріңіз армандарыңыздан асып түскенде не істейсіз?» деп сұрайды.
Аарон Ольтман (Aaron Altman) былай деп жауап береді: «Оны өзіңде сақта».
Адамдардың назарын аударғыңыз келген сайын және ол назарды өзіңіздің қаншалықты ақылды, бай әрі табысты екеніңізге аударуға тырысқан сайын, қандай да бір эмоционалды бос орынды толтыруға тырысып жатқаныңыздың ықтималдығы жоғарылайды.
Адамдардың қанша ақша табатыны немесе жұмсайтыны туралы ашықтан-ашық мақтанып жатқанын көргенде, мен оларды сөкпеуге тырысамын. Оның орнына мына сұрақтарды қойғанды жөн көремін: Сен кімді таңғалдыруға тырысып жүрсің, олар сенің бұл мақтануың жайлы шын мәнінде не ойлайды және сенің бұл мақтануың байқаусызда пайдасынан гөрі зиянын көбірек тигізіп жатқан жоқ па?
Ақшаңызды қалай жұмсайтыныңыз өзгелердің сіз туралы қаламаған бағытта ой түюіне әсер еткен кезде.
Фрэнк Лукас (Frank Lucas) есірткі сатушы болған, әрі бұл іске өте шебер еді. 1970 жылдарға қарай оның Нью-Йорк қаласындағы (New York City) героин империясы күніне 1 миллион доллар табыс әкеліп тұрды. Күн сайын, жылдан-жылға.
Оның өз қылмыстарымен осыншама уақыт бойы жазасыз жүре алуының бір себебі — ол өзін көлеңкеде ұстап, көбінесе қарапайым материалдық өмір сүрді, бұл оған өзіне қажетсіз назар аудартпауға көмектесті. Ол полицияның назарында болған жоқ.
Бірақ асқақ менмендік, әдетте болатынындай, бәрібір қуып жетті.
Басқа төменгі деңгейдегі есірткі сатушылар сән-салтанатпен өмір сүрді, ақыры Лукастың да шыдамы таусылды. Ол өз мемуарында былай деп жазды:
«Менен аз ақша тапқан адамдардың әлемді өздері билеп жүргендей сезініп жүргеніне шыдай алмадым. Мен тыңдағысы келгендердің барлығына: “Шынымен мені көлеңкеде қалдырамыз деп ойлайсыңдар ма?” — деп айқайладым».
1971 жылдың 8 наурызында Madison Square Garden аренасында өткен Мұхаммед Әли (Muhammad Ali) мен Джо Фрейзер (Joe Frazier) арасындағы «Ғасыр жекпе-жегінде» (Fight of the Century) Лукас еденге дейін жететін 100 000 долларлық шиншилла ішік пен оған сай келетін бас киім киіп барды — бұл киімдердің құны бүгінгі бағаммен шамамен 1 миллион долларға тең. Ол Фрэнк Синатра (Frank Sinatra) мен Вице-президент Спиро Агнюдің (Spiro Agnew) алдындағы ең үздік орында отырды.
«Өмірімде алғаш рет мен шынымен де мақтанғым келді», — деп жазды ол.
Бұл өз нәтижесін берді. Бейтаныс адамдар онымен және оның сәнді ішігімен суретке түсу үшін кезекке тұрды. Баспасөз дүрлігіп кетті. Сол түні барлығы Фрэнк Лукасқа назар аударды.
Соның ішінде Нью-Йорк полиция департаменті (New York Police Department) де бар еді.
«Мен жекпе-жекке беймәлім адам болып келдім, — деп жазды Лукас. — Ал сол жекпе-жектен көзделген нысана болып шықтым».
Беймәлім адамның қалайша патшадай өмір сүре алатынына таңғалған құқық қорғау органдары Лукасты тергей бастады, бәрі осымен бітті. Ол ұсталып, қамауға алынды және жетпіс жылға бас бостандығынан айырылды.
Лукас қылмыскер еді. Дегенмен, сіздерді біз сияқты барлық қарапайым адамдарға қатысы бар бір тұжырымдамамен таныстыруға рұқсат етіңіздер. Мен мұны әлеуметтік қарыз (social debt) деп атаймын.
Әлеуметтік қарыз дегеніміз — ақшаңызды қалай жұмсайтыныңыз өзгелердің сіз туралы қаламаған бағытта ой түюіне әсер етуі. Бұл көбінесе қарыздың жасырын формасы болып табылады, сондықтан да ол аса қауіпті.
Кейде бұл адамдардың сізге деген қызғанышы болуы мүмкін.
Кейде бұл сіздің бұрын араласқанды ұнататын адамдарыңыздан өзіңізді кенеттен жоғары сезінуіңіз болуы мүмкін.
Бұл тіпті өмір сүру деңгейіңізді көтеруден туындайтын жеке үміттеріңіздің өсуі де болуы мүмкін.
Әрбір жұмсаған долларыңыз өзге әлемнің сіз туралы көзқарасын және кейіннен өкініп қалуыңыз мүмкін түрде өзіңіз туралы көзқарасыңызды өзгертетін кейбір сатып алулар бар. Фармакологиядағы (pharmacology) маңызды тақырыптардың бірі Арндт–Шульц ережесі (Arndt–Schulz rule) деп аталады, оған сәйкес: «Кез келген заттың шағын мөлшері қоздырады, орташа мөлшері тежейді, үлкен мөлшері өлтіреді». Күн сәулесінің азғантай мөлшері пайдалы, тіпті қажет. Орташа мөлшері күнге күйдіруі мүмкін. Тым артық мөлшері өлімге әкелетін обырды тудыруы мүмкін. Бұл алкогольге, темекіге, кофеинге және тіпті ішкі алаңдаушылыққа да қатысты. Пайдалы ынталандыру қауіпке, кейін апатқа айналатын шекті нүкте (tipping point) болады. Және көбінесе тым кеш болғанға дейін бұл шекті нүктені білу өте қиын.
Ақша да тура осылай жұмыс істейді.
Бұл ақылға сыймайтын көрінуі мүмкін, бірақ менің ойымша, әрбір адам үшін ақша жай ғана ләззат беруді тоқтатып қоймай, әлеуметтік міндеттемеге (social liability) айналатын бір «мінсіз» таза активтер құны (net worth) болады.
Сіздің мінсіз таза активтер межеңіз басқа адамдардікінен өзгеше болуы мүмкін. Бірақ көптеген адамдар үшін бұл деңгей сіз ойлағаннан әлдеқайда төмен, себебі ақшаны неғұрлым көп тауып, көп жұмсаған сайын, өміріңізге әлеуметтік қарыз соғұрлым тереңірек ене береді.
Бірнеше жыл бұрын мен бәрінен айырылған лотерея жеңімпаздары туралы оқиғаны оқыдым. Бұл оқиғалардың ортақ сипаты — лотерея жеңімпаздары жиі әлеуметтік қарыздың астында тез қалып қояды, тіпті банкрот болады. Адамдар оларда қанша ақша бар екенін білген сәттен бастап, достары, отбасы және бейтаныс адамдар сұрауға, жалынуға және тартып алуға өздерін құқылы сезінеді, нәтижесінде жеңімпаздар тек тақырға отырып қана қоймай, әлеуметтік тұрғыдан қанауға ұшырайды.
Жеңімпаздардың бірінің хикаясын алайық:
1985 жылдың қазан айында 3,9 миллион доллар және төрт айдан кейін 1,4 миллион доллар ұтып алғаннан соң, Адамс ханым (Ms. Adams) ендігі жерде жеке өмір құпиялылығы сияқты артықшылыққа ие емес екенін түсінді. «Мені бәрі білетін, — деді ол. — Және мен адамдар танымайтын ешбір жерге бара алмайтын болдым».
Ақшаға қатысты ескерусіз қалуы оңай бір мәселе бар: активтерді (assets) өлшеу оңай, бірақ міндеттемелер (liabilities) жасырын болуы мүмкін. Лотереядан қанша ұтқаныңызды өлшеу оңай: соңғы тиынына дейін 3,9 миллион доллар. Бірақ жеке өмірдің құпиялылығынан айырылуды қалай өлшейсіз? Немесе кейбір достарыңыз сізді тек ақшаңыз үшін ғана жақсы көреді деген күмәнді қалай өлшеуге болады? Бұл әлдеқайда қиын. Тайгер Вудс (Tiger Woods) — миллиардер. Бұл активті өлшеу оңай. Бірақ ол бір рет аквалангпен жүзуді (scuba diving) жақсы көретінін мойындады, өйткені бұл жер бетінде оны ешкім танымайтын және одан ешкім ештеңе сұрамайтын жалғыз орын болған. Бұл көңілді құлазытатын әлеуметтік міндеттемені қалай өлшеуге болады? Ол ешбір электрондық кестеде жоқ, бірақ бұл оның өміріндегі өте нақты қарыз.
Генри Дэвид Торо (Henry David Thoreau) кезінде бұл түсінікті жақсы түсіндірген. Кез келген заттың құны баға белгісінен көретініңізден әлдеқайда көп. «Заттың құны — оған бірден немесе ұзақ мерзімде айырбастауға талап етілетін, мен өмір деп атайтын нәрсенің мөлшері», — деп жазды ол.
Бірде мен Ұлттық баскетбол қауымдастығының (NBA — National Basketball Association) жаңа ойыншыларымен сөйлестім. Біз жиырма жасында байлыққа кенеліп, отыз жасында банкротқа ұшырайтын спортшылардың жиі кездесетін қасіретінен қалай сақтануға болатынын талқыладық.
Ойыншылардың бірі меніңше өте терең мағыналы ойды айтты. Оның айтуынша, көптеген адамдар спортшылар зергерлік бұйымдар мен көліктерге ақшаларын жөн-жосықсыз шашқандықтан кедейленеді деп ойлайды. Кейде бұл рас, бірақ спортшылардың кедейленуінің ең басты себебі — әлеуметтік қарыз.
«Кедейлікте өсіп, жиырма екі жасыңда 10 миллион доллар таба бастағанда, бұл сенің ақшаң емес, — деді ол. — Бұл анаңның ақшасы, әкеңнің ақшасы, әжеңнің ақшасы, бөлелеріңнің ақшасы, достарыңның ақшасы. Сен оларға жай ғана: “Мен өз үлесімді алдым, бәріңе сәттілік”, — деп айта алмайсың».
Спортшылардың өздеріне зәулім үй сатып алуы мәселе емес еді; оларды банкроттыққа итермелеген нәрсе — ешқашан көрмеген, бірақ көмектесуге міндеттімін деп сезінген бесінші аталас туысына шағын үй сатып алып беру болды.
Бұл бай адамдардың мәселесі сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ әлеуметтік қарыз қарапайым адамдардың өміріне де өз жолымен, барлық жерден сұғынады.
Сіздің жеке болмысыңыз заттық мүліктеріңізбен неғұрлым көбірек байланысқан сайын, басқа адамдардың сіз туралы ойлары ақша жұмсау туралы шешімдеріңізге соғұрлым көп әсер етеді және сіз сол адамдарды одан да жаңа, одан да үлкен, одан да жақсырақ әрі қымбатырақ нәрсемен таңғалдыруға соншалықты құмар боласыз. Сондықтан адамдарға әсер қалдырады деп ойлайтын жаңа көлігіңіздің құны, мәселен, 50 000 доллар емес — бұл назарды өзіңізде ұстап тұру үшін екі жылдан кейін ауыстыруға мәжбүр болатын 60 000 долларлық көлікке қосылған 50 000 доллар. Бір кекесінді нақыл бар: «Бай болу өте қымбатқа түседі», бұл абсурд болғанымен, шындыққа сай келеді. Шығындар адамдар бай өмір салтымен бірге жүретін шиыршықталған әлеуметтік қарызға ілесуге жанұшыра тырысқан кезде пайда болады.
Әлеуметтік қарыздың өміріңізге сұғынуының тағы бір жолы — сіздің жеке үміттеріңіз. Мен бұрын Колумбия округінен (DC — District of Columbia) Нью-Йорк қаласына дейін үнемі Amtrak пойызымен қатынайтынмын. Пойызда «тыныш вагон» (quiet car) бар — бұл ұйықтауға немесе кейбір жұмыстарды істеп тастауға мүмкіндік болуы үшін барлығы тыныштық сақтауы тиіс бөлім. Адамдар тыныш вагонды тыныштық қалағандықтан пайдаланады, бірақ оның жиі кері нәтиже беретіні таңғалдыратын. Тыныштықты күткен кезде, сіз тіпті кішкентай дыбысқа да аса сезімтал бола бастайсыз. Егер тыныш вагонда біреу сыбырдан гөрі қаттырақ сөйлесе, бүкіл вагон терең ашу-ыза күйіне енеді. «Бейбіт» тыныш вагонда отыру адамдардың қан қысымын шын мәнінде көтереді деп бәс тіге аламын.
Жақсы заттар сатып алғанда да тура осы жағдай болады.
Мүмкін, бұрын ескі көлігіңіздің кір немесе майысқан болғанына мән бермеген боларсыз, бірақ енді жақсырақ көлік сатып алғандықтан, оның лай болғанына шыдай алмайсыз және тұрақта біреу оны сырып кетсе, есіңізден тана жаздайсыз. Сол мазасыздық — әлеуметтік қарыз, ал жақсы заттарға иелік ететін кейбір адамдар осы қарыздың салдарынан дерлік банкрот болып отыр.
Мүмкін, жаңа, үлкенірек үй сатып алғанда, бақыттырақ боламын деп ойлаған шығарсыз. Бірақ кейіннен жақсырақ үйді қалаған себебіңіз — жақсы үйлері бар басқа адамдармен әлеуметтік тұрғыдан бәсекелесу екенін түсінесіз. Сондықтан жақсы үйге қол жеткізген соң, одан да жақсырақ үйлер туралы армандай бастайсыз. Өз әлеуметтік тобыңыздағы ең жақсы үйге ие болуды өз мақсатыңыз ретінде қабылдағаннан кейін, бұл жай ғана құмарлық емес, сонымен бірге жеңу мүмкін емес ойынға айналады, өйткені сіз өзіңізді салыстыратын топ сіз сатып алған әрбір жаңа, жақсырақ үй сайын өзгеріп отырады.
Толықтай аударылды
Адамдардың ақшасы неғұрлым көп болған сайын және олар оны неғұрлым көп жұмсаған сайын, оларға соғұрлым көп әлеуметтік қарыз (social debt) жүктеле береді. Негізгі шығындардың белгілі бір деңгейінен өткеннен кейін, жоғары өмір сүру салтының әрбір жаңа сатысы әлеуметтік міндеттемелермен, өзгелердің бағалауымен және өзіңіздің күтулеріңіздің өзгеруімен қатар келеді; бұлар өте шынайы міндеттемелер (пассивтер) болғанымен, оларға көз жұма қарау өте оңай. Мәселе жақсы көліктер мен әдемі үйлерден қашу керек дегенде емес — маған екеуі де ұнайды. Әңгіме мынада: ақша сізді бақытты ететін құрал болудан қалып, басқа адамдар сізді бағалайтын символға айналған сәтте, сіз бұл ойында жеңілдіңіз деген сөз. Жазушы Кент Нерберн (Kent Nerburn) бірде ұлдарына былай деп жазған еді: «Мен сіздердің мынаны білгеніңізді қалаймын: мүлік — оны қолыңызға алған сәтте қиялдан жауапкершілікке айналатын хамелеон, ол көзіңізді аспаннан алып, тура жерге қадап қояды». Мен бірде байлығы 8 миллиард долларды құрайтын бір отбасыға кеңес бердім. Егер сіз олардың аты-жөнін Google-ден іздесеңіз (googled), ештеңе шықпайтын еді. Форбс (Forbes) тізімі де, гала-кеш фотолары да, профильдер де, Википедия (Wikipedia) беттері де жоқ... ештеңе жоқ. Бұл әдейі жасалған еді. Олар басқа көптеген адамдар — байлар, орта тап, бай болуға ұмтылушылар және олардың арасындағы барлық адамдар түсіне алмаған нәрсені меңгерді. Олар сіз елестете алатын ең керемет өмірді сүрді және оларда іс жүзінде ешқандай әлеуметтік қарыз болған жоқ. Оларда толық бостандық, жеке өмір құпиялылығы және тәуелсіздік болды. Олар достарын мұқият таңдады және ақшаны анонимді түрде қайырымдылыққа жұмсады. Олардың әлеуметтік қарызының болмауы, бәлкім, олардың ең құнды активі болған шығар. Бұл маған Навал Равиканттың (Naval Ravikant) бірде айтқан сөзін есіме түсірді: «Ең тиімді позиция — бай әрі анонимді болу». Бұл өте керемет пікір, бірақ бәрібір де біздің алдымызда сұрақ қалдырады: Сіз бен мен сияқты қарапайым адамдар әлеуметтік қарыздан қалай құтыла алады? Шығындар туралы шешімдеріміз әлеуметтік өмірімізге апатты түрде әсер етпеуі үшін, біз қалайша іс жүзінде бай әрі анонимді бола аламыз? Менің стратегиям тыныш күрделену (quiet compounding) деп аталады. Бұл — келесі тарау.
Тыныш күрделену (Quiet Compounding)
Баюдың ең жылдам жолы — баяу қозғалу.
«Табиғат асықпайды, дегенмен бәрі орындалады», — деген қытай философ-ойшылы Лао-цзы (Lao Tzu).
Алып секвойялар, дамыған ағзалар, заңғар таулар — табиғат ғаламның ең таңғаларлық ғажайыптарын жасайды. Ол мұны үнсіз жүзеге асырады, бұл жерде өсу үдерісі дәл қазір байқалмайтындай дерлік, бірақ ұзақ уақыт аралығында қайран қалдырады.
Бұл — тыныш күрделену (quiet compounding), әрі мұны көрудің өзі бір ғажайып. —
Мен ақшаңызды үнсіз түрде күрделі пайызбен көбейту идеясын өте жақсы көремін. Бұл, мүмкін, менің ең ардақты әрі маңызды қаржылық сенімім шығар, өйткені ол өте қарапайым, бірақ осы кітапта біз талқылаған көптеген қуатты қаржылық қасиеттерді өзіне жинақтайды. Табиғаттағы сияқты, ең әсерлі нәтижелерді дәл осы жерден табасыз.
Бірнеше жыл сайын білімі жоқ, жалақысы төмен жұмысы бар ауыл провинциалының (country bumpkin) миллиондаған доллар жинап, оны күрделі пайыз арқылы көбейте алғаны туралы оқиға пайда болады.
Бұл қайталана беретін бір оқиға: Олар жай ғана ондаған жылдар бойы үнсіз жинап, инвестициялады. Олар ешқашан мақтанбады, сән-салтанатын көрсетпеді, өздерін басқалармен салыстырмады немесе өткен жылы өз инвестицияларының базалық көрсеткіштен (benchmark) артта қалғанына алаңдамады. Олардың бүкіл қаржылық әлемі — олардың ойлары, мақсаттары, сенімдері — өз үйінің қабырғаларында жинақталды, бұл оларға өз ойынын ойнауға және өз қалауларынан басқа ештеңеге сүйенбеуге мүмкіндік берді. Бұл олардың суперкүші еді. Бұл іс жүзінде олардың жалғыз қаржылық дағдысы болды, бірақ ол бәрінен де қуаттысы еді.
Олар тыныш күрделенудің шеберлері болды.
Сіз қандай өмір салтын ұстансаңыз да немесе қанша ақша жұмсасаңыз да, бұл — ұғынуға тұрарлық өте қуатты идея.
Серіктесіңізбен алғашқы кездесуден кейін, ол адаммен жасаған әрбір телефон қоңырауын, әрбір жазбаны, әрбір әңгімені әлеуметтік желілерде көпшілікке жария етуге мәжбүр болғаныңызды елестетіп көріңізші. Немесе тек шағын достар мен отбасы тобына болса да. Не болатынын білесіз: Адамдар сізге бұны бұрыс жасап жатырсыз, тиісті деңгейден асыра сілтеп жатырсыз, мынаны көбірек, ал ананы азырақ айтуыңыз керек деп қайталай береді. Сіз соншалықты ұялып, қобалжып, басқа адамдардың мақсаттары мен әртүрлі тұлғаларының ықпалында кетесіз, нәтижесінде өз-өзіңіз болмай қаласыз. Ешқандай қарым-қатынас нәтиже бермейді.
Ақша да соған ұқсас. Адамдар басқалардың олардың өмір салты мен инвестициялық шешімдері туралы не ойлайтынына соншалықты алаңдайтыны сонша, соңында екі нәрсені істейді: Басқаларға көрсету үшін өнер көрсетеді (performing) және біреуге тиімді болуы мүмкін, бірақ өздеріне сәйкес келмейтін стратегияны көшіріп алады.
Ақшаны пайдаланудың екі жолын қайталап айтуға рұқсат етіңіз: Біреуі — жақсырақ өмір сүруге арналған құрал ретінде. Екіншісі — өзіңізді басқа адамдармен салыстыруға арналған табыс өлшеуіші (yardstick of success) ретінде. Біріншісі — тыныш әрі жеке, екіншісі — айғайлаған әрі көрсетпелі. Қайсысы бақыттырақ өмірге әкелетіны өте анық.
