Мазмұнға өту
Home

Құс жолы

Қанипа Бұғыбаева

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

Құс жолы

Қанипа Бұғыбаева — «Құс жолы». КҮН ӨКПЕЛЕП БАРАДЫ

/uploads/c44f9dd1-e85b-5ae0-8cf3-5052d29642a0/cover.png

КҮН ӨКПЕЛЕП БАРАДЫ

Оралмай жүр тіліме көптен өлең,

Өлеңсіз жер, жаңғырып көктемеген.

Күн де батып барады көкжиекке

Тіршілікке сыңаймен өкпелеген.

Күйге түскен сияқты күнім ғаріп,

Әнсіз, мәнсіз не керек, сұлуланып.

Өкпелемей қайтеді кей кеудеге

Тарата алмай қойған соң жылу, жарық.

Жылуы жоқ, не керек сұлулығым,

Қонды ұяға өкпелеп күнім, бүгін.

Мекендеген адамзат жер бетінің,

Өз бетімен көрген соң зұлымдығын.

Құдіретті күш келмейді неге, тілге,
(Әлсіздер ғой, алдымен өлетін де)
Қарсақ, қасқыр, түлкіні, қыран бүріп,

Ал, арыстан арқарды жем етуде.

Табанға сап шығармай тағдыр үнін,

Тамшы тамбай, сарғайып қалды гүлім.

Көз жасымды көрсетпей ішке жұттым,

Тым кеш біліп, мен өмір заңдылығын.

Батар күннің қарашы, қарағанын,

Жамау еткен жылуын жараға мың.

Әлсіреген тілімнің таңдайына,

Тамызуға тамшы су жарамадым.

Жата алмастай жолаушы атын тұсап,

Ауру ауа, улы су, «атомды» шақ.

Күн өкпелеп барады, жер бетінен,

Жер астына кірген бір ақынға ұқсап.

Арылмайтын жатқандай сор, бағым да,

Өмір бардай ананың толғағында.

Кімдер тісті, азулы кімдер күшті,

Болады екен әділет сол жағында.

Көңілсізге келе ме, көктем, өлең,

Күзгі желмен жапырағын төккен емен.

Күреңітіп барады, күнім батып,

Тірлігіне түрменен өкпелеген.

Бүгінімнен бұрын ойлап ертеңді,

Гүлім ерте көзін ашып, ерте өнді.

Бүршіктеген бір үмітім ақталмай,

Ішім менің өртенді ғой, өртенді...

Бақыт емес, аш көңілге тоқ қарын,

Тартады ойым тіршіліктің көкпарын.

Кезек күтіп жүргеніңде, кезексіз –

Келген уақыт өтіп кетер жеп бәрін.

Гүл тамырын жиі аламын мен еске,

Сұңқар үнін, жорып түске, елеске.

Жарығымен мынау жарық дүниеге –

Келген жанның бәрі жасты емес пе?

Неге, неге жиі аламын сені еске?

Еске салар... әрбір заттың бар тілі,

Күнге ауысар, күні бардың әр түні.

Мен өмірге келгендеймін жаңадан,

Саған сеніп, ғашық болу арқылы,

Жыр дегенің... жан-жүректің жарқылы.

Жете алмайды, созғанменен жоққа қол,

Жоқты іздеп, табам десең атқа қон.

Шеберлікпен шерте алмасаң, тіл тауып

Домбыраның шанағына соқпа қол...

Сыр сауатын сезімімнің соқпағы ол.

Жүйрігін жүрер кім баптап,

Тірліктің түрі оған жат.

Ақша, дүние қымбаттап,

Арзандап кетті-ау адамзат.

Қарауға тура жасқанам,

Көздері суық, тас қандай.

Бүгінгі туған жас балаң,

«Ақша» деп аузын ашқандай.

Жыр етіп қалай жазармын,

«Нарықтық» түлкі бағаны.

Көздері мың-сан базардың,

Тиындай жарқыл қағады.

Екінің бірі «батыр» боп,

Көрсетер өзін алып қып.

Айтпаймын бірақ жатыр деп,

Халықты нарық қарық ғып.

Үзіліп шегі төзімнің,

Басылып қапты сан батыр.

Алтында емес өзімнің –

Екі көзім нанда тұр...

«Өтпелі» өмір... бір мән бар,

Өтпелі бітпес әй, тегі.

Қарыны тоймай тұрғандар,

Өлеңді оқып қайтеді?

Өткізбей барға түк тілін,

Шайқардай басын мұңды Абай.

Шаруасы жоқ «мықтының»,

Көріп жүр күнін кім, қалай?

Апатқа қарап сұрапыл,

Көміліп даусы тасқынға.

Қайыршы болып жүр ақын,

Сауданың табан астында...

Ұнамай, кімге ұнайды

Жүйкесін жұрттың қашап бір.

Жасаған қолдар «құдайды»,

Жасанды аштық жасап тұр...

Халықтан қарғыс асап тұр.

ГҮЛ АУЗЫНДАҒЫ ЖЕР ШАРЫ

Бейбіт өмір тіршіліктің аңсары,

Жапырақ жайған сұлулықтың дер шағы.

Жалын-өртке жанып кетпей, үлбіреп

Гүл ашып тұр, гүл аузында жер шары.

Гүл көзінен таңдар атты, батып күн,

Куәсі боп қасірет пен бақыттың.

Қалай, жер-доп ұшып кетпей шыдаған,

Жауап беріп дауылына уақыттың?.

Көк қойнына батып кетті күн байып,

Сағат сайын жер салмағы ұлғайып.

Өмірден бір өніп шығып жарыққа

Жапырақтар алақанын тұр жайып.

Адамзатпен аспанның бір қабағы,

Қабағынан танып өзін табады.

Жердің шарын көтеріп тұр үзілмей

Қалай, гүлдің сынып қалмай сабағы?.

Күнге еркелеп жапырақтар саусағы,

Ашылғандай бар әлемге бар сәні.

Өртеніп не ұшып кетпей дауылға,

Гүл аузынан гүл ашып тұр жер шары.

Кезек алып бір өмірден бір өлім,

Өзгертуде тіршіліктің реңін.

Жердің шары – дірілдесе шайқалып,

Дірілдейді гүлдей қорқып, жүрегім.

Жалғасуда бір күніме бір түнім,

Түн күзетіп, ілінбей жүр кірпігім.

Гүл ішінен жер шары тұр гүл ашып,

Өрт шықпасын, бір талынан шырпының.

Өтер жылдар, артып төзім, арға сын,

Аршып кірден, ақыл-ойдың арнасын.

Өмір иіріп, зырылдайды уақыт,

Адамзаттың айналдырып шар басын.

Бейбітшілік – бар әлемге ортақ үн,

Ортақ үнге, үмітімді артамын.

Адамзаттың қолындағы жер шары,

Жанып-ұшып кете ме деп қорқамын.

Сіміріп бір сәулелі аспан жаңбырын,

Сіміріп бір табиғаттың ән-жырын.

Күнге ғашық гүл көтеріп тұрғандай,

Мынау ұлы жер шарының тағдырын...

Уақыт жүйрік, бір орнында тұра ма,

Туғаннан-ақ болды маған жыр ауа.

Бірде, біреу сұрады: «қыз-ұлыңа

Қандай қымбат жасау бердің мұраға»?

Жасау іздеп, келмейді алыс, жол шеккім,

Ізгілікке көңілімді көрші еттім.

Ұл-қызыма сүтіменен емшектің

Өмір сыйлап, ана тілін енші етттім.

Солай, жұртқа кім екенімді көрсеттім.

БҰЛАҚТАҒЫ БЕСІК

Су бетінде шайқалып, бесік ағып келеді,

Іңгәлаған өмірді есіне алып келеді.

Толқындарды бөбектей күн сәулесі емізіп,

Көлеңкесі бұлттардың басыма ауып келеді.

Әлдилеген ананың құлаққа әні келеді,

Өмірге бір өлмейтін сыр ақтарып өлеңі.

Тал бесікті ақырын толқын тербеп келеді,

Толқындарды баладай бесік тербеп келеді.

Ұқсайтындай ұлы күн, ұлы аспанның көзіне,

Ақындардың келеді тиек болып сөзіне.

Тіршіліктің толқынын тербетіп бір тұрғандай,

Тал бесіктей осынау, жер шарының өзі де...

Бір ағысты бір ағыс басып-жаншып көмеді,

Жағада бір жас шыбық су бетіне төнеді.

Балаға ұқсап, бір толқын күліп ағып келеді,

Данаға ұқсап бір толқын тұнып ағып келеді.

Бір толқынды бір толқын суретінен көреді,

Көреді де, мың тоқын өз арнасын емеді.

Ұстаймын деп ұмтылған, бұлақтағы бесікті,

Жағада жас шыбық тұр желбіреп көк желегі.

Жылап қалды-ау, жас шыбық,

тимеген соң көмегі,

Шымыр-шымыр толқындар, өмірге бір тең еді .

Иірімнен иірілген аман шығып ақ бесік,

Ақ толқынды әлдилеп, алып қашып келеді.

Қатып қалған сұр тастай, суық аспан, жер өңі,

Баласыз бұл бесікке болашақ не береді?

Асау ағыс аяусыз жұтып алып барады,

Бір өмірді белгісіз, мекен-жайы, дерегі.

Сыймайтындай арнаға, бірін-бірі тебеді,

Мың толқыннан жүз толқын туса, бірі өледі.

Күн-ананың иіген анарына таласқан,

Бала толқын, тал бесік көз алдыма келеді.

Аққан бесік есіме салғандай ақ кемені,

Ақ бесіктің бүйірін бала толқын тебеді.

Батқан күннің қызарып, қораланған өртінен,

Толқындардың өрілген шашы жанып келеді.

Ақша бұлттың алыстан желбірейді желегі,

Ақ көгершін арманның тиер, тимес көмегі.

Адамзаттың көз жасы араласқан суменен,

Әлдилеген ананы есіне алып келеді.

Қозғалыссыз, талассыз алға күнім ақпайды,

Көлеңкесін түсірді, көңіліме көп қайғы.

Тіршілігін құм жұтқан құладүз бе, теңіз бе,

Бұлақтағы бесігім, қайда барып тоқтайды?

Бесік болған бұтағын, шынар жылап жоқтайды...

Бір толқыннан бір толқын өшін алып көмеді,

Бір толқынды бір толқын есіп ағып, келеді.

Бала-өмірді тербеткен ана-жердей панасыз,

Су бетінде шайқалып, бесік ағып келеді,

Толқындардың қоңыраулы көшін алып келеді...

ЖЕР – ЖҰМЫРТҚА

Ойларым көп, тілмен қайтіп айта алам,

Айта алмасам, қайда барып жай табам?.

Ұлы Жер бір жұмыртқаға ұқсайды

Егіз тірі балапанды шайқаған.

Егіздердің екі түрлі жүрегі,

Күреспенен ішінде өмір сүреді.

Батқан кештей қап-қара да біреуі,

Атқан таңдай, аппақ екен біреуі.

Жүрекке артып өтеді адам ми жүгін,

Қайшыласқан қилы арман, қилы ұғым.

Жұмыртқаны жарып шығып жарыққа,

Асығады жүргізуге өз билігін.

Жерден еркін алу үшін керегін,

Бір-бірінен көріп болды көрерін.

Қапа-қара бір жалғандықпен күрескен

Әділетті ақ балапан дер едім.

Ол белгілі, жақынға да, жатқа да,

Тіршілігн мақта, мейлі мақтама.

Шындықтың ақ балапанын шоқиды –

Зұлымдықтың балапаны қап-қара.

Тынар емес күрес – майдан жол әлі,

Бір гүл өнсе, бір гүл семіп қалады.

Қос балапан жұмыртқа – жер ішінен

Жарып шығып қайсысы үстем болады?

Көңілімнің табады әсем жыр емін,

Жырсыз, сырсыз, қалай өмір сүремін?.

Аппақ таңдай балапанға күн тілеп,

Әділетке бұрып тұрар жүрегім.

Әділетті аңсап, туып, өскен ем,

Әділетті қорғағанды дос көрем.

Ұлы жердей жұмыртқаны зұлымдық,

Жарып шығып кете ме деп сескенем...

СӘБИ ДАУЫСЫ

Қысыла ма, кім білсін жас жүрегі,

Орындалмай ойдағы еш тілегі.

Түн ішінде көрші үйден іңгәлаған

Нәрестенің дауысы естіледі.

Дірілдейді сол үннен ауа тұнық,
(Тыңдағандай сол үнді дала тынып)
Әлсін-әлсін оянып ұйқысынан

Әлдилейді «әлдиін» ана тұрып.

Бұйырғандай болады бір үн маған,

Өтіп жатқан уақытпен бұрылмаған.

Шарасыз жан, отыр ма, шаршап, талып

Тілін таппай сәбидің шырылдаған.

Оттан аман болса екен, тілден аман,
Қатыгездеу ғасырда туған адам,
Сәби дауысы келеді құлағыма

Ақ «мамасын» ембестен іңгәлаған.

Тіршілікті тіршілік кешіресің,

Өсіресің, тағы да өшіресің.

Даулап жылап жатқандай сәби даусы,

Жеп қойғандай, әлдекім несібесін...

Шырылдайды, шыңғырып, несіне шын,

Біреу тауысып кеткендей несібесін.

Ұйқысынан дүниені ерте оятпай

Ей болашақ, неге сен, кешігесің?

Не көрмейді сау тұрса мына басың,

Мазалаған сәбиім бір анасын.

Уақыттан, адамнан, табиғаттан,

Сұрап жылап жатқандай сыбағасын.

Арай таңым кешікті-ау ұрандатқан,

Көкірегіме көп арман күн аунатқан.

Жебе даусы келеді, дүниені –

Дөңгелетіп көзінен құланды атқан.

Күміс қанат кешікті-ау мына таң көп,

Көлеңкесін жерге тау құлатар кеп.

Дауыстан сол оянып аунай берем,

Қалай, қайтсем сәбиді жұбатам деп.

Тұншыға ма ауада тұмандатқан,
(Кім сілкиді ойымды мынау батпан)
Естілгендей болады, бесіктегі –

Болашақтың дауысы жылап жатқан...

ЖЕДЕЛ ЖӘРДЕМ

Жарық шашқан маңдайында алау бар,

Айқайлайды түн ұйқысын қашырып.

Жол беріңдер, жол беріңдер адамдар,

Жедел жәрдем келе жатыр асығып.

Аман атқан әрбір таң ғой жаңалық,

Қауіп-қатер толы мынау ғаламда.

Өмір алып келеді, ол ауа алып,

Ауыр тыныс алып жатқан адамға.

Жанарларға үрей, үміт қамалып,

Жанталасар, санаулы сәт қалғанда.

Жүрекке бір келеді ыстық қан алып,

Тіршіліктің тамырларын жалғауға.

Арман еткен аналардың «ғасыры» ек,

Қадамына үмітпенен қараған.

Мына өмірде болмас еді қасірет,

Жедел жәрдем бола білсе, әр адам.

Ғұмыр – жұлдыз, мекен жайын сұрама,

Алмасатын уақыт қой, сор, бақыт.

Жедел жәрдем, тезірек жет, бір ана,

Бір өмірге жатқан шығар толғатып...

Сағат–жүрек соғар тынбай кеудеңде,

Бір жүрекке бағынышты тағдырың.

Жедел жәрдем керек екен емдеуге,

Жараланған табиғаттың барлығын.

Күн – жүрекке ауа жетпей, алқынған,

Солып бара жатқандай бір жер–алма.

Жедел жәрдем керек, көзі сарқылған,

Ауруы бір Балқашпенен Аралға!

Жер оқтардан жоқ қой әлі тазарған,

Жеткізуге адамға жыр – сәулемді.

Жедел жәрдем керек, апат, ажалдан,

Қорғап қалу үшін бейбіт – әлемді.

АЯҒЫ СЫНҒАН КӨГЕРШІНГЕ ҚАРАП...

Көрмегенге әрі ертегі, әрі аңыз,

Көк көгершін тағдырыңды аядым.

Бір көшемен қатар ақсап барамыз,

Мен сияқты... сенің де оң аяғың...

Сұрамаймын, сен де менен сұрама,

Мазаласын ой көңілге келіп көп.

Ақсап бара жатқан жоқпыз сірә да,

Бірімізге біріміз жай еліктеп.

Сүйегендей сеніменен мені үміт,

Жарық дүние арман отын жағардай.

Ойда жоқта өз тобыңнан бөлініп,

Қалдың жалғыз қанатыңды қаға алмай.

Көгершінім, қимай ұзап барамын,

Емін тапсам, сендегі бар жараның.

«Не болған», - деп аяғыңа қарадым,

Не болған, - деп аяғыма қарадың...

Тіршілікті тербегендей ояу үн,

Бәз - баяғы жоғалтпай өз бояуын.

Көгершінім, аяп саған қарадым,

Ақсатқандай арман күнім аяғын...

Ей Алатау!

Тұлғаңды таңда сүйген Күн,

Саған қарасам, кеудемде толқыр күйлер мың.

Күмістеген ер басындай ақ қарлы,

Асқарыңнан асқақтықты үйрендім.

Арлы тауым!

тұнған өлең сол кейпің,

Алыс шықсам, арманымсың, шөлдейтін.

Бала кезде алғыс алсам, әжемнен,

«Айналайын Алатаудай бол» - дейтін.

Ей Алатау!

қойныңды жел кеулеуде,

Тілің келмес түнеріп бір беу деуге.

Ауып келген үйір - үйір бұлттардан,

Керуен көшіп жатады екен кеудеңде.

Ата тауым! шапаны жерге көлбеген,

Ақ бесігім, ән мен өлең тербеген.

Сені көрсем, естілгендей болады,

Атаның сөзі «Алатаудай бол» – деген.

Қоршап келіп, бұлт қойнына түнеген,

Бар болмысың, ақындарға жыр – өлең.

Арман қуып алып-ұшқан кеуделер,

Саған келіп аттың басын тіреген.

Тәкаппарым!

тұрсың биік еңсемен,

Қарның ашса, қара бұлттан емшек ем.

Бақытымның ордасысың орнаған,

Жылап келіп, күліп кетем мен сенен.

Алатауым, айналайын нар тұлғам,

Асқарында, аспанында ар тұнған.

Нөсерден соң тірі сурет екенсің,

Көкірегімнің көзінде ашық тартылған.

Бір өзіңдей, арқама әкеп бөктер жүк,

Күрсінбеймін, көзімдегі көктемді ұқ.

Шыққан күннің кірпігімен өрнектеп,

Жыр жазамын ақ қарыңды дәптер ғып.

Аударып алға барады өмір күйі өктем,

Бауырыңды «мәңгіліктің» үйі еткен.

Тағдырменен күресіп жерге құласам,

Тұрып кетем, арқамды саған сүйеп мен.

ЖАН СЫРЛАСЫМ...

Сырды жүрген жасырып,

Шертсем, жылар тас ұғып.

Даусым жетпес алысқ-а-а-а

Елегізем... асығып.

Өміріммен тағдырлас,

Жауар көктен жаңбыр жас.

Жұбатады жанымды

Жан сырласым, ән құрдас...

Түнек-түннен айыққан,

Келер күнмен байып таң.

Елестейді Сол бір кез»,

«Әлі есімде», «Қайықтан».

Жаным тағат тапқандай,

Жалын қанат қаққандай.

Естіледі көгімнен

«Ақсұңқарым», – «Ақмаңдай»...

Ән тербетіп тұр маңай,
(Қалай жүрем, жырламай?)
Елестетер-анамды,

«Шилі өзен» мен «Бір бала-ай».

Ән - құрдасым, арманым,

Сыңсыған көк орманым.

Құштарлығы ғашықтың,

«Гауһартас» пен «Қорланым»...

Алдан туып ақ күнім,

Ашылады бақ гүлім.

Айдындағы аққудай,

Әуелесе «Гәккуім»...

Арман бәйге, алға озар

Ашылып, тарқар сан базар.

Ешуақытта келмейді –

Әсем, сұлу әнге ажал.

Уақыт ойдан озады,

Шықты тарих тозаңы.

Естеліктей көрінер,

Әр уақыттың өз әні...

Бір күні өзге, бір күннен,

Құрметтейтін құрбым, кем.

Қолымда бар... қаламым,

Өз тағымда тұрмын Мен!...

Тәтті сөзден, қайсы менің ұтқаным,

Айрық жолда қалдым, қаңғып, бітті әлім.

Әппақ нанды шайнап салып аузына,

Қол соқтық қой, тамашалап жұтқанын...

Біліп бәрін,

Ауырды ғой бұл жүрек,

Ауырды ғой, айнала жер, күн жүдеп.

Жат пиғылдың сойылына айналып,

Өзімізді өз қолымыз ұрды кеп.

Солай дала тері болды илесең,
(Жан дауысым шықпас, бұлай, күймесем)
Бәйтеректі ұясынан өзінің,

Құлап қалған балапандай күй кешем...

Шуағы мол, туар қашан күнім, ақ,

Діні қатты, жұмсақ болмас, тілі ұнап.