Тыныш күрделену мен үшін бірнеше нәрсені білдіреді:
- Сыртқы базалық көрсеткіштерге емес, ішкі базалық көрсеткіштерге басымдық беру.
«Егер мұны менен және отбасымнан басқа ешкім көрмейтін болса және мен бұл нәтижені басқа адамдардың табысының сыртқы көрінісімен салыстырмасам, осы нәтижеге бақытты болар ма едім?» деп әрдайым сұрағанды пайдалы деп таптым.
Басқалармен салыстыру ойынында жеңіске жету мүмкін емес екенін есте сақтаңыз, өйткені сізден қарағанда тезірек байып жатқан біреу әрқашан табылады. Ойынды ойнауды тоқтатқан бойда, сіздің назарыңыз бірден ішке, сізді және отбасыңызды не бақытты әрі қанағаттандыратынына ауысады. Бұл ақшаңызды қалай жұмсауды таңдағаныңызға қарамастан, одан ләззат алуды әлдеқайда жеңілдетеді.
- Адамдардың қаншалықты әртүрлі екенін қабылдау және маған тиімді болған нәрсе сізге тиімді болмауы мүмкін екенін, және керісінше, түсіну.
Кристофер Морли (Christopher Morley) былай деген: «Тек бір ғана табыс бар — ол өмірді өз қалауыңызша өткізе алу».
Соншалықты көп қаржылық қателіктер сізден өзгеше адамдарды көшіріп алуға тырысудан туындайды.
Сондықтан кімнен кеңес алатыныңызға абай болыңыз, кімге таңғалатыныңызға абай болыңыз және тіпті кіммен араласатыныңызға абай болыңыз. Істі тыныш істегенде, сіз әртүрлі мақсаттары мен тұлғалық қасиеттері бар адамдардың «сіз бұрыс жасап жатырсыз» деген сөздеріне азырақ берілесіз.
Менің досым Брент Бешор (Brent Beshore) былай дейді: «Мен өзім істеуге ешқандай қызығушылығым жоқ нәрсені істеп, сіздің шынымен байып жатқаныңызды қарауға 100% бақыттымын». Мұндай философияны адамдардың ақшасын қалай жұмсайтыны мен жинайтынына да қолдана аласыз. Біз бәріміз әртүрліміз. Өмір — нәтижесі нөлге тең ойын (нөлдік қосынды / zero-sum) емес. Өзің де өмір сүр, басқаға да өмір сүруге мүмкіндік бер.
- Әлеуметтік басымдықты көрсетуден (social dunking) гөрі жеке тәуелсіздікке назар аудару.
Істі тыныш істегеннен кейін, сіз ең жақсы мағынада өзімшіл боласыз — басқа адамдардың сіздің өміріңізді қабылдауына ықпал етуге тырысқаннан қарағанда, ақшаны өмір сапаңызды жақсарту үшін көбірек пайдаланасыз. Мен сізге әдемі заттармен әсер қалдыруға тырысқанша, таңертең оянып, қалаған адамыммен, қалағанымша, қалаған нәрсемді істей алғанды артық көремін.
- Тез келген байлықтың морт сынғыш байлық екенін түсіну.
Тез тапқан ақша айғайлап тұруға бейім келеді, ал тыныш күрделену — бұл ұзақ мерзімді талпыныс.
Бұл маңызды, өйткені ақшаңыздың қаншалықты тез табылғаны оны қалай басқаратыныңызға қатты әсер етуі мүмкін. Маған байлықты жинаған жылдамдығыңыз оны қаншалықты тез жоғалтуыңыздың жартылай ыдырау кезеңі (half-life) болып табылады деген идея ұнайды. Ақшаңызды бір жылда екі есеге арттырдыңыз ба? Оның жартысын дәл солай тез жоғалтқанда таңғалмаңыз. Бизнесте де солай: Жылдам ауқымдану (блиц-скалинг / blitz-scaling)? Жылдам күйреу (блиц-күйреу / blitz-failing).
Тез, морт сынғыш байлықпен екі жағдай орын алады.
Бірі — оңай келген ақша оңай жұмсалуға бейім. Ақша тез келгенде, оны маңызды емес нәрсеге шашудың эмоционалдық құны төмен болады. Сіз қандай да бір нәрсеге ол сізге қымбат болғанда ғана ұқыпты қарайсыз. Табуға көп уақыт пен энергия жұмсамаған тез ақшаны жұмсау бір түндік қарым-қатынасқа (one-night stand) ұқсас сезілуі мүмкін: импульсивті және өкінішке бейім. Сол себепті ескі ақша (old money) салық панасын (салықтық баспана / tax shelter) қалайды, ал жаңа ақша (new money) Lambo қалайды.
Екіншісі — байлық неғұрлым тез табылса, оның дәл солай тез кері қайтатын сәттілікке байланысты болу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады. Егер сіз кенеттен үлкен олжаға (күтпеген табыс / windfall) кенеліп, өмір салтыңызды соған сәйкес арттырсаңыз, ол сәттілік қайталанбаған кезде сезінетін ауырсынуыңыз экзистенциалды болуы мүмкін.
Осы шындықтарды қабылдаған кезде, тыныш күрделенудің — баяу, байқалмайтын, көрсетпесіз, өз шарттарыңыз бойынша жасалатын — сұлулығы өте анық болады.
- Баюдың ең жылдам жолы — баяу қозғалу екенін бағалау.
Тыныш күрделену сіздің мақсатыңызға айналғанда не болады? Ең біріншісі — басқаларға өнер көрсету қысымын азырақ сезінесіз. Ал басқаларға көрсетуді тоқтатқан кезде, көбірек назар аудартуды іздеудің орнына, жақсы өмірді қалай құруға болатынын сұрай отырып, сіздің назарыңыз табиғи түрде болашаққа тереңірек үңіледі.
Бұл сізге ең қуатты қаржылық дағдылардың бірі — төзімділікті (endurance) дамытуға мүмкіндік береді.
Қаржыдағы үлкен ирония — баюдың ең жылдам жолы көбінесе баяу қозғалу болып табылады. Сіз ешқашан асықпайсыз, ешқашан шыдамсыздық танытпайсыз, басқалардың өзгеше іс-әрекет жасап жатқанына сирек алаңдайсыз немесе ықпалына түсесіз. Сіз ұзақ өмір сүру және қандай да бір нәрсені ең ұзақ уақыт бойы сақтап қалу қабілеті қаржының нағыз сиқыры екенін білесіз. Өмірдегі көптеген нәрселер сияқты, жылдамдық бүкіл назарды өзіне аударады, бірақ баяулық барлық күшке ие.
Көптеген адамдар ұзақ мерзімді инвесторлар болғысы келеді, бірақ оны іс жүзінде жасауға қиналады. Себептердің бірі — олар салыстыруға салынады: қатарластарымен салыстыру, базалық көрсеткіштермен салыстыру және соңғы алты айда ақша жоғалтқанын білсе, басқа адамдар олар туралы не ойлайтынын ойлап алаңдау.
Инвестициялауда ұзақ мерзімді қаржылық табыс — басқаруға болатын құбылмалылықты (volatility) қабылдай алуда; егер мұны істей алмасаңыз, сіз қысқа мерзімді құбылмалылықты болдырмауға тырысу сияқты әлдеқайда қиын қулыққа мәжбүр боласыз. Сіз бірінші кезекте соққыға жығылғаныңыз үшін ақымақ болып көрінуге қарағанда, құбылмалылықтан аман қалуға көбірек мән бергенде ғана төзімді боласыз.
Басқалардың бәрінен ақылдырақ болып көрінуге тырысудың орнына, сіз уақыт өте келе бәрі баяу жақсарады деген ұзақ мерзімді тыныш бәс тігесіз.
Сіз асықпайсыз, дегенмен бәрі орындалады.
Енді айнаға қарағанда ақшадан басқа ештеңе көрмейтін кезде не болатыны туралы талқылауға көшейік.
Ақша сенің кім екеніңді басқарған кезде
«Ақша жол сапарындағы жанармай сияқты», — дейді жазушы Тим О’Рейли (Tim O’Reilly). «Сапар барысында жанармайыңыздың таусылып қалғанын қаламайсыз, бірақ сіз жанармай бекеттерін аралап саяхаттап жүрген жоқсыз ғой».
Ақшаның құрал болудан қалып, қожайынға айналуының ең көп таралған жолдарының бірі — қаржылық мақсаттарыңыз бен ұстанымдарыңыздың сіздің мендік болмысыңыздың (identity) бір бөлігіне айналуы.
Әркім әртүрлі, ал менің болмысым мынадай: әке, жар, ұл, дос. Мен үшін шын мәнінде маңыздысы және өмірімді негіздейтін құндылықтарым — осылар. Егер мен ақшаны осы құндылықтарды жақсарту үшін қолдана алсам, тамаша. Бірақ ақшаның осылардың біріне айналуын ешқашан қаламаймын.
Сол кездегі Американың (America) ең бай адамдарының бірі Харви Файрстоун (Harvey Firestone) өзінің 1926 жылғы өмірбаянында бай болғанға дейінгі қарапайым өмірін қаншалықты жиі аңсайтыны туралы былай деп жазған:
«Мен шағын үй үшін айына жиырма бес доллар төлейтінмін, ал азық-түлікке кететін апталық шығынымыз бес доллардан әзер асатын. Кейде сол қарапайым күндерге қайта оралған жақсырақ болар ма еді деп ойлайсың, өйткені күрделілігі аз өмірден адам көбірек нәрсе алуы мүмкін ғой... Бірақ олай істеу мүмкін емес... Адам дәулет артқан сайын өзгереді. Бәріміз қарапайым өмір сүргіміз келеді деп ойлаймыз, бірақ кейін байқасақ, өзіміз тіпті аңғармайтын мыңдаған ұсақ әдеттерді бойымызға сіңіріп алыппыз, себебі олар біздің болмысымыздың ажырамас бөлігіне айналған. Қайта оралу мүмкін емес — тек сағы сынған адам ретінде ғана оралуға болады».
Ол өзінің қарапайым өміріне оралғысы келді, бірақ сағы сынған адам кейпінде болмаса, кері қайту мүмкін емес еді, өйткені бай адам болу оның бүкіл болмысының бір бөлшегіне айналып кеткен еді.
Қандай мойындау! Және ақшамен қарым-қатынасыңыз болмысыңыздың терең орныққан бөлігіне айналған кезде не болатынының керемет мысалы.
Инвестор (investor) Пол Грэмнің (Paul Graham) мынадай нақылы бар: Болмысыңды шағын ұста.
«Өзіңізге қаншалықты көп айдар тақсаңыз, олар сізді соншалықты ақымақ ете түседі», — деп жазады ол. «Егер адамдар өз болмысының бір бөлігіне айналған кез келген нәрсе туралы анық ойлана алмайтын болса, онда барлық басқа жағдайлар тең болған кезде, ең дұрыс жоспар — болмысыңызға мүмкіндігінше аз нәрсені кіргізу».
Өмірде қашан да «Мен — ...» десеңіз — ол не болса да — сіз болмыс қалыптастырдыңыз деген сөз. Ал болмыс соншалықты маңызды, сондықтан адамдар оны қорғау үшін көбінесе ақылға сыймайтын әрекеттерге барады.
Адамдарға олар ешқашан ойламаған түрде зиян тигізуі мүмкін ең кең таралған қаржылық болмыспен бөлісуге рұқсат етіңіздер.
«Мен — жинақтаушымын».
Бұл өте жақсы қасиет сияқты көрінеді және өте бейкүнә естіледі. Әрине, екеуі де рас. Бірақ көптеген қаржылық жоспарлаушылар (financial planners) өздерінің ең үлкен қиындықтарының бірі — клиенттерді зейнетке шыққанда ақша жұмсауға көндіру екенін айтады. Тіпті орынды, сақтықпен белгіленген мөлшердегі ақшаның өзін. Үнемшілдік пен ақша жинау кейбір адамдардың болмысының соншалықты үлкен бөлігіне айналатыны сонша, олар ешқашан бағытты өзгерте алмайды.
Мен мұны үнемшілдік инерциясы (frugality inertia) деп атаймын. Бұл — өмір бойғы жақсы ақша жинау әдеттерінің қисынды ақша жұмсау кезеңіне ауыса алмауынан туындайтын құбылыс.
Менің ойымша, көптеген адамдардың ақшадан шын мәнінде қалайтыны — ақша туралы ойлауды тоқтату мүмкіндігі. Ақша туралы ойлауды қойып, басқа нәрселерге көңіл бөлу үшін жеткілікті мөлшерде ақша жинап алу.
Бірақ ақша жинаумен байланысыңыз тұлғаңыздың терең орныққан бөлігіне айналған кезде, бұл түпкі мақсат күйреуі мүмкін. Сіз ақшаға назар аударудан арыла алмай қиналасыз, өйткені сол зейін қоюдың өзі — сіздің болмысыңыздың үлкен бір бөлігі. Сіз өмірдегі жетістікті банк шотыңыздың тек өсіп, өсіп және өсуімен байланыстырасыз да, оны тіпті ақылға қонымды түрде де ешқашан жұмсай алмайтын боласыз.
Егер сіз ерте бастан ақша жинаудың және өз мүмкіндігіңізден әлдеқайда төмен деңгейде өмір сүрудің жүйесін қалыптастырсаңыз — құттықтаймын, бұл тамаша. Бірақ егер сіз сол жүйеден ешқашан шыға алмасаңыз және зейнет жасына жеткенде де қатаң үнемдеу тәртібін ұстануды жалғастыра берсеңіз... бұл сонда не болғаны? Бұл әлі де жеңіс пе? Түпкі мақсаты ақша туралы ойламау болғандар тығырыққа тіреледі. Мақсатыңызға жеткеніңізді мойындаудан бас тарту — бастапқыда сол мақсатқа мүлде жете алмаумен бірдей жаман болуы мүмкін.
Чарльз Дарвин (Charles Darwin) бір кездері кейбір жануарлардың аман қалуына кедергі келтіретін ерекшеліктері бар екенін байқаған — жыртқыштарды тартатын тауыс құсының қауырсындары немесе қуғын кезінде маневр жасауға кедергі болатын үлкен мүйіздер. Эволюция неге бұған шешім таппады? Мұның себебі қарапайым еді, Дарвиннің пайымдауынша: кейбір белгілер ұзақ мерзімді қауіп төндірсе де, ұрпақты көбейтудегі табыс үшін пайдалы болып табылады. Табиғатта бұған көптеген мысалдар бар, мысалы, адамдардағы репродуктивті сәттілікке байланысты белгілі бір геннің Альцгеймер ауруымен (Alzheimer’s disease) де байланысты екендігі туралы дәлелдер бар. Табиғат бір мінез-құлықты алға жылжытуға өте шебер, тіпті ол кейіннен белгілі бір зиян алып келсе де.
Ақша мәселесінде де дәл солай. Бір ақылға қонымды әдет сіздің бойыңызға сіңіп кеткенде — жақсы үнемдеу тәртібі болсын, өзіңізге ұнайтын ақша жұмсау тәсілі болсын немесе тіпті инвестициялық стратегия болсын — сіз басқаша әрекет ету қисынды болатын сәттерді байқамай қалу қаупіне тап боласыз және түбінде өзіңізді қиындыққа ұрындырасыз. Қашан да ақшаға қатысты болмыс қалыптастырған кезде — «мен жинақтаушымын», «мен бай адаммын», «мен кедей адаммын», «мен әрқашан мынаны сатып аламын», «мен әрқашан ананы сатып аламын» деген сияқты — сіз ақыр соңында бағытты өзгертуге, пікіріңізді өзгертуге немесе жаңа нәрсені байқап көруге өзіңізге тосқауыл қоясыз.
Бұл инвестициялау саласында жиі кездеседі, онда адамдар өздеріне «құндылықтық инвестор» (value investor), «трейдер» (trader) және «технологиялық инвестор» (tech investor) сияқты айдарларды теліп алады. Бұл айдарлар зиянсыз болып көрінуі мүмкін, бірақ өзіңізге айдар таққан сәтте сіз ауқымды көріністі көруге, басқа мүмкіндіктерді табуға немесе қажет болған кезде шешіміңізді өзгертуге кедергі келтіретін болмыс қалыптастырасыз.
Белгілі бір деңгейде бұл айдарлар сектаға ұқсас сипат алуы мүмкін — атап айтқанда, FIRE қозғалысы (қаржылық тәуелсіздік, ерте зейнетке шығу — financial independence, retire early) лайықты мақсаттан (қаржылық тәуелсіздіктен) басталғанымен, бұл мақсат оның ізбасарларының болмысына соншалықты терең сіңіп кететіні сонша, олар өздеріне ұнаған болуы мүмкін жұмыстарын тастап, әлеуметтік өміріне нұқсан келтіреді және зерігуге тап болады.
Сол кезде кім басқарып отыр — сіз бе, әлде сіздің қаржылық философияға деген берілгендігіңіз бе?
Бірде мен ата-анасы мультимиллиардер болған және ондаған жылдар бойы осы дәулетін сақтаған бір жігітті кездестірдім. Қазір жасы қырықтан асқан бұл жігіт бәріміздің түсімізге де кірмейтін өмірде өсті. Бірнеше зәулім сарайлар. Жеке ұшақтар. Жеке жүргізушілер. Үй басқарушылары (butlers). Ақшаға сатып алуға болатын барлық нәрсе, қанша қаласа, қашан қаласа да қолжетімді болды.
Мен онымен танысқан кезде оның соншалықты қарапайым екенін көріп таңғалдым. Өте қарапайым, кішіпейіл, әдепті, жанашыр, шынайы және тіпті қарапайым адаммен тез тіл табыса алатын жан еді. Еркелеп кеткен, бұзылған мінездің қарама-қарсысы қандай болса, ол дәл сондай көрінді — оның өскен ортасы мен өмірін ескерсек, бұл таңғаларлық жайт еді.
Мен оның ата-анасы бұл нәтижеге қалай қол жеткізе алғанын сұрадым. Қоршаған ортасы осыншалықты шектен шыққан жағдайда баланы қалай соншалықты қарапайым етіп тәрбиелеуге болады?
— Мұның еш қиындығы жоқ, — деді ол маған. — Ақша ешқашан біздің болмысымыздың бөлігі болған емес.
— Ал не болды? — деп сұрадым мен.
— Бір-бірімізді жақсы көру, жақсы жұмыс беруші болу, жақсы азамат болу. Біз тек осы туралы сөйлесетінбіз. Өзгелерді де осыған қарап бағалайтынбыз.
Ол жас кезінен бастап өз отбасының ақшасы мен ойыншықтары өзі білетін кез келген адамнан көп екенін білсе де, ата-анасы бұл оларды басқалардан үстем ететінін ешқашан тіпті меңземегенін де айтты. Ақша олардың кім екенін күшейте түсетін құрал болды, бірақ ол ешқашан олардың кім екенін басқармады және анықтамады.
— Балалардың тым ерке әрі сотқар болып өсуі әдетте тек ата-анасының оларға көп зат сатып алып бергенінен ғана емес, — деді ол. — Бұл ата-аналардың балаларға «басқалардан гөрі көбірек нәрсеге ие болу сені олардан артық етеді» деп үйретуінен болады. Ал ерке балалардың ата-аналары бұған жиі сене бастайды, өйткені ақша табу, ақшаға ие болу және ақша жұмсау — олардың кім екенінің ажырамас бөлігі. Олар айнаға қараған кезде көретіндері осы: ақша, ақша, ақша. «Мен — ақшасы бар адаммын». Бұл — олардың болмысы.
Тіпті өткен ғасырдың ең көреген әрі ұтымды қаржылық ойшылдарының бірі Чарли Мангердің (Charlie Munger) өзі қаржылық болмыстың тұзағына түсіп қалғандай көрінеді.
2023 жылы қайтыс боларының алдында аңызға айналған мультимиллиардер Мангер сұхбат алушыға: «Егер мен сәл ақылдырақ, сәл жылдамырақ болғанымда, бұдан әлдеқайда көп нәтижеге қол жеткізе алар едім», — деген болатын.
— Сіз не айтып тұрсыз? Сіз өмірде қолыңыз тиген әрбір істе жетістікке жеттіңіз ғой, — деді сұхбат беруші, CNBC арнасының қызметкері Бекки Квик (Becky Quick).
— Әрине, менде бірнеше миллиардтың орнына бірнеше триллион болуы мүмкін еді, — деді Мангер.
— Сіз осы туралы ойланып отырасыз ба? Сіз нені басқаша істер едіңіз? — деп сұрайды Квик.
— Иә, мен бұл туралы ойлаймын. Мен жеткілікті дәрежеде ақылды немесе жеткілікті дәрежеде еңбекқор болмағанымның кесірінен нені жіберіп ала жаздағаным туралы ойлаймын, — дейді Мангер.
Бұл пікірлерді бірнеше түрлі түсінуге болады. Ол кәсіби қаржы менеджері (money manager) болғандықтан, ақшаның оның тұлғалық болмысымен байланысты болуы сөзсіз еді.
Бірақ дәл осындай менталитеті бар қарапайым адам туралы ойланып көріңізші: сіз қаржылық жетістікке жеттіңіз, зейнетке шыға аласыз, қалаған нәрсеңізбен айналыса аласыз, бірақ бар ойлайтыныңыз — бұдан да көп ақша табуға, көбірек үнемдеуге, көбірек инвестициялауға қалай қол жеткізу болғаны ғана. Мұндай адамдар өте көп. Ақша — олардың тұлғалық болмысы.