Тағдырымды көкпар етіп тартқандай,

Қанатты мен, тұмсықтылар іліп ап.

Жаным менің, жолбарыстай жаралы,
(Адамзаттың ашылды ғой араны)
Бал екен деп, ішкен уым байқамай,

Барған сайын ішімді өртеп барады...

Қыл көпірдің үстіндегі төзім сын,

Төзімменен үміт құсым көз ілсін.

Өз тіліңде сөйле балам, «өзге жұрт» –

Өзге жерде жүргендігін сезінсін...

Ұнаған қыран көзің бе,

Беймәлім, жұмбақ бұл маған.

Өзіңе деген сезімге,

Еріксіз енді құл боам...

Жақын ғып бізді жаратқан,

Болайын айтшы, кімге алаң.

Сен жайлы өсек таратқан,

Өзгенің сөзін тыңдаман.

Өмірім өлмес өлеңдей,

Бермеші мейлі, күн маған.

Найзағай түскен емендей,

Өртенем, жаным, күл болам.

Қиялмен іздеп жүз бардым,

Айналып күнім түс, түнге.

Көздерден сені қызғандым,

Көзімнің жасын іштім де.

Демейсің, сүйіп «күл еркем»,

Айналдым бейбақ мүскінге.

Сезімім сендік күні ертең,

Күлімнің гүлдер үстінде...

МЕНІҢ РУХЫМ

Айта алмастан сыртқа сырды ашып көп,

Ой қуамын, дулы ортадан қашып кеп.

Өмір сүрдім, көз жетсе де, қол жетпес

Жұмбақ, алыс биіктерге ғашық боп.

Түрлі жолға бастап мені түрлі ағыс,

Шабыт болып шақырғандай бір дауыс.

Арман етіп, назарымды аудардым,

Қыран ұшып жете алмайтын шыңға алыс.

Талабыма бергендей бір таң қанат,

Құстай ұштым, сезімімді әнге орап.

Тірлік үшін, жерге түспей қойдым мен,

Жанарымды шолпан-жұлдыз жаулап ап.

Шертіп нәзік сезімімді пернелі,

Қиялымды ай менен күн тербеді.

Мазақ болдым, бейхабар боп, өрбіген

Қулықтармен, сұмдықтармен жердегі.

Көк-аспанға сапар шегем сүйіп мен,

Құдіретімен қара бұлтты иіткен.

Қуаныш па, қасірет пе басыма

Не келсе де, келетіндей биіктен.

Шың басынан төмен түсіп, қол алмай,

Кеткен көңіл, қойды қайтып оралмай.

Көкірегімді жарып шығып жүрегім,

Бір биікке жанып ұшып қонардай.

Өмір өтер, арты өкініш, алды үміт,

Қағыстардан қанатымды талдырып.

Менің рухым жұлдыздардың ішіне,

Сапар шегіп жүретіндей мәңгілік.

* * *
Темір қақпа,
Темір жүрек, темір гүл,

Тоты құсқа айналғандай не бұлбұл.

Бұлбұлдан ән, гүлден иіс таба алмай,

Өзімді-өзім қажап оймен кемірдім.

Темір қалам, жылуы жоқ темір жыр,

Көңілімнің таппай қойды емін бір.

Жаңбырдан соң, жотасынан буы ұшып,
Жиі-жиі алатындай демін қыр,
Темір көлік, көшелерде зыр қағып,

Тиын көзді жылтыраған жүр бағып.

Жерге түсіп кетпес үшін жұлдыздар,

Аспаныма темір шеге тұр қағып.

Темір адам, көрмей өскен жоқшылық,

Темір жерден нәр алып тұр көк шыбық.

Соғылса егер, бір темірге бір темір,

Ортасынан кететіндей от шығып.

Темір жолдан, нені сезіп, не білдім,

Темір қиял, темір атты тебіндім.

Саңлау таппай темірлерден қоршаған,
Ет-жүрегім темір болмай жеңілдім
Өртейді өрт, өзегімді өмірге аш,

Табиғатым табиғатпен тамырлас.

Жетім жердің балқып-еріп дертіне,

Тамшылайды темір көзден темір жас.

Туатындай темір жүрек, темір жыр,

Темір жырға дей алмаймын көңіл бұр.

Өміріңді байлап темір орындық,

Жолың түспей қойды-ау маған сенің бір.

Темір жаңбыр, жұтып өсер темір гүл,

Көлеңкесін аңсайтындай көңіл күн.

О, бастағы табиғатын жоағалтқан,

Қайда апарып соғады екен өмір бұл?

Темір қақпа, тағар саған кім айып,

Сені ашуға темір адам ылайық.

Мына әлемнің қасіретті қайғысын,

Тербетіп тұр жалғыз жапырақ мұңайып.

ЖОЛ ҮСТІНДЕГІ БЕЙТАНЫСҚА

Көздерінің тереңіне сыр бүгіп,

Мүлт кетпейтін мергендігін білдіріп.

Жайғасып ап автобустың ішінде,

Әңгіме айтып отыр қызға бір жігіт.

Мақтанады, өзі болып, өзімен,

Ажал исі аңқып кетті сөзінен.

Айтып отыр, қуырдақ қып жегенін,

Атып алып құралайды көзінен.

Жауыздыққа бола ма әлде тіл кедей,

Жанымдағы аң ба, адам ба, кім демей.

Секем алып, селт етпестен, бір жас қыз,

Тыдаған боп, бас изейді үндемей.

Әр сөзіне жүз суынып, мың күйіп,

Көздеріне тыңдағанның мұң құйып.

Сол жігіттің сезбей ме, екен жүрегі,

Қарсы алдында отырғанын бір киік.

Басыма ойлар келіп, кетті не түрлі,

Ызалы күй, ұрып тұрды бетімді.

Ажылдаған автобустың дауысы,

«Жан пида» деп айғай салған секілді.

Ұялғаннан, ұқсап қызыл алмаға,

Қоштасып қыз, «сау бол – деді,- енді аға».

Көз алдыма елестеді сол бір сәт,

Құлан-киік құлап жатқан кең дала.

Жолдар, жолдар өріледі, тарайды,
(Олжаменен өлшейтұғын әр айды)
Киік түгіл, қуырдақ қып сол жігіт,

Дүниені жеп қоярдай қарайды.

Елім менің енді шықты «құлдықтан»,

Уақыт деген байлаусыз жел, кімді ұққан.

Жерге тамған қан мен тері әкемнің,

Сұрауы жоқ судай болды құм жұтқан.

Өңешінен өткізген не заманды,

Қасқырға елім қойдай болып таланды.

Көкірегінің көзі ашылмай қараңғы,

Көрден шығып, көрге барып қамалды.

Өмірде бұл, мен түсінбес не қалды?

Елсіз-күнсіз, өмір маған тамұқтай,

Құсаландым, жүрегімді жан ұқпай.

Кең далада ауа жетпей, үн-тілсіз,

Бұлқынамын, торға түскен балықтай.

Тезге салып тағдыр әлі сынар мың,

Сынбай оған шарболаттай шыдармын.

Сұры суық ысылдаған, ысқырып,

Айыр тілін алып қайтем жыланның?

Бүйірге ұрып, бүрістірген түнгі леп,

Күні шықпай, бозторғайым жүр жүдеп.

Ел ішінде мен сөйлейтін бір тіл бар,

Бір кеудемде болғаннан соң, бір жүрек...

Ауырғанда, болар маған дәрі жыр,

(Бір тілімді түсінбеген әрі жүр)

Сен кетерсің...

Өз жерінен қозғалмай –

Елім қалса, мен қаламын бәрібір.

Біреу тойған...

көз алды сағымданып,

Біреу әрең жүреді жанын бағып.

Ойда жоқта жер ана сілкініп, бір

Үстіндегі алғандай шаңын қағып.

Біреуді олай,
біреуді көріп бұлай,
(Қайдан мүйіз шығарса, ерікті бай)
Жер, тәубасын ұмытқан пендесіне –

Кеткендей бір «ескерту» беріп Құдай!

Бала алдында көрінеміз баладай,

(Үлкеннің бәрі бола да бермес, дана Абай).

Ашықтырмай мәңгілік жатқан асырап,

Жер деген ұлы жаны бар ортақ анадай.

Біз баламыз...

тірліктің тартқан бал, уын,

Ауырып қалып, таппаған дерттің дәруын.

Түршіктіріп, сілкінттік, қанша шошытып,

Сол анаға өзіміз жасап шабуыл.

Біз баламыз!..

басынан кетпес балғын шақ,

Уақыттың жүгін мойынға қойған тағдыр сап.

Қорқамын іштей, тартам ба деп зауалын,

Табиғатқа тыныш жатқан қол жұмсап.

Біз баламыз,
бесікте жатқан оянбай,
Мейіріммен уызға татқан тоя алмай,
Жер - ананың араша сұрап шыңғырған –

Жан айқайы жетпеді жанға, ой алла - ай!...

ТҮБІР ТАБАЛДЫРЫҚ

Осы жермен өткендей бабам жүріп,

Қалай, ішке сезімді қалам бүгіп.

Сол бір үйде мен жиі баратұғын

Түбір ағаш болыпты табалдырық.

Олжа көріп жүргенде әр күнімді,

Жан-жүректі жасындай толқын ұрды.

Толқып тұрдым, ашуға сол есікті,

Қорқып тұрдым, басуға сол түбірді.

Түбір жайлы туған ой арылмады,

Адам түгіл, жеткендей тәңірге әні.

«Бұтақтарым қайда» – деп жер астында

Аза тұтып жатқандай тамырлары.

Жер сілкініп кеткендей дүбірден мың,

Сиынғандай бір күшке күбірлермін.

Қасіретіне қараймын қалай, шыдап,

Жапырақтарын жоқтаған түбірлердің.

Өз көзі жоқ, көретін санатқа еріп,

Сұлуларда өтеді қабақ керіп.

Түбір – ағаш тамырлы табалдырық,

Тірілерге жатқандай сабақ беріп.

Тағдыр жайлы, не айтамын ғұмыр жайлы,

Еңсемді езер жұмыр жер, жұмыр қайғы.

Естігендей жан даусын тамырлардың,

Тұла-бойым түршігіп, шымырлайды.

Баспалдақ ғып түбірді басып өттім,

Басқан ізді жуғандай жасы көктің.

Жауап беріп жатқандай жер құшағы

Қабіріне айналып қасіреттің.

Айтшы маған, уақыттың белестері,
(Кеше ол көктеп, жайқалған емес пе еді)
Табалдырық... табанға, жердің өзі –

Түбір ағаш сияқты елестеді.

Өткен екен бұл жерден бабам жүріп,

Жетелеген бұл жерден баламды үміт.

Ұқсап менде бір күні сол түбірге,

Табандарға болармын табалдырық.

ҮЙДЕГІ ГҮЛ

Маңайына, құпия сырды жайып,

Мүсәпір хал, болады кімге лайық.

Қас-қабақты бағып бір үйдегі гүл,

Жетім сәби секілді тұр мұңайып.

Сезіледі сары тап, қайғы өңінен,

Түні бойы аймалап ай көгінен.

Мынау жарық дүниеге, күн көзіне

Терезенің қарайды әйнегінен.

Үйдегі гүл, үй саған байтақ алаң,

Қасіретіңді мен қалай байқамағам?.

Қауызыңнан таңдағы шық мөлдіреп,

Жапырағыңды жел үрлеп, шайқамаған.

Өмір қандай, білесің өлім қандай,

Тамыр тәнің тасқа кеп соғылғандай.

Шөлмектей боп, шөлмекпен құйған суға,

Шөлдеп жүдеп тұрасың, шөлің қанбай.

Әлдекімнің баққан бір қас-қабағын,

Тірлігіңді ойлауға жасқанамын.

Үйдегі гүл, қарайсың өлі көзбен,

Тас табытқа айналып тас табағың...

Үйдің гүлі, өзің боп өзіңменен,

Қысы-жазы жайың бар көз ілмеген.

Жалынымен сіңіріп күн бояуын,

Тамырмен жер нәрін сезінбеген.

Қабылдайсың, көңілсіз, қалғып үнді,

Сағындың ба, үй гүлі, таңғы күнді.

Жылуы жоқ даламның иісі жоқ,

Үйдің гүлі, аяймын тағдырыңды.

Айғайламас әлемге күн «шықтым» деп,

Келе жатыр көзімнен бір шық гүлдеп.

Мұңды жанға мұң шағып тұрғандайсың

Күнсіз, үнсіз туғаннан тұншықтым деп.

Сайрап жатыр өзінше бұлбұл әлем,
(Әлің жетсе, әйнекті сындырар ең)
Үйдің гүлі, тіл бітсе егер саған,

«Кең далаға кетем» деп шыңғырар ең...

КЕЗДЕСУ

Бір басымнан ойлар кештім, сөз кештім,

Сөз боранын соғып тұрған сезбес, кім.

Келіп кетер мен өмірде қас-қағым,

Жақсымен де, жаманмен де кездестім.

Айжарықта қалдым талай алданып,

Бағытымды тұрғандай бір тау бағып.

Арам жандар адастырса жолымнан,

Адал жандар шықты алдымнан шам жағып.

Мен көргенді көрмегендей өзге ешкім,
Уақыттың екпінімен тез көштім,
Жон көрсетіп орман – өмір ішінде,

Жортып жүрген жолбарыспен кездестім.

Белес кезіп, тауға беттеп, қырды астым,

Тас төбемде мәңгі-бақи тұрмас күн.

Біліп алған қулықтарын түлкінің,

Қан тілеген қасқырмен де сырластым.

Кездесусіз өткен емес еш күнім.

Талай рет жартасты ұрып, өшті үнім.

Еркелеген бір-біріне таранып,

Аққулардың сыңсығанын естідім.

Адамдармен кездестім мен ақ көңіл,

Ақ көңілден ауру жаным тапты емін.

Табиғаттай көңіл-күймен, алмасты,

Бірде бұлтты, бірде ашық сәттерім.

Жер бетіне қанаттарын таң жайып,

Көкжиекке күнім батты сан байып.

Құбылмалы уақыт атты теректің

Жапырақтары ұшты талай сарғайып...

Ненің болсын, баянсызын біліп мен,

Шайқалады, көңілім – бір тұнық көл.

Кездесуге көктеміме алдағы –

Күтіп өмір сүргендеймін үмітпен...

Сырласым боп, сиқырлы, сезім өлең,

Көкорайлы, көк белде көз ілер ем.

Өкінішсіз өмірді қайта бастап,

Ғашық болғым келеді, өзіңе Мен.

Жылдар өтті... жылжумен, айлар өтті,

Айналумен мәңгілік айна-көкті.

Адастырып аққудай айдындағы,

Ай сәулесі сырғанап қайда кетті?...

Сағыныштан жамылса, сағым әлем,

Көбелегім, көктемгі бағыңа кел.

Шұғылалы сезімге қайта оралып,

Ғашық болғым келеді тағы да мен.

Дауысымды жалықпай тыңда, аяулым,

Сызылтайын, сезімнің сырнай әнін.

Еркелейін, алаулап өртенейін,

Кешкі бұлттай сімірген күн бояуын.

Ғашық болғым келеді, ғашық болғым,

Арнасынан арманның тасып, толғым.

Таңғажайып, келеді, келеді бір,

Жан сарайын жалғанның ашып, көргім...

Ғашық болғым келеді тағы да мен,

Шабытымнан шашылып лағыл өлең.

Күн көзімен ашылып гүл-жүрегім,

Бұл өмірді өртеніп, сағынар ем...

АНА ҚАЙЫҢ

Соққан желге жұлмалап, күйініп тұр,

Көкірегіне көз жасы құйылып бір.

Сынып түскен ақ қайың сабағына

Тіл қата алмай, дәрменсіз иіліп тұр.

Иіліп тұр, кеудесі нала құшып,

Жанарынан тамшылап жаралы шық.

Қайрылмастан қатыгез, қара жерге

Жапырағы жамырап барады ұшып.

Қайда кеткен,

кешегі сыршыл әні,

Өзегі өксіп, өртеніп, тұншығады.

Жаралы аққу зарындай сыңсығаны,

Ақ қайыңнан сыңсыған үн шығады.

Тал бойына біткен бе, көрік бекер,

Елжіретіп, көргенді еліктетер.

Пенде-ғұмыр, көгерген жапырақтай,

Кезегімен жарыққа келіп, кетер.

Барады жел, бұлбұлын, тонап айын,
(Алыстаған бұтағы баладайын)
Шағылысар көз жасы күн көзіне,

Махабатын әйгілеп ана қайың.

Ана қайың, ақ қайың иіліп тұр,

Табиғаттан тағдырлы күй ұғып бір.

Сынып түскен жапырақтың сабағына,

Жүрек нұры, жан жасы құйылып тұр.

Көп жатуға шыдамай, бұйығып бір,

Бұлтты түтер,

желден жіп иіріп қыр.

Сәбиіне қараған анаға ұқсап,

Сабағына ақ қайың иіліп тұр.

Жанарынан жапырақ-жас құйылып тұр...

Уақыт үні миды ұрған жаңғырықтай,

Өзге түгіл, өзімді қалдым ұқпай.

Қабылдайтын болыппын салқын, бәрін

Келіп кету, өмірге заңдылықтай...

Тағдырына таудан көмек сұрамай,

Бұлт қойнына енгендей бір жылап ай.

«Маза бер» – деп түрегеліп кетердей,

«Мыңмен жалғыз алысып» – өткен ұлы Абай.

Шыр-шыр етіп торғай ұшып қонады,

Сияқты о да, жарық дүние қонағы.

Жер астынан күңіреніп бабалар,

«Балаларға» тіл қатқандай болады.

Ағып жатыр әр арнамен әр ағын,

Ашып-жауып толқындардың парағын.

Қарап жерге көзіменен Абайдың,

«Қарауылға» бола алмаппыз қарауыл.

Аспан құмар жаным құс, түрме тәнім,

Тәнге көнбей, биікке тіл қатамын.

Сеземін мен, еңкейіп көкжиеке,

Шыққан күннің алаулап бір батарын.

Күнім батса, боламын айға құштар,

Өзегімде өксіп бір майда ағыстар.

Дүниенің құпия болмыстары,

Бір-біріне жасайды айналыстар.

Айналғандай мен үшін жырға бақыт,

Тоқта десе тоқтайды кімге уақыт.

Кейде күліп, қуансам, толқып-тасып,

Ал, бір күні отырам мұңға батып.

Таныс күлкі, таныс күй, таныс бәрі,

Табысқаны, таныстың алыстағы.

Жол үстіне кезекпен жолаушыдай,

Келіп, кетер өмірге ауыспалы.

Жаулап алып, бар ақыл, бар сананы,

Ағыстарға арманым қарсы ағады.

Толқып аққан уақыттың мінбесінен,

«Әділет» деп аярлық жар салады.

Ойларының орманын селдіретіп,

Менменсіген талайлар келді, кетіп.

Бұл өмірге бір өзі жаралғандай,

Үстемдіктің ақ туын желбіретіп.

Сезіктеніп, сондайдан сақтанамын,

Қайшылықтың отына қақтап арын.

Тұғырда бір тұрғандай көрінеді,

Ажыратып арасын ақ, қараның.

Шабыттансам, шертемін бабаға сыр,

Су бетінде сәулелер салады асыр.

Шындық күткен түнгі әлсіз жұлдыздардай

Жаудырайды қорғансыз бала ғасыр.

Ұшсам, дейді жаным құс, түрме тәнім,

Теңіз ойға бір шығып, бір батамын.

Аспаныңа арманшыл ғашық болып,

Келер ұрпақ, мен саған тіл қатамын.

ИЕСІЗ КЕМЕ

Тұман, тұман, айналам, жаға қайда,

Көрінбейді көкжиек, шағала ай да.

Бағытынан айрылған бір кеменің,

Бүйірін түртіп, толқындар табалай ма?

Бағытшысы ауысып бір кеменің,

Толқындардай әртүрлі түрге енемін.

Айналамды алдамшы тұман басып,

Көрмегенім көп екен, білмегенім.

Е, дегенге ес-түссіз еліктедік,

Ақиқаттың ақ туын көміп көбік.

Кімнің барын, білмеппін күннің барын,

Тағдырымды тұманға сеніп беріп.

Арылармын күмәншіл ойдан қалай?

Ағыстардың жүзінен тайған арай.

Бағытынан айрылған «ұлы» кеме,

Бет аларын білмейді қайда қалай?

Таласуда, бәріне бақыт жетпей,

Бір орнында айналар, уақыт та өтпей.

Қайран кеме, қайратсыз теңселіп тұр,

Терең теңіз түбіне батып кетпей.

Иесі болған, есімдер, ұмыт болған,

Аспан тұман, күтпеймін үмітті алдан.

Көз алдыма сол кеме елестеп жүр,

Ортасында теңіздің тұрып қалған.

Ғашық едім, сапарға, сәтті өмірге,

Сырым қалды толқынның дәптерінде.