Сонда сіз мына сұрақты қоюыңыз керек: ақша сізге қызмет ете ме, әлде сіз оған қызмет етесіз бе?
Ол сіздің құралыңыз ба, әлде қожайыныңыз ба? Ол сізге қызмет ете ме, әлде сіз оған қызмет етесіз бе? —
Ақшаның сіздің тұлғалық болмысыңызға зиянды түрде еніп кетуіне жол бермеу үшін ескеретін бірнеше жайт:
Көзқарасыңызды өзгерту, өмір салтыңызды ауыстыру, шығындарыңызды қайта қарау және жаңа нәрсені байқап көру қабілетін бағалаңыз.
Бір нәрсенің тұлғалық болмысыңыздың қауіпті бөлігіне айналғанының және сіз оны емес, ол сізді бақылауында ұстап отырғанының ең айқын белгісі — өзіңіз немесе нақты деректер өзгерген кезде көзқарасыңызды өзгерте алмауыңыз.
«Виза» (Visa) негізін қалаушы Ди Хок (Dee Hock) керемет айтқан: «Сенім абсолюттік (бұлжымас) сипатқа ие болғанға дейін қауіпті емес».
Дін мен саясат — үнемі дау тудыратын тақырыптар, себебі анықтамасы бойынша сіздің наным-сенімдеріңіз тұлғалық болмысыңыздың бір бөлшегі саналады — сіз мұнда жай ғана идеялар мен философиялармен емес, белгілі бір қауымдастықтармен («тайпалармен») және соған тиесілілік сезімімен бетпе-бет келесіз. Ди Хоктың тағы бір сөзі осыған дәл келеді:
«Біз шындыққа жанасатындығы үшін емес, бізге соған сену тиімді болғандықтан ғана кез келген нәрсеге шексіз дерлік сену қабілетімен жаратылғанбыз».
Адамдар өздерінің қаржылық сенімдерінің де осы санатқа түсуіне жол берген кезде жағдай қауіпті бола бастайды.
Ментальді өтімділік (mental liquidity) тұжырымдамасы маған қатты ұнайды. Бұл — әлем өзгергенде, өзіңіз өзгергенде немесе жаңа ақпаратқа тап болған кезде бұрынғы сенімдер мен стратегиялардан жылдам бас тарту қабілеті.
Адамдардың «берік сенім» (conviction) деп атайтындарының көбі — іс жүзінде олардың пікірін өзгертуі мүмкін деректерді қасақана елемеуі. Бұл өте қауіпті, себебі берік сенім жақсы қасиет сияқты көрінеді, ал оның керісіншесі — тұрақсыздық, жалтақтық (wishy-washy) — сізді не болып жатқанын түсінбейтіндей сезіндіреді және сырт көзге де солай көрсетеді.
«Берік сенімде болу, бірақ оған тым қатты байланбау» стратегиясы жиі көмектеседі.
Қазіргі жасымда мен болашаққа ақша жинау керек дегенге берік сенемін. Бірақ жасым ұлғайып, аз жұмыс істеп, жинаған қаржымның қызығын көргім келген кезде бұл стратегиядан оңай бас тарта аламын. Бұл менің бүгінде ақшаны не нәрсеге жұмсағанды ұнататыныма және тіпті өзімді қай әлеуметтік-экономикалық тапқа жатқызатыныма да қатысты.
Басты мақсат — өзіңіз қалағандай өмір сүру және ақшаның сізге қызмет етуіне қол жеткізу. Бұған қаржылық сенімдеріңіз тұлғалық болмысыңызбен байланыспаған кезде ғана жетесіз. Тәуелсіз және бақытты болу үшін қажетті мөлшерден артық ақшаны қалау — бар болғаны есеп-қисаптық хобби (accounting hobby).
Ақша өзіндік түпкі мақсат емес, әрқашан сіздің кім екеніңізді айшықтайтын құрал болуы тиіс.
Шынайы дербес ойлаудың қандай болатынын түсініңіз.
Дербес ойлаудың ең жақсы анықтамасы — сіздің бір тақырыптағы көзқарасыңызға қарап, басқа тақырыптағы пікіріңізді алдын ала болжау мүмкін болмауы. Егер сіз қай саяси партияға жататыныңызды айтсаңыз және мен сіздің иммиграция, жасанды түсік (аборт), салықтар мен қару-жарақ туралы көзқарасыңызды бірден әрі дәл таба алсам, онда сіз шынымен дербес ойланып тұрсыз ба, әлде жай ғана өз тобыңыздың («тайпаңыздың») соңынан еріп барасыз ба?
Ақша мәселесінде де дәл осылай. Әсіресе табысы орташадан жоғары адамдар үшін: егер сіз маған жалақыңызды айтсаңыз, ал мен сіздің көлікке, баспанаға, киімге және демалысқа қанша жұмсайтыныңызды дәл таба алсам, онда сіз ақшаны өзіңіздің қайталанбас тұлғаңызды айқындайтын құрал ретінде пайдаланып жатырсыз ба, әлде жай ғана қоғам «ақшаңды соған жұмсауың керек» деп таңған талаптарға еріп жүрсіз бе?
Мен білетін ақшаны ең ұтымды пайдаланатын адамдардың шығын жұмсау әдеттері біртекті емес. Олар белгілі бір нәрсеге көп ақша жұмсайды да, басқа бір нәрсеге өте аз қаржы бөледі. Олар мына бір нәрсені жоғары бағалайды, ал ана бір нәрсеге мүлдем бас қатырмайды. Олар — дербес ойлайтын адамдар, олар ақшаны өздеріне қызмет етуге мәжбүрлейді, керісінше емес.
Бұл ақын Редьярд Киплингтің (Rudyard Kipling): «Топырмен тіл табысып, ізгілігіңді сақтай алсаң, / Патшалармен бірге жүріп, қарапайымдылығыңнан айнымасаң», — деп жазғанындай, сіз ұлылыққа апарар жолдасыз.
Әрі қарай, тұлғалық болмыс қаржылық көзқарастарыңызды билеп-төстемеуі үшін не істеу керектігі туралы әңгімелейміз: жаңа нәрселерді байқап көру.
Жаңа бірдеңені байқап көріңіз
Мынаны қанша ұсынсам да аздық етеді: Бюджетіңіздің (budget) шегінде шығынның (spending) мүмкіндігінше көп түрімен эксперимент жасап тәжірибе арттырыңыз, ал сізге пайда әкелмейтін немесе сәйкес келмейтін нәрселерден жылдам әрі аяусыз бас тартыңыз.
ДНҚ-ның (DNA) қос спиральді құрылымын ашқан Фрэнсис Криктен (Francis Crick) бірде Нобель сыйлығын (Nobel Prize) жеңіп алу үшін не қажет екенін сұрайды. Ол: «О, бұл өте қарапайым. Менің құпиям — нені елеусіз қалдыру керек екенін білгенімде», — деп жауап берген.
Көптеген данышпан ақыл-ой иелері осылай жұмыс істейді. Альберт Эйнштейн (Albert Einstein) бірде өзінің басты ғылыми таланты — мыңдаған мақалалар мен эксперименттерді мұқият сүзіп шығып, ішінен маңызды бірде-екеуін табу және қалғанының бәрін елеусіз қалдыру қабілеті екенін айтқан болатын.
Бұл тым қарапайым көрінуі мүмкін: Не істейтінін тап та, тек соны орында. Қалғанын елеме. Рақмет, Эйнштейн.
Бирақ бұл стратегияда (strategy) өте үлкен даналық бар және ол сіздің ақша жұмсауға дайын болуыңыз керек нәрсені табуға өте жақсы келеді.
Алдымен, кітаптар туралы өзімнің бір идеямды айтып берейін. Оқу үшін жаңа кітап тапқан кезде, менің стратегиям — кең воронка (funnel) және өте күшті сүзгі (filter) ұстану. Мен мүмкіндігінше көп кітап оқуды бастағым келеді, бірақ олардың азғантайын ғана аяқтағым келеді.
Егер сіз бастаған әрбір кітапты аяқтауды талап етсеңіз, оқу зеліктіргіш іске айналады, өйткені кітаптардың көпшілігі не кіріспесінде жеткілікті түрде түйінделген, не сізге жай ғана арналмаған.
Сонымен, бастаған әрбір кітапты соңына дейін оқуды талап ету ауыр әрі жалықтыратын жұмыс болуы мүмкін. Бұл зеліктіргіш, қанағаттанарлықсыз және уақытты босқа кетіру болуы мүмкін. Ал сіз оқуға осы призма (lens) арқылы қараған кезде, басқа кітапты қолға алуға деген ықыласыңыз азаяды. Менің ойымша, кейбір сауалнамалар америкалықтардың (Americans) жартысы мүлдем кітап оқымайтынын көрсететінінің себебі де осында.
Бұл, әрине, өкінішті. «Жақсы кітаптарды оқымайтын адамның оларды оқи алмайтын адамнан ешқандай артықшылығы жоқ», — деген Марк Твен (Mark Twain). Мен білетін әрбір ақылды адам — өте көп оқитын оқырман, олар да: «Мен білетін әрбір ақылды адам — өте көп оқитын оқырман», — дейді. Бұл ережеде ерекшеліктер өте аз.
Ағылшын тілінде (English language) сатуда төрт миллионнан астам кітап бар. Егер сіз тек өзіңізге ұнайтынына сенімді кітаптарды ғана алсаңыз — бірдей авторларды, бірдей жанрларды немесе бірдей тақырыптарды оқысаңыз — онда өзіңізге ұнауы мүмкін болған, өміріңізді өзгерте алатын көптеген кітаптарды өткізіп аласыз.
Осы екеуінің арасындағы қайшылық — кітаптардың көпшілігін соңына дейін оқудың қажеті жоқ, бірақ кейбір кітаптар сіздің өміріңізді таңғаларлықтай өзгерте алады — оқудан барынша пайда алу үшін сізге екі нәрсе қажет екенін білдіреді: көп кіріс деректері (inputs) және күшті сүзгі.
Кішкене болса да қызықты көрінетін кез келген кітапты оқуды бастауға дайын болуыңыз керек. Кез келгенін. Тіпті кішкентай ғана қызығушылық ұшқыны да жеткілікті болуы тиіс. Көркем әдебиет (fiction), деректі әдебиет (nonfiction), романтика, әскери тарих — бәрін байқап көр. Сіз мүмкіндігінше көп жаңа идеяларды зерттей отырып, ең кең воронкаға ие болғыңыз келеді.
Бірақ кейін сізге күшті сүзгі қажет. Егер кітап сізге сәйкес келмесе немесе ұнамаса, тез арада басқасына көшіңіз.
Сүзгі аяусыз болуы керек, ешкімге аяушылық білдірмеуі тиіс. Кездесуге (dating) ұқсас, он минут назар аударғаннан кейін сізге ұнамаған кітаптың бақытты аяқталу мүмкіндігі өте аз. Кітапты соңына дейін оқи алмағаныңыз үшін, тіпті алғашқы бірнеше беттен кейін тастап кетсеңіз де, ешқандай ұят немесе күнәлі сезім сезінбеуіңіз керек. Әлемде өте көп жақсы кітаптар бар. Барыңыз да, жаңасын табыңыз.
Осы стратегияны қолдана бастағаннан бері мен өзіме ұнайтынын ешқашан білмеген көптеген тамаша кітаптарды таптым. Мен өзімді көркем әдебиеттің он түрлі кітабын байқап көруге мәжбүрлегенге дейін көркем әдебиетті ешқашан ұнатпайтын едім, кейін өзім ұнатқан біреуін таптым. Тарихпен де солай болды, ол маған орта мектептегі ең жаман дәріс сияқты көрінетін, соңында өзіме ұнаған бірнеше тақырыпты тапқанша. Жаман пікірлер жазылған кейбір кітаптарды мен жақсы көрдім. Өте жақсы пікірлер жазылған басқа кітаптардың алғашқы бетінен де өте алмадым.
Менің түсінгенім: Оны байқап көрмейінше, не ұнайтынын білу мүмкін емес, сондықтан барлық нәрсені байқап көру керек. Бірақ миллиондаған жаңа нәрселерді байқап көрудің жалғыз жолы — өзіңізге сәйкес келмейтін нәрсені бірден қабылдамайтын күшті сүзгінің болуы.
О, бұл ақша жұмсауға да өте қатысты. Ақша жұмсаудың бір адамға өте дұрыс, ал екінші адамға ақылға сыймайтын болып көрінетін көптеген түрлі жолдары бар.
Кейбір адамдар халықаралық саяхаттар үшін өмір сүреді; басқалары қандай да бір себеппен үйден жырақ жүруге шыдай алмайды. Басқалар үшін бұл жақсы ресторандар; ал кейбіреулер мұндай шуды түсінбейді және арзан пиццаны жөн көреді. Мен бірінші санаттағы (first-class) ұшақ билеттеріне ақша жұмсауды алаяқтыққа жуық деп санайтын адамдарды білемін; басқалары төртінші қатардан кейін отыруға батпас еді. Менің бес жүзден астам жұп кроссовкасы бар досым бар, бұл оған өте үлкен қуаныш сыйлайды. Мен мұны өмір бойы түсіне алмайтын шығармын.
Автор Рамит Сетидің (Ramit Sethi) маған ұнайтын кеңесі бар: Өзіңіз ұнатпайтын нәрселерді аяусыз қысқартсаңыз, өзіңіз жақсы көретін нәрселерге кеңінен ақша жұмсауыңыз керек. Оның нақты мысалы: Ол киімді жақсы көреді, бірақ көлік әуесқойы емес. Сондықтан ол бай адам сияқты киінеді және ақшасы шектеулі адам сияқты көлік айдайды.
Егер сіз Рамиттың таңдауымен келіспесеңіз, сіз басты мәнді түсіндіңіз: Әркім әртүрлі. Әркімнің өзіндік «нәрсесі» бар. Ал өзіңіздің «нәрсеңізді» табудың жалғыз жолы — миллиондаған түрлі нәрселерді байқап көру, қуаныш әкелетін ерекше нәрсені тапқанша, қуаныш әкелмейтін нәрселерден бас тарту. Ақша жұмсау — сіз кең воронка мен тар сүзгіні қалайтын өмір саласы.
Мынаны қанша ұсынсам да аздық етеді: Бюджетіңіздің шегінде шығынның мүмкіндігінше көп түрімен эксперимент жасаңыз, сізге пайда әкелмейтін немесе қуаныш сыйламайтын нәрселерді тез әрі аяусыз қысқартыңыз.
Тамаққа, саяхатқа, киімге, спорттық шараларға, әсерлерге, не болса да, қазіргіге қарағанда көбірек ақша жұмсап көріңіз. Бірақ бұл сізді бақыттырақ етпесе, жаман кітапты оқуды тоқтатқандай, бірден тоқтатыңыз.
Егер сіз мұны жеткілікті түрде жасасаңыз, алып тастау процесі арқылы ақша жұмсауға өзіңізге сәйкес келетін, мүмкін ерекше нәрсені табасыз. Ал егер сізге қуаныш әкелмейтін басқа нәрселерді қысқартсаңыз, сізде өзіңізді бақытты ететін нәрсеге ақша жұмсауға жеткілікті қаражат болады.
Шығындардың неғұрлым көп әртүрлі түрлерін тексерсеңіз, өзіңізге жұмыс істейтін жүйеге соғұрлым жақындай түсесіз. Сынақтар үлкен болуы шарт емес: мұнда 10 долларлық жаңа тағам, онда 50 долларлық сый-сияпат, сәл жақсырақ аяқ киім және т.б.
Альберт Эйнштейн мен Фрэнсис Крик өз салаларының егжей-тегжейін біліп туған жоқ — ешкім де олай тумайды. Олар үйінді-үйінді зерттеулерді сүзіп шығып, өздері маңызсыз деп тапқан нәрселерден жылдам бас тартуға мәжбүр болды. Бұл ақша жұмсау үшін де пайдалы стратегия: Сізді не бақытты ететіні туралы нұсқаулық жоқ — сіз миллиондаған түрлі нәрселерді байқап көріп, өзіңіздің тұлғаңызға не сәйкес келетінін анықтауыңыз керек, ал қалғанын аяусыз қысқартуыңыз қажет.
Кең воронка, тар сүзгі.
Өзіңіздің «нәрсеңізді» табу жолындағы бұл талпыныста бірнеше тармақты түсіну өте маңызды:
Егер сіз өзіңіздің «нәрсеңізді» таба алмасаңыз, онда ақша сізді тұзаққа түсіріп, тұлғаңызды бақылап отырған болуы мүмкін. Бұл жағдайда сіз не ақша үнемдеуге тәуелдісіз, немесе оның мүмкіндігін білмейсіз, нәтижесінде оны өміріңізге қуаныш сыйлайтын құрал ретінде пайдалана алмайсыз.
Егер сіз: «Маған тамақ ұнамайды, ешқандай тамақ. Мен ешқашан шын мәнінде ләззат алған тамақ жеп көрген емеспін», — деген адамды кездестірсеңіз, сіз жеткілікті түрде тамақ байқап көрмеген адамды бірден байқайсыз.
Ақша да осыған ұқсас болуы мүмкін.
«Бойлерная» («Boiler Room») фильмінде: «Ақшаға бақытты сатып ала алмайсың дейтін адамдарда ақша мүлдем жоқ», — деген сөз бар. Мен оны былай түзеткен болар едім: Ақша бақытты сатып алмайды дейтін адамдар әлі өздерінің «нәрсесін» таппаған. Олар байқап көруді жалғастыруы керек. Кеңірек воронка.
Және бұл міндетті түрде материалдық мүлікке қатысты болуы шарт емес. Сіздің «нәрсеңіз» ақшаны қайырымдылыққа беру немесе оны тәуелсіздік нысаны ретінде пайдалану болуы мүмкін. Егер жеткілікті түрде табуға тырысса, әркімнің өзіндік нәрсесі бар.
Адамдардың қоғам оларға не ұнауы керек деп айтса, соны әдепкі бойынша қабылдауы жиі кездеседі.
Бұл әдетте қандай өнім ең қымбат болса, сол оларға ең үлкен қуаныш әкеледі дегенді білдіреді.
Кейде бұл солай болуы мүмкін. Бірақ өте жиі бұл мүлдем олай емес.
Бағаны сатып алудан алатын қуаныштың өлшемі ретінде пайдалану бизнес тарихындағы ең маңызды сабақтардың бірін өткізіп алуы мүмкін: Премиум (premium) бағалар жиі брендтік өнімдерде болады, ал брендтің мақсаты — сапаны білдіру емес. Ол тұрақтылықты (consistency) білдіру.
1850 жылға дейінгі Америка Құрама Штаттарындағы (United States) өмірдің маңызды ерекшелігі — адамдардың көбі туған жерінен бірнеше ондаған мильден астам ешқашан ұзап шықпаған. Өмір жергілікті сипатта болды. Сіз өз қалаңызда өсірілген тамақты жедіңіз. Үйіңіз жергілікті ағаш материалдарынан тұрғызылды. Киіміңізді жергілікті тігінші тікті. Сіз оны тіккен адамды танитынсыз. Көбіне ол адам өзіңіз болатынсыз. Өнеркәсіптік революция (industrial revolution) мен Азаматтық соғыс (Civil War) бұл жағдайды өзгертті. Миллиондаған адамдар мен сарбаздар кенеттен жолға шықты, ал теміржолдар тауарларды бұрын-соңды болмағандай алысқа әрі жылдам тасымалдауға мүмкіндік берді. Роберт Гордон (Robert Gordon) өзінің «Америкалық өсудің өрлеуі мен құлдырауы» ("The Rise and Fall of American Growth") атты кітабында былай жазады: «Америка тұрақты түрде қалалана бастағанда және нақты табыс өскен сайын, үйде өндірілетін тамақ пен киімнің үлесі күрт төмендеді.... Көптеген америкалық ер-азаматтар Азаматтық соғыс кезінде Одақтастар сарбаздары (Union soldiers) ретінде консервіленген тағамды алғаш рет дәмдеп көрді». Бұл тарихтағы ең үлкен серпілістердің бірі болды. Бірақ бұдан үлкен мәселе де туындады. Тарихта алғаш рет тұтынушылар өз тамағын дайындаған адаммен байланысын үзді. Тарихтың басым бөлігінде сапасыз өнім үшін не өзіңіз айыпты едіңіз, не жергілікті саудагермен бетпе-бет сөйлесіп, мәселені шеше алатынсыз. Ал консервіленген тамақ ондаған жеткізушілерден келді, олардың ешқайсысын тұтынушылар танымайтын да, анықтай да алмайтын. Жауапкершілік болмағандықтан, сапа өте төмен болды. «Харперс Уикли» ("Harper’s Weekly") басылымы 1869 жылы былай деп жазды: «Қала тұрғындары сапасыз (консервіленген етті) сатып алу қаупінде өмір сүріп жатыр; саудагерлер ар-ождансыз, ал жұртшылық сауатсыз». Кімге сенерін ешкім білмеді. «Уильям Андервуд» компаниясы (William Underwood Company) бұл мәселені шешті. Андервуд консервіленген ет жеткізетін ондаған өндірушінің бірі болды. Консервіленген еттің сапасы тұрақсыз деген беделі бар екенін түсінген Андервуд тұтынушылар бірден танитын қызыл шайтан логотипін ойлап тапты. Ол: «Шайтан таңбасы басылған, бірақ құдайларға лайық» деген ұран қосты. Бұл логотип тарих бойы бетпе-бет саудада қалыптасқан сенімділік пен таныстықты қайта жандандырды. Елдің қай аймағында болса да, қызыл шайтан логотипін көрген тұтынушылар белгілі бір сапа стандарттарына сай, белгілі бір компания шығарған нақты өнімді алып жатқанын білді. Олар Андервуд еті үшін көбірек төлеуге қуана келісті, өйткені бұл белгісіз өнімді сатып алу тәуекелін азайтты. 1867 жылы Андервуд логотипті Вашингтонға, Колумбия округіне (Washington, DC) апарып, алғашқы федералды тауарлық белгіні (trademark) тіркеді. Бұл, көптеген жағынан, елдегі ең алғашқы бренд (brand) еді. Негізгі түйін — брендтің мәні әрдайым тұрақтылықты білдіруде болған. Макдоналдс (McDonald’s) ең керемет гамбургерлерді жасамайды, бірақ сіз Детройттағы (Detroit) Макдоналдс гамбургерінің дәмі Даниядағыдай (Denmark) болатынын білесіз. Бұнда үлкен құндылық бар — және ол үшін жиі үстеме баға төленеді. Бұл заманауи экономикадағы жоғары бағаның өнім сапасымен тікелей байланысты болмауы мүмкін екенін білдіреді. Сіз міндетті түрде сапа үшін төлеп жатқан жоқсыз, сіз тұрақтылық үшін төлеп жатсыз. Жоғары баға автоматты түрде жоғары сапаны білдірмейтінін түсінгенде, шығындардың әртүрлі түрлерімен тәжірибе жасау қажеттілігі одан сайын арта түседі. Мен кейбір танымал бес жұлдызды ресторандарға қарағанда, жергілікті шағын дәмхананың 7 долларлық бурритосынан көбірек қуаныш таптым, сондай-ақ бағасы 100 доллардан асатын басқа жейделерге қарағанда 12 доллар тұратын сапалы футболкалардан артық әсер алдым. Егер сіз брендтің тартымдылығынан арылып, өзіңізді не ең бақытты ететініне көңіл бөлсеңіз және тәжірибе жасауға дайын болсаңыз, алдыңыздан жаңа мүмкіндіктер әлемі ашылады. Не нәрсеге жылдам «жоқ» деуді үйрену — не сатып алу керектігін білуден де маңыздырақ болуы мүмкін. Бірінші беттен кейін қалғып кететін іш пысқан оқырман сияқты, өзіңізге сәйкес келмейтін нәрсені жылдам қабылдамау дағдысын қалыптастырмасаңыз, миллиондаған жаңа нәрсені байқап көру нәтиже бермейді. Заманауи шығындардың басты қаупі — жарнамаланатын, танымал және қымбат нәрселердің барлығы маған ұнауы керек деген жаңсақ ұғымда. Мүмкін, ұнайтын да шығар. Бірақ, бәлкім, сіз жарнаманың психологиялық күшіне толығымен алданып арбалып отырған шығарсыз. Өз болмысыңызға сай келмейтін шығындарды қашан жылдам қабылдамау керектігін білу — ақша саласындағы ең назардан тыс қалатын дағдылардың бірі. Бұл өзгелер ұнататындай көрінетін нәрсе сіз үшін ең жақсысы деп сенуге мәжбүрлейтін қысымнан азат, қатаң тәуелсіздікті талап етеді. Менде мынадай теория бар: Жарнамаға неғұрлым тез арбалсаңыз, өз өміріңізге соғұрлым аз қанағаттанасыз. Сіз не нәрсені ұнату керектігін өзіңіз әлі түсінбегендіктен, біреудің айтып бергенін қатты қалайсыз. Шешім — не сатып алу керектігін табуда емес, өзіңізге сәйкес келмейтін нәрседен бас тартуда — бұл маркетингке алданбаудың кері жағы. Әлемдегі ең қуатты күш — эволюция жарамайтын нәрсені жою арқылы, іріктеу процесімен тиімдісін таңдауды үйретеді. Ақша жұмсау да дәл сондай болуы мүмкін. Кең құйғыш тек тығыз сүзгіңіз болса ғана жұмыс істейді. Нассим Талеб (Nassim Taleb) былай дейді: «Егер сіз бас тартқан ақша қабылдаған ақшаңыздан жағымдырақ болса, онда сіз байсыз». Осыдан шығатын тұжырым: Егер сіз бас тартқан сатып алулар сіз сатып алғандардан артық болса, сіз ақшаны ақылмен жұмсап жатырсыз. «Мен мынаны немесе ананы сатып алуға тырыстым. Ол маған сәйкес келмеді» деп неғұрлым жиі айта алсаңыз, соғұрлым дұрыс жолда екеніңізді білесіз. Жаңа нәрселерді байқап көру өмірге әртүрлілік береді, ал бұл өз алдына бөлек құндылық. Жас ұлғайған сайын уақыт жылдамдай түсетіндей көрінетін белгілі тұжырым бар. Тоғыз жаста болғаныңызда жазғы демалыс мәңгіліктей көрінеді, ал алпысыншы жылдарыңыз көзді ашып-жұмғанша өтіп кетуі мүмкін. Бұлай болуының бір теориясы — уақытты қабылдау белгілі бір кезеңде қалыптасқан жаңа әрі таңғажайып естеліктердің санына байланысты. Жиырма жыл бойы бір жолмен жұмысқа қатынаудың біркелкілігі ешқандай із қалдырмай өтеді. Ал алғаш рет жазғы лагерьге барған немесе ғаламның қаншалықты үлкен екенін алғаш рет білген бала үшін әрбір күн — ұмытылмас тосынсый. Біркелкілік уақытты жылдамдатады, әртүрлілік оны баяулатады. Ақша жұмсау да дәл солай. Бұрын-соңды байқап көрмеген жаңа әсерлер мен жаңа өнімдер басқа жолмен қайталау қиын толқыныс деңгейін қосады. Жаңа сатып алу сізге сәйкес келмесе де, жаңа нәрсені байқау арқылы алатын естелік пен білім күннен күнге, жылдан жылға қайталалатын біркелкі әсерлерден де қызықтырақ болуы мүмкін. Әртүрлілік сізді өмірдің құбылмалылығынан да қорғайды. Әрдайым ақылды Энтони де Мелло (Anthony De Mello) былай дейді: «Егер сіз мың гүлдің иісінен ләззат алуды үйренсеңіз, бір гүлге байланып қалмайсыз немесе оған қолыңыз жетпегенде зардап шекпейсіз». Енді сізге ақша мен балалар туралы айтып берейін. Ақшаға сатып алуға болмайтын нәрсе Мен кезінде бір шіркеу қызметкерінен ешқашан ұмытпайтын бір оқиғаны естідім. Бұл шіркеу қызметкері ауруханаларда соңғы сапарға шығарып салу жораларын жасауға ондаған жылдар жұмсаған. Бұл сізді ерекше жағдайға қоятын тәжірибе: адамдардың жақындарымен қалай қоштасатынын жақыннан көресіз. Ата-анасы дүниеден өтіп бара жатқанда, балалары көбіне үрей мен түңілу сезімімен шіркеу қызметкеріне келеді. Өмірімде мұндай үлкен рөл атқарған ата-анаммен қалай қоштасамын? Олардың мен үшін қаншалықты қымбат болғанын қалай айта аламын? Шіркеу қызметкерінің балаларға беретін кеңесі — бөлмеге бір-бірлеп кіріп, өтіп бара жатқан ата-анасына ең риза болған бір нәрсесі үшін алғыс айту. «Көптеген мәселелері, қарым-қатынасы шиеленісті отбасыларда бала көбіне ата-анасына ақша тұратын нәрсе үшін алғыс айтады», - деді ол. «Ме колледжге түсіргеніңізге рақмет. Дастарқанға тамақ қойғаныңызға рақмет. Маған көлік сатып бергеніңізге рақмет». «Ал ең жақсы, қарым-қатынасы берік отбасыларда», - деді ол, «балалар әрқашан бір сөзді айтады». «Маған сенгеніңізге рақмет». Балаларыңыз не қалайды Мен кезінде мынадай бір оқиғаны естіген едім. Әкесі апта сайын ұлымен ойын ойнайтын. Ол ұлына он центтік және бес центтік тиын ұсынып, біреуін таңдауды сұрайтын. Ұлы әрқашан бес центтікті таңдайтын. Ағасы оған ақымақсың, өйткені он центтік қымбаттау ғой дейді. «Жоқ, егер мен он центтікті таңдасам, әкем бұл ойынды ойнауды тоқтатуы мүмкін», - деп жауап береді ұлы. Егер сіздің балаларыңызға — немесе достарыңызға, көршіңізге, серігіңізге, кім болса да — ақша жұмсауға мүмкіндігіңіз болса, сізді жақсы көретін адамдар сіздің ақшаңызды емес, сіздің махаббатыңыз бен назарыңызды қалайтынын ұмытпаңыз.
Сіздің ақшаңыз және балаларыңыз
Құндылықтар, қажырлы еңбек, қолдау және еркетотайлыққа қарама-қарсы қасиеттер
Сол кезде әлемдегі ең бай адам болған Джон Д. Рокфеллер (John D. Rockefeller) бірде Нью-Йорк қаласындағы (New York City) «Уолдорф-Астория» (Waldorf Astoria) қонақүйіне келеді. Үйінде жөндеу жұмыстары жүріп жатқан кезде оған тұратын бөлме қажет болған еді.
Ол қонақүй қызметкерінен бос тұрған ең арзан бөлмені сұрайды. Қызметкер: «Рокфеллер мырза, біз сізге бұдан әлдеқайда жақсырақ бөлме бере аламыз ғой. Сіздің ұлыңыз мұнда тоқтағанда президенттік люксті (Presidential Suite) алады», – дейді.
Рокфеллер оған: «Иә, бірақ ұлымда менде ешқашан болмаған бір нәрсе бар: оның бай әкесі бар», – деп жауап береді.
Ақша мен балалар мәселесін қатар реттеу – өте қиын іс. Бұл тек шектен тыс бай адамдарға ғана қатысты тақырып емес: балалары он сегіз бен отыз төрт жас аралығындағы америкалық (American) ата-аналардың шамамен 60 пайызы соңғы жылы балаларына қаржылай қолдау көрсеткен. Орта таптағы отбасылар балаларының апта сайынғы қалта ақшасы, колледжге бара жатқанда оларға қаншалықты қаржылай көмек көрсете алатыны және шағын мұра қалдыру мәселелерімен бас қатырады.
Бірақ ақшаға қатысты көптеген жайттар сияқты, бұл да электрондық кестеде (spreadsheet) шешіле салатын қаржылық мәселе емес. Мұның бәрі – психология, әлеуметтану және эмоциялар. Ақша мен балалар, бәлкім, барлық қаржылық түйткілдердің ішіндегі ең эмоционалдысы болуы мүмкін – мен өз балаларының қаржылық болашағына мүлдем селқос қарайтын ата-ананы әлі кездестірген емеспін.
Балалар мен ақшаға қатысты ең күрделі әрі тайғақ тақырыптардың бірі – ата-ана ретінде оларды шектен тыс еркелетіп, бұзып жібермей, ақшаңызбен қалай көмектесуге болатыны.
Чарли Мангерден (Charlie Munger) бірде оның бай достарының бірі балаларына қомақты ақша қалдыру олардың құлшынысы мен амбициясын құртып жібере ме деп сұрапты.
«Әрине, құртады», – депті Чарли. «Бірақ бәрібір солай істеуге мәжбүрсің». «Неліктен?» – деп сұрапты досы. «Себебі оларға ақша бермесең, сені жек көріп кетеді», – депті Чарли.
Мангердің көптеген кеңестері сияқты, бұл диалог та есте қалатындай етіп айтылған деп ойлаймын.
Бірақ тұтастай алғанда, оның айтқаны дұрыс. Балаларына ақша қалдыру кезінде ауқатты адамдардың алдында екі ғана таңдау тұрады: мұра беру арқылы олардың амбициясын жою немесе оларды жеңіл өмірден айыру арқылы отбасында белгілі бір қақтығыс туындау қаупіне бас тігу.
Уоррен Баффет (Warren Buffett) бірде ауқатты адамдардың әлеуметтік жәрдемақыға тәуелді қоғамның қауіптілігі туралы, яғни оның азық-түлік талондары (food stamps) мен жұмыссыздық бойынша жәрдемақыларға (unemployment benefits) телмірген масылдар буынын тудыратыны жайлы жиі айтатынын құлағы шалатынын жеткізген. Бірақ «дәл сол адамдар өз балаларына өмір бойы жететін азық-түлік талондары мен одан да артық байлық қалдырып жатады», – деді ол. «Әлеуметтік қамсыздандыру қызметкерінің (welfare officer) орнына оларда сенімгерлік қор (trust fund) басқарушысы болады. Ал азық-түлік талондарының орнына оларда дивидендтер (dividends) төлейтін акциялар мен облигациялар бар».
Әрине, бұдан тыс ерекше жағдайлар да кездеседі. Бірақ сол ерекшеліктердің көпшілігі – яғни ақшаны мұраға алып, оның амбициясына еш нұқсан келмеген ауқатты отбасының балалары – ата-анасының міндетті түрде ақылды шешім қабылдағанынан емес, сол балалардың өздері ерекше жаратылғандықтан сондай болады. Егер он сегіз жастағы Билл Гейтс (Bill Gates) 1 миллиард доллар мұраға алса да, бұл оның амбициясын тоқтата алмас еді. Стив Джобс (Steve Jobs) пен Илон Маск (Elon Musk) үшін де солай. Марк Цукербергке (Mark Zuckerberg) жиырма екі жасында «Фейсбук» (Facebook) компаниясы үшін қолма-қол 1 миллиард доллар ұсынылғанда, ол тіпті қабақ та шытпады (ойланбады да). Бұл ұсынысты қарастыруға да тұрмайды деп білді.
Бірақ мұндай адамдар – сирек кездесетін жандар. Көптеген адамдарды алға жетелейтін күш – жетістікке жете алмау қорқынышы.
Менің досым Крис Дэвис (Chris Davis) дәулетті отбасында өсті – оның атасы 50 000 долларды шамамен 1 миллиард долларға айналдырған аты аңызға айналған инвестор Шелби Дэвис (Shelby Davis) болатын. Жас кезінде Криске отбасы оны өз бетінше жетістікке жету мүмкіндігінен айырғысы келмегендіктен, оған бір тиын да берілмейтіні айтылған.
Крис қазір былай деп әзілдейді: «Тым болмаса кішкене ғана айырса (тонаса) болар еді ғой». Бұл ешқашан оңай болған емес.
Мұндағы бір нәзік тұс мынада: ата-ана ретінде өзіңіз бір өмір салтымен өмір сүріп, ал балаларыңыздан мүлде басқа, әлдеқайда қарапайым өмір салтын талап ету қауіпті.
Ата-ана ретінде балаларыңыздың салыстырмалы түрде қарапайым тіршілік кешкенін қалауда ізгі ниетіңіз болуы мүмкін: оларды ізгілікке, қажырлы еңбекке және құрметке баулу. Бірақ сіз оларға мүлде басқа нәрсені – іштегі өкпе-реніш пен ызаны үйретіп алу қаупіне тап боласыз.
Төтенше мысал келтірейік: егер сіз бірінші класспен (first-class) ұшып, ал балаларыңызды эконом-класспен (coach) ұшуға мәжбүрлесеңіз, оларға жеткізгіңіз келген түпкі ой мынау: «Мен сияқты қатты еңбектенсең, сен де бір күні осыған жетесің». Бірақ олардың түсініп қалатын хабары: «Мен сенен гөрі құндырақпын және сенің қиналғаныңды сырттай бақылаған маған ұнайды» болуы мүмкін.
Корнелиус Вандербильт (Cornelius Vanderbilt) бірде ұлы Биллиден (Billy) шылым тартуды қоюды талап етеді. «Сіздің тілегіңіз маған жеткілікті», – деп Билли қолындағы сигарасын теңізге лақтырып жібереді. Сол сәтте Корнелиус қалтасынан бір сигара алып, оны тұтатып, бір тартып, түтінін Биллидің бетіне үрлейді. Бұған күлуіңіз мүмкін, бірақ ата-аналар өздері сол құндылықтарды ұстанбай тұрып, балаларына қажырлы еңбек пен үнемшілдікті үйретпек болғанда дәл осындай өктемдік әрекеттері орын алады.
Бір жақсы досым бала күнінде отбасымен шаңғы тебуге барған кездері туралы мынадай оқиғаны айтып береді: атасы оған «Егер саған көтергішке билет алып бергенімді қаласаң, алдымен тауға бір рет жаяу көтерілуің керек» дейтін көрінеді. Балалардың осы тәжірибеден алған өмірлік сабағы қажырлы еңбек пен ізгілік болған жоқ. Олардың түйгені: «Атам – оңбаған біреу» болды. Балаларыңыздың бойына қадір-қасиет дарытамын деп те, оларды тым еркелетіп бұзып жібергендей орасан зор зиян келтіріп алуыңыз мүмкін.
Әр отбасы өз жолын табады. Бірақ менің көрген-білгенімнің бәрі мынаны көрсетеді: балалар кішкентай кезінде және ата-анасымен бірге тұрып жатқанда, ата-ана мен балалар бірдей материалдық өмір салтын кешуі керек. Сондықтан сіз, яғни ата-ана, бұл өмір салтын аса мұқият таңдауыңыз қажет. «Сен әлі мен тапқандай дүниені тапқан жоқсың» деген сөз «Жүр, бірге жасай отырып, қажырлы еңбектің қадірін үйретейін» дегенге қарағанда әлдеқайда нәтижесіз болуы мүмкін. Қорлап емес, өзіңіз үлгі болу арқылы бағыт беріңіз.
Өмір салтыңызды мұқият таңдауға қатысты тағы бір маңызды жайт – ата-ана ретінде балаларыңыздың жас кезінде олардың өмір салтына деген үміт-күтілімін қаншалықты деңгейде қалыптастыратыныңыз.
Егер қосымша жұмсауға жететін қолда бар табысыңыз (disposable income) болып, мәселен, балаларыңыз кішкентай кезде сән-салтанатты қымбат көлік сатып алсаңыз, ал кейін балаларыңыз балабақша тәрбиешісі болуды ұйғарып, тек қарапайым көліктерді ғана міне алатын жағдайда болса, олар өздерін төмен сезіне ме? Ата-анасымен салыстырғанда сәтсіздікке ұшырағандай сезіне ме? Олар өскен ортасының өмір салтына тым болмаса сәйкес келу үшін өздеріне қысым сезініп, жанына ұнамайтын, бірақ жақсы төлейтін саланы таңдауға мәжбүр бола ма? Бүгінде балаларыма жақсы материалдық өмір сыйласам деген қалауым – ертең өскенде олардың дәл сондай өмір деңгейін қамтамасыз етуге шамасы жетпей қалған жағдайда, оларды көңіл қайтарылуына жетелей ме?
Ұрпақаралық өсім – ата-анаң құрған өмір деңгейіне жеткеніңді немесе одан асып түскеніңді сезіну – көптеген адамдардың бақыты мен әл-ауқатының маңызды бөлігі. Жазушы Дженнифер Бреэни Уоллес (Jennifer Breheny Wallace) былай деп жазады: «Ата-ана мен бала арасындағы байланыс – баланың психикалық саулығы үшін ең маңызды қарым-қатынас. Балада ата-анасының жоғары үмітін ақтау мүмкіндігі болмаған кезде, сол байланыс қатерге ұшырайды».
Өз жолыңызды табыңыз – мен төрелік етпеймін – бірақ осы тұстарды таразылап, өмір салтыңызды мұқият таңдаңыз.
Балалар есейген кездегі ұстаным
Балаларыңыз өсіп, аяғынан нық тұрып, дербес күн кеше бастаған кезде, менің балалар мен ақшаға қатысты ұстанымым өзгереді. Олар есейгенде, мен өз ақшамды балаларым үшін соңғы құтқару торы ретінде пайдаланғым келеді, бірақ ешқашан оларға отын (қозғаушы күш) ретінде емес. Өмірдегі жетістіктің үлкен бөлігі – қайта қалпына келе алмайтындай қатты құлап қалмай, қалай сәтсіздікке ұшырау керектігін үйренуден тұрады. Мен түбегейлі күйреудің алдын алғым келеді. Бірақ балаларым өз бетінше қажырлы еңбек етуді, ар-намысты сақтауды және сәтсіздікті еңсеру құндылықтарын үйренуден жалтаруы үшін ақшамды балдақ (таяныш) ретінде қолдануды ешқашан қаламаймын.