Аспан қайда, жер қайда көрінбейді,

Ақ желкені айналып ақ кебінге...

Уақыт маған осылай, сыр аңдытқан,

Жыр әнді ұқпай, өмір-ай, ұранды ұққан.

Кеме батып кетсе де, үндемейтін,

Теңіздердің тірлігін тұман жұтқан.

Бағыты жоқ, бұл сапар елге ұнамай,

Кім жылайды, тұншығып, мен жыламай.

Шағала емес, басынан қарға айналған,

Иесіз кеме қозғалар енді қалай?

Бақытымның маңдайдан желі еспейді,

Желсіз өмір, от майдан, егес дейді.

Уақыт теңіз үстінде, бағыты жоқ,

Иесіз қалған бір кеме елестейді.

Жаға қайда, құшағын жайып тұрар,
(Ой астарын біледі, байыптылар)
Жарқыраған шығады күнім қашан,

Ақ тұманды аспаннан айықтырар.

Тұман, тұман... көңілді күдік басып,

Шабыт та жоқ, шалқитын күліп, тасып.

Жансыз жартас-кеменің қос бүйірін,

Тау толқындар барады ұрып қашып!...

ҚЫСЫМ, ҚЫСЫМ, ҚЫСЫМДАР...

Ісім қанадай, білмеймін түсім қандай,

Кең дүниеде күй кешем қысылғандай.

Алқынамын, тұншығып дем ала алмай,

Буып тұрған ауаны қысым бардай.

Айналаны аптаған қысым көрем,

Жүрек көнбей, қысымға дүсірлеген.

Өмір сүріп үстінде бір кеменің,

Адамды-адам азап-ау түсінбеген.

Жан біткенге жердегі сыр алдырмай,

Құдайлығын танытып тұрар «құдай».

Қас-қағымдай өмірді көкпар етіп,

Біреу олай тартады, біреу бұлай.

Арман болған айналып тиынға жыр,

Жер мен көктің арасы құйын-дауыл.

Махаббатсыз уақытта майдандасқан,

Қысым жүріп жатқандай миымда бір...

Белшесінен байлыққа батып «пысық»,

Сайрандайды, жол тауып, бақыт құшып.

Жүрегімді барады кеудем қысып,

Кеудемді езіп барады, уақыт қысып.

Қандай күйде, білмеймін, мына ғалам,

Жауап таппай, жабықтым ғұламадан.

Шұрқ-тесік адамның ет жүрегі,

Қысымына заманның шыдамаған.

Кімдер, кімнің көз жасын өткел етер,

Уақыт солай, жылатар, өкпелетер.

Бірін-бірі сиғызбай мына өмірге,

Таласумен тіршілік өткен, өтер!

Бәрін-бәрін уақыт өтеді елеп,
(Заманды адам қолынан жетелемек)
Қысымдардан қорқамын, дүниенің –

Бір жүрегі жарылып кете ме деп...

Ісім жалған, болып жүр түсім жалған,

Кешкі күндей өртейді-ау ішімді арман.

Өлетұғын түрім бар, өмірдегі –

Құрсап тұрған қысылып қысымдардан...

Сөздер, көздер миымды құрсаулаған,
(Ақыл айтып, балам да ұрсар, маған)
Қысымынан қысымның ауырмаған,

Жер бетінен таппадым бір сау адам.

Әр кеудеде бір бас бар, жорып, сынар,
(Басыңды ұрған уақыттай көрікші бар)
Баба-жүрек қысылып, жер астынан –

Жер бетіне шыққандай, болып шынар.

«Қысылма» деп тұрғандай бабам маған,

Кең даладан кеңдікті таба алмаған.

Жер бетіне осынау сыйыса алмай –

Ығыстырып, қысады адамды адам.

Өсетін ұл, алдымен елді ұқпай ма,

Көрсетпейік күнменен ерлікті айға.

Айтшы, маған тарылған адам-әлем,

Кең даладай бір кезгі кеңдік қайда?

Азып-тозып, жол жүріп келдік қайда?...

Тас бетіне жас болып тамды сырым,

Қабылдамай келер күн қарғыс үнін.

Кім реттеп, жаны ашып, кім өлшейді,

Қайшыласқан уақыттың қан қысымын.

Көтерілген уақыттың қан қысымын?...

Арман жел, орман-шалғын иіріп қыр,

Кешкі бұлт қанатына күй іліп тұр.

Аспандай күмбірлеген домбырадан

Жатқандай жер кеудеме құйылып сыр.

Тербеліп, мүмкін емес, тербелмеуім,

Шапақтан күміс толқын өрген көңіл.

Тамшыдай сорғалаған үн арқылы,

Зердеңнен мүсін соғар зергер ме едің?

Кеудеңде шабыт құсы тұншығады,

Ғашық қып көкжиектің күн шуағы.

Шебердей қыз суретін қашап соққан

Қос ішектен түрлі саз, үн шығады.

Билеп ап тұла бойды, еркелік бір,

Алқызыл күн шапағы зер төгіп тұр.

Қия алмай сағынышын кешкі күннің,

Бұлттардың іші алаулап өртеніп тұр.

Саусағың қос ішекке соғылып бір,

Күй теңіз күміс үннен өріліп тұр.

Көзіме көп суретті әкелгендей

Алтын күн шапағына шомылып қыр.

Жігітім, сиқырлы еді күйің қандай,

Қимас күн хош-хош айтып қиылғандай.

Қолыңның тамырынан тамыр тартып,

Нұр жаңбыр жүрегіме құйылғандай.

Қандай сыр шерттің маған түсінбедім,

Таниды сұлулықтың құсын көңіл.

Күй өріп батар күннің шапағымен

Шапақпен бір мүсінді мүсіндедің.

Домбыра бір мен үшін кеудең мынау,

Кеудеңмен жан-жүректі тербедің-ау.

Арман ой қиялыңмен қашап тұрып,

Соғасың үннен мүсін зергерім-ау.

Жұлдыздай жанарымнан жанады үміт,

Саусағың жан-сезімді қағады іліп.

Дәрменсіз тұтқын болып күй кешемін,

Шертсең сен, дала күйін балаң жігіт.

Күй емес, арамызды бөледі уақыт,

Кешікті уақыт күтіп, неге бақыт?

Шапағын шашыратып күнім батса,

Енді-енді сенің таңың келеді атып.

Біткендей бойыма бір басқа шабыт,

Шабытты шамырқандым тасқа шағып.

Шапақты батқан күннің бояуымен

Кеттің-ау жас дәуренді еске салып.

Жүргенде әсемдікке шөлдеуменен,

Бір сурет көргендеймін ел көрмеген.

Өмірді үн-дыбыспен мүсіндеген

Өзіңді ұқсатамын зергерге мен.

КЕРЕҢДІК

Естуімше ел оны «есті» дейді,

Ескермеген, есірік, еш дүлейді.

Сыбырлағын, мейлің сен, айқайлағын,

Құлағы оның ештеңе естімейді...

Еріккеннің көнбейтін ермегіне,

Еш алаңсыз отыр ол, төрде, міне.

Өзгеге ұқсап, сенбейді ол естігенге,

Сенеді тек, көзімен көргеніне...

Топырақтан көреді тал өскенін,

Тал басынан естімей ән ескенін.

Сөзбен жүрген осынау дүниеге,

Көзіменен қарайды нәрестенің.

Күн ағысын қабылдап сыртыменен,

Көңілімен, көзіне мұң түнеген.

Бұлт пен бұлттың көрсе де соғысқанын,

Аспан даусын естімес күркіреген...

Ізсіз-түзсіз барады жылжып ағын,

Сол ағыспен келеді бір жылағың.

«Өлтіремін» – десең де ол естімейді,

Естімейді Күләштай бұбұл әнін.

Дыбыстардың еткен соң құрбан бәрін,

Ақтарылып айта алар кімге арманын?

Әлемдегі естуден тұратұғын,

Ғажайыптан сезбейді құр қалғанын.

Кереңдіктен жоқ шығар ешкім өлген,

Көрместер бар, түйені ешкі көрген.

Көзі тұрып, қорлық жоқ көрмегеннен,

Ести тұрып, қорлық жоқ естімеуден...

Үн теңізден үстімді тасқын көміп,

Көп қызықтан бұл күнде қаштым, жеріп.

Естімейтін мен керең дүниенің –

Айқайлаймын, құлағын ашқым келіп!..

Ұмытпайды уақыт, ештеңені,

Есімізде, ақынның есті өлеңі.

Сирек соғар жыл құсы бақыт деген,

Біреуге ерте, біреуге кеш келеді.

Даңқ, дақпырт жаулаған бар санасын,

Танытуға өзіңді жар саласың.

Тағдыр сенен нені алып, не берсе де,

Қарсылықсыз бәрін де қарсы аласың.

Қуанасың, күрсініп, ән саласың,

Байыптайсың, тамшымен, тамшы арасын.

Сырт айналып кетесің бәрінен де

Аңсауменен күтуден шаршағасың.

Төзіміңді уақыттар сынайды анық,

Таусыласың, бір жазып, мың ойланып.

Керек болмай қусаң да, кетпес сенен –

Бақыт құсы басыңнан шыр айналып.

Түске еніп арманың өңіңдегі,

Орындалар мақсатың өмірдегі.

Сирек соғар көңілдің әлдиіндей

Аймалайды көктемнің қоңыр желі.

Біреу өзін тау санап сестенеді,

Біреулерді біреулер ес көреді.

Ертелі-кеш түбінде есіне алар,

Ұмытпайды уақыт ештеңені.

БІР ЖАС ӘЙЕЛГЕ...

Өлуге тумай жатып кім асығар,

Күн шығар, мезгілімен гүл ашылар.

Өтінем, жауап берші, ей, жас әйел,

Тумаған сәбидің не кінәсі бар?

Сені де жүкті болып туған анаң,

Тұрмыстың тауқыметін тыңдамаған.

Ал, сен ғой, бүршіктеген бір өмірдің,

Дауысын естімедің іңгәлаған...

Анаңның кешпедің бір толғағын да,

Жатпады тірлік тулап оң жағыңда.

Жем тасып асыраған балапанын,

Япыр ау, торғай құрлы болмадың ба?

Анаға тірілік түгіл тас иетін,
(Бұл ісің болар мәңгі қасіретің)
Бойыңнан сол арқылы кеткен шығар,

Жойылып анаға тән қасиетің...

Қарашы, жұлдыз туар ақ аспанда,

Жарығын төгер, көзін жаңа ашқанға.

Бүршіктеп, жапырақ жайып, адам түгіл,

Туады көктем сайын ағаштар да...

* * *
Ас беріп жатыр,
«аруақ» үшін елімде,

Айып етпе, келіп тұр аз сөз көңілге.

Аға, маған алқа бермей, қамшы бер,

Қамшы ұстайтын ұлым бар еді, менің де.

Жыр жазу үшін, тілейді деп ақын күй,

Ақбоз ат сыйлап, салып та берме шатырлы үй.

Ырым болсын, Ескелді бидің тойынан,

Қамшы ұстап балам, болар ма екен батыр, би.

Көңілімнің жыртығын жырмен бүтіндеп,

Бұл күнді жүрмін көргеніме де «шүкір» - деп.

Жүрегіменен үндесіп әрбір қазақтың,

Жер - әлемнің жүрегі соғар лүпілдеп.

Оралған ұлы бабасын балам танысын,

Ежелгі жаумен егескен тұнық, таңы үшін.

Аға, маған алқаны бермей, қамшы бер,

Уақытқа мінсін, қамшылап ұлым намысын.

Намысын өрім найзағай қамшы жанысын.

ТУҒАН ЕЛІМ

Тауыса алмадым, сағат дауысын санап түк,

Уақытты өткен санап жату ағаттық.

Мен өзіңе сапар шектім, туған жер,

Жүрегіме сағынышымды қанат ғып.

Жалықтым ғой, қиялдаудан, қалғудан,

Кеше ғана бала қыз ем, балдырған.

Толқып келдім шыға ма деп жамырап,

Ақсуымның толқындары алдымнан.

Жыр әкелдім, десең маған «не әкелдің?»,

(Ізін жуып із салмаған қатемнің).

Кеше ғана топырағыңды суарған,

Маңдай тері шешем менен әкемнің.

Өміріммен өлмес өмір әкелдім,
(Саудагері емеспін мен шет елдің)
Туған ыстық топырағын бүркенген,

Бір тамшыдай қанымын ғой әкемнің.

Қабағымды кім бақпайды, кім бағып,

Табыстырар болсын дәйім күн жарық?

О, жер ана! Кешір мені кешіксем,

Сенде туып, өскеніме бұлданып.

О, туған жер!

келдім саған төркіндеп,

Кешегі қыз, күлме, «қандай «кемпір?» – деп.

Асыққанда аңсаушы едім, Ақсуым,

Көпіріңнен өтуді бір селкілдек.

Жылдар бойы төзімімді егеген,

Қорытылған жасты көзден төгер ем.

Туған жерге оралғанда Сара әпкем,

Туған жерге оралмаймын неге, мен?

Арман-ойсыз өткен емес бұл күнім,

Сағыныштың самалы боп есті үнің.

Жұлдызды іліп, жапырағына жиналған,

Сырын шертсін қос ағашқа қос гүлің.

Күндіз ойдан, түнде шықпай түсімнен,

Сағыныштың жасын жүрдім ішумен.

«Ақын Сара туған жерде» туғам деп,

Мақтанатын сияқтымын ішімнен.

Өзіңдегі, көзіңдегі көктемді,

Келдім іздеп, көрмегелі көп болды.

Көкірегіне тұнған сырды шертуге,

«Қосағашқа» қос қарлығаш кеп қонды...

Дастарқандай, жазық далам, жұмбақ қыр,

Анашымдай, маған қолын бұлғап тұр.

Таңғы нұрдай сорғалаған үнінен,

Сусыныңды қандыр елім, тыңдап бір.

Қол-аяғы босап тағдыр-тұзақтан,

Ай-жұлдызды тербейді Ақсу ұзақ таң.

Ақшы асығып, шүйіншілеп толқындар,

Тауып бүгін қос қызыңды ұзатқан.

О, жер ана! Қызың емен, мен өгей,

Сезімімді сыр ғып шерттім телегей.

Қонған өлең қарлығашың ақ бауыр,

Қолдан енді, алма ұшырып, елемей.

Туған елім, сәбиіңе бол құндақ,

Мұң шағамын, толқыныңа солқылдап.

Тыңда, тағы Сара үніне үн қосқан,

Өз даусымды үлгермесем мен тыңдап.

Аңдыған көз, санаспай ортаменен,

(Көңілді шу, думанды ортаға енем).

Бір басымды бақылап бағынта алмай,

Өзге емес, “өзімнен” қорқа берем.

Қорқыныштан қорқып бұл айнымадым,

Ұстағандай болмайын ай құлағын .

Қадамыма әр алған қарап тұрған,

Қабағынан “халқымның” қаймығамын.

Кей кеудеге нұр төксе күлкім, ай-күн,

Шындық-сәби үшін тек шырқыраймын.

Тұрған бәрін көрінбей таразылап,

Қабағынан қорқамын “бір құдайдың”.

Бірге алғандай менімен жер тынысын,

Жуар, өткен іздерді толқын ішім.

Менің адам болуым екіталай,

Бойдағы бұл, болмаса үш қорқынышым.

Көзіңде сенің түн қалғып,

Адасып үнсіз қармандым.

Жүрекке жүктеп жылдар жүк,

“Күн бар”– деп алда алдандым.

Жастықпен қызыл-жасылды,

Шығады ақын- бақсы елден.

Құлаған таудан басымды,

Бас демес, адам ақша емген.

Мақтанар қарап тауға шың,

Табиғат заңы ол енді.

Ауырар, аяп сау басым,

Саудаға түскен өлеңді.

Жем болды қанша жауға жер,

Біледі оны әр қандас.

Сезімді ешбір саудагер,

Таразы таспен тарта алмас.

Тынықтым шертпе күйге кеп,

Меңзеген ойға мезгілім.

Дүниеден өтер, “дүние” деп,

Пенделер сезбей сөз құнын.

Маңдайы тасқа тимеген,

Жандай, бір тағдыр көп кешем.

“Дүние - боқты” илеген

Қоңызға ұқсап кетпесем...

Қанатты күннен күй ұғам,

Ұшқандай заңғар көкке мен.

Кеудеңнен сүттей ұйыған,

Жұлдызым өріп, көктеген...

Ұйыған иман өңіңнен,

Елестер таңдай бір шынар.

Өмірді мынау өлімнен,

Сұлулық сақтап тұр шығар...

Алға қарай асығып сұңқар уақыт,

Жыр саулатып барады, шырқауға тік.

Алтын шұғыла таратып қанаттары,

Жерді туып келеді күн толғатып.

Тоқтамайды мінезді тарпаң уақыт,
Алақанға барады арқан батып
Айдарынан шашақты, шашу шашып,

Күнді туып келеді Жер толғатып.

Күн келеді, дүниеге жарық алып,

Бұлттың ішін күшпенен жарып ағып.

Өсіп-толып, қартайып, шаршап, талып,

Көкжиекке құлайды тағы барып.

Күн келеді дүниеге жарық алып...

ҚАНАТСЫЗ ҚАЛСАМ...

Таулардан құлағанда ағарып таң,

Күйімді қабағымнан қарап ұққан.

Қайда жүр, бала кезгі құбыларым,

Арқалап өткізетін мені арықтан.

Есімде, құлама жар, қоңыр ауылым,

Ауылдан арман алдым, өмір алдым.

Жүрегім, лүпілдейтін асыққандай,

Қосылып дауысына қоңыраудың.

Ұйқымнан оятатын анашым кеп,
(Сабақтан, тезірек тұр, қаласың деп)
Жастық шақ, бала құбым қайда кетті,

Жанымда жүретұғын жанашыр боп...

Тамсанып тыңдайтұғын бұбұл әнін,

Бөліп ап кетті-ау бәрін тірлік, ағын.

Жүре алмай қалғанымда, үйге мені –

Көтеріп әкелетін құрбыларым.

Арасы екі ауылдың белгілі еді,

Тағдырың «белгісізге» көндіреді.

Өмірдің өзенінен, құрбылар жоқ,

Көтеріп өткізетін енді мені.

Тұрғандай, бір биіктен анам қарап,

Уақыт жалынымды алар тонап.

Өмірдің аласапыран дариясынан

Барады енді мені жер арқалап.

Барды енді мені ел арқалап.

Өмірде бір қойып, өсек күңкілді,

Адамды адам танитұғын күн туды.

Ата-ананы таңдай алмайтындай,

Тағдырымнан бөле алмаймын ұлтымды.

Қозы емеспін, көнетұғын көгенге,

Теппе, таптап, «тегі жуас» - дегенге.

Біл, қазақтың табиғатын алдымен,

Мені зерттеп, білем десең, егерде...

* * *
Қала шуақ аңсайды, дала шуақ,
(Жер анаға кімдердің жаны ашымақ)
Саусақтарын созады жапырақ сәби,

Жарық сұрап, су сұрап, ауа сұрап.

Саған, маған бәріне керек шуақ,

Қасіретке қалай тұр, терек шыдап?

Алақанын жайып мың-миллион жапырақ,

Әйнегімді шертеді қорек сұрап?

Әйнегімді шертеді көмек сұрап...

Сыртта жаңбыр, іште мұң,

Әйнекті ұрып шертеді.

Шөлдеп, кеуіп ішкенім,

Өзегімді өртеді.

Сыртта жаңбыр әуені,

Әуеніме қосылар.

Көздерімде әдемі,

Аспанның көз жасы бар.

Өзі ауыртып, өзі емдер,

Жаңбыр дәмі сор татып.

Өріп жатыр өзендер,

Бұрымдарын тарқатып.

Түрлі ой келіп басыма,

Іштегіні қозғасын.

Аспанның көз жасына ,

Қосылғандай көз жасым.

Өзге қиял, өзге үміт,

Түнереді ғұмыр шың.

Шөлдеген жер көз жұмып,

Көздің жасын сімірсін.

Кірпігіме мұңды іліп,

Жаңбыр жанды жуды бір.

Шығады екен шыңғырып,

Улы ойдан улы жыр...

Қайда, көзін ашқан гүл,

Қай жаққа енді асығам?

Бар ауыруын аспанның,

Жаңбыр жерге тасыған.

Уақытқа артып бар жүгін,

Құтылады, кім қашып.

Аспанға жер ауруын,

Ұшады екен бу тасып.

Бір жылаймын, бір күліп,

Улы жаңбыр, улы жыр.

Көкірегімнен сілкініп,

Оянардай бір дүбір.

Ауырмайтын жерім жоқ менің бүгін,

Жайнап тұрып солғандай көңіл гүлім.

Жаяу шамдай, бір өшіп, бір жанамын,

Өшірер ме жел үрлеп, өмір күнін.

Өмірімнің бақытты санап таңын,

Жапырақтай желге ұшты қанатты әнім.

Елегізем, бір жақсы хабар күтіп,

Қалғандай-ақ санаулы сағаттарым.