Мұны балаларыма жазған хатымда былай түсіндірдім:
«Бұл қатал естілуі мүмкін, бірақ белгілі бір уақытта сендер кедейлікті бастан өткерсе екен деймін. Әрине, азап шегіп, бақытсыз болсын дегенім емес. Бірақ ақшаның тапшылық қасіретін сезінбейінше, оның қадірін білудің ешбір жолы жоқ. Ата-аналарың сендерге қолдау көрсетіп, мүмкіндік есіктерін ашу үшін бар күшімен еңбек етеді. Бірақ біз сендерді шектен тыс еркелетпейміз. Біз жауыз болуға тырысып жатқан жоқпыз. Қалаған нәрсеңнің бәріне бірден қол жеткізе алмайтыныңды түсіну – нақты қажеттілік пен өткінші құмарлық арасындағы айырмашылықты ажыратудың жалғыз жолы. Бұл сендерге бюджет жасауды, үнемдеп жинауды және қолда барды бағалауды үйретеді. Үнемшіл болуды жүрекке ауыр тигізбей үйрену – өмірдің сөзсіз болатын өрлеулері мен құлдыраулары кезінде кәдеге асатын өмірлік маңызды дағды».
Жазушы Роб Хендерсон (Rob Henderson) көкейіме қонған осыған ұқсас бір ойды айтады. Ата-ана ретіндегі ұлы мақсат тек табысты бала тәрбиелеу болмауы керек – табыс өз бетінше жетістікке жетуге толық сенімді балаларды тәрбиелеудің жанама нәтижесі болуы тиіс. Ол былай деп жазады:
«Қоғам ретінде біз үшін жоғары қарай әлеуметтік ұтқырлық (upward social mobility) басты басымдық болмауы керек деген тұжырымға келдім. Керісінше, жоғары қарай ұтқырлық әлдеқайда маңызды құндылықтардың: отбасының, тұрақтылықтың және балаларға арналған эмоционалдық қауіпсіздіктің жанама жемісі болуға тиіс». Мен балаларыма шынайы жетістік — өзің жақсы көргің келетін адамдардың сені шын жүректен жақсы көруі екенін айтамын. Ал бұл сүйіспеншілік сенің қанша ақша жұмсайтыныңа немесе таза құн (net worth) деңгейіңе емес, басым бөлігі адамдарға қалай қарайтыныңа байланысты туындайды. Балаларыма бере алатын ең маңызды қаржылық кеңесім — ақшаның жалғыз өзі олардың және жалпы көптеген адамдардың өмірде ең көп қалайтын нәрсесін сыйлай алмайды. Ешқандай ақша көлемі мінез-құлықтың, адалдықтың және өзгелерге деген шынайы жанашырлықтың жетіспеушілігін толтыра алмайды.
Осы тұрғыдан ойлағанда, менің оларға нені үйреткім келетіні айдан анық: өзіне сенімді қызметкер, сенімді дос және жақсы азамат болу үшін қажет мінез, психология мен көзқарас; ал бұл қасиеттер өз кезегінде олардың қаржылық тұрғыда да өсіп-өркендеуіне көмектеседі. Ақша мен балалар туралы мен әрдайым маңызды деп санаған тағы бірнеше жайт: 1. Уоррен Баффетт (Warren Buffett) өміріңізде көңілін қалдырғыңыз келмейтін адамдардың болғаны жақсы дейді.
Бұған балалы болудан асқан лайықты мысал жоқ шығар.
Ата-аналардың өз ақшасы балаларына қалай әсер ететінін сұрап жатуы жиі кездеседі, бірақ оның керісіншесі де соншалықты мәнді. Балаларыңыз сіздің қаржылық шешімдеріңізге қалай әсер етеді?
Қаржылық кеңесші (financial advisor) Карл Ричардс (Carl Richards) жақсы қаржы кеңесшісінің мақсаты — «сіз бен ақымақтықтың арасына арақашықтық қою» дейді. Яғни, өзіңіздің ең жаман тосын әуестіктеріңізден қорғау. Өміріңізде көңілін қалдырғыңыз келмейтін балалардың болуы бұл міндетті өте күшті түрде атқара алады.
Бұл келесі ойға жетелейді. 2. Балаларыңыз барлығын бақылап, назар салып жүреді.
Әрқашан және ұдайы. Сіз оны байқасаңыз да, байқамасаңыз да.
Егер ата-ана ерке әрі дүниеқоңыз болса, балалары да сондай болады. Егер ата-ана дұрыс құндылықтары бар еңбекқор жан болса, балаларының қандай болатынын бақылап көріңіз.
Балалар өздерінің саяси көзқарастарының көп бөлігін ата-анасынан мұра етіп алатынын көрсететін бірнеше зерттеу бар. «Пью» (Pew) зерттеу орталығының бір зерттеуі көрсеткендей, республикашылдарға (Republican) бүйрегі бұратын он ата-ананың сегізінің жасөспірім балалары өздерін республикашыл деп санайды; ал демократтар (Democrat) үшін бұл көрсеткіш оннан тоғызды құрайды.
Менің ойымша, бұл деректердегі ең таңғаларлық жайт — көптеген ата-аналар балаларын алдына отырғызып алып, бір саяси партияның неліктен екіншісінен жақсырақ екенін әдейілеп түсіндірмейді. Артықшылықтары мен кемшіліктеріне, қарсы уәждер мен жоққа шығаруларға қатысты егжей-тегжейлі, ашық дәріс оқылмайды десе де болады. Бірақ балалар бәрібір де бұл көзқарастарды сіңіріп алады, өйткені олар әрдайым бақылап жүреді. Олар бейқам айтылған пікірлерді, жаңалықтарды көргендегі жүз құбылуын, ата-ананың осы сайлауға немесе ана көршінің пікіріне қалай жауап қататынын қалт жібермейді. Уақыт өте келе, мыңдаған нәзік белгілердің жинақталуы арқылы — олардың өте азы ғана ата-ана тарапынан әдейі көрсетілген — балада берік саяси сенімдер қалыптасады.
Ақша мәселесі де дәл осындай болуы мүмкін.
Балаларыңызды кешкі ас үстеліне отырғызып, оларға ақшаға қатысты құндылықтарыңызды түсіндірудің қажеті жоқ. Олар онсыз да біледі. Кішкентай кезінен бастап олар сіздің «Біздің бұған шамамыз жетпейді» немесе «Осыны сатып алғанымызға қатты қуаныштымын» деген әрбір сөзіңізді жадына тоқып алған. Олар сіздің нені бағалайтыныңызды көріп отыр. Олар нені босқа ысырап ететініңізді бақылайды. Сіз үйге келіп, жалақыңыздың өскенін сүйіншілегенде қаншалықты бақытты болғаныңызды немесе жұмыстан қысқарған кезде қаншалықты қорыққаныңызды олар іштей түртіп алды. Көршіңіздің жаңа көлігіне қызғанышпен қарағаныңызды олар байқады. Сіз бен жұбайыңыздың шығындар туралы шешімдерге байланысты сөзге келіп қалғаныңызды естіді. Ашкөздік танытқаныңызды да байқады. Үнемшіл болғаныңызды да байқады.
Олар осының барлығына зейін салды. Және олар есейген кезде, бұл олардың ақша туралы ойлау жүйесіне терең әсер етіп жинақталады. 3. Олардың не нәрсеге назар аударғанын қалайсыз?
Балалардың үнемі мұқият бақылайтынын түсінген сәтте, әрбір сәт өзіңізді үлгі ретінде көрсетудің мүмкіндігі екенін ұғынасыз.
Мен балаларыма ақшаны жақсы өмір сүрудің құралы ретінде қалай пайдалануға болатынын көрсеткім келеді. Мен оларға сенімсіздік пен ашкөздікті көрсету арқылы салмақ салғым келмейді, тіпті санасын улағым да келмейді.
Мен отбасы, денсаулық және достар тұрғысынан шын мәнінде маңызды нәрселер қамтамасыз етілген болса, бейтаныс адамдарға мақтану үшін ақшаны паш етуге деген құлшыныстың азаятынын өз үлгіммен көрсеткім келеді.
Егер өзіңіз дөрекі, жанашырлығы жоқ адам болсаңыз немесе жолы сіздей бола қоймаған жандардан өзіңізді жоғары санасаңыз, қолыңыздағы қандай да бір ақша көлемі мен ешқандай материалдық мүлік адамдардың сізді жақсы көруіне себеп бола алмайтынын өз үлгіммен көрсеткім келеді.
Мен ақшаны ең жоғары деңгейде қолдану — бостандық пен тәуелсіздік ала отырып, өз уақытыңызды басқару және өмірді өзіңіз таңдағандай сүру екенін өз үлгіммен көрсеткім келеді. 4. Олардың сізді қандай қасиетіңізбен есте сақтайтынын ұмытпаңыз.
Полиомиелитке (polio) қарсы вакцинаны ойлап тапқан Джонас Солктан (Jonas Salk) бірде өмірдегі басты мақсаты не екенін сұраған екен. «Жақсы ата-баба болу», — деп жауап берді ол.
Әрбір ата-ана үшін қандай ғажап мақсат. Балаларыңызға, немерелеріңізге және болашақ ұрпаққа мына әлемнің қалай жұмыс істейтіні туралы білімді, ненің маңызды екенін танитын даналықты, өз таңдауын жасау еркіндігін, тәуекелге баруға деген сенімділікті, ұзақ мерзімге ой жүгіртетін парасаттылықты және олардың өздері де қалай жақсы ата-баба бола алатынын көрсететін құндылықтарды аманаттау.
Жақсы ата-баба болудың қаншалықты бөлігі ақшамен байланысты? Балаларыңызға қымбат бұйымдар сатып әперу ме? Әлде оларға мол мұра қалдыру ма?
О, мұның көбіне өте аз ғана қатысы бар.
Ата-аналар балаларына ақша жұмсау оларды жақсы өмірге жетелейді деп оңай сеніп қалады. Бірақ бұл ой сүйенетін сылтауға айналуы мүмкін. Бұл көбінесе өмірлік мәні зор әрі тұрақты сабақтарды үйретуден қашудың немесе олардың қасында болып, өз махаббатыңызды басқа жолдармен көрсетуден бас тартудың сылтауы болып жатады.
Балалар сіздің ақшаңызды қалауы мүмкін, бірақ уақыт өте келе олар шын бағалайтын және сізді еске алатын дүние — бұл ақшаға сатып алуға келмейтін терең құндылықтар.
Электрондық кестелер (spreadsheets) сіздің сезімдеріңізге бас қатырмайды
Эмоциялар саннан да тереңірек түсінік беретін сәттер.
Әйелім екеуміз эмоцияға берілмей, суыққанды қаржылық шешімдер қабылдайтынымызды мақтан тұтамыз. Бірақ осыдан он жыл бұрын біз алғашқы үйімізді іздедік. Интернеттен өзімізге ұнаған біреуін тауып, оны қарауға жол тартқанда, өзімізге ешқандай асығыс қадам жасамаймыз, бұл жай ғана ақпарат жинау деп сөз бердік.
Содан кейін үйдің алдына тоқтағанымызда, әйелім: «Маған өте ұнайды!» — деп сүйсініп қалды. Маған да ұнады. Ол кезде біздің тұңғышымыз — кішкентай ұлымыз бар еді, ал ауладағы ағашта балаларға арналған әткеншек тұр екен. Тамаша.
Болды, осымен бітті. Эмоция араласты және біз бұған ештеңе істей алмадық.
Кемшіліксіз әлемде үй сатып алу шешімі электрондық кестеде жасалған сабырлы талдау болар еді. Шын мәнінде, сіз сатылатын үйді аралап жүріп, жиһаздың қайда қойылатынын елестетесіз. Балаларыңызбен Рождество (Christmas) таңын қалай қарсы алатыныңызды көз алдыңызға келтіріп, достарыңызбен барбекю (barbecue) жасауды армандайсыз.
Өтінішіміз қабылданбас бұрынғы түнде мен әйелімнен бұл үйден айырылып қалсақ, қандай күйде болатынын сұрадым. «Соншалықты күйзелер едім», — деді ол. Мен де солай сезінер едім. Өміріңдегі ең үлкен қаржылық шешім туралы олай ойлау сорақылық екенін білемін, бірақ бұл сол сәттегі шындық еді. Бұл — дерлік әрбір адамның басынан өтетін шындық. Ешкім де үй сатып алуды тостер (toaster) сатып алумен бірдей дәрежеде ойламайды.
Өкінішіміз мүлдем жоқ — үй шынымен де керемет болды. Бірақ ешкім де өзіңізге және отбасыңызға орасан зор әсер ететін, өміріңізді өзгертетін шешімдерді электрондық кестеде шеше салатын математикалық есеп сияқты көре аламын деп өзін де, өзгелерді де алдамауы тиіс. Электрондық кестелер сіздің сезімдеріңізге бас қатырмайды. Бірақ кейде сол сезімдер үлкен қаржылық шешімнің ең маңызды бөлігі болып табылады.
Бұл жердегі маңызды нәрсе — эмоцияға негізделген қаржылық шешімдердің барлығы бірдей ойланбай жасалған емес екенін түсіну. Олардың көбі өте маңызды. «Уолл-стрит журналының» (The Wall Street Journal) журналисі Джейсон Цвейг (Jason Zweig) кезінде анасының көп жылдар бойы тұрған үйін сатуы туралы былай деп жазған еді:
«Бұл үйге ешқандай эмоционалды байланысым жоқ; ол маған сырттай ешқашан ұнаған емес», — деді анамыз бізге. «Бірақ біздің отбасылық өмірімізде болған маңызды нәрсенің бәрі осы жерде өтті, мен мұның бәрін жай ғана тастап кете алмаймын».
Егер мен: «Балаларыңызбен бірге өткізген естеліктер қанша тұрады?» деп сұрасам, сіз бұған доллармен баға беру мүмкін емес дер едіңіз. Бірақ егер мен: «Балаларыңызбен естеліктер қалдырған үйдің әділ нарықтық құны қанша?» десем, сіз долларлық соманы айтарлықтай оңай айтып бере алар едіңіз.
Осы екеуінің арасындағы айырмашылықты түсіну көптеген шығын шешімдерін түсіндіруге көмектеседі.
Сіздіңше, кім жақсырақ өмірлік жар табады: өзі талап ететін қасиеттердің электрондық кестесін жасап, әрбір тармаққа сәйкес келетін адамды ғана қарастыратын адам ба, әлде өз сыңарын кездейсоқ жолықтырып, жүрегімен бәрі сай келіп тұрғанын сезген адам ба?
Шын мәнінде, ең жақсы шешімдер осы екі ұғымның — ақыл мен жүректің түйіскен жерінде қабылданады. Ақшаға қатысты ең тиімді нүкте — бұл ұтымды математика мен эмоционалды қуаныштың тең дамуы. Сіз сандарға жауапкершілікпен қарағыңыз келеді, сонымен бірге сандарды өз жаныңыздың қалауына қалай жұмыс істету керектігін де білгіңіз келеді.
Бірақ ақша математикаға негізделген сала болып көрінетіндіктен, тым көп адамдар қаржылық мәселелерге тек ұтымдылық, тиімділік пен жүйелілік тұрғысынан қарап, қателесіп жатады.
Барлық уақыттың ең ұлы джаз (jazz) музыканты Луи Армстронгтан (Louis Armstrong) бірде жақсы музыканы не құрайтыны туралы сұраған еді. «Егер ол жақсы естілсе, оның не екеніне бас қатырмаңыз», — деді ол. «Тек тыңдап, ләззат алыңыз. Сіз ырғағына аяғыңызды соға алатынның бәрі — жақсы музыка».
Көптеген нәрселер дәл осылай жұмыс істейді.
Өзіңізге ұнайтын музыканы немесе жақсы көретін тамағыңызды қалай табасыз? Өзіңіз жақсы көретін үйде қалдыратын естеліктеріңізді қалай бағалайсыз?
Сіз миыңыздың ұтымды бөлігімен кеңеспейсіз. Субъективті, эмоционалды бөлігі тек бақылауда болып қана қоймайды — ол бақылауда болуы тиіс. Ол сіздің не қалайтыныңызды кез келген электрондық кестеден де жақсы біледі.
Меніңше, ақшаны басқару оның қаншалықты эмоционалды болуы мүмкін екенімен келіскенде оңайырақ болады. Шешілуі тиіс математикалық есептің орнына, сіз оны белгілі бір бюджеттік шектеулер шеңберінде қанағаттандырылуы тиіс эмоционалды мәселе ретінде көресіз.
Келесі тарауда осы шектеулер туралы тағы бірнеше сөз айтылады.
Нәзік дүниелер
Шағын сатып алуларға тым қатты мән берудің акылдылығы мен бос әурешілігі.
Жазушы Рори Сазерленд (Rory Sutherland): «Жақсы идеяның кері жағы да жақсы идея болуы мүмкін», — деп жазады.
Осыны ескере отырып, бюджеттегі шағын шығындарға тым қатты мән беру тақырыбын талқылайық. Мен сізді бұлай істеу өміріңізді өзгертуі мүмкін екеніне де, сонымен бірге уақытты мүлдем босқа кетіру екеніне де сендіргім келеді.
Бұрынғы Президент Келвин Кулидж (Calvin Coolidge) өзінің аса үнемшілдігімен танымал еді. Өз өкілеттігі кезінде 21 миллиард доллар сарп еткен федералды бюджетті басқара отырып, Кулидждің командасы бірде Ауыл шаруашылығы департаментінің (Department of Agriculture) әрбір қызметкеріне мынадай жазуы бар хатшыша жібереді:
Үкіметтік хат-хабар шығындары (Government Correspondence Costs) Бір хатқа 26¢. Шығынды азайтуға көмектесіңіз. Азырақ хат жазыңыз. Қысқарақ хат жазыңыз.
Хат жазуды одан әрі қиындата түсу үшін, Кулидждің ресми саясаты бойынша әрбір мемлекеттік қызметкерге бір уақытта тек бір қарындаш қана берілетін, әрі егер қарындаш өшіргішіне дейін толық пайдаланылмаса, оны ары қарай қолдану үшін үкіметке қайта өткізу қажет болатын.
Бұл сізге сұмдық немесе ақылға сыймайтын болып көріне ме? Ендеше, 1925 жылы федералды үкіметте шамамен 585 000 адам жұмыс істегенін ескеріңіз. Егер әрқайсысы күніне бес хаттан жазса — есіңізде болсын, бұл электронды пошта пайда болғанға дейінгі және телефон кең тарала бастаған алғашқы кезең еді — 0,26 долларлық хат үкіметке жылына 197 миллион доллардан астам қаражатқа түскен. Бұл бүкіл мемлекеттік шығыстар жылына шамамен 2,8 миллиард долларды құраған кезде орын алған.
Бұл — мемлекеттік шығыстардың шамамен 7 пайызы тек хаттарға кеткен деген сөз.
Мән-жайды аша түсейін: 2023 жылы федералды үкімет өз бюджетінің шамамен 10 пайызын ұлттық қарыз бойынша пайыздық төлемдерге жұмсады.
Бұл аз сан емес. Кулидж ақымақ болған жоқ.
Жазушы Кевин Келли (Kevin Kelly): «Ұсақ-түйектерге мән беріңіз. Адамдар таулардан емес, аяқтағы сүйелдерден жиі жеңіліске ұшырайды», — деп жазады.
Сізге одан да таңғаларлық мысал келтірейін.
Джон Д. Рокфеллер (John D. Rockefeller) бірде зауыттың жергілікті маманымен май құтыларының қақпақтарын дәнекерлеу (soldering) мәселесін талқылап жатады.
— Әр құтыға қанша тамшы дәнекер (solder) пайдаланасыз?
— Қырық, — деп жауап береді маман.
— Отыз сегізді байқап көрдіңіз бе? — деп сұрайды Рокфеллер. — Жоқ па? Отыз сегіз тамшымен бітеуді байқап көрдіртіп, маған нәтижесін айта аласыз ба?
Отыз сегіз тамшы жеткіліксіз болып шықты — құтылардан май ақты. Бұған қарамастан, отыз тоғыз тамшы өте жақсы жұмыс істеді. Бұл жаңа нормаға айналды. Бастапқы қырық тамшылық стандарттан бір тамшыға азырақ.
«Сол бір тамшы дәнекер, — деді кейінірек Рокфеллер, — бірінші жылы 2 500 доллар үнемдеді; бірақ содан кейін экспорт бизнесі үздіксіз өсіп, екі есе, төрт есе ұлғайды — сол кездегіден әлдеқайда орасан зор болды; ал үнемдеу әр құтыға бір тамшыдан тұрақты түрде жалғасып, содан бері жүздеген мың долларды құрады».
Бұл бүгінгі ақшамен алғанда 20 миллион долларға жуық қаражат.
Мұндағы түйін — ауқым кеңейгенде шағын өзгерістер орасан зор әсер береді.
Мысалы, 1974 жылы өз үйін шамамен 60 000 долларға сатып алған адамды жиі кездестіруге болады. Бүгінде бұл үй бәлкім 350 000 доллар тұратын шығар. Үй иелері өздерін орасан зор пайда әкелген инвестиция жасадық деп есептейтіні сөзсіз.
Бұған қарамастан, бұл сандар жылдық орташа кірістіліктің (annual return) 3,75 пайызына тең. Мүлік салығы (property taxes) әдетте орта есеппен 1 пайызды құрайды, сонда біздің нақты кірістілігіміз жылына 2,75 пайызға дейін төмендейді. Техникалық қызмет көрсету мен жөндеу шығындары қатты ерекшеленеді, бірақ үйіңіздің құнының 1-ден 3 пайызына дейінгі мөлшерін жыл сайын күтіп-ұстауға жұмсаймын деп күткен жөн.
Бұл біздің ұзақ мерзімді кірісімізді қай деңгейде қалдырады? Әрине, өте төмен, көңіл көншітпейді.
Елеусіз қалдыруға оңай шағын шығындар уақыт өте келе жинақталып, сіз ең көп мән беретін үлкен әрі айқын шығындардан асып түсетіндей дәрежеде орасан болып шығады.
Бағаны (price) есептеу оңай. Бұл — сіздің бастапқыда төлегеніңіз және соңында сатқан бағаңыз. Өзіндік құнды / шығынды (cost) анықтау қиынырақ, өйткені ол уақыт өте келе баяу тамып отырады, оны елемеу оңай, бірақ ол тез жинақталады. Көліктер, қайықтар және хоббилер үшін де дәл солай. Тіпті темекі шегудің шығыны — бұл бір қораптың бағасы плюс осы әдетке байланысты медициналық көмектің ұзақ мерзімді шығыны деп айтуға болады. Біреуін есептеу оңай, ал екіншісін есептеу өте қиын.
Мен бірде мынадай оқиғаны естідім. Әлдебір ер адам өзінің әріптесінің латте ішіп отырғанын байқайды. Ол: «Сіз латтені қаншалықты жиі ішесіз?» — деп сұрайды.
— Күн сайын, — дейді әріптесі.
— Ого! Кәсіби карьераңыздың отыз жылы бойы күн сайын ба! — дейді әлгі адам. — Бұл өте көп ақша ғой! Күніне бір латте — бұл жылына шамамен 1 900 доллар жұмсайтыныңызды білдіреді. Егер сіз ол ақшаны жұмсамай, сегіз пайыздық кірістілікпен инвестицияласаңыз, сізде 250 000 доллар болар еді. Бұл Ferrari сатып алуға толық жетеді.
Әріптесі таңырқай қарайды.
— Сіз латте сатып аласыз ба? — деп сұрады ол әлгі адамнан.
— Жоқ.
— Онда сіздің Ferrari-іңіз қайда?
Енді, өтініш, егер латте ішкенді ұнатсаңыз, оны күні бойы сатып ала беріңіз. Бұл жердегі түйін — абайлап мән бергенде орасан байлыққа айналуы мүмкін шағын шығындар дерлік әрбір адамда бар. Әрі оларға өте аз күш жұмсап-ақ мән беруге болатын еді — мында бірнеше доллар, онда бір-екі доллар. Адамдар өздерінің инвестициялық кірістілігін жақсарту үшін орасан зор күш жұмсайды, өйткені егер сіз жылдық кірістілікті жылына тіпті 0,1 пайызға жақсарта алсаңыз, ол уақыт өте келе күрделі пайызбен (compounding) жинақталып, орасан байлыққа айналатынын біледі. Бұған қарамастан, сөз кішкентай шығындар — хаттар, дәнекер, латте туралы болғанда, бұл логиканы түсіну қиынырақ болады.
Уоррен Баффетт (Warren Buffett) жас кезінен күрделі пайызға сондай қатты әуес болғандықтан, ол ағымдағы шығындарды егер бұл ақшаны жұмсамай инвестициялап, өсірсе, болашақта қанша тұратынымен өлшейтін. Оның ойынша, шаш қию 30 000 доллар тұратын — оның орнына бұл бірнеше долларды күрделі пайызбен өсуге қалдырса, болашақта осындай сомаға айналатын еді. Қымбат костюм болашақтағы жіберіп алған инвестициялық кірістер тұрғысынан миллиондаған долларға түсетін. Бұл логика бойынша көлік жуу да тиімсіз еді; сәл кірді кетіру болашақ ақшамен алғанда ондаған мың доллар тұратын. «Мен 500 000 долларды осылай желге ұшырғым келетініне сенімді емеспін», — дейтін еді Баффетт достарына бірнеше доллар жұмсау туралы ойланғанда.
Крис Дэвис (Chris Davis) бала кезінде Нью-Йоркте (New York) болып, атасынан 1 долларға хот-дог алып беруін сұрағаны туралы оқиғаны айтады. Оның атасы егер өзі өмір бойы тапқан инвестициялық кірістілікті таба алса, ол 1 долларлық хот-дог іс жүзінде 1 000 доллар тұратынын айтқан. (Крис жақында нақты есептеулер жүргізіп, атасының асыра сілтемегенін анықтады; оның атасы Шелби Дэвис (Shelby Davis) өз өмірінде активтерін жүздеген есе өсірген еді.)
Бұл мінез-құлық сізге сараңдық болып көрінуі мүмкін. Мен мұны қарапайым адамдарға ұсынбас едім (өтініш, қарныңыз ашқанда тамақтаныңыз және қалаған кезде шашыңызды қиыңыз).
Мұндағы түйін — шағын шығындардың қаншалықты тез арада орасан зор жіберіп алған кірістерге айналатынын түсінгенде, сіз әлемге басқаша қарайсыз. Ұзақ мерзімді байлықты жинақтау үлкен, керемет шешімдерге емес, ұзақ уақыт бойы күрделі пайызбен жинақталған шағын, тұрақты шешімдерге көбірек байланысты екенін түсінесіз.
Енді, сізге қарама-қарсы көзқарасты ұсынуға рұқсат етіңіз, оны да дәл солай сенімді деп табасыз деген үміттемін.
Маған қатты ұнайтын бір сөз бар: Ай сайын аздап ақша үнемдеңіз, сонда жыл соңында өзіңізде әлі де қаншалықты аз ақша қалғанына таңғаласыз.
Тарихшы Сирил Норткот Паркинсон (Cyril Northcote Parkinson) «Паркинсонның ұсақ-түйектілік заңы» (Parkinson’s Law of Triviality) деп аталатын ұғымды қалыптастырды. Онда: «Мәселеге бөлінетін назардың мөлшері оның маңыздылығына кері пропорционал», — делінген.
Паркинсон үш тапсырмасы бар ойдан шығарылған қаржы комитетін сипаттады: 10 миллион долларлық ядролық реакторды бекіту, қызметкерлердің велосипед сарайына 400 доллар және демалыс бөлмесіндегі қызметкерлердің жеңіл-желпі тамағына 20 доллар бөлу.
Комитет 10 миллион долларлық ядролық реакторды бірден мақұлдайды, өйткені сан тым үлкен болғандықтан оның мән-жайын ұғыну қиын, балама нұсқаларды қарастыру тым ауыр, әрі комитеттегі ешкім де ядролық энергетика бойынша сарапшы емес.
Велосипед сарайы едәуір көбірек талқылау тудырады. Комитет мүшелері велосипед тіреуіші жеткілікті ме, әлде сарай ағаштан ба, алюминийден жасалуы керек пе деп айтысады, өйткені олардың үйде мұндай материалдармен жұмыс істеу тәжірибесі бар.
Қызметкерлердің жеңіл-желпі тамағы талқылаудың үштен екі бөлігін алады, өйткені әркімнің ең жақсы кофе, ең жақсы печенье, ең жақсы чипсы және т.б. не екені туралы берік пікірі бар.
Көптеген үй шаруашылықтары да дәл осылай жұмыс істейді.
Жазушы Рамит Сети (Ramit Sethi) тым көп адамдар 3 долларлық сұрақтар қоятынын (мен бұл латтені сатып ала аламын ба?), ал қаржылық табыс үшін ең маңыздысы 30 000 долларлық сұрақтар (мен қай колледжге түсуім керек?) екенін айтады. Жоғарыда мен келтірген латте (latte) мысалы көбінесе қаржылық кеңесшілердің (financial advisors) ашуына тиеді, өйткені олар адамдардың қалтасы көтермейтін колледждерде оқып, шамасы келмейтін көліктерді иемденіп, өздері сатып ала алмайтын үйлерде тұрып жатып, бюджетінен латтені алып тастау керек пе деген сұраққа бас қатырып жүргенін көреді. Олар 3 долларлық мәселеге барынша бас қатырады да, ал 300 000 долларлық мәселелерге әлдеқайда аз көңіл бөледі. Мәселеге бөлінетін назардың көлемі оның маңыздылығына кері пропорционалды. Менің ойымша, мұның бір себебі — бюджеттің шағын баптарына көңіл бөлу адамға өзін жауапты сезінуге, әрекет жасап, ілгерілеп жатқандай сезімде болуға мүмкіндік береді, ал бұл өз кезегінде үлкен мәселелерді елемеуді жеңілдетеді. Адамдар бір мәселеге мүлдем мән бермей, бейқам жүргендерін байқай алады. Бірақ: «Маған қараңдар, өз бюджетімнен латтені жауапты бюджет жүргізуші сияқты қысқартып жатырмын», — деп айта алатын кезде, әлдеқайда үлкен сатып алуларға келгенде жауапсыздық танытып жатқаныңызды мойындау әлдеқайда қиын.
Адамдардың басым көпшілігі үшін шығыстардың негізгі бөлігін бюджеттің санаулы ғана баптары құрайды: Колледж Баспана Көлік Денсаулықты сақтандыру * Бала күтімі
Бар болғаны осы. Барлық назарыңызды аударуға лайықты нәрселер — осылар. Қалғанының барлығы — дөңгелектеу қателігі (rounding error). Шағын шығындарға мән беру күрделі өсім арқылы үлкен байлыққа ұласуы мүмкін. Сонымен қатар олар назарыңызды әлдеқайда үлкен мәселелерден алаңдатып әкетуі де ықтимал.
Мен бұл екі тұжырым бір-біріне қайшы келеді деп ойламаймын. Есіңізде болсын, жақсы идеяның қарама-қарсысы да жақсы идея болуы мүмкін. Олардың екеуі де бірдей маңызды.
Ақша мәселесіндегі жетістіктің көп бөлігі дұрыс мінез-құлыққа арналған штанга тәсілін (barbell approach) түсінуге негізделеді. Пессимист сияқты үнемдеңіз және оптимист сияқты инвестициялаңыз. Ең жаманына дайын болыңыз, ең жақсысынан үміттеніңіз. Бүгінгі күнмен өмір сүріңіз, ертеңгі күнге дайындалыңыз.
Тағы біреуін ұсынуға рұқсат етіңіз: Ең үлкен шығындарыңызды бақылауда ұстамайынша байлық құру дерлік мүмкін емес. Сондай-ақ шағын шығындарға мән бермейінше байлықты арттыру өте қиын. Енді ашкөздік пен қорқыныш туралы сөйлесейік.
Ашкөздік пен үрейдің өмірлік циклі («The Life Cycle of Greed and Fear»)
Ол аңғалдықтан басталып, ессіздікке ұласады және тура бастаған жеріңнен бірақ шығарады.
Кейбіреуін ол қатыгез табанымен таптап жаншиды; Басқаларын галера құлдарының тағдырына душар етеді; Ал санаулы біреулерге бүйрегі бұрып, бақ-дәулет көпіршігіне мінгізіп, мәпелейді; Сосын кенеттен бір үрлеп, әлгі көпіршіктерді жарып жібереді де, олардың құлдырағанына кекесінмен күле қарап тұрады. — Джеймс Уэлдон Джонсон (James Weldon Johnson) Нью-Йорк қаласы (New York City) туралы Ашкөздік пен үрей өмірдегі көп нәрсені бақылауында ұстайды. Мен мұны былай түсінемін: одан тым көп қарпып қалу азғыруы талқандай алмайтын бірде-бір табыс көлемі жоқ. Сондай-ақ қараудан бас тартқан адамның көзіне түсе алатындай аса тартымды бірде-бір мүмкіндік болмайды.
Бұл екі аңғал эмоция — ақшаға қатысты қателіктердің, өкініштер мен ұятты жағдайлардың басым бөлігінің түпкі себебі.
Ақшаға қатысты қайда көз салсаңыз да, ашкөздік пен үрей алдыңыздан шығады. Бұл тек біздің қаржы салу (investing) тәсілімізге немесе нарықтардың өрлеуі мен құлдырауына (booms and busts) ғана қатысты емес. Олар ақшаны қалай жұмсайтынымыздың да өзегінде тұруы мүмкін. Ақша жұмсау көбінесе оптимизмді (optimism) талап етеді; ал ақша жинау үшін жиі пессимизм (pessimism) қажет. Белгілі бір деңгейде бұл екі эмоция да қалыпты ғана емес, сонымен бірге аса қажет әрі пайдалы. Ал басқа бір деңгейде олар кері нәтиже беріп, қауіпті міндеттемелерге (liabilities) айналады. Шекарадан асып кеткеніңізді көбіне тым кеш болғанда ғана байқайсыз. Өмірдегі табыстың көп бөлігі — оптимизм қашан ашкөздікке, ал пессимизм қашан үрейге айналатынын аңғаратын нәзік тепе-теңдікті таба білуде жатыр. Ашкөздік пен үрей — өте айлакер сезімдер. Ең ізгі ниетті әрі әдеп нормаларын берік ұстанатын адамдардың өзі олардың тұзағына түсіп қалады. Сіз оларды бір-біріне қарама-қарсы деп ойлауыңыз мүмкін, бірақ олардың бастауы бір. Аңғал оптимизмді біртіндеп ашкөздікке, одан теріске шығаруға (denial), кейін абдырауға (confusion) және ең соңында үрейге айналдыратын табиғи цикл бар. Ол көбінесе сізді қайтадан бастаған жеріңізге әкеліп тастайды, ал үрейді бастан өткеру арқылы алдым деп ойлаған сабағыңыз шын мәнінде ашкөздікпен келесі кездесуіңізге негіз қалап жатады.
Осы екі эмоцияның қаншалықты күшті және қауіпті екенін түсіну үшін, ең алдымен, оларды тудыратын циклдің мәнін ұғыну қажет.
Бұл былай жүзеге асады. — Кез келген ашкөздік ең аңғал идеядан басталады: сіз өзіңізді әрдайым «дұрыс болуға лайықтымын» деп санайсыз.
Өткенде қабылдаған шешімдеріңіз. Болашақта қабылдайтын шешімдеріңіз. Бүгінгі көзқарасыңыз. Таңертең ұйқыдан оянып, айнаға қарағанда, өткенде дұрыс шешімдер қабылдағаныңызды және болашақта да солай жалғастыратыныңызды өзіңізге айтпау өте қиын. Егер адамдар күні бойы өздеріне күмәнданып жүретін болса, ешбір іс бітпес еді. Әсіресе бұл білім алу мен жұмыста бұрын табысқа жеткен болсаңыз, тіпті айқын сезіледі.
Сонымен қатар сіз өз көзқарастарыңыз бен шешімдеріңізді қалыптастыруға орасан зор күш жұмсағандықтан, өзіңізді дұрыс болуға әбден лайықтымын деп санайсыз.
Мүмкін сіз мектеп пен университетте жылдар бойы оқыған шығарсыз. Қиын емтихандарды тапсырдыңыз. Әлімжеттікпен (bullies) күрестіңіз. Терең ойланып, сағаттап еңбек еттіңіз. Мұндай ауыр кезеңдерден өтіп, сонда да дұрыс болуға құқығы жоқ екенін естігісі келетін жан жоқ.
Ал «дұрыс болуға лайықпын» деу — дұрыс болғаныңыз үшін марапатталуыңыз керек дегенді білдіреді. Күш-жігер марапатқа тең. Әлемнің заңдылығы осындай емес пе?
Егер сіздің көзқарасыңыз дәл болса, сіз дұрыс шешімдер қабылдайсыз, ал ол шешімдер үшін замандастарыңыз сізге тәнті болады, басшыларыңыз жалақыңызды көтереді, ал ағзаңыз саулықпен марапаттайды.
Бұл соншалықты тартымды, көңілге қонымды ой.
Бұл дүниенің қалай жұмыс істейтінін білмейтініңізді мойындай отырып, күнді өткізу оңай емес. Сондықтан ешкім дерлік бұлай істемейді. Біз өз сеніміміздің дұрыстығына және тура көзқарастар міндетті түрде марапатталатынына өзімізді сендіреміз. Не нәрсеге сенсеңіз де, соның дұрыс екеніне деген берік сенім, бұл сенімдерді қалыптастыруға көп күш жұмсағандықтан дұрыс болуға әбден лайықпын деп білу және дұрыс сенімдерді әлем міндетті түрде марапаттайды деп ойлау — өте кең таралған әрі аңғал ұғым.
Міне, дәл осы жерден бастап барлығы шатаса бастайды. Сіз дұрыс болғаныңыз үшін марапатталған сәтте, санаңызда өзін-өзі алдауға (delusion) жол ашатын есік айқара ашылады.
Құрмет жағымды сезіледі. Назар жағымды сезіледі. Марапат та жағымды сезіледі. Олар тәуелділік тудырады. Бұл баяғы алғашқы аңғал идеяға қайта оралады: адамдар өздерінің дұрыс екенін, жақсы келе жатқанын және сіңірген еңбегі үшін бұл дүние оларға қарыздар екенін сезінгісі келеді.
Саналы, қисынды әлемде біз жасаған әрекеттеріміздің алған марапатымызға қаншалықты әсер еткенін есептеп көруге тырысар едік. Егер сіз мынаны істеп, соның нәтижесінде анау орын алса, бұл нәтижеге сіздің бақылауыңыздан тыс миллиондаған басқа да өзгермелі факторлар әсер етуі мүмкін екенін түсінер едік.
Бірақ бұл — адами ойлау үшін табиғи жол емес.
Бір нәрсені істегеніңіз үшін марапатқа ие болғанда, әдепкі бойынша қалыптасатын түсінік (default) — «осылай істегенім себепті сол нәтижеге жеттім» деп ойлау. Егер оқиғаның не себепті орын алғанына жауап іздесеңіз, бұл — ең аз қарсылық көрсететін жеңіл жол.
Өйткені түптеп келгенде, сіздің көзқарастарыңыз дұрыс әрі марапатталуға лайық. Демек, марапатқа әкелген — сөзсіз сіздің жасаған әрекетіңіз.
Басқалар да бұған сіз сияқты сенеді.
Адамдар сіздің марапатқа қол жеткізгеніңізді көреді және — егер сол марапатты өздері алса, не сезінетінін көз алдарына елестетіп — сіздің жетістігіңізге қарап шабыттанады. Мақтау. Назар. Сүйсіну. Әрине, қызғаныш пен көреалмаушылық та бар. Мұның бәрі сізге жағымды әсер етеді және марапатқа көзқарастарыңыз бен әрекеттеріңіздің дұрыстығының арқасында қол жеткіздіңіз деген ойды бекіте түседі.
Сөйтіп сіз оның одан да көп болғанын қалайсыз.
Жетістік адамға: «Мен бұған дейін де дұрыс болғанмын, енді бәс тігуді екі есеге арттырамын (double down)», — деп айтуды жеңілдетеді.
Бұл ақылға сыймайтын ой емес. Ол жартылай қисынды талдауға сүйенеді: сіз судың тереңдігін байқап көрдіңіз және өзіңіздің дұрыстығыңыз дәлелденді, енді қорықпай сүңги беруге болады. Сондай-ақ ол жартылай әлеуметтік салыстыруға негізделген: аздап дұрыс болғаныңыздан алған эйфорияңыз басылды. Енді сіз одан да ауқымды деңгейде дұрыс болғыңыз келеді. Бұл — ашкөздіктің маңызды бір қыры: адамдар өз әрекеттерін өткенге көз жібергенде анық артық немесе ақылға қонымсыз болып көрінсе де ақтап алады. Бұл өз әрекеттеріңіздің ойланбай жасалғанын әрі зиян екенін біле тұра, оны бәрібір істеуден өзгеше. Соңғысы — психопатия (psychopathy). Ал аңғал ашкөздіктің кең таралған түрі — өткенде нәтиже берген нәрсені болашаққа зор құлшыныспен экстраполяциялау (extrapolating — өткен тәжірибені алға тарату).
Ол сізді бұрынғы нәрсені екі есе тәбетпен қайталауға азғырады. Бәлкім, сіз бұрынғы жұмысыңызда істеп жүрген шығарсыз, бірақ жалақыны көбірек талап етесіз. Бұрынғыдай қаржы салып жатырсыз, бірақ бұл жолы несиелік иінді / қаржылық левереджді (leverage) пайдаланасыз. Немесе жаңа көлігіңіз үшін елден назар көрдіңіз де, одан сайын құмарта түсіп, енді жаңа сағатты, киімдерді, зергерлік бұйымдарды және зәулім үйді қалайсыз.
Егер сіздің әрекеттеріңіз нәтижеге тікелей ықпал ететін болса, бұлай істеу дұрыс та шығар. Егер мынаны істеу анаған тікелей себеп болса.
Бірақ егер сіздің бұрынғы әрекеттеріңіз тұрақты болмаса немесе бұрынғы жетістіктеріңіздің қаншалықты бөлігі бақылауыңыздан тыс оқиғаларға байланысты болғанын жете бағаламаған болсаңыз, онда өткенде нәтиже берген нәрсеге бәсті екі еселеу — көбірек әрекет етудің соңы жақсылықпен аяқталмау ықтималдығын арттырады. Ашкөздік — бір кездері іске асқан, бірақ ұзаққа бармайтын әрекеттерді еселей түскенде немесе өз әрекеттеріңіздің нәтижеге тигізген ықпалын тым асыра бағалауға мәжбүрлейтін жағдайда орын алады.