Көңіліме ашық күн көктем керек,

Көктем мені лебімен өткен демеп.

Улап жатыр жанымды неше түрлі,

Жер бетінен ызыңдап жеткен дерек.

Көңілдегі ғашықпын көктемге бар,

Көктем күйі, арманға өткел болар.

Ұйықтатпайды миымды уақыттың-

Қойнауынан қаралы жеткен хабар.

Ізім түскен қол бұлғап белестен күн,

Нені ескермей, білмеймін нені ескердім.

Өмір сүріп көз ілем арасында

Таныс қиял, тағдырлы елестердің.

Сезгенімді, көз көріп, өлең еттім,

Уақыт берді жер атты кемеге екпін.

Шулы орман, улы ауа, улы гүлден –

Нәр алып, ұшып-қонған көбелекпін...

* * *
Қоғадай жүрген иіліп,
Шалқайып қапты бір кісім,
Жолдарым жатыр түйіліп,

Қомданып, ұшпай жыр құсым.

Кешегі досым қас болған,

Кетуімді аңдыр сәл тайып.

Иемін қайтіп аспаннан,

Айымды туған шалқайып.

Сусыған кездер кездеме,

Жыртылды шулап кең көше.

Иілген кеуде өзгеге,

Шалқайып қалар мен десе.

Аспанға сіңіп даусым бар,

Отымды көржер ұрлаған.

Иілгенімді қалап тау шыңдар,

Шалқайып қарап тұр маған.

Айдыннан аққуды үркітіп,

Шығармай еркін үнімді.

Шалқайған дүние тұр күтіп,

Шалқайып шығар Күнімді...

Уақыт деген қалып қалмай дүлділден,

Жүрегімнен жүрек соғып күн күлген.

Құлап қалсаң,

тоқтап тұра беретін,

Өмір жуас жабы емесін білдім, мен.

Кімді сүйдім, болды соның көбі ұмыт,

Жердің шеті қалғандай ма көрініп.

Шыңға шықпай,

қайтты өзіме дауысым,

Жартастағы тасқа барып соғылып.

Жер мазасыз,

қайда барып тынығам,

Суығандай бойымдағы жылы қан.

Бауырымдағы бөлтірікті қия алмай,

Қасқырдаймын тауға қарап ұлыған...

Уақытпен өлшенеді бар әнім,

Өз толқынын туғызады әр ағын.

Көк аспанға жету үшін дауысым,

Мен тереңге тамыр тартып барамын.

* * *
Мен адамзат пендесінен түңілдім,
(Жан айнасы, жанарына үңілдім)
Қарасынан жылу таппай, сәулесіз –

Қап-қараңғы бір бұрышқа тығылдым.

Ұмыттым мен, аспан барын, тау барын,

Тауға барып, келсе де бір аунағым.

Бұғып, сырттан үнсіз оғын атқылар,

Көздеріме көрінбейтін жауларым.

Ой домбыра, қос ішегін бос бұрап,

“Алаштардан” ала алмадым дос құрап.

Тырсылдайды, от жаңбырдың астында,

Жанарымнан жас емес бір тас құлап.

Қорқыныштан тілім қалды байланып,

Пендедегі қандай жаман, майдалық.

Теңселемін, от жаңбырдың астында,

Төрткүл дүние, төрт бұрышқа айналып.

* * *
Соңғы түйір,
түбін қағып қалтаның,

Табу үшін таңғы ас, тәңір талқанын.

Медалі бар қайырсұрап отыр қарт,

Жерге төсеп басындағы қалпағын.

Соғысты да, көрген талай індетті,

Кімдер келіп, бұл көшеден кім кетті?

Қайыр жасап адамзатқа бір кезде,

Қайыр сұрап қаларын ол білмепті.

Өтеді жұрт жанарларын “теңге” еткен,

Іздегенін таппай мынауі жер-көктен.

Жұлдызшаны кеудесіне таққандай,

Үздік шығып қайыршылық еңбектен.

Аққан қан мен төгілген тер ақталмай,

Қабағы бар, жұрт қабағын баққандай.

Кеше ғана көкірегімен көк тіреп,

Енді бүгін жерде басы жатқандай.

Қарт көзінен бара жатыр батып күн,

Еміс-еміс елес беріп бақыт мұң.

Адам басы доптай болып домалап,

Табанында тапталғандай уақыттың.

Нан болмаса...

керегі не алқаның,
(Қара бақыр салмай өтті қалта мың)
Бара жаттым, кигендей боп басыма,

Аяқ асты жатқан қарттың қалпағын...

Көкті де емдім, көзіммен тасты да емдім,

Тамшысындай көз жасым, ащы көлдің.

Оқ-дәрімен уланған жер анадай,
Күйін кешем, дәрменсіз “маскүнемнің”,
Мен айтпасам, жер мұңын кім айтады,

Күн айтады, көлеңке мұңайтады.

Өз ұрпағы денесін жер ананың,

Сүйегімен өлгеннің тыңайтады.

Бір кездегі төрімді босаға ғып,

Тас атады, дұшпаным тасаланып.

Құдайсыздар, табынып сыйынады,

Қолдан құдай уақытша жасап алып.

Бұл біреуге, демейді обал, анық,

Жан-жүрегің қансырар, жарланып.

Өрт қояды, басыма, тұлабойға,

Нәрім менен барымды тонап алып.

Әлде кәрі, білмеймін, әлде жаспын,
Алданғанды, тағы да алдамаспын,
Ойлануға, шамам жоқ шайқаламын,

Аспанда мас, жерде мас, менде маспын...

Таңды күтіп, о, қанша таудан астым,

Біле алмадым, әлде сау, әлде маспын?

Өмір гүлін өсіріп, адамзаттың

Кудесінен келеді арман ашқым.

ҚАЙДА СОЛ, КӨКТЕМ ГҮЛІ?

Елеске елегізіп, елең еттім,

Мен саған өмір жайлы не демекпін?

Қайда сол?

көктем гүлі, өткен күнім,

Қағылған қанатындай көбелектің?

Жылжуда қанатымды жылдар бағып,

Отымды өшірмедім жырдан жағып.

Беймәлім мен іздеген бақыт па едің,

Тамшыдай тереземді тұрған қағып?

Күз келді... құсым қайтып, көктем еді,

Көктемгі ойлай берем көк төбені.

Айналып сағыныштың сағымына,

Арманым адастырып кетпе, мені.

Өмірім, таудан аққан өзендерім,

Қадірін қолда барда, сезем, ненің?

Біртіндеп оралатын төрт мезгілдей,

Келеді кезегімен кезеңдерім.

Өзіңмен қол ұстасып, сыр білісіп,

Жүргенім, кеше еді ғой, гүлді құшып.

Жастық шақ, жарық дүние, қас-қағымдай,

Кете ме, көздерімнен бұл-бұл ұшып?

Жүргенмін, бірге өзіңмен көріп көкті,

Гүлдерін жел ұшырып, өрік төкті.

Махаббат сырғып, суысп алақаннан –

Сәуірдің қарындай боп еріп кетті...

Білем, сенің алыста ғой арманың,

Жетпес көңіл сарайыңа зарлы әнім.

Жүзтанысты жол үстіне қалдырып –

Ұмыта бер, ұмытшағым бәр-бәрін.

Жанарыңнан жамыраған сан шуақ,

Сезімімді шымшыласын, қамшылап.

Сағыныштың сары гүлін суғарсын,

Ғасыр жасы жүрегіңнен тамшылап...

Өткелдегі күйін кешіп ғаріптің,

Көптен бері көрмей сені зарықтым.

Ойда жоқта бір мен үшін жарқ еткен,

Жанарыңмен бірге кетер жарық күн.

Өзегімді тырналайды жел ұлып,

Өртенемін елесіңнен жеңіліп.

“Өтпелі өмір” көрген түстей бұлыңғыр –

Бұлдырасам, көз алдыңнан мені ұмыт.

Бірақ, бірақ бола алмайсың сен ұмыт...

Жақсылықты, жаман-ау, күту, арып,

Жан-жүйкеңді уақыт түтіп, анық.

Менің көзім түк көрмес, жер секілді,

Бәрін-бәрін жатса да жұтып алып.

Жатса, жерде табысып бақыт, көктем,

(Бақытымды жүр “біреу” атып көктен).

Менің басым бас емес тас секілді,

Дәуір тепкен, тасқынды уақыт тепкен...

БИШІ АТҚА
Құлағыңды көтересің қас-қағып,
Қос жұлдыздың тамшылары тасқа ағып
Жыландай жүз иірілген бишіктен,

Биші болған жануар-ай, жасқанып...

Тағдырыңа тағар сенің кім айып,

Тұлпар едің, жабы бопсың мұңайып.

Айналасың белгілі бір алаңды,

Киелім-ай, кең далаға лайық.

Көрер көзге, қарының тоқ, қайғың жоқ,

Айналумен, өтіп жатыр ай-күн көп.

Қимыл сайын сый дәметіп, иеңнен,

Аузыңды ашып қант сұрайсың маймыл боп.

Тіл алғышсың... өз тегіңді біле алмай,

Жер тарписың, бір орныңда тұра алмай.

Билемесең, асып құлақ, басыңнан,

Дойыр бишік ысқырады жыландай.

Өз иеңнен басқа саған жоқ “тәңір”,

Күнің үшін күйердейсің отқа бір.

Жанарыңнан жалтылдайды жас болып,

Билеп өтіп бара жатқан тәтті өмір.

Шаншылып бір еңбектейсің кеудеңмен,

Тамашада қол соғады ел, жел берген.

Сені көріп, түсті есіме тағдырым,

Шықпай жүрген, шекарадан, шеңберден.

Тор ішінде, торығасың ай бағып,

Жон теріңнен “жолы болғыш” пайда алып.

Өзімізге өз даламыз бұйырмай,

Алаңды бір өтеміз бе, айналып?

Берген дәмі, сіңер емес бойға түк,

Көкірегіме барады улы ой батып.

Біреу бізді ұшыменен бишіктің,

Өмір бойы өтер ме екн ойнатып?...

20/XII.1986.

ҚАЙТА ОРАЛҒАН ҚАЗАН

Алыс-жақын , аңдап, бағып аңысын,

Ата жауға қолдан бермей намысын.

Әке менің түзде жортып, түн қатқан,

Қара бала, қара қазан қамы үшін.

Кең даласы, кен-дариясы тасыған,

Аспанынан сорғалаған асыл ән.

Қасіретті қандай тағдыр өтпеді,

Қазаны жоқ қазағымның басынан?

Жерге көмген кіндіктерін кек кескен,

Өтті өмірі қан менен тер, от кешкен.

Алдында әппақ наны тұрып аш қалды-ау,

Өз қолы өз аузына жетпестен.

Қазаны жоқ далам тауып ажалын,

Құлағыма жетті менің азалы үн.

Қайран бабам, қаза бопты-ау қападан,

Батыстың дәу толтыра аламай қазанын.

Ата мұра алдырып құт қазанын,

Қалай ғұмыр кешті момын қазағым?.

Өшіп қалған отын жағып бабамның,

Сағыныштың маздатып тұр мазарын.

Талас тартыс, әлі талай болар сын,

Жеңісімді құттықтап дос қол алсын.

Қазанымен қазағымның басына

Қашып кеткен құт-береке оралсын.

Ұшқан құсым, қайта айналып соғады,

Жасыл айдын, жағасына қоғалы.

Жаратушым несібемнен кенде етпес,

Болсын таңғы қазан аузы жоғары.

Өзгермейтін, өтсе де не замандар,

Жиылмайтын дастарқанды далам бар.

Ашық жатқан асын ішіп болған соң,

Қазанымды сұрамаңдар адамдар.

Шежіре – жер,

тартып жатыр аза-мұң,

Көзі көріп тозағы мен азабын.

Қандай қиын кезеңде де қазағым,

Жоғалтпаған, домбырасын, қазанын...

Санамаймын жүрегімнің соққанын,

Шамалаймын, тіршіліктің жоқ, барын.

Қыранға ұя көргем шыңның басынан,

Қыбырлаған құмырсқалар соқпағын.

Ұшқанды жүр біреу бақыт, сор балап,

Қия-шыңнан қыран құсым сорғалап.

Таутекелер түсіп мерген көзіне,

Құмырсқалар қыбырлайды жорғалап.

Бақыт – байлық, керегі жоқ маған көп,

Қара жерге, ой салғандай сонау көк.

Қарап, ұқтым құмырсқа мен қыранға,

Даңқтың да жолы осындай болар деп...

ОЙ ТАМШЫЛАРЫ

Жер таппай, қысыламын кең даладан,

Кешеден бүгінгіге кім, келген аман.

Қасқырдан, жортқан жыртқыш аңнан емес,

Адамнан қорқатұғын болды-ау адам..

Тіршілікте тілек көп, өтініш көп,

Өтінбеші, «өмірдің отын іш» деп.

Бүгінгі сәтті, тәтті сезімдерім,

Өртейді ертең өзекті өкініш боп...

Айттың неге өмірді жапырақ деп,

Жапыраққа оқ атқан ақымақ көп.

Аспанға ұшып кетет те, менің жаным,

Тәнім жерге қосылар топырақ боп...

Толқып жүрсем, толқынды сүйдім бе деп,

Ағып келіп, тірелдім ирімге көп.

Өз жерімді өзіме қабір етіп –

Қабірімнің үстінде «ол» би билемек...

Ел едік қой, еш алаңсыз жатқан жай,

Айтар болсам, «айыбымнан» ақталмай.

Өтті уақыт, зұлымдығы басымдау,

Тыныш, «момын», қойға қасқыр – шапқандай...

* * *
Біреуге болса жан қайғы,
біреуге болар мал қайғы,
Мың құбылған түлкі өмір,

көзді тартып алдайды.

Қайыспайтын қайратты,
ары биік байрақты,
Ерлері бар елімнің,

етекте басы қалмайды!...

Қайтіп айтам, ойымды, сезімімді,

Өзім тыңдай алмасам, өз үнімді.

Қара жерді құламай басып келем,

Үмітіме сүйеу ғып төзімімді.

Айбынды ақын емеспін, сөзі құнды,

Сөзі құнсыз ақынның көзі мұңды.

Орынына асылдың бағалаған,

Сиқыршының алдайды жезі кімді?

Несін айтам, өмірден өткен, өтті,

Қуандырды, өкінтті, өкпелетті.

Кең дүние біреуді қысып мәңгі,

Ал, біреудің көңілін көктем етті.

Өмір базар, өтуде ала-құла,

Сатып алсаң, суды да, ауаны да.

Қарайтұғын қарашы тірі жан жоқ,

Жаутаңдаған баланың жанарына.

Ашылмаған ананың қабағына...

КӨПІР

Ескі көпір, жағалауды жалғаған,

Сықыр-сықыр, ойбай салып, зарлаған.

Өтіп кетіп барады өмір үстінде,

Таңба болып, кімнің ізі қалмаған.

Жарық сыйлап, алыс пенен жақынға,

Ақ таңдардан арман дәмін татуға.

Өткен шығар жағадан бір жағаға,

Көріп судан өз суретін ақын да.

Көпір тарих, айналардай аңызға,

Дүниені сиғызып бір қауызға.

Қара түнде қанжар тығып жеңіне,

Үстіменен өткен шығар жауыз да.

Өмір жатыр, бір өмірді мүсіндеп,

Тірлік сырын мән беріп кім түсінбек?

Бұл көпірден өткен шығар ғашықтар,

Қос жүрегі шапқан аттай дүсірлеп.

Уақыт жүйрік, бір орнында тұра ма,
(Ай кешігіп, жүзін суға жуа ма?)
Көпір жатыр, өткен менен кеткенге,

Көзі тірі айналып бір куәға.

Ескі көпір, кімге айтады зар-мұңын,

Зар-мұңымен келіп, кетер әр буын.

Естіп жатыр, шуылдаған керуенді,

Көш құраған толқындардың тағдырын.

Пернелері тұрғаннан соң, сөгілмей,

Жолаушылар өтер, кейін шегінбей.

Басқан кезде, зыңылдайды, құлағың

Қатты тартқан домбыраның ішегіндей.

Сезімдерді сезімімнің оты үрлер,

Алмағайып, өтті бастан не күндер.

Тартылыстай көрінбейтін көздерге,

Болады екен өмірде көп көпірлер...

Қатыгездік, қайдан келді мұншалық,

Тобыр толқын сусып ағар, құмша ағып.

Уақыт – көпір, табандардың астында,

Аттан салып жылайтындай мұң шағып.

Жер бетіне ізіменен әр түннің,

Көпір тартар сәулесімен алтын күн.

Ортасынан хақ бөлініп кетердей –

Ескі көпір, жүйкесіндей халқымның!...

Жарық дүние-ай!

Кешір мені, қадіріңді білмесем,

Өмір бердің, тірлік бердің гүлге сен.

Аспандағы күнім болып алдымнан,

Бір ашылған есігімді ілме сен.

Өзіңнің арқаң, үзілмес үміт, тірлігім,

Аманат етем, ақ таңға арман жыр гүлін.

Өмір көтерген осынау ұлы жер ана,

Қараторғайдың ұясына ұқсап тұр бүгін...

Қабылдап қатал уақыттың небір сынағын,

Жарық дүние өшірмей жағып шырағын.

Көк жүзінде келе жатыр күн көктеп,

Мейірім күткен жеріме төгіп шуағын.

Шайқай ма, деп, түн тыныштығын ұйыған,

Сескенем түрлі зұлымдықтардан зымиян.

Өмір бәйтерек, бұтағында тұрған жер атты –

Кетпесе екен өртеніп менің ұлы ұям.

ТАҢҒЫ КҮН

Айтар едім айқайлап тыңдаса мен,

Бүгін туған баламен құрдас әлем.

Таңғы аспаннан жарқырап күліп шыққан,

Алдыменен берейін күнге сәлем.

Бесік болып тербесін, тербесе әлем,

Өмірімді емдесін емдесе өлең.

Көкірегі кең болған бір ел анасы

Екінші рет берейін жерге сәлем.

Жерім менің жастығым, көп аңсаған,

Жер көнермес, көнерер көнерсе адам.

Арманыма асығып әр таң сайын,

Жолдаймын мен, туған ел, сәлем саған.

Таңғы күнге жүзімді жиі өптіріп,
Сезімімді тіліме тиек қылып,
Көктесем ғой шынардай, асқар шыңның

Көкірегіне басымды сүйеп тұрып.

Тіршіліктің таратып ән-күйлерін,

Кеш батқанда жұлдыздай қалғиды елім.

Таңғы күнмен әлемді сәби етіп,

Анасындай келеді әлдилегім.

Көкірегімде туласын, туласа өлең,

Жұлдыздармен болады сырлас әлем.

Аман-есен қуанып көргеніме,

Беру үшін асығып күнге сәлем!..

КЕЗЕК

Нені алсаң да, алу керек кезекпен,

Кезек күтпес, уақыт қандай тез өткен?

Енді біреу жолын тауып кезексіз,

Алып жатыр, сөзі өткен, өзі өктем.

Кезек керек, кезек керек қайда да,

Қатарға кеп кезегің күт жай ғана.

Әділетпен кезек күтсең жетесің,

Үй тұрмақ сен, аспандағы айға да.

Қайда барсаң, безектейтін «кезек» - деп,

Кезексіз-ақ алып кетер өзі ептеп.

Өкініштен өртенеді өзегің.

Бос қайтқанға, бар жігерің тезек боп.

Ешкім сенің жайыңды жоқ сөз еткен,

Кімді жеңем, ашуымды кезеп мен.

Өзге түгіл өлім менен өмірге,

Келіп жатыр, кетіп жатыр кезекпен...

Алып жатыр кімдер қалай, сеземін,

Өмір солай болғаннан соң төземін.

Аспандағы қол созамын жұлдызға,

Түбінде бір келеді-ау деп кезегім.

Кезек күтіп келеді екен әр маусым,

Кезек күтіп шегеді екен арман-шың.

Кезегіңді алып кетсе әлдекім,

Ашынғаннан шығады екен жан дауысың.

Кезек күтіп сарқылады бар күшің,

Кезек ұрлар өміріңнің жартысын.

Көрем десең кезекке тұр, кезекке,

Әділет пен жалғандықтың тартысын.

Соның бәрін сеземін, мен сеземін,

Көңілімнің табар жылы сөз емін.

Ғашық болып бір ғасырға бір ғасыр,

Береді екен есік ашып кезегін.

Әртүрлі ойлар келеді екен көңілге,

Әділетті көре алмай бір өңімде.

Не айтарымды білмей тұрам,

келген бір –

Кезегімді бермей кеткен өмірге...

«КҮЛЕДІ» ДЕП...

Күледі деп, иілсін, бастар иілген,

Күледі деп, безбеймін киіз үйімнен.

Қазақ екенім, шын болса, неге ұялам,

Қазақша сөйлеп, өз шапанымды киюден.

Күледі деп, безгенмін ана тілімнен,

Күледі деп, дәстүрім, дінім бүлінген.

Бұға-бұға шаршадым, көрсін, көре алса,

Бұлт ішінен жарып шыққан күнімді ел.

«Күледі» деп басына қайдан ой келген,

Қасқырдай талап, келді ғой бізді «қой» деумен.

Қазақ болып туғаным менің шын болса,

Ана тілімде, ұялам неге, сөйлеуден?

Күлгендердің белгісіз болар мекені,

Соққан бір желдей, келеді де, кетеді.

Шапанымды, кимей, ана тілімде сөйлемей,

Бұл күнге дейін, күлкі болғаным да жетеді.

Басқа ем кеше, болдым бүгін басқа адам,

Алдым тұман, жүрейін десем жасқанам.

Қалай, қайда қозғаларын біле алмай,

Қыл үстінде теңселеді мас қоғам.

Күн көзіне көзін әлі ашпаған,

Жасқанады, жер басуға жас балам.

Келер ұрпақ... болашақтың басына

Пана болмас менің салған баспанам.

Қыл үстінде теңселеді мас қоғам.

Дос қайда, іздеп келіп хал сұраған,

Жасыса жігерімді қамшылаған.

Жаныма жұққан кірді жуып жүрмін,

Жасымен жүрегімнің тамшылаған...

Кінәмшіл болып барам, шамшыл адам,

Дос қайда, мал сұрамай, ән сұраған.

Арманның шынысына құйып іштім,

Көзімнің мөлдір жасын тамшылаған.

Жалғыз қап, ел ішінде шектім қайғы,

Жарық күн, маған енді бет бұрмайды.

Жыласа, жұбанғандай бала көңіл,

Баланың көңілінде кек тұрмайды...

Кектеніп, біреуден кім құрмет тілер,

Жек көріп, өсек отын үрлеп, күлер.

Мен жыласам, жұбатар жырым бар ғой,

Жер жыласа, көз жасын күн кептірер.

Ел жыласа, көз жасын кім кептірер?

ЖАЛҒЫЗДЫҚ ЖЫРЫ

Үміт алдап, әурелейді ой алдап,

Ой-қиялды айту қиын баяндап.

Тықылдаған жүрісінен уақыттың,

Ажалыма жақындаймын аяңдап...

Күн күлімдеп, дірілдейді ай аунап,

Айдың нұрын еметіндей ояу бақ.

Көбелектің ғұмырындай ғұмырмен,

Мәңгілікке сапар шегем, жаяулап.

Жоқ нәрсені күтеміз-ау, алдан біз,

Арман жігіт, қайда кеткен арман қыз?

Ай да жалғыз, Күн де жалғыз,

жер жалғыз,

Ешбір жанға ұқсамайтын мен жалғыз...

Жалғыздардың төгіп шашпай ырысын,

Уақыт айтсын, бұрысымен, дұрысын.

Кеудемдегі бір жүректей «жалғыздар»,

Билеп тұрар, дүниенің төрт бұрышын.

Тобырдан топ құрып, иық көтерме,

Арпалыспа, арам тер боп бекерге.

Түнгі аспанның бар жұлдызы жиналып,

Жалғыз күннің жарығына жетер ме?

Жүрген сайын арман тауы биіктеп,

Қарай берем, маңдайыма тиіп көк.

Қолымнен әл, көзімнен нұр тайғандай,

Сетінеген үміт ұшын түйіп көп...

Шексіз сапар! Қайда барып тоқтаймын,

Көп нәрсеге көңілім менің соқпай жүр.

Жаратушы жалғыз құдай жар болып,

Жер бетінің «жалғыздарын» сақтай біл...

Қуаныш та, реніш те, бәрі өтпелі, алдамшы,

Бірімізді бірімізге болар ма күн, жалғаушы.

Бүгінгіге кешегінің, ертеңгіге бүгіннің,

Жетер ме еке, жетпес пе екен,

шырқыраған жан дауысы.

Бәрі алдамшы, бір-ақ сәттік, биігім мен еңісім,

Асау көңіл, жасай алмас, тағдырменен келісім.

Алакөзбен адымымды аңдып, қарап үстімнен,

Бөтен біреу өмір сүріп келген екен мен үшін...

Бәрі алдамшы, арман түлкі,

жалған күлкі, бәрі айқын,

Алдайтыны, аңқауларды, жалмайтыны қалай, кім?

Аспанымнан көк тұмандар ашылып күн туар ма –

Мынау жарық дүниеге өз көзіммен қарайтын.

Алдамшы өмір, мен өзіңе алданумен ұрландым,

Ұрланған соң, ұмытылам қабатында жылдардың.

Әлемдегі биіктермен таласатын бой теңеп,

Шың басына алып шығар шын өмірден құр қалдым,

шырмалдым...

Адамзатпен адаммын бір туысқан,

Туысқанға болады күлкі дұшпан.

Қайран елім! Айыпсыз аққулардай,

Атылған оқ дауысынан үркіп, ұшқан...

Жүрегімнен адамсыз, от алмай жыр,

Көрінеді кең жайлау жапандай бір.

Қанатына тағы да тас тиердей,

Аққу елім келуге бата алмай жүр.

Тыныштығын тұрған соң Күн-ай бағып,

Өңі кіріп, жатыр жер шырайланып.

Қонарын, не қонбасын білмей аққу,

Айдынын жүр бір кезгі шыр айналып.

Алаулап тұр, ақ жүзін беріп таңдар,
Сағынышпен сабағын өріп талдар,
Ән-жырыңды аңсаған ата мекен,
Айдыныңа қоныңдар қорықпаңдар,

Айдыныңда ән салып, қалықтаңдар!

Бұлбұл таңның бүлкілдеп,

Үні оянып келеді.

Көкжиектің біртіндеп,

Күн оянып келеді.

Тірлік тағдыр қарысқан,

Мені сыртқа тебеді.

Қамаудағы ой, арыстан,

Міне, оянып келеді...

Жалын шашса ақырып,

Жеңіліп, не жеңеді.

Әлін білмей атылып,

«Айға шауып» өледі

Өлмесе, қалай көнеді?...

ТАҢ АЛДЫНДА

«Бәрі алдыңда» деді әжем бәрі алдымда,

Жүрек дертке, толмайды жанар мұңға.

Мен жанымды жыр жазып тазартамын,

Оқ аузында, тұрсам да дар алдында.

Әже, саған сенбей, мен кімге сенем,

Жоқшы едім ғой, үмітпен күл көсеген.

Өз дауысың оятып алмаса егер,

Қалғып-мүлгіп, меңіреу күн кешер ем.

Басым зеңіп, ауырлап, жаным налып,

Кеткен кезде айналам сағымданып.

Көкжиектен күлімдеп күнім шықты,

Көкірегіме үміттің шамын жағып.

Ақымаққа ақ әже, ақыл ұқтыр,

Жоқ нәрсеге кетпейін шатылып құр.

Көрерің көп, дегендей есік ашып,

Жұмбақ дүние қол бұлғап шақырып тұр.

Қымтанбайды гүлдерін жасырып қыр,

Гүлге аралар ұшқандай асығып бір.

«Жұлдыздардың қайсысын таңдайсың» деп,

Көк аспанның құшағы ашылып тұр.

Сәл нәрсеге шағылып, бүлінбеймін,

Қармағына қайғының ілінбеймін.

Шаласынан «наданның» түңілсем де,

Баласынан адамның түңілмеймін.

«Бәрі алдыңда» деді әжем, бәрі алдыңда,

Аян беріп, дауысы таң алдында.

Мен кетермін, жапырақтай жүрегімді,

Жыртығына тірліктің жамармын да...

Көп алдандым, сенбеске, сеніп бекер,

Қалмағандай еш қызық еліктетер.

Қайшыласқан бұл жарық дүниеге,

Жолаушы екем, мен де бір келіп кетер.

Ойларым су, су қалар, көбік кетер,

Көктем келер, маңайды көрікті етер.

Жаным ұшып шыққанда, көк аспанға

Жерге жұртым тәнімді көміп кетер...

Ояндым да, көрдім күн, ояу жерді,

Жер иесі, еске алдым аяулы елді.

«Бәрі алдыңда» деп маған таң алдында,

Ақ жаулықты ақ әжем аян берді...

Ояндым да, көрдім күн, ояу жерді.

«Жылама» - дейсің, жыламай қалай жұбанам,

Мен түгіл кейде, алады жылап күн анам.

Күлгендерге, көз жасымды көрсетпей,

Ішімнен тынып, ғасырлар бойы шыдағам.

Жылама дейсің, мен емес, жер де жылаған,

Аруана боздап, айшылық шөлге шыдаған.

Жалаңаш, жалған мынау жарық дүниеге,

Жылап келіп, жылап кетер бұл адам.

Басыма менің, бабамның бұлты айналған,
(Жылай жүріп, кім бар дейсің бәйге алған)
Жан сарайын жуып, еріп кетсінші,

Көкірегіме көз жасым тас боп, байланған.

Көз жастың ащы дариясында жыр тулап,

Жыламайын, келші, ұмытқан күлкімді ап.

Жиде ағашы ауырлап өз жемісін,

Жылағандай, тамырынан тың-тыңдап...

Мен жыласам, бірге жылар қайыңдар,

Келер уақыт, тағы несін дайындар?

Не жетпейді гүлден де нәзік көңілге,

Көңіл жетпей, жылап өтер жайым бар...

Сарғайып күтіп, жерменен бірге көктеген,

Себепсіз анам, көз жасын бекер төкпеген.

Жүз құбылып, перде ұстаған жүзіне,

Жалған күлген жандарды көрсем, жек көрем.

Жылама дейсің,

жыламай қайтіп жүре алам?

Өмір сүреді, жылап та, күліп тірі адам.

Шөлдеген жерге аспанның жаңбыр көз жасын,

Тәңірден өлім «тасаттық» беріп сұраған.

Арманды қайтем? сағымдай сусып алдаса,

Ештеңеге де таңданбаймын енді аса.

Сенімім кетіп, жыладым, жердегілерден,

Көз көрмейтін көктегі «құдай» болмаса.

Көкжиектен көзіме қимай батып күн,

Тіршіліктің бал мен уын татыппын.

Кеудеме ұйып, жиналған менің көз жасым,

Сыртқа шығып, әйнегін жуар уақыттың...

Жер бетіне айдың жүзін айна ғып,

Сыр аңдимын, әрнәрседен ой бағып.

«Жылама» дейсің, жүйкеңді ұрып жатыр ма

Тамшылаған көз жасым тасқа айналып?..

Жылатып өмір жұбатар,

Келіс, мейлің, келіспе.

Тірінің бәрі күнәһар,

Өлгеннің бәрі періште...

У- шуына базардың,

Барады бәрі асығып.

Жібіне бір күн ажалдың,

Қаларын білмей асылып.

Жүрек без бе, темір ме,

Мұнарға тұр батып тау.

Өлімі бар өмірге –

Келмеген жан бақытты-ау!

Бірі жанып, бірі өшкен,

Жұлдызды кім танымақ?

Тірілерге тірескен,

Араша түсші «аруақ»!

Дүниеде мына, тар,

Жету қиын жеңіске.

Көңілім кейде күнәһар,

Өлімім бейне періште...

ЖАР БАСЫНДА

Тәкаппарсың, сұстанып, керіп қабақ,

Толқын шашын табаны өріп, тарап.

Жар тұратын, жалықпай жүзін көріп,

Төбесінен өзеннің төніп қарап.

«Ағынды Ақсу» ағатын күлкіні өріп,

Ақ арманның ашылмай кілті берік.

Қытықтайтын қолтығын, толқын, жардың –

Тұрғанына шыдамай құр түнеріп...

Құпиясын қызықтап, бала шақтың,

Болдым іштей қиялдап, алашапқын.

Жар басынан қараушы ем, таңғы ағысқа

Көргім келіп бейнесін бала шақтың.

Сезім – балық, ойнаған бұлаққұмар,
Тасқа тиіп тұмсығы жылап тынар
Егіліп жар, шыдамай су арудың,

Ауық-ауық үстіне құлап, тұрар.

Жаға жайдың жайқалып оты қалың,

(Жар басында ой кешіп отырамын).

Ағады Ақсу, үстіне гүрс етіп бір –

Құлайтұғын, қосып ап топырағын...

Талшыбықтай толқыны мың бұралып,

Көкжиектен сүйердей күнді барып.

Ағысы ұрып жататын күндіз-түні,

Биік жардың табанын үңгіп, ағып.

Өтті, кетті, күмбірлі кезің керуен,

Әлиядай әжемнің көзін көрген.

Айдынына арудың құлаған жар

Жігіттей бір төзімін сезім жеңген...

Жылатты арман, кімдерді жұбатты арман,

Бұлақ таудан аққандай, сыр ақтарған.

Табамын ба, білмеймін енді барсам,

Туған үйдің орынын құлап қалған.

Бөгей алмай бойдағы тасқынымды,

Сөзге ілескіш, сезімге мас күнімді.

Қайтарар ма, Ақсуым, сұрап барсам,

Жар басынан құлаған жастығымды?..

Құрмайды екен салтанат мәңгілік таң,

Ақсуға дос, шөліңді қандырып қал.

Естігендей боп тұрам, әжем дауысын,

Жарға барып соғылған жаңғырықтан!...

Таласпаңдар, шуылдап, таласпаңдар,

«Бас-басыңа би болып» бал ашпаңдар.

Кеуделерің тарылып кетсе егерде,

Кеңітетін кең дала, көк аспан бар.

Жер бетінде жетеді кімге көктем,

Пенделерміз, бір-бірін күндеп өткен.

Мың жүректен іздеме, әділетті

Бір жүрегі құдайдың кімге жеткен?...

* * *
Аспанның күні күліп, айы аунаған,
(Бергендей ата-бабам аян маған)
Мәңгіліктің о дүние, мекеніне

Барардағы бұл дүние, аялдаман...

Қас қағым, өмір сырын кімдер ұққан,

Шығыстан келеді әне, гүлденіп таң.

Көп тұрмас, жол үстінде уақыт жүйрік,

Бір көріп, арманыңа үлгеріп қал!...

Көре-көре бой жазып, көсем болып барамын,

Сөйлей-сөйлей ой қазып, шешен болып барамын.

Қолымда ешбір билік жоқ, өмірдегі ушыққан,

Ем боламын жырыммен, аузына қай жараның?

Күн қадірін білмеппін, аспандағы күн барда,

Қыран құнын білмеппін, көзімді алдап мың қарға.

Тағы болмай астында, бағы жанбас ақынның,

Ақыл емес адамды теңге билеп тұрғанда...

Көңілім менің соқпайды, жоқты-барды жырлауға.

Жоқты барды жырлауға көңілім менің соқпайды,

Жандырады, күйдіріп, көкірегімді көп қайғы.

Тіршіліктің салмағын көтере алмай, ауырлап,

Менің нәзік жүрегім жүрісінен тоқтайды,

Жарық дүние қас-қағым, қайта айналып соқпайды...

қайта айналып соқпайды!

ЖЕР - АНАҢМЫН

Асау арман, дегеніңе көнбейді,

Жүрген сайын, жүрісің бір өнбейді.

Ана жерге ораласың қайтадан,

Аспанға ұшып кетсең дағы сен мейлі.

От көңілге бүтін сезім, жарты ақыл,

Ой салғандай, өмір деген қарт ақын.

Мына әлемде өлшем жетпес бір күш бар,

Бәрін-бәрін жерге қарай тартатын.

Кімге өкпелеп, кек аламын, кімге ұрсып,

Дірілдейді, кірпікке іліп гүл бір шық.

Мына өмірге туып алып өзімнен –

Өзіме үкім жүргізесің, білгірсіп...

Айғай-шумен, бұзба тұнық ауаны,

Сұрауыңа дайын уақыт жауабы.

Қардың суы бу боп ұшып аспанға

Жаңбыр болып жерге қайта жауады.

Арнасына арман Арал толады,
Адам толса, қысқа өмірдің «қонағы»
Қиясына қиял-көктің ұшқан құс

Ұясына қайта айналып қонады.

Шабыт қайрақ, қайратыңды көр, жанып,

Жолға шықсаң, сілтер туған ел бағыт?

Түнгі аспанның жұлдыздары сөнерде

Жасын-оттай құлайды екен жерге ағып.

Сабаңа түс, сабырыңа кел, балам,

(Есерлікті кешірмейді енді анаң).

Ұстап тұрған бәйтеректі жібермей,

Ұқсап тұрған қара жерге, мен болам.

Жаныма нұр, жылу жетпей тоңып тұр,

Тоңған жанды үмітіне жолықтыр.

Күні бітсе, қара жерге адам да –

Құлайды екен, жапырақтай солып бір.

Өміріме бол жапырақ, бол үміт,

Көгерейін, көктеміме жолығып.

Тамырларын терең жайған ағаштай

Жер-анадан кету қиын бөлініп.

Мазаңды алмас, ақыл айтып енді анаң,

Арнаңа түс, өзіңе-өзің кел балам.

Жер анада жатқандықтан тамырың,

Қайта айналып ораласың сен маған.

Туған жерім – бар менің, барасың ба?

Баламас ел баласын дара шыңға.

Аяулымның ізі бар, аяғымның,

Қосағаш пен Қасқажол арасында.

Жер көремін, демеймін, ел көремін,

Елімді ойлап, тебіреніп, тербелемін.

Жазылмаған ойлармен ауырам да,

Жазылған бір жырыммен емделемін.

Қайда жүрсем, кетпейді елім естен,

Жел өтінде шырақпын, жанып-өшкен.

Далалықпын, емеспін Мұқағали,

Хан-тәңірдің емшегін еміп өскен...

Кебегінен жазатын өлеңді елеп,

Қадыр менен Тұманбай менен бөлек.

Мен даламын... кеудеме бәйге қоссаң,
Қарар ел, «далам бұрын келер ме» деп
Өтті ғой, өтер әлі жүйрік нелер,

Бауыры құйын үйіріп, құйғып келер.

Аруақ маған түсімде аян беріп,

Ақ қағазға, «айт», «жаз» деп бұйрық берер.

Дертті сырын сеземін, емші сырын,

Жүрегіңмен емші, елге, берші шырын.

Адасқанды өлеңмен табыстырар,

Мен құдайдың жердегі елшісімін!

Ауырғанның мен де бір емшісімін.

Өзегінде өмірдің өзені ағар,

«Көкжайдақтың» ой-қырын кез, ағалар.

Ем қабылдап, жырымды оқу үшін,

Келер ұрпақ маған да кезек алар.

Үстіндемін, жер деген ұлы күштің,

Тас-түнегін тағдырдың тіліп ұштым.

Кез-келгенге көріне бермейтұғын,

Құпиямын, белгісіз құбылыспын,

Бағынатын еркіне ұлы күштің!...

Өмір сүріп аспан – жер арасында,

Балап өскем даламды дара шыңға.

Аунайтұғын... сыбаға даулайтұғын,

Туған жерім бар менің, барасың ба?

Балғын бала шағымның бәрі осында.

Барасың ба?...

Бұған дейін шыдадым, шыдап кеппін,

Жұлдызынан күн жасап құрап көктің.

Білесің бе, ей дүние! Мен өзіңнен,

Жылап келіп, келмейді жылап кеткім.

Жұлдызымын, мен де бір тұнық көктің,

Тұнықта ойнап, кеудеге үмітті ектім.

Жылап келсем, ең алғаш дүниеге,

Дүниеден сол келеді күліп кеткім.

Түсіне алмай, ауырады сау жаным,

Күйіп тұрған тірлігіне сауданың.

Гүрілдеген жол шуының ішінен,

Гүлге ғашық бұлбұл дауысын ауладым...

«Көрем бе» деп үмітімді үзбедім,

Уақыттың құмға түскен іздерін.

Көрінбейтін сұрғылт тұман ішінен,

Күлімдеген күн сәулесін іздедім.

Тағы, тағы тағдыр несін дайындар,

Көзім, бәрін болжап, сезім пайымдар.

Түн-түнектен жарық болып келген ем,

Келген жолмен кері қайтар жайым бар...

Өніп өсер табиғаттың көктемі ем,
(Күзгі желмен жапырағын төкті емен)
«Жоқтан» барға айналған бір ғұмыр ем,

Жоққа қайтып оралмасам деп келем.

Мәңгі жастық! Мен өзіңе бет алдым.

Сәуледей бір тұңғиыққа батармын.

Сені іздеймін, көк аспанды айналып,

Көкжиекке шеккендей бір сапар Күн.

Өлмес өмір, мен өзіңе бет алдым.

Ай көзінен қарашы, жас тамады,

Адамзатқа құпия аспан әлі.

Менің көңіл күйімді, тағдырымды,

Планеталар одағы басқарады.

Аспаныма боламын қарап, алаң,

(Кірлеп кетпей ме деп арам адам).

Жұлдыздардың біреуі жараланса,

Сау қалмаймын, бірге мен жараланам.

Аспан барда қайтемін баспананы,

Баспанасыз әкелгем жас баланы.

Менің мінез, еркімді, жүрегімді,

Ғарышкерлер одағы басқарады.

Оттарына оты түсіп көзіңнің,

Бойыңды сәт, асау құйын, жел жеңді.

Көкірегіңе бастың... тартып сезімнің –

Нүктесіндей, серіппелі кеудемді...

Сүйгемін, жоқ... өз жолында өлгенмін,

Тәтті-ащыңды айыра алмай тамсанам.

Күшіменен сол бір оттың, сол желдің,

Жапыраққа ұқсап ұштым мен саған.

Ғашық көзге ашық қара, толғанып,

Көкірегіңе көкірегімнен қақпа ашам.

Көз жасындай жүрегімді қолға алып,

Өз еркіңде, табанға сап таптасаң.

Көздеріңнен аудармашы көзіңді,

Ішіндегі сыр аулаймын тереңнен.

Әртүрлі оймен арпалысып, өзіңді –

Бір көруді, бір өмірдей көрем мен...

Емшім, жабық «ауруымды» емдегін,

Жария етпей есімімді елге енді.

Мықты болсаң, мергендікпен сен менің,

Серпіп ашқын, серіппелі кеудемді...

Сезім бе, сәттік бар таңым,

Жалықтым, елтіп, еруден.

Сүйейін десем, қорқамын,

Еркімді саған беруден.

Үмітімді алғам өшіріп,

Қадірін білем ненің мен?

Қол создың несін, кешігіп,

Қалғанда көңілім сенуден.

Төсіңде келер көз ілгім,

Жүректің іздеп емін мен?

Рахатсыз осы сезімнің,

Азабынан жеңілгем.

Жүректің өлең жарқылы,

Шертетін сезім шынысын.

Ашылсын өзің арқылы,

Екінші менің тынысым.

Сезіммен бесік тербелген,

Көзіңнен мөлдір мұңді ішем.

Сүймеймін, өктем кеудеңмен –

Көрсетпей қойсаң Күнді сен...

Ақ жүзіме «айнадан» көп қарадың,

Өмір деген сияқты көкпар, ағын.

Түс көргендей күй кешіп жол үстінде,

Сағыныштың сары бұлтын бетке аламын.

Көңілім менің жамаулы құрақ-құрақ,

Махаббаттан күтпеймін тұрақты бақ.

Сол сәттерді жоқтармын, аяғыңа

Жапырақтай дәрменсіз жылап, құлап...

Қайта оралып, алқызыл шағым, ғашық,

Кірпіктегі айналды лағылға шық.

Өткен сайын уақыт, көздеріме

Көрсетпей жүр бейнеңді сағым басып...

Толып кетті шиырлы ізге көшем,

Қарсы алармын көктем боп, күзде келсең.

Қайрылмасаң, «қайда» деп іздемеймін,

Сұрау салып сен мені іздемесең.

Күн дегеннің өзі жол, қалай дермін,

Шығып қалдық үстіне талай белдің.

Көздерімді тайдырып, әйнектен бір

Мен далаға, сен маған қарай бердің.

Көк жүзінде қызғылт нұр қаймақтанып,

Жоқ нәрсені отырмын ойлап тауып.

Кешкі күннің бояуы өртеп кеткен,

Өрттей бұлтты барасың қай жаққа алып?..

Ән салғандай ояу жел, ояу далада,

Көзіңдегі сезімде бояу бола ма?

Күрсіне берем, кешігіп кездескеніме,

Жарық дүние, өтпелі аялдамада...

Көктемнің көптен, желі еспей келді,
(Япыр-ау, іштегі өрт неге өшпейді, енді?)
Бір ыстық бейне, бір өзің арқылы,

Жасындай жарқылдап, елестей берді...

Көзіңе көзіммен ұнатып қарадым,

Кетпеші жанымды жылатып, қарағым.

Қонғандай қолыма қыранның сұңқары,

Армандай далаға гүл атып барамын.

Көзімнің бұлағын жыр әнің кептірды,

Қиялмен тербетті шынарың көп күнді.

«Іздеген жоғымды кешігіп таптым» - деп,

Әлемнен шүйінші сұрағым кеп тұрды.

Шымылдық көтеріліп түнге ашылған,

Ақ нұрды кеудесінен емізді аспан.

Сан сәуле саусақ созып шың басынан,

Сұлудай ұйқылы-ояу көзін ашқан.

Күн сүйген бір төбе жай, бір төбе асқақ,

Бәрінен өз қызығын өзі ұғып қыр.

Бұрымын төмен қарай сілке тастап,

Ерке өзен таңғы арайға шомылып тұр...

БҰЛБҰЛ СЫРЫ

Білмеймін, не сыйлайды тағдыр-бүркіт,

Жанары жапырақтың жаңбыр бүркіп.

Қуанып шыққанына таңғы күннің,

Сайраймын сазды әнімді сан құбылтып.

Дүние күңгірт тартар жырсыз маған,

Тыңдайды дауысымды тілсіз далам.

Мұңайып батқанына кешкі күннің,

Жамылып жасыл бақты үнсіз қалам.

Білмеймін, әлде қонып, әлде ұшамын,

Арналар жаратқанға алғыс әнім.

Ән салып тұрған сәтім, Күнім шығып

Сәулелі ең бақытты таңғы шағым.

Оятам әнімменен, қалғыса кім,

Көктегі сөнбесе екен мәңгі шамым.

Бұл бастан бұбұл дүние көшер ме екен

Ән салған жасыл көктем, сәнді шағым.

Сезімнің орнын басар қиял ақыл,

Өртеніп бататындай ұяға күн.

Жазығым жасырынып ән салғаным,

Жоқ басқа тіршілікке қиянатым.

Көрсем деп дүниені күлімдеген,

Таң күтіп, кірпіктерім ілінбеген.

Еркіммен бұбұл дүние әнін салып

Кәдімгі бозторғайдың күнін көрем.

Тірліксіз дүние беті әрі аунаған,

Жарық күн, «ән салшы» деп қарар маған.

Жүрегі көкірегінде ән сап соғар,

Бұлбұлмын, жауыздыққа жаралмаған.

Тұншығам, жатса жерді жайлап тұман,

Дәрменсіз тағдырымды ойлап тынам.

Қуанып шыққанына таңғы күннің

Жамылып жапырақты сайрап тұрам.

Баянсыз бақытымды тойлап тұрам.

Мекендеп шынар шың басын,

Үзгендей жапырақ сырғасын.

Білмеппін мынау өмірдің

Жаз болып мәңгі тұрмасын.

Жақынмын жанға көңілі ақ,

Көңілге жетер жол ұнап.

Сайраймын, таңда туған ел,

Бұтағыңа сенің қонып ап...

Күнім бар менің қаншалық,

Жапырақтан тасқа тамшы ағып.

Осынау орман өмірге

Кетейін әнмен жан салып.

Өлгендер қайта тірілсін,

Өткен күн қайта бұрылсын.

Сағынышымның көз жасын,

Сарғайған гүлдер сімірсін.

Сайрайтын арман күн бүгін,

Ауырлап қайтем жыр жүгін.

Тисе екен барып сезімге,

Тамшыға ұқсап сырлы үнім.

Дерттіні әнмен емдеппін,

Әніме шығар шөлдеп күн.

Саңқылдап көкте қырандай,

Жарқылдау үшін келмеппін...

Жаныма титтей жоқ дауа,

Ортақ боп жақын, жатқа да.

Келіппін мынау өмірге –

Ән салу үшін тек қана,

Тамсану үшін тек қана...

Үнсіз тынып уақытқа кеткен есем,

Есем кетсе, көктеммен көктемес ем.

Тіл қатпаймын, күлмеймін, үндемеймін

Көңілім қалып, бір досқа өкпелесем.

Бойлап өспес жылусыз, күнсіз балаң,

Кім емдейді, жүректі бұл сыздаған.

Тасқан көңіл тез қайтып арнасына,

Неге екенін білмеймін, үнсіз қалам.

Тау мүжіліп, о, қанша бұлақ ақты,

Өкінішпен кей таңым жылап атты.

Неге өкпелеп қалдың деп, үнсіз кетсем,

Үнсіздіктің сырын дос сұрамапты.

Уақыт берер мен үшін жауапты ерек,

Кеңдік керек, ұшуға қанат керек.

Бөлсе мейлі, шет қағып, елім анам,

Анасынан кете ме, бала өкпелеп...

Қайталаған шыңдағы шынар әнін,

Үкілеген үміті ем бір ананың.

Білгің келіп сырымды о, туған ел,

Үнсіз кетсем, себебін сұрамағын.

Ояу ойға жыр дәнін сепсем өнер,

Өмірімді сенбесең, тексере бер.

Еркеліктен өкпелеп жатыр дерсің,

Бір күні елім, мен үнсіз кетсем егер...

ҚАЙЫРШЫ

Бір бұрышта отыр, тиіп мүмкіндік,

Көрген сәтте, бөгеліп, сәл іркілдік.

Адамдарға қолын жаяр, ақша емес,

Жарық дүние сұрағандай бір күндік.

Қарап білгін, болады сор, бақ қандай,

«Ұсағым жоқ» деп бекерге ақталмай.

Ол жыласа жанарынан жас емес,

Жарқ-жұрқ етіп тиын құлап жатқандай...

Санайды өткен тиын-тамшы уақытты,

Уақытқа ғұмыр – көзін сатыпты.

Бір басына құдай өзі бермеген

Адамнан ол қалай алар бақытты?

Бақыт жайлы қайыршыдан сұрама,

Ұқсайтындай қалтасы құз-ұраға.

Алақаны жез ақшаға толғанмен,

Аш көңілі толар ма екен сірә да.

Біреу әне, машиан алып, үй апты,

Кей маңдайға бақ жұлдызы жиі ақты.

Алақанын жайып аспан астында,

Қайыршы отыр, ұрыдан көп ұятты...

Көрер көзге аспан аман, күн аман,

Таңырқама, «не болған деп мынаған».

Бір бұрышта қайыршы отыр қол жайып,

Адамдардың пейілдерін сынаған.

Елерсің... мүмкін тіпті елемссің,

Күн сайын іштей түлеп, келеді өскім.

Шырқап бір ұшам десем, аспаным бар,

Шет-шегі дүниенің Сен емессің.

Ақиқат, бір «аллаға» жақын қонған,

Сақтасын сау басымды сатылғаннан.

Аулақтап, «пайдасыз» деп көзге ілмейсің,

Адамды «әкім» емес, ақын болған.

Емессің әнге құштар, жырға құмар,

Мінезді әр уақыттың ырғағы бар.

Саған да домаланған кезек келер,

Қоңыздай, «тезегіңмен» бірге құлар...

Енді жоқ алып-ұшқан баяғы күн,

Есемін оңашада ой ағынын.

Баянсыз, кімге опа берер дейсің,

Басы тау, бұл өмірдің аяғы-құм...

Мойынын уақыт жоқ бұрып қарар,

Өмірден, өмір өніп рухтанар.

Жағынып, өз асына, қожасына,

Танымай ит «ұлыға» үріп қалар.

Шет-шегі дүниенің Сен емессің...

КЕШІР, АНА

Кімдер кетіп, бұл өмірге кім келеді,

Тірі жүрмін, өткеріп не күндерді.

Кешір мені, қайран ана, басыңа,

Құламайтын қоймаппын-ау бір белгі?

Таныс аспан, тас төбемнен тұр төніп,

Топырағыңа көз жасынан жыр төгіп.

Тағдырыңа риза болып жатырсың,

Туған жердің бір төбесін бүркеніп.

Кешіре гөр, айналайын ақылшым,

Тірлігіме тірілерден жақынсың.

Араласып абысынмен кешегі,

Өлгенде де көрші болып жатырсың.

Кешір мені, өз жаныңа кеш келем,

Көкірегімнен сәби сезім өшпеген.

Бейуақытта алам ба деп мазаңды,

Анам, сенің әруағыңнан сескенем.

Арманыңның бұзбай берік арнасын,

Өмірде бір иілмеген өр басың.

Ақ сүтіңді ақтай алмай , еңсемді,

Басып жерге тұрады бір қорғасын.

Күңіренбеші, көрмедік деп күн көзін,

Өмір сүрдің меніменен бірге өзің.

Шаршап, талып саған сапар шегермін,

Сағыныштың сыңсытып бір күмбезін.

Кешір анам, есіме алсам өткенді,

Өкпелеме, деп басымда жоқ белгі.

Искегің кеп, менен туған сәбиді,

Құшағыңа ап жатқаныңа көп болды.

Көкірегіңнен көрсем деймін көктемді.

Кімдер кетіп, кімдер келіп үлгерді,

Өзің жатқан жерден көрдім гүлдерді.

Кешір ана қойылатын басыңа,

Тозбайтұғын мен шығармын бір белгі,

Маздайтұғын жырым шығар бір белгі.

Балалық, сағынышты арман кезім,

Болмайтын есеп, қулық, жалған сезім.

Көп қарап күн өртеген көкжиекке

Анамның жолын күтіп талған көзім.

Сырым көп, естелік қып досқа айтатын,

(Көзіме келіп жиі жас қайтатын).

Бір құшақ арқасында жусаны бар

Жұмыстан менің анам кеш қайтатын.

Тірлікте көреріне көнеді адам,

Қарбалас, ауыл іші елең-алаң.

Өртенген қимастықпен батар күннің

Шомылып шұғыласына келеді анам.

Жүрегі ана жерге сыр ақтарып,

Қайтатын отты үміттен қуатты алып.

Анашым батқан қызғылт күн орнына

Күн болып шығатұғын шуақтанып.

Өткен күн, ұстатпайтын бір сағымсың,

Анамнан басқа мені кім сағынсын.

Келгенде қырдан үйге, жұтушы едім,

Сүт иісін, көкірегінен жусан исін.

Туған ел, мен өзіңді арқаланам,

Адам боп, адалдықтан арқау алам.

Көшкенде бұл дүниеден, о дүниеге

Азаппен, анам жусан арқалаған.

Жалғанған қос жүректің көпірі едім,

Жанымды жанарымнан оқыр елім.

Күн батқан көкжиекке көп қараймын

Өртеніп сағыныштан көкірегім.

Құс жолын мәңгіліктің тартады адам,

Даладан, арман қуып, әр қаладан.

Келеді көз алдыма қайран анам,

Тағдырын жусан етіп арқалаған...

Арман ауыр, болғанмен күлкім жеңіл,

Өтіп жатыр білдірмей бұл күндерім.

Сезім балын, ішкізіп қиял уын,

Сый алуым уақыттан мүмкін менің...

Қақпа қағып тұрадй күн түн жырым,

Үміт етіп жүр менен жұртым, бүгін.

Нені ойласам, армандап жету үшін,

Бар сияқты бәріне мүмкіндігім.

Менің жаным, сарқылмас сыр құндағы,

Шымылдыққа қарама сыртымдағы.

Қоныстанғым келсе де айға барып

Болатындай мен үшін мүмкін, бәрі.

Өз ойыммен құрамын күн-түн егес,

Көлеңкесін түсірді күлкіме кеш.

Бәрі, мүмкін, мүмкін-ау, тек сенімен,

Қосылуым өмірде мүмкін емес...

Қайғым емес, есіңде қалар күлкім,

Өмір сүріп, өледі адам бір күн.

Мені мұңшыл, күн тұрып, ақын еткен –

Тағдырымнан осынау болар, мүмкін...

Көзге елестеп жұмбақ өмір алдағы,

Әнім менің кешке ұласты таңдағы.

Кейде ауыр күрсінемін, иығыма –

Түскендей боп аспан мен жер салмағы.

Сыртқа шыққан сыр жоғалтар бар мәнін,
(Өз мұңымды айтып келмес зарлағым)
Ұшсам деймін күнге қарап көтеріп,

Жердегі бар адамзаттың арманын.

Өмір кешем, іштей толқып, күйінем,

Есімде жоқ кімді кеше сүйіп ем.

Уақыт желі санаспайтын сияқты

Дірілдеген жалғыз жапырақ күйімен.

Шын сұлулық көздерімді арбасын,

Болады бір адамдағы арға сын.

Дүниенің қасіретін ауырлап,

Шар болаттай шарт сынар ма, шар басым.

Табынбаймын жылуы жоқ сөзге асыл,

Өзіме жүк боп барады өз басым.

Аспанымның басып тұрар қабағын,

Көкірегімнен төгілмеген көз жасым...

ЕЛЕГІЗУ

Тереземде «мені үз» деп гүл тұр әні,

Тартынады, бір сезім ұмтылады.

Жолы болмай, күйген көп, әлдекімнен

Беті қайтқан жүрегім бұлқынады...

Жан-жүректе жаңғырар сөзі мәңгі,

Көздерімде сыр толы көзі қалды.

Үн шығармай ішімнен ыңылдаймын,

Жастық шақтың куәсі нәзік әнді...

Көз алдымда көздері тұрып алды ,

Айтылмаған сол көздің сыры барды.

Жетем деп бір жетпеген арман болып,

Жазылмаған жүректе жыры қалды.

Жандыра алмай үміттің сан шақпағын,

Тұйықталып, қызықтан алшақтадым.

Күңгірт тартқан көңілдің сарайына

Таң сәулесі созғандай саусақтарын.

Барады уақыт сарғайтып, жыр бағымды,

Баяулатып бас бермес ырғағымды.

Сезер ме екен, сүйгізбей, көп күйгізген –

Жастық дәурен жасқанып тұрғанымды.

Ақ айдынға ақ аспан үзген арай,

Ақ сәулесін кеш түссе қызғанады ай.

Өкінішпен жүрегім өткен күнді,

Көктем күнді жоқтаумен сыздағаны-ай!..

Білсең, маған жел емес, дауыл керек,

Дауыл ұлын тербетер тауым бөлеп.

Бағынбастан өзінше өмір сүрер,

Қоныстанып тәнімнен жаным бөлек.

Кейде маған нар таудай тірек керек,

Тірегі жоқ гүлге жел жүр өкпелеп.

Арманының таба алмай алтын кілтін,

Қонады екен көңілден жүрек бөлек.

Дауыл сілкіп, ұйысқан кеудемде мұң,

Кеміп бара жатқандай әл-дәрменім.

Арман болып жүректе қалам десең,

Тәнімді емес, жанымды меңгер менің.

Күнім жерге тұрғандай шашпай жарық,

Сезім сенсіз гүлдерін ашпайды анық.

Сүйсем, кімді жүрексіз суып сәтте,

Кеудем менің кетеді тасқа айналып.

Жанартаудай сөнді іште арманым көп,

Арманыммен армансыз шарладым көк.

«Тағы сүй» деп жалынам, өзгені емес,

Өзімді-өзім өтірік алдағым кеп.

Маған кейде өрт-сезім жалын керек,
(Жалын болса, айтарсың «жалынба» деп)
Тас-тәнімді тастап, ақ айдынында

Аққу болып жүзіп жүр жаным бөлек...

Тұнжыр ой, тұман, тұнжыр күн,

Еңсемді басып езеді.

Тұманнан туған бұл жырдың,

Көрінбес көзге өзегі.

Қоңырқай үнсіз тіршілік,

Маңайым түгел тұнжырап.

Тұманға талдар тұншығып,

Мөлтілдеп көзі тұр жылап.

Жапырағы тамшы іркілтер,

Оятып ойды жыр түртер.

Талдардың көзін күн сүртер,

Көзімді менің кім сүртер?..

Тұнжыр ой, тұман, тұнжыр күн

Салып тұр басқа салмағын.

Қыран боп ұшып жылжыр күн,

Табуға шыңнан арманын.

Қыран боп ұшып, жылжыр кім,

Туғызар дауды бұл енді.

Салады еске тұнжыр күн,

Тұнжырап жүрген біреуді!...

Түні бойы қорқынышты түс көрем,

Өксіп жылап қиналамын тістенем.

Ұмытуға тырысамын оянсам,

Күндіз күткен күйбеңі көп іспенен.

Сүйетұғын көктем күйін, құс үнін,

Сезімі бар сырттай «момын» кісімін.

Асау жүрек жүрісінен жаңылып,

Көтеріліп кете ме, қан қысымым?

Сырт көздерге жоқ сияқты түк мұңым,

(Қиналғаннан болар, түнде шықты үнім).

Таң алдында күміс табақ толған ай,

Тереземе тұрады емізіп сүт нұрын...

Бәрін әлі, ұмыттырар бар таңым,

Әр таңыма үмітімді артамын.

Жатар кезде тыныш таныс төсекке

Тартысқа кеп түсетіндей қорқамын...

Үзік-үзік ленталардай түс көрем,

Тағдырға бұл қинайтындай не істеп ем?

Ойда жоқта орнықтырып кетер кім,

Жүрегімді орынына түспеген?..

Өткен күнің есіңе түсе ме шын,

Таныс емес, көзіме түс, елесің.

Қайда барсам, жарбиып қарсы алдымда,

Күшігендей ісініп, күшенесің.

Жемтік іздеп, жүргенде ұйқың келмей,

Сені маған жұмсады сиқыр нендей?

Сені көрсем көзіме елестейді,

Көш соңынан жүгіріп ит үргендей...

Көзді алдаған, күшіген, тазқарасың,

Ұсақ түйек, өлексе, азғана асың.

Қанатыңды қалбайтып, қарқ қарқ етіп

Қалдығына қырғидың мәз боласың.

Ой салатын жердегі бар адамға,

Тартыс жатыр тағдырлы, қарағанға.

Тағы «тегін» олжаға кенелсем деп

Қыран жолын ториды қара қарға...

Тоқтататын мұны күш, шара бар ма?..

Құлағында ай сырғаң дір-дір етіп,

Қарар екен, кім саған үлбіретіп.

Жігіт болсам, бағымда сайратар ем,

Еркелетіп, ұшырып, бұбұл етіп...

Құс қауырсын сезімін дір-дір етіп,

Жүр едің сен, кетті екен кім жүдетіп?

Ай-сырғаңа шағылып аспандағы ай,

Ай жүзіңді тұрғандай түн жыр етіп.

Қара түнге ұқсап бір қара шашың,

Орманында ойлардың адасасың.

Жаулағандай шашың түн, сырғаң ай боп,

Сұлулықтың көрсетіп «тамашасын».

Сынай қарап, сыңаймен өкпелеген,

Келе жатыр көңілден көктеп өлең.

Айлы түндер құбылтып ай сырғаңды

Сиқырлы қыз, алыстап кетпе менен...

Айтудан ашық арланам,

Көзіме менің жас толды.

Жанымды мәңгі арбаған,

Маржан дегенім тас болды...

Көктемсіз, күңгірт, күз көңіл,

Армандап қайтем... алдаса.

Адамнан үміт үзгенмін,

Алладан ғана болмаса!...

АРМАН КҮЙІ

Шертші тағы бір жанып, бір өшейін,

Сезімімді жеңе алмай күресейін.

Арман айлап - боздаған күй соңынан –

Бала ботаң болып мен ілесейін...

Көкейкесті сағыныш, өртеп үміт,

Көкірегімді саусағың шертеді іліп.

Дүние жалған айналып бір тамшыға,

Жанарымнан түскендей төңкеріліп.

Ақыл сана «сап», «сап» деп арада тұр,

Көзсіз сезім сүйрейді дара батыр.

Арман күйі жолсыз бір жапан-түзге,

Жіпсіз мені жетелеп бара жатыр...

Қарағанда көздерің шоқтай жанды,

Көбелек боп көңілім отты айналды.

Домбыраңды өтінем шертші тағы,

Бір пернеге саусағың жетпей қалды...

Арқамыздан түскендей ғаламат жүк,

Күй тілімен жалындап, алау аттық.

Көкейкесті сен шерткен көкейкескен –

Арманымды артайын аманат қып...

СОҢҒЫ СӨЗ

Айта алмай жүрген ойым бар,

Байқалмай жүрген «тойым» бар.

Қалғысам, ата-анамның,

Қасына мені қойыңдар.

Жалғасып кешке таңғы үміт,

Жұлдызын жырдың жандырып.

Әлдилеп Ақсу толқыны

Тербетіп ақсын мәңгілік.

Көк белден көктем бүлкілдеп,

Аспанның еміп бұлтын көп.

Үстіме өскен бәйшешек –

Сыбырлап тұрсын «бұл кім?» деп...

Басымда жансын шам, үміт,

Сарғайған гүлдей сағынып.

Қалғысам, туған жерімді –

Жатайын үнсіз жамылып.

Өткелден өттім мен қанша,

Таңданар, досым таңданса.

Жүрегім тыныш, тынықсын –

Оянып жырым алғанша.

Күнім бар, көрер айым бар,

Тағдырым нені дайындар.

Жарықтан, «бақи» - мекенге –

Қайта алмай жүрген жайым бар...

Айта алмай жүрген ойым бар...

«Жете алмай қалсам Ақсуға»,

Қазақ үй тігіп қойыңдар!..

Дүлдүл трұяқ кеудемдегі дүсірден,

Кеңдік тауып, кешіремін де ішімнен.

Адамдарды келеді сүйгім құшақтап,

Тегі туыс, адам болғаны үшін мен...

Серпілейін... жан жағымнан «жел» тұрып,

Көкпен, жерден көздеріме көл тұнып.

Сосын... ұшып кетсем деймін бір жаққа,

Кеудемді нұрға толтырып!...

Қол бұлғайды сынап қарап тау маған,

Таулар, таулар, орындарын даулаған.

Ақсақ Темір бола алмадым, дүниені –

Қылышпенен, ұрыспенен жаулаған...

Тау басына келді, кетті қанша бұлт,

Тәубасына түсіре алмай жар салып.

Өлеңіммен өмір атты дарияның –

Ағысына жүзіп келем қарсы ағып.

Жапыраққа ілініп ой, қалды үнім,

Жазсам деп ем, аққу арман, таң жырын.

Алып ұшқан жүрегімді жібермей –

Аяғымнан тартты мені тағдырым.

Дүние деген қызыл түлкі аунаған,

Адамзатты азғана күн алдаған.

Ақсақ Темір болсам деймін, жүректі –

Өлеңдегі өмірменен жаулаған.

Тау оянып келеді орынын даулаған...

Жан-жағым үнсіз, тым-тырыс,

Жалықтым қайда, той-думан.

Іздейді көңіл сілкініс.

Үнсіздік әбден тойдырған.

Билейтін желмен шуылдап,

Ақ қайың үнсіз қалғып тұр.

Бір ойдан бір ой туындап,

Қайтады қиял қаңғып бір.

Аралап боз ай бұлт ішін,

Болды ма екен ұятты.

Бұлақ қыз күзге күлкісін,

Тонатып алған сияқты...

Қанатын жапырақ қағады,

Сабағы жасқа тұншығып.

Ойларым ояу ағады,

Ағады баяу тіршілік.

Күзгі аспан тартып жабырқау,

Қабағын күннің аңдиды.

Жамбастап жатқан қоңыр тау,

Қоңыр күй кешіп қалғиды...

«СІЗ АҚЫН БОЛЫП ІСТЕЙСІЗ БЕ?»
деген оқушы сұрағынан туған ой
Керегі жоқ жылы орын, пайда маған,

«Әумесермін» пайдасын ойламаған.

Ақындық қызмет болса,

ақындыққа –

Дауыс беріп мені ешкім сайламаған.

Үлесіме сонда да үлгеріппін,

Жұртқа ұқсап, жер басып, күн көріппін.

Өмірден сыйға алып, мен өлеңді –

Анамның ақ сүтімен бірге еміппін.

Дарын дәнім, барлығы дәптерімде,

Дәптерім ұқсайтындай пәк көңілге.

Ақынға ұқсап отырам, оңашада –

Өзіммен-өзім қалған сәттерімде...

Өсектесін «біреулер» өсектеген,

Ту сыртымнан атқылап кесекпенен.

Ар алдында әр мезгіл ақтарылып,

Өзіме-өзім оңаша есеп берем.

Ойланам, аспан мен жер боп тұрағым,

Адам болу, арманым, отты ұраным.

Адымымды әр басқан тергеу үшін

Өзіме өзім оңаша сот құрамын...

Кеудесі жұлдыз тағып, бәйге алмаған,

Тірлігі тұтам жіптей, айналмаған.

Ананың ақ сүтімен өлең емген –

Даланың «ақынымын» сайланбаған.

Өтеді бәрі, бір ойды бір ой қозғайды,

Бәсекелесіп, таулардан таулар озбайды.

Кешкі күннің шапағына шомылып

Қызыл шоқ бұлттар көгімде маздап, қоздайды...

Қызыл шоқ бұлттар, көгімде қоздап көшеді,

Өртенген күннің көзінде жанып, өшеді.

Айналып жерде аспанның жүзін қалқалап,

Көлеңкедей көшумен өмір көшеді.

Өтеді бәрі, елеске ұқсап өтеді,

Байлауы жоқ, белгісіз тұрақ, мекені.

Көкжиекке батқанда күнім қызарып,

Қызыл бұлттың көкрегі жанып кетеді...

Өмір солай, өтеді бәрі, өтеді...

Сырласамын өзім қалып өзіммен,

Сырласпаған, мұңдаспаған кезім кем.

Мына өмірден көзін жұмған көп досым,

Жас боп ақты жүрегімнен, көзімнен.

Сырласыңмен болады өмір ғажайып,

Сырлас кетсе жыламаудың өзі айып.

Досым кеміп бара жатқан сияқты

Жарық оты жанарымның азайып.

Көк аспаннан төксе-дағы күн жарық,

Күйдіргендей аш-өзекті у барып.

Бір досыммен келем тағы қоштасып –

Қара жерді көз жасыммен суғарып...

Бұрылысты уақыт төтелетіп,

Кешегімді бүгінім бекер етіп.

«Ертең ертең» деп жүріп, еркелетіп –

Келген өмір, басымнан кетеді өтіп...

Қайталаймын үзілген әке өмірін,

Бағын аңсап қайтемін жат елінің?

Өкініш боп сыздатар жүрегімді,

Қызбалықпен жіберген қателігім.

Көз алдымнан өтеді нелер елес,

Ғашықтардың ақылы келе ме кеш.

Арман айым жастық шақ, көктемімді –

Аялдату қолымнан келер емес...

Өмір теңіз, толқынын тіліп кемем,

Күрес сырын біртіндеп біліп келем.

Сезімімді сабақтап орта жолға

Жақындаппын, ілесіп үмітке мен.

Жетемін деп бір отты қуып келем...

КӨП ҰЙЫҚТАП ҚАЛЫППЫН...

Сағынамын, іздеймін, таба алмаймын

Алынбайтын әлсізге қамалдаймын.

Жастықпенен көбірек ұйықтап қалып,

Арманынан кешіккен адамдаймын.

Тор құрардай, алдыма торып бір күн.

Бөгеттерді мен қанша жолықтырдым.

Қар астынан өнген бір бәйшешектей,

Жел өтінде дірілдеп тоңып тұрдым.

Үміт бақтым, жол бақтым, бала бақтым.

Баламенен жалындап, алау аттым.

Жарық күнге талпынып кең әлемді,

Қанатымен қиялдың аралаппын.

Елегізіп келемін елеңдеумен.

Жағалауға сияқты кемем келген.

Тағдырыма ризамын, жұбанатын,

Өмір берген, өлмейтін өлең берген...

Өкпелеттім, біреуге өкпелеппін,

Күн шуақсыз мен қайтіп көктемекпін?

Тамырынан тамыр ап туған елдің,

Жапырақ жайған мен де бір көк терекпін.

Гүлденеді бәрі де үлгереді,

Қалғып-мүлгіп әркім-ақ күн көреді.

Ертеңіне ерліксіз еркелеген –

Жастығымды сұрасам кім береді?

Көктем менің көкірегімде көктеген,

Жапырақтарын жерге қанша төкті емен.

Жанымның бар жырға төгіп шуағын.

Мен өзімді сүйікті етсем деп келем.

Табиғаттың өлмесіне сенемін.

Сенімменен сүйіп өтем сен елім.

Қылыш ұстап шықса өзгенің өлеңі,

Гүл көтеріп шығар менің өлеңім.

Баяулар ма, беті қайтып арыным,

Арыныма тұзақ құрар тар ұғым.

Толқытып бір жан-жүректі жаулайтын,

Махаббатым болар менің қаруым.

Ауырлайды жер бетіне түскен жүк,

Азап емес, бақыттан аз түс көрдік.

Бір күндері бұйрықсыз-ақ, оқсыз-ақ –

Жүректерге етеді жыр үстемдік...

Болар менің жыр ауруым, жыр емім,

Жырсыз, сырсыз қалай өмір сүремін?.

Адамдардың жан-сезімін жаулайды,

Мейіріммен менің ана жүрегім...

Асқар шың ана сынды шынар үшін,

Шынарға бұрып ылғи тұрады ішім.

Күшім жоқ кері қарай ағызуға

Өмірдің жал-жоталы ұлы ағысын.

Ұлы ағыс, тоқтамайтын ұлы уақыт,

Өтер жер дөңгелегін зырылдатып.

Бетіне көбік болып бірі шықса,

Түбіне кететіндей бірі батып.

Қыз Жібек! Айтып тұрған ария күн,

Аузына шуақ іліп әр ұяның.

Бәрі де белгісіз боп кетер ме екен,

Ішіне батып өмір дарияның.

Түсірмес көлеңкесін күлкіме кеш,

Құрса да, қайшылықпен күн-түн егес.

Осынау тірліктен бір із қалмай,

Өтуім мына өмірден мүмкін емес...

Қайтемін, қабағыма қайғы алып құр,

Қайратқа арман шықса қайралып бір.

Таралып ыстық қаны қара жердің,

Талдардың тамырында айналып тұр...

Түспей жүр сол бір бейне көптен еске,

Шықпаппын көптен бері көк белеске.

Қалтылдап шыққан қыстан мынау ағаш,

Беймәлім, көктер ме, әлде, көктемес пе?

Көп болды, кездеспеппін отты елеспен,

Өмірдің ізі бар ма өткен, өшкен.

Маған да жастық болып, келсе көктем –

Мынау бір ақ қайыңмен көктемес пе ем?..

Бойдағы бар асылым ойға көшкен,

Қайда, сол құлын күнім, ойнап өскен?

Ұшып кеп баққа гүлді, «таң атқанда»,

Мынау бір бұбұлға ұқсап сайрамас па ем?

Көзімнен көкірегіме мұңым көшкен,

Уақыт өтіп жатыр білінбестен.

Жарысқан жол үстінде сәби күндей,

Ағаштар арасымен жүгірмес пе ем?

Кезегім келер қашан, құсым сайрап,
(Жүр бәлкім біреу маған тісін қайрап)
Аңсап бір ақ аспанын тазалықтың,

Тұрады сезімдермен ішім қайнап.

Мен қайдан туған жерсіз тамыр алам,

Көңілім елсіз бос үй қаңыраған.

Жетермін таудан құлап жағалауға –

Таласып, ақ толқындай жамыраған...

* * *
Жер бетін шықшы күнім бақылып бар,
(Қойнында атылмаған жатыр оқтар)
Аспаннан көптен бері тамшы күтіп,

Жайып тұр алақанын жапырақтар.

Гүлдерім күнге көзін баяу ашқан,

Тағдыр жел, тонар көркін аямастан.

Қапыда жастық шағы өтіп кетіп,

Аңсаған көктем айын әйел аспан.

Құс сайрап, көктегендей көктеп өңір,

Көйлегін шешкен шығар Көктөбе бір.

Көзіме көшкен бұлттай көлбеңдейді

Қайрылмай өткен күнге өткен өмір!

Қабатын дүниенің ақтарамыз,

Ақтарып, сор табамыз бақ табамыз.

Ішіне түскен құрттай табиғаттың –

Таласып жер алмасын жеп барамыз...

Ойламай табиғаттан өзге асылды,

Ойлаппын ұрпақты емес, өз басымды.

Шөлдеп бір қолын жайған жапырақтарға –

Жаңбыр ғып, құйсам ба екен, көз жасымды?..

Білгенге өмір деген байтақ алаң,

Бір-бірін көктем ғұмыр қайталаған.

Жарық күн қасиетті жер анадан,

Мен қалай алғанымды қайтара алам!

Домбыра шанақ жер деген,

Өрлеген, сазды пернеден.

Биікке қонып бұлбұл құс,

Әнімен көңіл тербеген...

Бәйтерек орман айналам,

«Жақын қон» дейді ай маған.

Бұлбұлдың әні естілмес,

Төменде тұрып сайраған...

Таулардан құлар жайлап таң,

Күн шығар, кезде ай батқан.

Бәйтерек болып туған ел,

Басында бұлбұл сайратқан.

Тамырын жайған жерге емен,

Ұшпасын деп желге өлең.

Бұлбұлға тағдыр үн беріп,

Күрескер жүрек бермеген...

Алмасуда қуанышпен бір мұңым,

Мұңсыз менің жеңіл тартар тірлігім.

Жапырақ жаяр мынау жарық өмірге

Жүрегімде бүршіктенген жыр гүлім.

Асқар-таулар, күн қабағын тұр бағып,

Түн көгіне алтын айды сырға ғып.

Бара жатыр менің арман-қиялым,

Уақыттың толқынымен бірге ағып.

Мен мәңгілік шексіздікке құмармын,

Көз алдымды торлап, жауып тұман мұң.

Өмір атты бәйтеректен қай күні –

Жапырақтай жерге жылап құлармын?

Нар тәуекел! Неге болсын шыдармын...

Көктем күнім жарқылдап күліп келші,

Көңілімді етейін үмітке елші.

Жазғы жаңбыр жауғандай жапырақты,

Жапырағын жанымның жуып берші.

Жуып берші, аспандай тазарайын,

Тазарып бір белестен сөз алайын.

Сезіміммен үндесіп су бетіне,

Саусақтарын сәулелі созады айым.

Ай сәулесі аймала: өзгерейін,

Тілге емес жүрекке сөз берейін.

Ақ әлемнің ақыны ақ қанатты –

Ақ парақты алдыңнан кез келейін.

Келші сәби көктемім жасыл айым,

Сұлулықтың сүтімен асырайын.

Тебіренумен, тербеліп таңғы күннің,

Шуағына шуақ боп қосылайын.

Күткен күнім, жаныма келші күліп,

Арман дүние болсыншы еншім үміт.

Аққу көңіл қанаты кетсе кірлеп,

Ақ аспанның жаңбыры берсін жуып...

Арман, арман о, қандай асқақ еді.

Көрінеді асқаққа тас та әдемі.

Солып қалар суыққа көңіл гүлім,

Қатарына кәрінің қоспа мені.

Көңілдегі сөнген жоқ шамы үміттің,

Шағылыппын, жолдарда сағыныппын.

Сүйе алатын кеудемде жүрек барда

Менен алыс ауылы кәріліктің.

Аман болсын, ағалар «қыз» демеген,
(Қарындасын ат мініп, іздемеген)
Қиналмастан көгілдір көңілдегі

Көктемімді мен қалай күзге берем.

Бір жұлдызым тартады аспан жаққа,

Ақша бұлттар айналып баспалдаққа.

Дабылдатқан өмірі жалын атқан,

Сол кәрілік, өзіңдей жас болмап па?

Сарғайды деп кешегі жасыл аймақ,

Заңдылыққа күрсініп, жасымай, бақ.

...Өмірімнен арман не, өтсе бір сәт,

Бұғы мүйіз найзағай жасын ойнап.

Әсемдікке жеңдіріп ерікті бар,

Көзім менің барлығын көріп тынар.

Әр жыл сайын көргендей көктем қайтып,

Жыр көктемі ақынның келіп тұрар.

Желбіретіп жастықтың ар туларын,

Алдым асыл уақыттың тартуларын.

Көздеріңе көңілден көшіріп ал,

Бұтақтанған найзағай жарқылдарын!..

Өтпелі, бір сәтпен дос, өлшемегін,

Жүрекке жолаушыдай жол шегемін.

Адамның ақшасы емес, ақылына

Апаннан ап шығардай мен сенемін.

Сенгенге, сезіктенбей мен сенемін,

Айныман, сол мінезден келсе де өлім.

Ақша емес, ақылымды сәл азайтсам,

Қурайдай желді күнгі теңселемін.

Өтпелі өтіп жатыр өмір ағын,

Көңілдің іліп-тартып қоңырауын.

Білсең дос, алтын-күміс сыңғыры емес,

Бұлақтың сылдырына шомыламын.

Жарығын түсіргендей жолыма күн,

Сәулеге жүрген сайын жолығамын.

Әлдилеп жан жүректі тербетеді,

Баяғы қоңыр тірлік, қоңыр әнім.

Айтарым көп, қалай бастап, не деймін,

Ит үреді, иттің несін елеймін?

Сыртқа, жарық дүниеге шыға алмай,

Тұйықталам, тұтқыны боп мен ойдың...

Серпіп ашып, аспанымнан төнсе түн,

Табиғатпен сөйлесер ем келсе тіл.

Ұшып барып, көрсем деп ем көзіммен

Күнім батып бара жатқан жер шетін.

Ойларымнан ауыр тартты арманым,

Сезімімнің шашып алдым маржанын.

Жылдамдатып айналдырып көрер ме ем,

Дөңгелегін уақыт деген арбаның.

Келе жатқан топан су ма, тасқын ба?

Өзегімді толтырды ойлар ашты уға.

Үнім шықпай, тұншығамын талықсып,

Қалғандай сан ағыстардың астында.

Айтарым көп, жыр жазуға ерінем.

Сезім қардай алақанда еріген.

Көкірегімді көпір етіп үстімнен

Көшіп бара жатыр өмір керуен.

Қасіреттің көз жасына гүл шығып,

Ауыр тартып барады ойлы тіршілік.

Кешір елім, тіл қатуға кешіксем,

Уақыт, хабар тасқынына тұншығып...

Түспейді сәуле күн жақтан,

Жұлдызым менің жүр жанбай.

Көңілсізбін, зіл батпан –

Еңсемді басып тұрғандай.

Қабағы таудың мұң артып,

Шаштарын бұлттар тарайды.

Аспанның жүзі мұнартып,

Мұнартып гүлдер қарайды.

Ұқтырып көп сыр жол тілі,

Үміттің отын жағады.

Бұлақтың тентек толқыны,

Жағаға басын соғады.

Кешегі іздер өшеді,

Өлмейтін өмір таба алмай.

Жылаған бұлттар көшеді,

Күн көзін мәңгі жаба алмай.

Берілем арман-қиялға,

Жалғасып таңға сан кешім.

Қияр ма маған құяр ма,

Ұлы күн сынған сәулесін?..

Жүрегім жүрек емес, жара менің,

Уланды, сол жарадан жан әлемім.

Білмеймін, не боп барам, осы кеше

Адамдық көзбен күнге қарап едім.

Мұңдасып, көкірегімнен күнді ашқандай,

Барады жанға жақын сырлас қалмай.

Жабығып жалғызсырап, құлазимын,

Жел ұрып, көңілімді құм басқандай.

Қайда сол, жалын сезім, алаулаған,

Оттарын үмітімнің жаға алмаған.

Жабығып жалғызсырап, құлазимын,

Жел ұрып көңілімді құм басқандай.

Қайда сол, жалғыз сезім, алаулаған,

Оттарын үмітімнің жаға алмаған.

Аспаннан түскендей боп, үйретеді,

Болуды қандай адам, балам маған.

Шыңдағы мұнар бүркеп, шынарымды,

Шынарға жеткізе алмай бір әнімді.

Күрсініп, білместігін кешіремін,

Білместен күлерімді, жыларымды...

Өзені өкініштің өзекте өлер,

Уақыт бәрін екшеп, тез өткерер.

Жастық пен бұл кәрілік от пен судай,

Басына адамзаттың кезек келер.

Жүректің таппай судан, оттан емін,

Өлермін, еске де алмас, жоқтап елім.

Өмірдің қилы-қилы жолдарында,

Үміттің ұмытылған соқпағы едім.

Арманы әртүрлі ғой, әр адамның,

Арнадан асып, келмес дараланғым.

Өмірдің асау, масаң толқындары,

Жағаға лақтырғандай, жараландым...

Үмітім менің алданды,

Жанымның гүлі тұр жылап.

Жалпағынан басып жалғанды,

Қарайсың салқын, тұнжырап.

Өкпе айтам, несін тағдырға,

Жұлдызды өптім, айды өптім.

Қосылып жасым жаңбырға,

Жуып тұр кірін әйнектің.

Өткенге бүгін күйініп,

Көктемге қарай сырғиын.

Өкінішім ұршық иіріп,

Ішімде соғар мың құйын.

Үмітім менің алданды,

Қабағымнан бұлт аулап.

Сезімді сәттік малданды,

Көз жасымнан күлкі аулап.

Қайтсын ол, мұңын өзгенің

Бір түнді қуып, бір түнім.

Үмітсіз қарап көздерім,

Сыпырар сәуле кірпігім.

Сәттерім, қалай тез өтті,

Сүймесе, неге жымиды?

Өкініш өртеп, өзекті,

Өзектен бір жел ұлиды.

* * *
Айта алмаймын,
алғанымды сұрама,

Ұрпағыма не қалады мұраға.

Ойлап тұрсам, о, жаралы жер-ана.

Жаны ашитын керек саған бір ана...

Ойлар мені мазалайды күні-түн,

Үнсіз дүние, күтетіндей бір үкім.

Тас-түнекте қайтіп өмір сүрер ем,

Сөнсе көктен, сөнген жұлдыз үмітім.

Сағынғандай ақ жаңбырды аңсап қыр,

Ауырғандай жан-жүйкесі шаршап бір.

Жаратылыс, бүкіл дүние тұтасып,

Бір-бірімен байланысты ән сап тұр.

Келші досым, айтшы, өмірдің бар мәнін,

Қыран емес, мұң болып тұр қарға адым.

Мәңгілікке сапар шекпей жатар ем,

Болмаса егер менің мұлы арманым.

Дала кезіп, қолыма бір шам алдым,

Шың төбеге, айналғандай тас, құмға.

Үрейленем... сүйектері бабамның,

Жатыр ма деп, аяғымның астында...

Бар салмағын мінезімнің көтерген,

Жанға рахат таппай жылы мекеннен.

Асылымның айырбастап бәр бәрін,

Неге тасқа ғашық болдым екен мен?

Тас көзденген... қарайды үнсіз көрші өктем,

Өзгеретін, сырымды ұқпай әр сәтпен.

Қызыл тасты қолыма алып, айныдым,

Жер мен көкті қызыл етіп көрсеткен.

Құбылмайтын қайдан бояу табам деп,

Көкірегіме көздің жасы толар кеп.

Жасыл тасты алып, жерге лақтырдым,

Ғұмыры оның жапырақтай болар деп.

Тастар, тастар! Ой салады маған көп,

Кейде үнсіз тілдеседі бабам боп.

Ақшыл тасты алып одан айныдым,

Көзім жасы оңашада тамар деп.

Қара бояу, бояуы деп қайғының,

Тас іздедім, талғамыма сай бүгін.

Ұқсайтұғын батқан күнге сарғайған,

Сарғыш түстес тастан да мен айныдым.

Талғамыма сай тасты табу қиын ақ

Құбылатын көңілімнің күйі ұнап.

Құлағымда мөлтілдейді қос сырға,

Қос тамшыны көздеріне құйып ап...

Құтыламыз... неге бәрін «тағдыр» деп,

Тағдырына араласпай «жанның» көп.

Әлде ғашық болдым ба?

Мен сүйетін –

Жүрегі жоқ, тасқа жүрек салғым кеп...

Қысылғанда, кейде жолым болмай бір,

Көкірегімде шырылдайды торғай жыр.

Әр уақытта демеп, жебеп балаңды,

Ата-бабам аруағы қорғай жүр.

Осы жерге келіп, кетер мың сан ел,
(Бабам жатқан топырақ неткен жұсақ ең)
Адаспастан келіп бүгін басыңа

Тағзым етіп, беріп тұрмын бір сәлем.

Аруақты ұмытқандар оңбай жүр,

Маған тағдыр бұйырмасын сондай бір.

Қара орманым, қайда жүрсем, қарайлап,

Ұрпағыңды рухыңмен қодай жүр.

Мейріміңе көптен бері сусап ем,

Қаңбақ қайда домаламас қуса жел.

Арманымен тірі қалған тілегі,

Өлгендерге тірілерден бір сәлем.

Өзің өліп, бізге өмірді сыйладың,

Жер бетіне неге мәңгі сыймадың?

Аруақтар, ақ періште тілегім –

Қабыл болып, бұйырсыншы иманың...

СЕНІҢ ДАУСЫҢ

Жанымды сенен басқа жан ұқпай жүр,

Қабағын қашып кетті танытпай жыр.

Алқынып, ауа жетпей аузымды ашам,

Қайраңға шығып қалған балықтай бір.

Жалынға жан жүрегім жанып көрер,

Жастықты жанарыма алып келер.

Мен сенің шөлдегенде дауысыңды іштім,

Шай да емес, шарап та емес, шабыт берер.

Ақ жүзің бал бұл жанған балғын көңіл,

Алдымнан күтіп алған тағдыр ма едің?

Толқынын сұлу әннің бесік етіп,

Тербеттің, еркелеттің, әлдиледің,

Даусыңды аспандағы ай тыңдаған.

Ай жүзің көрінеді айқын маған.

Жыр қалды көкірегімде жазылмаған,

Сыр қалды көздеріңде айтылмаған.

Жолымды жуып, ақты селді тасқын,

Селіне сезім күйдің мәңгі маспын.

Шөлдеген шағаладай шарқ ұрып бір,

Кеудеңнен көк аспандай кеңдік аштым.

Шабыттан шақпақ болып шағылған шың,
(Сол сәтте сен де мендей сағынғансың)
Өмірге ғашық етіп, төніп келген

Өлімнен алып қалды сенің даусың.

Шығады сенің даусың толқынданып,
(Ұзақ бола түспеді сол түн нағып?)
Желкенді көміп көкшіл көкірегімді

Толқыннан, барады бір толқын қағып...

Кешірші, балапандай кеш түлесем,

Басымнан бір дәуренім көшті десем.

Қаталап шөл далада өлер ме едім,

Мен сенің дауысыңды естімесем...

Өмір дегенің өтпелі, осы-ау демесін,

Арманыңның аударма асау кемесін.

Бұлт қаласын аспанның жарып өтіп,

Жұрт қарасын жүзіңе, қашан келесің?

Көз алдымнан қараған жанарың кетпеді,

Көкірегіңнен тараған даланың көктемі.

Үмітімді үзер ем, ең болмаса,

«Бара алмаймын» деген бір хабарың жетпеді.

Үмітімді білмеймін, неге үзбеймін,

Аласұрған тынымсыз теңіздеймін.

Жым-жырт, сұрғылт күндерден, жылтыраған

Сәулелердің ішінен сені іздеймін.

Аудармашы арманның асау кемесін,

Көздерімнің нұрымен қашалды елесің.

Сағыныштың сары-ала дариясын кешіп,

Айдыныңа ақ құсым қашан келесің?

Бір шөл бар, ауада мен жұтқан,

Сергімей жүруім сондықтан.

Ән жұту орнына, шаң жұтып,

Сайрамай тұрады қалғып тал.

Бір шөл бар, аспан мен жерде де,

Салып көр, санаға, зердеге.

Көзінің жасын әйелдің

Шөлдеумен өтеді ер неге?...

Шөлдеумен көгінде күн самғар,
(Сәулеге дүние сусаңдар)
Ғасырлас ғашыққа басылмас,

Кеудемде кететін бір шөл бар.

Білмеймін, талматүс кезім бе,
Тізгінді берген от сезімге,
Жаутаңдай қараған жарыққа

Бір шөл бар гүлдердің көзінде...

Аспанды алардай жұтып қыр,

Ұйысқан бұлттарын түтіп бір.

Ақ жаңбыр соңынан тағы да,

Тағыда шексіз шөл күтіп тұр.

Тек кетпес, көңілге келген ой,

Қаңсыған аңсайды көл, көмей.

Айнала шөлдеген өмірден

Өтейін мен қалай, шөлдемей?

Күн шөлдеп, ұяға батпаған,

Дерт қой бұл, дауасын таппаған.

Мен білсем, қанбайтын мәңгілік

Бір шөл бар, дүниені аптаған.

Кім жанды, білмеймін кім сөнді,

Шөлдеумен қанша гүл семді.

Дамылсыз нөсерлер жауса да,

Басады-ау демеймін бұл шөлді.

Өртеген өзекті бір шөл бар...

Қоштасып, солай сен кеттің,

Өмірдің сырын кім білген.

Сезіммен бесік тербеттім,

Толқынын кешіп Сырдың мен.

Бақыт деп, әлде сор таптым,

Жайғандай қиял құс кілем.

Алатауға жол тарттым,

Ақша бұлттардың үстімен.

Сыйлапсың маған арман, мұң,

Есімде қалды ерке күн.

Желпілдетіп сен қалдың,

Сағыныштың желкенін...

Көзіңмен көктеп, гүлдеппін,

Кездескен кербез көктемім.

Бір шоқтың сонда білмеппін,

Ішіме түсіп кеткенін...

Сыр суы қайда, шөлдедім,

Көзімнен керуен көшті аспан.

Көктемім бе едің, сен менің,

Кешігіп келіп қоштасқан.

Өзіңсіз қайдан жай табам,

Көремін нені тағдырдан.

Қоштасып едім, қайтадан –

Ән болып шықтың алдымнан...

АЙДАНАҒА

Айналайын балапаным Айданам,

Саусағыңды ақ сәуледей жай, маған.

Аңсап барып сүю үшін өзіңді,

Мазасыз бір жер анадай айналам.

Жылдамдатып тірлігімді жай аққан,

Дүниені келе жатыр бояп таң.

Айдана атың тіл ұшына оралып,

Сенің дауысың сезіміңді оятқан.

Дүние күліп қарайтындай, сен күлсең,

Саған деген сағыныш қой, жол-жүрсем.

Бір-бір үйдің мықтыларын әп сәтте-ақ,

Ұрмай соқпай бағындырып, алдың сен.

Ақ сәулешім, несібеңе не қалды,
(Есіміңді күбірледім таң алды)
Сен арқылы есіме алдым, елжіреп,

Немересін сүймей кеткен анамды...

Әлди-әлди, әй-әй бөпем, ай балам,

Ай-әлемін әсем әуен жайлаған.

Айналаңнан ұзап шығып кете алмай,

Айданамды ана-жердей айналам.

Аман болшы, «тілден көзден» Айданам,

Сен жыласаң қабағыма қайғы алам.

Өлмейтұын өмір атты ағаштың.

Бұтағында бұбұлым боп сайраған.

Әлди, әлди, әй-әй бөпем, ай, балам.

Айданам!

Уақыт дария, тасып, тұнады,

Өртеніп, іштен ғашық тынады.

Арман-ау,

Саған асықпаймын десем,

Жүрегім менің мазалап, асықтырады.

Өтті, кетті, елес күнім,

Өмірім ерлік емес бүгін.

Кеш түсіндім, ештеңенің,

Мәңгілік, шын еместігін...

Өңімді болжап,түсімнен білем,

Көзіме сәуле түсірген кім ең?

Көңілдің күйін ұстатпай жанға,

Ішімнен жылап, ішімнен күлем.

Жүгеніңе тірлік таласып жүрмін,

Қиялмен жарап, таң асып жүрмін.

Ертеңге барар жол таба алмай,

Ақ тұманда адасып жүрмін.

Естіледі құлағыма бір әуен,

Сол әуенге ғашықпын ау сірә, мен.

Қалғып кеткен қаламымды оятып,

Шақырғандай шабытымды жыр әлем,

Әлдеқайдан естіледі бір әуен...

Жанады үміт, сөнеді,

Сөнген жүректі тыңдар кім?

Өзімді тапқым келеді,

Құрбаны болған жылдардың.

Сұрапыл, тентек ой-дауыл,

Дауылға төтеп, шақ тұрам.

Сайраған жолым қайда бұл,

Айналам менің ақ тұман.

Өмірге келдім, гүлдендім,

Уақыттан басқа жоқ куәм.

Ағыстарына күндердің –

Айымды тас қып лақтырам.

Жолбарыс ойлар атылып,

Шулайды сезім,жыр қамыс.

Айғайлайтындай шақырып,

Ішімнен бұлдыр бір дауыс...

Бітпейтін шықтым жолға алыс,

Бұлдыр алдым, бұлдыр шың.

Оянған жаннан, ол дауыс,

Балалығым ба, кім білсін?

Тазалығым ба кім білсін?...

Тулама жүрек, қойшы енді,

Аңсама биік самғауды.

Май шамдай бықсып, ой сөнді,

Үмітім менің алданды.

Толмайды жырдың парағы,

Отырар жай жоқ, ой бағып.

Өмірім зулап барады,

Естелік, елеске айналып.

Серпе алмай күдік тұманын,

Бір жығылып, бір тұрам.

Шоқ, таба алмай, жыладым,

Жастықтың көшкен жұртынан.

Тағдырым салған салмаққа,

Майыспай, төздім, жақ ашпай.

Сыңсимын желмен, жан-жаққа,

Жапырағы ұшқан ағаштай.

Болжаймын, нені уайымдап,

Не берсең, құдай, бер тегін.

Қандай сыбаға дайындап,

Келесің тағы ертеңім?

Өрісім кең, өзгеден өрем бөлек,

Тіл қатпаймын, естімес кереңге кеп.

Көре алмаған өңімде жақсылықты

Көп ұйықтадым, түсімде көрем бе деп.

Керегі жоқ жағдайдың маған бөлек,

Қолтығымнан жүргендей анам демеп.

Таба аламаған өңімнен бақыт құсын,

Көп ұйықтадым түсімнен табам ба деп.

Көнереді, тіршілік жаңарады,

Сүйген жүрек, жан беріп, жан алады.

Көңілімнің кем-кетік жыртықтарын,

Қара жердің топырағы жамар әлі…

Жан-жүрегім сияқты менен бөлек,

Тербеткендей бесікке өлең бөлеп.

Балалығым сайраған туған жерді,

Көп ұйықтадым, түсімде көрем бе деп.

Жалған дүние, не керек, жалған сабыр,

Ғұмырыма ғұмырлық жалғанса жыр.

Оянбайтын шығармын, Жарық күнім –

Осы ұйқыдан оятып алғанша бір...

Зымырап барады өтіп, өмір, уақыт.

Толқынға толқындарды жамыратып.

Бәйгеге түсіп озған ақбоз аттай,

Жағаға жатыр теңіз көбік атып.

Қол бұлғаған шақырды мені бақыт,

Жетуге, жетпейтіндей өмір уақыт.

Кешігіп кеш боп батсам, келер әлі,

Жалынан толқындардың таңым атып,

Таң болып шақырады мені бақыт.

Сәулесін сағыныштың саялаған,

Сұлулық жаралды екен қай анадан?

Құлпырып, қуана да қоймас, сірә,

Алпысқа келгенінше әйел адам.

Бүгінгі қарап күлме, қалпыма сен,
(Сезімсіз болсам еріп, толқымас ем.)
Қызғалдақ, қыз-көктемнің бойында жүр,

Ұрланған уақытқа көркім, әсем.

Шабытты жыр туатын шабытты ойдан,

Көңілім құмырадай жауып қойған.

Үміттің қызғалдағы ұмытылып

Қырдағы қар астында қалып қойған...

Бүгінім кешегімді қайталаған,

Болсыншы, көріп, танып айтар адам.

Жоғалған жастығымды іздеп табам,

Қай дала, жылуы жоқ, қай қаладан?

Қабағым уақыттан қайғы алмай ма,

Бақыттан басым енді айналмай ма?

Таңдағы туған айдың сәулесіндей,

Айдынға сынып түскен айнам қайда?

Көп нәрсенің керегі жоқ маған, шын,

Біреу күліп, бәлкім біреу тағар сын.

Қызғаныштан тарылып бір қараймай,

Адамзаттың көңілі сүттей ағарсын.

Тірлігіме талшық болып түйір дән,

Несібемді теріп жермін бұйырған.

Өз керегім, өз жерімнен табылса,

Қаңғырмаймын, бақыт іздеп қиырдан.

Кенде қалып пендеге тән «құрметтен»,

Бүлік отын жүрген жоқпын үрлеп мен.

Құрсаулаған құрсын қоғам, жазықсыз,

Туған ұлға туған жерін түрме еткен...

Армансызбын тартып өтсем жыр көшін,

Жыр көшінде отымды уақыт үрлесін.

Көкірегінің көретұғын көзі бар,

Болса, жетер, шыңға балар бір досым.

Жанымды сөз сәулесімен емдедім,
(Өзгеге емес, өзіме-өзім сенгемін)
Көп нәрсенің керегі жоқ, дегенмен,

Жоқ нәрсені іздейтұғын пендемін.

Пендеге тән тіршілікке шөлдедім,

Шөлдеп, тағдыр тәлкегіне көнгемін.

Менің нәзік дауысым қырға жетпесе,

Кімге керек, өнгенім мен өлгенім.

Дүние кезек... өтеді де кетеді,

Шексіздіктің үнсіздік боп мекені.

Көп нәрсенің керегі жоқ, басыма,

Тұнық ауа, жер, Күн болса, жетеді.

Қайда, қайда? Сезімнің от бораны,

От бораны жастықтың тоқтамады.

Атқан таң, батқан кешпен, өткен күндер,

Өмірімді біртіндеп жеп барады...

Терек бопты бір кезгі шоқ тал әні,
(Оған да әлі айбалта оқталады)
Алаңында тірліктің талас –тартыс,

Қайшылықтың өтуде көкпары әлі.

Тыншымайды көңілім күй тілеген,

Бола алмаспын бақытты ұйқыменен.

Ескі жұртын қия алмай қайта соқты,

Жан-жүректі жаулаған сиқыр өлең.

Пысықтардың пысқырмай өсегіне,
Ене алмадым ешкімнің «есебіне»,
Айтып, айтпай не керек, қас-қағымда,

Айналады бүгінің кешегіге...

Білмеппін-ау, қадірін ештеңенің,

Көштен қалып, тағы қай көшке еремін?

Құстар қайтып барады, жылы жаққа,

Қос қанаты білдіріп «хош» дегенін.

Білмеппін-ау, қадірін ештеңенің!...

Жүрегіне жүрегі алау жағып,

Қабағына қайратын алар жанып.

Қасиетті асқар-шың, әйел жаны,

Қарға құзғын қона алмас оған барып.

Әйел жаны армандай жыр-ән болар,

Адастырып жолыңды тұманға орар.

Құштарлықпен жетсе егер талмай ұшып,

Биіктерге тек қана қыран қонар.

«Қанаттыға» алдансаң кім айыпты,

Кім жаныңды кінәсіз шынайы ұқты.

Қарқылдаған жапалақ қарғаға емес,