Бәлкім, сіз өткендегі табысыңыздың қаншалықты бөлігі сәттілікке, кездейсоқтыққа немесе дер кезінде дұрыс жерде болуға байланысты болғанын төмен бағалап отырған шығарсыз.
Бәлкім, өткенде сізге назар аударып, марапаттаған адамдар енді қасыңызда жоқ шығар.
Мүмкін бұрынғы жетістігіңізге қуанған адамдар енді сіз туралы естуден әбден шаршаған болар.
Бәлкім, бұрынғы еңбегіңіз үшін сыйақы беруге қуанышты болған бастығыңыз енді кезекті рет жалақыны өсіруді талап етуіңізден қажыған шығар.
Бұрын сізге назар аударатын жандар енді сыртыңыздан мысқылдап күлетін болды.
Себебі қандай болса да, кейде әлем сіздің әрекеттеріңізді келемеж/шақыру ретінде қабылдайды, сөйтіп шындық жағдайдың сіз ойлағаннан әлдеқайда күрделі екенін есіңізге салу үшін біртіндеп ене бастайды.
Өткенде нәтиже берген нәрсе кенеттен жұмыс істемей қалады. Бірақ сіздің барлық стратегияңыз «мен дұрыспын, дұрыс болғаным үшін марапатталуға лайықпын» деген сенімге құрылғандықтан және бұрын іске асқан әдіске бәсті екі еселегендіктен, енді тығырыққа тірелдіңіз. Ашкөздіктің шырқау шегі — салған еңбегіңізден тыс, лайықты деңгейіңізден әлдеқайда көп қайтарым күту. Бұл сіздің марапатқа тікелей жеткізетін істерді атқару қабілетіңізді тым асыра бағалауыңыздан туындайтын құбылыс. Сіз әлі байқамаған боларсыз, бірақ үрейдің дәнегі себіліп те қойды.
Ашкөздіктің кері соққысына берілетін алғашқы реакция — оған мүмкіндік ретінде қарау, әсіресе өз дағдыларыңыз бен қосқан үлесіңіздің шынайы деңгейін көрмей, көзіңіз байланып қалған кезде бұл айқын байқалады.
Бұрын жемісін берген стратегия жұмыс істемей қалғанда, сіз өзіңізге қарсы шыққандармен байланысты үзесіз және, бәлкім, өз әрекеттеріңізді тағы да екі еселей түсесіз.
Егер бұған дейін жетістікке жетіп көрмеген жаңадан бастаушы шығынға немесе сәтсіздікке ұшыраса, ол мұны өзінде ешқандай шеберліктің жоқтығының және не істеп жатқанын түсінбейтіндігінің белгісі ретінде қабылдауы әбден мүмкін. Бірақ егер сіз өзіңіздің шеберлігіңіз (skill) жеткілікті дәрежеде расталды деп қате ойлап, ашкөздікке (greed) бой алдырсаңыз, онда сәтсіздікке не шығынға ұшырауды көбіне әлемнің сізге берген жаңа мүмкіндігі ретінде қабылдайсыз. «Компания маған жалақыны өсірмеді, сондықтан қазір мен өзімді бағалайтын жаңа жұмыс таба аламын.» «Достарым менің сәнді заттарымды бағаламайды, сондықтан мен мұны түсінетін жаңа адамдарды табамын.» «Сіз енді менің көлігімді мақтамайсыз, мүмкін маған жаңа, одан да жақсырақ көлік керек шығар.» Бұрын табысқа жетіп көрмеген адамнан мұндай ойлау жүйесін сирек кездестіресіз. Бұл тек бұрынғы әрекеттері бұрынғы нәтижелерін әкелгеніне нық сенімді адамнан ғана шығады. Олардың реакциясы көбіне сенімділігін арттырып, бастапқы шешімін екі есеге қайталау болып табылады. Өз әрекеттеріңіздің нәтижеге қаншалықты әсер ететінін асыра бағалағанда, сіз әлемнің сізге бергісі келетін маңызды кері байланысын (feedback) жіберіп аласыз да, тәсіліңізді жаңартудың орнына өз дегеніңізден қайтпай тұрып аласыз. Тіпті бұл мақтауға тұрарлық қасиет сияқты болып көрінгенімен, алға қарай ұмтыла бересіз. Ақыры өзімдікі дұрыс болып шыққанда бұдан да үлкен сыйға ие боламын деген сеніммен, сол стратегияға одан да көп күш жұмсауыңыз мүмкін. Сіз өзіңізді табандымын деп ойлайсыз, бірақ шын мәнінде сіз жай ғана бірбеткейсіз. Буддизмде (Buddhism) Бастаушы зейіні (Beginner’s Mind) деп аталатын ұғым бар. Бұл — бастаушы сияқты бұрынғы алдын ала қалыптасқан түсініктердің ауыртпалығынсыз, жаңа нәрселерді байқап көруге және жаңа идеяларды зерттеуге деген белсенді ашықтық. Өзіңізді шебермін деп есептеу бастаушының зейініне жау болуы мүмкін, өйткені бұрынғы табыс басқа идеяларды зерттеуге деген ынтаны азайтады, әсіресе бұл идеялар сіздің дәлелденген стратегияңызға қайшы келгенде. Бұл өте қауіпті. Тек бір көзқараспен шектеліп қалу — орташа мәнге қайта оралу (reversion to the mean) мен бәсекелестік ескі стратегияларды үздіксіз жойып отыратын экономикада өлімге әкелетін жағдай. Икемді ақыл-ойдан бас тартқанда, сіз кері байланысқа төзімсіз боласыз. Сондықтан сіз қазір бастаушыдан, тіпті қараңғыда кездейсоқ стратегияларды қолданып көрген адамнан да азырақ дайынсыз. Сіздің сәтсіздікке ұшырау ықтималдығыңыз енді арта түседі. Бирнеше сәтсіздіктен кейін өзіңізді құрбан ретінде көре бастайсыз. Сіз тіпті өзіңізге де бұрын елестеткендей ешқашан да соншалықты шебер болмаған болуыңыз мүмкін деген ықтималдықты әлі де мойындаған жоқсыз. Сіз әлемді өзіңізге қарсы әрекет етіп жатқандай көресіз. Сіз достарыңызды кінәлайсыз. Сіз бастығыңызды кінәлайсыз. Сіз бұқаралық ақпарат құралдарын (media) кінәлайсыз. Сіз саясаткерлерді кінәлайсыз. * Сіз басқаларға ашуланасыз. Айнаға қараудан басқаның бәрін жасайсыз. Бұл сәтте ашкөздік өледі, бірақ өзіңіздің қосқан үлесіңіз бен шеберлігіңіз туралы жоққа шығару (denial) ең жоғары шегіне жетеді. Сіз кемені тастап кетпей-ақ тәуекелді азайтуға тырысасыз. Әрекеттеріңізді біршама азайтасыз, мүмкін ренжіткен адамдарыңыздан кешірім сұрайтын шығарсыз. Сіз үмітіңізді үзбедіңіз. Бірақ өзгеріс қажет екенін түсінесіз және қайтадан бұрынғы арнаға түсе алатыныңызға сенімдісіз. Бұл сәтте сіз өзіңізге шектен шыққаныңызды мойындадыңыз. Бірақ әлі де қателескеніңізді мойындаған жоқсыз. Сіздің ойыңызша, мәселе — жақсы нәрсені шамадан тыс асыра пайдаланғаныңызда. Бірақ ол нәрсе әлі де жақсы болып көрінеді. Ол әлі де дұрыс. Ол әлі де марапатталуға лайық. Сондықтан бұрынғыға қарағанда біршама азырақ құлшыныспен әрі қарай жалғастыра бересіз. Сіз өзіңізді өзін-өзі алдау (delusion) күйінде тек белгілі бір уақытқа дейін ғана ұстай аласыз. Ең соңында әрекеттеріңізден бас тарта бастайсыз. Кейде бұл болуы үшін бірнеше күн кетеді, кейде жылдар кетеді. Бірақ бұл міндетті түрде болады. Және де дәл осы сәтте сіз жолда бір нәрсені жіберіп алған жоқпын ба деп ойлана бастайсыз. Сіз әлі де қателескеніңізді түсінген жоқсыз. Қателескеніңді мойындау өте ауыр (painful). Бірақ — мүмкін — сіз өз көзқарастарыңыздың толық еместігін түсінетін шығарсыз. Осы кезде адамдар: «Біз соңғы жылы көп нәрсені үйрендік» және «Бұл өсу тәжірибесі болды» сияқты сөздерді айта бастайды. Кейде бұл мәлімдемелер шынайы әрі дұрыс болады. Бірақ көбіне бұл басқаларға өзіңіздің шындықпен байланысыңызды толық жоғалтпағаныңызды білдірудің қарапайым тәсілі ғана. Іштей сіздің негізгі көзқарастарыңыз бен өз қабілетіңізге деген сеніміңіз әлі де негізінен сақталған. Тіпті өзіңізге де қателескеніңіз айқын болатын сәт туады. Өз оңашаңызда іштей өзіңізден қателестім бе екен деп сұрайсыз. Кейде басқаларға: «Иә, солай болды», — деп мойындайсыз. Ауырсынуды жеңу үшін сіз көбіне жоққа шығаруды қолданасыз. Достарыңыз істің қалай болып жатқанын сұрағанда, тақырыпты өзгертіп жібересіз, тіпті бұрын бар күшіңізді салған іске ешқашан қатысым болмаған дегенге дейін жеткізесіз: «Бұл мен үшін ешқашан соншалықты маңызды болған емес» немесе «Бұл әрқашан мен ұнататын нәрсенің кішкентай ғана бөлігі болған». Шындық сіздің қателіктеріңіз өмір салтыңызды өзгертуге мәжбүр еткенде тап болады. Үйіңізді немесе көлігіңізді сатуға, демалысыңызды тоқтатуға немесе кішірек офиске көшуге мәжбүр болғанда, сіздің қателескеніңіздің салдары сізді бақылап отырған кез келген адам үшін енді бұлтартпас шындыққа айналады. Енді сіз ұятқа қалдыңыз. Ал ұятқа қалғаннан кейін, мәселеге салқын, ақылға қонымды зейінмен қарау қабілетіңіз ашкөздіктің шыңында болғандағыдай көмескіленеді. Қателестім бе деген кішкене күмән енді үрейге (panic) ұласады. Сіз әдетте шеберлігіңіз туралы сөйлесетін адамдардан аулақ боласыз, бұл сізді кері байланыс алу және жағдайыңыз бойынша мән-жайды түсіну қабілетінен одан әрі оқшаулайды. Енді сіз өз ойыңыздың ішінде қалып қойдыңыз, ол қорқыныш пен күмәннің апатты айналымына (doom loop) айналады. Сіздің ақыл-ой күйіңіз өсуден залалды азайтуға (damage control) ауысады. Сіз мүмкіндік пен пайда туралы ойлауды тоқтатасыз. Сіздің табыс анықтамаңыз енді кейіндеп қалмауды тоқтатқан сәтіңіз болып табылады. Одан әрі шығынның алдын алатын кез келген нәрсе енді тартымды табыс сияқты болып көрмейді. Сондықтан сіз қолыңызда қалған нәрсені сатасыз. Мансабыңызды тастайсыз. Көлігіңізді сатасыз. Компанияңызды тастап кетесіз. Бұл берілу (capitulation) сияқты сезіледі. Ашкөз болғаныңызда, сіз жасаған нәрсенің 100 пайызы алған пайдаңызға әсер етті деп сендіңіз. Енді сіз өз бақылауыңызда пайда әкелетін ештеңе жасай алмаймын деп ойлайсыз. Қиын жері — сіз бұрын қаншалықты қателескен болсаңыз, қазір де соншалықты қателесесіз. Бірақ сіз бұл шындыққа да дәл солай соқырсыз. Сіз жан-жағыңыздағы басқа адамдарға қарай бастайсыз. Бұрын сіз төмен қараған адамдар қазір сізден әлдеқайда жоғары отыр. Не болды? Неліктен олар сіз сияқты зардап шегіп жатқан жоқ? Олар сіз білмейтін бір нәрсені біле ме? Бұл — алаңдайтын жаңа қорқыныш. Сіз табысты болған кезде, адамдар сіздің не істеп жатқаныңызды бақылап, оны көшіруге тырысатын. Олар сіз не біледі екенсіз деп ойлайтын. Олар сіз алып жатқан сыйақыларды жіберіп алғысы келмеді. Енді процесс кері бағытта жүреді. Сіз өзіңізден жақсырақ нәтиже көрсеткен басқа адамдарға қарап, олар сіз білмейтін тағы не біледі екен деп ойлана бастайсыз. Бірақ сізді енді қорқыныш билеп алғандықтан, сіз жаңа мүмкіндіктерді іздемейсіз. Сіз ақылдырақ адамдар айналып өткен, але өзіңіз әлі де байқамай қалуыңыз мүмкін басқа қандай миналар бар екенін ойлайсыз. Ең үлкен қорқынышыңыз «тағы неден қорқуым керек» деп ойлану болған кезде, қорқыныш ең үлкен зиян келтіреді. Ашкөз болған кезде қандай жағымсыз нәрселер болуы мүмкін екеніне қаншалықты соқыр болсаңыз, енді қандай жағымды нәрселер болуы мүмкін екеніне де соншалықты соқыр боласыз. Парадокс мынада: хаос көбіне мүмкіндіктер мен басқа бағытқа бұрылу шансы үшін ең өнімді топырақ болып табылады. Бірақ мүмкіндік — сіз қазір ең соңында ойлайтын нәрсе. Сіз одан әрі төмен құлдырамауға назар аударғансыз. Белгілі бір сәтте сіз тұрақтылық табасыз. Адамдар сізді кешіре бастайды. Қорқыныш қабылдауға жол береді. Сіз жаңа ырғақ табасыз. Бұрын болған нәрселердің көбін жоғалттыңыз, бірақ қазір айқын ақылмен ойлай аласыз. Сіздің ең бірінші беретін антыңыз — бұл қателікті қайтадан ешқашан қайталамау. Қорқынышпен бастан өткерген ауырсынуыңыз ашкөздіктен алған қуанышыңыздан он есе ауыр болды. Егер бұл сәтсіздіктен сабақ бар болса, ол — сіз өз сабағыңызды алдыңыз және болашақта осындай қателіктерден аулақ бола аласыз. Енді сізде жаңа дүниетаным бар. Нарықта, бизнесте және өмірде әрекет етудің жаңа стратегиясы бар, ол ашкөздік пен қорқыныш тұзағына түскенде жіберген қателіктеріңізбен қалыптасқан. Енді сіз мүмкіндік туғанда қалай әрекет ету керектігін білесіз. Сіз бұл жаңа көзқарасқа сенімдісіз. Сіз енді ақылдырақ болуға лайықсыз. Сіз сияқты ауыр нәрсені бастан өткеріп, ақылдырақ болып шықпау әділетсіз сияқты болып көрінеді. Сіз бұрын қателестіңіз, бірақ қазір сіздікі дұрыс. Ешкім де осындай ауыр азапты бастан өткеріп, әлі де дұрыс болуға лайық емеспін дегенді естігісі келмейді. Дұрыс болуға лайық болу — дұрыс болғаныңыз үшін марапатталуыңыз керек дегенді білдіреді. Күш-жігер марапатқа тең. Әлем осылай жұмыс істейді, олай емес пе? Таңертең оянып, айнаға қарап, дұрыс шешімдер қабылдай алатыныңызды өзіңізге айтпау қиын. Бұл аңғал көзқарас емес пе?
Дұрыс болуға лайық екеніңіз бе? Енді біз осы оқиға басталған жерге қайта оралдық.
Ақшаңды жұмсап, қалай бақытсыз болуға болады
Жаман шешімдер қабылдаудың қысқаша нұсқаулығы.
Өмірдің маңызды бір шындығы — не нәрсе сені бақытты ететінін білу жиі қиынға соғады, ал не нәрсе бақытсыз ететінін анықтау өте оңай. Күрделі мәселеге тап болғанда — ал өмір сапасын арттыратындай етіп ақша жұмсау, сөзсіз, сондай мәселеге жатады — кері бағытта жұмыс істеу көмектесуі мүмкін: нәтиже бермейтін нәрселерді азайтып, алып тастау арқылы соңында тиімді қасиеттердің жақсы жуықтамасы сақталады. Эволюция да осылай жұмыс істейді, ол жұмыс істемейтін нәрселерді түгелдей жоятыны сонша, қалғаны өте жақсы жұмыс істеп шығады. Немесе денсаулық туралы ойланып көрсеңіз: қандай тағамның пайдалы екені — шексіз айтыс-тартыс, әрі дәлелдерге адал қарайтын ешкім де өзінің мінсіз диетаны білетінін айта алмайды. Бұған керісінше, не нәрсенің зиян екені әлдеқайда нақты анықталған. Маған бір бокал қызыл шараптың пайдалы немесе пайдасыз екені белгісіз. Бұл орайда темекінің пайдасыз екеніне 100 пайыз сенімдімін. Күндердің бір күнінде кішкентай бала Чарли Мангерден (Charlie Munger): «Маған ұқсас адамның өмірде табысқа жетуі үшін қандай кеңес берер едіңіз?» — деп сұрайды. Мангер былай деп жауап береді: «Кокаин (cocaine) қолданба. Поездармен рельсте жарыспа. Және ЖИТС (AIDS - Жүктелген иммун тапшылығы синдромы) қаупі бар барлық жағдайлардан аулақ бол». Алдымен неден аулақ болу керектігін білу арқылы табысқа жет. Тура осы сияқты, мен де саған ақшаны қалай жұмсау керектігін айта алмаймын, өйткені мен сен емеспін. Сені не бақытты ететінін де айта алмаймын, өйткені оны өзім де әлі ұғынуға тырысып жүрмін. Әрбір адам әртүрлі және өмір күрделі. Бирақ бақытсыз өмірге апаратын жолдар, әдетте, бәріне ортақ әрі қарапайым келеді. Сондықтан маған өз ақшаңмен қалай бақытсыз болуға болатыны туралы қысқаша нұсқаулық ұсынуға рұқсат ет. Өзіңнен сәл жоғары тұрған әлеуметтік-экономикалық топқа (socioeconomic group) назарыңды аударып, соның ішінде баянды бақыттың деңгейі бар деп есепте. Өзіңе сәл ғана көбірек ақша тауып, үйің сәл жақсырақ болып, қазіргіге қарағанда сәл ғана көбірек жұмсай алсаң, риза болатыныңды айтып сендір. Өзің қазір жүрген топ кезінде саған қанағат пен бақыт әкеледі деп ойлаған арманың болғанын елеусіз қалдыр. Тәуелсіздік есебінен мәртебеге (status) ұмтыл. Бақыт өзіңнің жеке уақытыңа иелік етудің жасырын сиқырына емес, белгісіз көптеген бейтаныс адамдардың сенің мүлкіңе таңдануына байланысты деп есепте. Ақшаның — оны табудың, жұмсаудың және жинаудың — сенің тұлғалық болмысыңның негізгі бөлігіне айналуына жол бер. Сол ақшамен құрған өмірің туралы ойланғаннан гөрі, ақшаның өзі туралы ойлануға көбірек уақыт жұмса. Табысыңның соншалықты көп бөлігін жұмсап, бастықтар мен банкирлер сияқты өзгенің шешімдеріне толық тәуелді бол, олардың көбісі сені атымен елемейді. Көбірек ақша табу — барлық мәселеңнің шешімі деп қиялда. Сәл ғана көбірек ақшаң болса, күн сайын таңертең жүзіңде күлкімен оянатыныңды айт. Осылайша сені көбірек ұнатып, көбірек таңданатынын, достарың көбейіп, қарым-қатынастарың салауаттырақ болады деп елестет. Егер қазіргіге қарағанда көбірек ақшаң болса, бойыңдағы қазіргі үрейлердің, мазасыздықтардың, күмәндар мен шатасулардың ешқайсысы болмас еді деп сен. Ақша сенің ешқандай мәселеңді шеше алмайды және ол барлық жамандық пен эгоның (ego) тамыры деп есепте. Бұл да алдыңғы тармақ сияқты қауіпті болуы мүмкін. Ақша — тәуелсіздік пен адамзаттың өмірді жайлырақ, қызықтырақ әрі ағартушылық ету жолындағы мыңдаған жылдық ізденісінен туындаған қуаныштарды сыйлай алатын ғажайып құрал. Өзіңнен бұрын өмір сүрген жүз миллиард адамның жинақтаған күш-жігері сенің уақытыңа мен назарыңа тұрарлық ештеңе жасамады деп сенетін әлемде өмір сүру қандай өкінішті. Соншалықты қатал үнемдеу идеологиясын ұстанғаның сонша, өзіңнің қалтаң көтеретін жақсы өмірмен өзіңді ешқашан қуанта алмайтын бол. Ақшаның жалғыз мақсаты — банктік есепшотта жинақталу деп әрекет ет, сонда ол жақсы өмір сүру құралы болудың орнына, мәні бойынша сенің бухгалтерлік хоббиіңе айналады. Өз өміріңді таразылағанда, барлық табысың — адал еңбектің нәтижесі, ал барлық сәтсіздігің — жолыңның болмауынан деп есепте. Өзгелерді бағалағанда, барлық сәтсіздік — жаман шешімдердің кесірінен, ал барлық табыс — сәттілікке байланысты деп есепте. Эмпатиядан өзіңді жоғары қой. Бұл — өмірде не нәрсені бақылай алатының мен бақылай алмайтыныңның шынайылығынан қол үзудің ең сенімді жолы. Өзіңнің ішкі дүниеңді өзгелердің сыртқы келбетімен салыстыр, олардың өмірінің толық көрінісін білмей тұрып, өзгелердің табысына қызғанышпен қара. Өзге адамдардың көліктері, үйлері, киімдері, әшекейлері мен әлеуметтік желідегі парақшалары олардың қаншалықты бақытты екенінің нақты көрінісі деп есепте. Олардың жақсы ойыншықтары болғандықтан, қарым-қатынастары да мықты, денсаулықтары жақсы, моральдық тазалығы, эмоционалды интеллекты бар және жалпы өмірге риза деп өзіңді сендір. Белгілі бір сатып алулардан туындайтын жасырын әлеуметтік, эмоционалдық және үміттену шығындарын елеусіз қалдыр. Кейбір сатып алулар өзге адамдардың сен туралы пікіріне қалай әсер ететінін елеме. Келесі сатып алу кезінде бағындыруың керек болатын жоғарырақ межені өзің жасаған болуың мүмкін екенін ұмыт, бұл — қарыздың жасырын түрі. Өкінуге деген өз бейімділігіңді мүлде сезінбе. Ағымдағы сәттің көбігіне соншалықты сүңгіп кет немесе ұзақ мерзімді болашаққа соншалықты байланып қал, нәтижесінде өміріңе кері қарап: «Мен мүлдем не ойлап жүргенмін?» — деп таңғал. Таза активтер құнын (net worth) өзін-өзі бағалаумен (self-worth) байланыстыр (өзің үшін де, өзгелер үшін де). Ақшаны адамдардың өмірде қаншалықты табысты болғанының түпкілікті көрсеткіші деп есепте — әрі, бұдан да жаманы, олардың сыртқы мүліктік келбеті олардың шын мәнінде қанша ақшасы бар екенінің дәл индикаторы деп жорамалда. Барлық қаржылық шешімдерге орынды эмоцияны, сезімталдық құндылықты және жаныңды азықтандыру қалауын бағаламай, таза математикалық шешімдер сияқты қара. Өзіңді бақытты етуге қарағанда, электрондық кестелерді (spreadsheet) бақытты етуге көбірек қызығушылық таныт. Сен мұқтаж болмаған немесе қаламайтын нәрсеге мұқтаж немесе оны қалайтын адамдардың кеңестері мен өмір сүру салтына еліктір. Қоғам саған не қалауың керек екенін айтса, соны қала. Маркетологтар саған не нәрсеге ұмтылуың керектігін айтса, соны аңса. Өзің үшін не ең жақсы екені туралы жауапты басқа адамдардан, соның ішінде бейтаныс адамдардан ізде. Адамдардың қажеттіліктерінің, қалаулары мен аңсарларының кең спектрін мүлдем бағалама. Өзіңнің өмір сүру салтыңа деген үміттеріңді өзің білетін ең табысты адамдармен шегелеп байла, бұл тіпті өз өміріңдегі ерекше табыстың өзін жеткіліксіз болып сезінетін ойлау жүйесін қалыптастырады. Бұл — мәні бойынша өзіңді бақытсыз етуге өзің қол қойған келісімшарт. Соншалықты тым оптимист болғаның соншалық, сенің үміттерің табысыңнан да жылдам өседі. Нәрселер жақсарып жатқан, бірақ сен оның ешқайсысын бағаламайтын әлемде өмір сүр, өйткені сен мұның бәрін және одан да көп нәрсені алдын ала күткенсің. Өзіңге қажет емес нәрсеге қол жеткізу үшін өзіңге қажет нәрсені тәуекелге тік. Өміріңе елеулі әсер етпейтін жалақының өсуі үшін отбасыңмен және достарыңмен қарым-қатынасыңды тәуекелге тік, немесе ешкім назар аудармайтын жаңа көлік үшін түнде қаншалықты тыныш ұйықтайтыныңды тәуекелге сап. Жақсы нәрселерге ие болу арқылы өзіңе аударатын назарыңды тым асыра бағала, және өзіңе түсетін назарды адамдардың саған таңдануы деп есепте, ал шын мәнінде олар сенде бар нәрсеге өздері ие болуды қиялдап отыр. Барлық дұрыс жауаптар менде бар деп есепте. Жаңа ештеңе байқап көрме. Өмірдің сырын қабылдама, және өзіңнің өсуге, бейімделуге әрі ойыңды өзгертуге деген барлық ықыласыңа қарсы күрес. Балама көзқарастарға қызығушылық танытпа. Ақша туралы білетініңнің бәрі — осы деп есепте, және қазіргі сенімдеріңе қайшы келуі мүмкін ақпаратты тапқанда долы түрде айтыс. Ақшаға дінге қарағандай қара, қызығушылықтан жоғары адалдықты, ал ізденістен жоғары ортодоксияны (orthodoxy) қой. Мен саған кепілдік беремін, сен бақытсыздыққа барар жолда боласың. Енді мен саған мұндай жағдайдан қалай аулақ болуға тырысқанымды айтып берейін.
Жолыңыз неғұрлым болғыш болса, соғұрлым мейірімді болуыңыз керек
Жақсы қаржылық өмірге апаратын менің қарапайым жолым
Қазіргі заманның ең ұлы әрі табысты актерлерінің бірі Кевин Костнер (Kevin Costner) бірде мені ойландырып тастаған бір оқиғаны айтып берді.
Костнердің бір досы болған — ол оның кім екенін ашып айтпайды, бірақ егжей-тегжейлерін құрастырып қарасаңыз, бұл сөзсіз жазушы Майкл Блейк (Michael Blake) болатын, — ол көп жылдар бойы жазса да, мардымды жетістікке жете алмаған еді.
«Мен оған жұмыс тауып беруге тырысып, көптеген орындарға жібердім», — дейді Костнер. «Бірақ қайтып келген барлық жауап оның бәрінің жынына тиіп, ашуын келтіргенін айтты».
Әлгі дос Костнерді адамдармен таныстырып, байланыс орнатып беруге мәжбүрлейді. Костнер оған турасын айтып: «Әрбір жазушы өзінің соңғы жазғанын ең үздік туындысы деп ойлағанымен, бәлкім, бұл жұмыс жай ғана жеткілікті деңгейде жақсы емес шығар», — дейді.
Бір күні досы Костнерге телефон шалып: «Тыңдашы, менің тұратын жерім жоқ, үйіңде тұра тұрсам бола ма?» — деп сұрайды. Ол баспанасыз қалған еді.
«Сөйтіп ол менің үйімде екі айдай тұрды», — дейді Костнер. Сол уақыт бойы досы ессіз құлшыныспен жазып жатты. «Ол әр түні жазатын. Сосын: "Менің бүгін не жазғанымды оқисың ба?" — дейтін».
«Мен "жоқ" дедім». Костнер досына тәнті болып, үйренетін шығармашылық серіктес ретінде емес, жай ғана жаны ашитын қаңғыбас мысық сияқты қарағандай еді.
«Ол оны күнде түнде менің үш жасар қызыма оқып бере бастады», — дейді Костнер. «Ақырында әйелім: "Болды, ол кетуі керек" деді. Мен оған: "Иә, саған кету керек" дедім».
Досы кетіп қалады. Ақырында ол өзін Аризонада (Arizona), қытай мейрамханасында ыдыс жуып жүрген жерінен табады.
Бірнеше айдан кейін ол Костнерге телефон соғып: «Сен менің жазғанымды оқыдың ба?» — деп сұрайды.
«Жоқ», — дейді Костнер.
Өзін ыңғайсыз сезінген Костнер әлі де баспанасыз жүрген досына ұйықтайтын қапшық салып жібереді.
Кейінірек досы тағы қоңырау шалып: «Сен менің жазғанымды оқыдың ба?» — деп қайта сұрайды.
Мазасы кеткен Костнер ақыры көнеді.
«Ақырында мен оны оқып шықтым», — дейді Костнер.
«Бұл "Қасқырлармен би билеу" (Dances with Wolves) еді».
Ол үлкен кассалық хитке (блокбастерге, blockbuster) айналды. Фильмнің бейімдемесі «Оскар» академиясының жеті сыйлығын (Academy Awards) жеңіп алып, Костнердің мансабын аса жоғары деңгейдегі жұлдызды мәртебеге көтерді.
Өмірде сәттіліктің қайдан келетінін ешқашан білмейсің.
Бұл туралы бір сәттен соң толығырақ.
Анамның айтуынша, мен үш жасымда тиындарды санай бастаған екенмін. Мен басқа ештеңені санағым келмеген. Тек ақшаны ғана.
Чарли Мангер (Charlie Munger) бірде жастарға ақша туралы үйреткен кезде олар не оны бірден түсінеді, не мүлде түсінбейді деген еді.
Мен мұны соншалықты ақ пен қара деп ойламаймын. Бірақ өз өмірім туралы ойлағанда, рас па екен деп те қаламын. Жасөспірім шағымда алғашқы айлығымды алған кезден бастап, тапқан әрбір долларымның екі таңбалы пайыздық мөлшерін жинап, инвестициялап келдім. Бұл әрқашан дұрыс қадам сияқты көрінетін — маған мұны ешкім үйреткен жоқ деп ойлаймын және бұл маған ешқашан қиынға соқпаған. Ол жай ғана түсінікті нәрседей көрінді.
Әйелім екеуміз көп ақша жұмсамаймыз, өйткені бізге көп нәрсе қажет емес. Біз өте жақсы өмір сүреміз, бірақ біз бағалайтын және рақаттана жасайтын нәрселеріміздің көбі қымбат тұрмайды — жаяу серуендеу, бау-бақша күтімі, кітап оқу, жазу, итімізді ұзақ серуендету, балаларымызбен сапалы уақыт өткізу және соған ұқсас дүниелер. Жылдар бойы тапқан табысымыздың мөлшері күрт өзгерді, бірақ бізге ләззат сыйлайтын нәрселер өзгерген жоқ.
Егер біз кедей болсақ та, бір-бірімізді дәл солай жақсы көрер едік — шын мәнінде солай болған да, — бірақ біз жылдар бойы жинаған ақшамызды тәуелсіз болу үшін пайдаландық, ал бұл тәуелсіздіктің қаншалықты жанға толы сезім сыйлайтынын сөзбен жеткізе алмаймын. Нақтырақ айтсақ: менің әйелім үйде бала күтімімен айналысатын ана болды, ал мен табыстан гөрі тәуелсіздікті әрқашан жоғары қойып, тек өзіме қызықты көрінетін жұмысты таңдап аламын да, қалғанынан бас тартамын. Бұл екі шешімнің де қаржылық аспектісі бар, бірақ екеуі де ақшадан бас тарту емес, уақытты сатып алу сияқты сезілді.
Менің жалғыз қаржылық мақсатым — күн сайын кешке отбасымның аман-есен екенін біліп, келесі күнді қалаған ісіммен, қалаған уақытымда, қалаған адамдарыммен және қанша уақыт қаласам, сонша уақыт бойы өткізе алатынымды сезініп, жаным жай тауып ұйқыға кету. Қор нарығынан озып кету мені қызықтырмайды. Көршілерімді таңғалдыру ойыма да кіріп-шыққан емес. Мұның бәрі сыртқы бағдарға негізделген мақсаттар сияқты көрінеді, мұндағы жеңіс сіздің ісіңіздің қаншалықты жақсы екендігімен емес, жай ғана кездейсоқ бейтаныс адамдардан жақсырақ екендігіңізбен ғана өлшенеді. Бұл маған әрқашан мәнсіз ойын болып көрінді. Тәуелсіздік — ақшаға сатып алуға болатын инвестициялардың ең жоғары қайтарымдылығын (ROI — Return on Investment) ұсынады және оған ешнәрсе тіпті жақындай алмайды деп ойлаймын.
Біздің қаржылық өміріміз өте қарапайым. Әйелім екеуміз колледжде таныстық, көп ұзамай (үйленбей тұрып) қаржымызды біріктірдік, біз ақша туралы көп сөйлеспейміз, өйткені талқылайтын көп нәрсе де жоқ. Бізде ешқандай бюджеттер, егжей-тегжейлі электрондық кестелер, күрделі стратегиялар немесе ойдан шығарылған нысаналы межелер жоқ. Біздің бүкіл таза активіміз — бір үй, қолма-қол ақша, индекс қорлары (index funds) және мен директорлар кеңесінде отырған «Маркел Груп» (Markel Group) компаниясының акциялары. Бізде мүлде қарыз жоқ. Біз қалаған нәрсеміздің бәрін дерлік сатып аламыз, бірақ көп нәрсені қаламайтындықтан, бұл ешқашан мәселе болған емес. Бұл біз түк таппайтын кезде де рас еді, табысымыз ең жоғары болған жылдары да рас болды. Біз сондай-ақ жылдар бойы өмір салтына байланысты шығыстардың көптеген түрлерін байқап көрдік, сондықтан көп жинаймыз деп өзімізді қызық пен ләззаттан қағып отырмағанымызға нық сенімдіміз.
Әрине, бәрі мінсіз болған жоқ. Мен сәтсіз инвестициялар жасадым, ақымақ шешімдер қабылдадым және көптеген ата-аналар сияқты, әйелім екеуміз балаларымызға дұрыс қаржылық құндылықтарды сіңіріп жатырмыз ба деп ойланамыз. Өмір сүрудің қаншама сан алуан жолдары бар екенін және олардың қаншалықты мінсіз еместігін түсіне отырып, ешкім «мен бәрін дұрыс істеп жатырмын» деп шынайы айта алмайды. Мен де осы жылдар ішінде көптеген көзқарастарымды өзгерттім. Ал көзқарасыңызды өзгертуден алатын ең дұрыс сабақ — уақыт өте келе тағы қай сенімдеріңізді жаңартатыныңызға таңырқап ойлану болып табылады.
Ақшаның қаншалықты шатасқан әрі күрделі болатынын мойындаған кезде, сіз тым күрделіліктің жалған жайлылығынан гөрі «жеткілікті деңгейдегі қарапайымдылықты» жоғары бағалайсыз. Осы жылдар ішінде мен өз шаңырағымда ақша туралы ойлау жүйеме бағыт беретін бірнеше қарапайым тұжырымдарды түйдім.
Тапқаныңнан азырақ жұмса. Тыныш қана, байқатпай көбейт. Ақша саған қызмет етеді, керісінше емес. Ешкім сен туралы сенің өзің ойлағандай көп ойламайды. Тәуелсіздік — бұл байлық. Денсаулық — бұл байлық. Жақсы ата-баба болуға ұмтыл. Отбасыңды сүй.
Бұл өте толық әрі мазмұнды тізім.
Енді қайтадан Кевин Костнерге оралайық.
Бенджамин Франклин (Benjamin Franklin) адалдықты ең жақсы мораль деп айтқан жоқ — ол оны ең жақсы саясат (бағыт) деді. Ұзақ мерзімді кезеңде сізге көмектесетін және сізді ең ұтымды жағдайға жеткізіп, ең көп ақша табуға мүмкіндік беретін нәрсе — осы.
Мұның мейірімділікпен де тікелей байланысты тұсы бар.
Барлығына бірдей мейірімді болудың екі себебі бар. Бірі — моральдық, екіншісі — пайдакүнемдік (өзімшілдік). Моральдық тұрғыдан алғанда, сіз мұны жанашыр болғандықтан жасауыңыз керек. Пайдакүнемдік тұрғысынан алғанда, сізге ақыр соңында қаншама адамның көмегі қажет болуы мүмкін екенін жете бағаламау өте оңай, ал сіз олардың қолдауына тек солардың көңілінен шыққан, жақсы қарым-қатынаста болған жағдайда ғана қол жеткізе аласыз.
Кевин Костнердің оқиғасы өмірде көмектің қай жақтан келуі мүмкін екенін ешқашан алдын ала болжай алмайтыныңыздың және сырт көзге табысты болып көрінбейтін адамдардың бойында сіз іздеген даналық болуы мүмкін екенінің тамаша мысалы болып табылады.
Әлем тең емес — ол әрқашан солай болған және солай болып қала береді. Шеберлік те біркелкі емес, сондықтан бұл тіпті жақсы. Бірақ байлық пен даналықты бір-бірімен механикалық түрде байланыстыру бұл ұғымды абсолютті деп санаған сәтте қауіпті сипат алады. Біздің осындай бай, мүмкіндіктері мол және материалдық игіліктерге толы әлемде өмір сүріп жатқанымыз — зор бақыт. Бірақ сонымен бірге тек белгілі бір үлгіде киінетін, белгілі бір өмір салтын ұстанатын немесе белгілі бір көлемде табыс табатын адамдар ғана назар аударуға тұрарлық деп қауіпті пайым жасау да бұрынғыдан әлдеқайда оңай болып кетті.
Сондықтан ақша туралы соңғы бір ойымды білдіруге рұқсат етіңіздер: Жолыңыз неғұрлым болғыш болса, соғұрлым мейірімді болуыңыз керек.
Ақшаның болуы сіздің кім екеніңізді айқындай түсуі мүмкін, бірақ ол сізді өзгенің кім екенін көруден адастырып, соқыр етуі де ғажап емес.
Егер сіздің бағыңызға орай гүлденген өңірде, өркендеген дәуірде өмір сүріп, әлемді танып-білу және өз болмысыңызды білдіру мүмкіндігіне ие болсаңыз — сізге дейін өмір сүрген бір жүз миллиард адамның жинақталған күш-жігері мен даналығының игілігін көруші болсаңыз — ақшаға сатып алуға келмейтін құндылықтарды бағалау үшін барыңызды салуыңыз қажет.
Ақшаның болуы ғажап өмірді айшықтап көрсетуі немесе оны ұлғайтуы мүмкін екенін, бірақ оның өздігінен керемет өмірді құра алмайтынын түсініңіз.
Сізден басқаша шешім қабылдап, сізден өзгеше нәтижеге қол жеткізген адамдардың да сіз сияқты ақылды, тапқыр, көреген әрі құрметке лайық бола алатынын ұғыныңыз. Олар өздері үшін қисынды деп тапқан әрекеттерін жасайды және осы бір күрделі әлемде өз жолдарын табуға тырысады. Сіз де өзіңіз үшін қисынды деп санағанды жасайсыз және осы күрделі дүниеде өз жолыңызды табуға ұмтыласыз. Осылайша, біз жеткілікті ақпарат болған кезде кез келген мінез-құлықтың (behavior) қисынды болатынын әрі бәріміз де қарапайым өмірге (simple life) ұмтылған жеке ізденіс жолында жүргенімізді еске сала отырып, тура бастаған жерімізден аяқтаймыз.
Алғыс білдіру (Acknowledgments)
Барлық кітаптар сияқты, «Ақша жұмсау өнері» ("The Art of Spending Money") кітабы да маған бұл жолда көмектескен сансыз адамдарсыз жарық көрмес еді. Олардың бәрін тізіп шығу мүмкін емес, тым көп. Бірақ маған ерекше қолдау көрсеткен бірнешеуін атап өткім келеді:
Махаббаты мен қолдауы бұлжымайтын Гретхен (Gretchen), Майлз (Miles) және Риз (Reese).
Бәрінен бұрын маған сенім артқан Брайан Ричардс (Brian Richards).
Өз міндеті болмаса да, маған сенім артқан Крейг Шапиро (Craig Shapiro).
Қайтарымына ештеңе сұрамай-ақ көмектесетін Дженна Абду (Jenna Abdou).
Осы бүкіл кітаптың жарық көруіне себепші болған Ноа Шварцберг (Noah Schwartzberg), Молли Глик (Mollie Glick) және Адриан Закхайм (Adrian Zackheim).
Маған демеу беріп, бағыт-бағдар көрсететін әрі сабырға шақыратын Крейг Пирс (Craig Pearce).
Сонымен бірге үнемі кері байланыс беріп, қолдап отырған Крис Хилл (Chris Hill), Даг Бонепарт (Doug Boneparth), Майкл Антонелли (Michael Antonelli), Дэвид Сенра (David Senra) және басқа да көптеген жандар.
Рақмет сіздерге.
Автор туралы
Морган Хаузел (Morgan Housel) — «Коллаборатив Фанд» (The Collaborative Fund) компаниясының серіктесі (partner). Ол — Америкалық бизнес-редакторлар мен жазушылар қоғамының (Society of American Business Editors and Writers) «Бизнестегі ең үздік» марапатының (Best in Business Award) екі дүркін иегері, «Нью-Йорк Таймс Сидни» марапатының (New York Times Sidney Award) жеңімпазы және Үздік бизнес пен қаржылық журналистика үшін берілетін Джеральд Лоеб марапатының (Gerald Loeb Award for Distinguished Business and Financial Journalism) екі дүркін финалисі. Ол әйелі және екі баласымен бірге Сиэтлде (Seattle) тұрады.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру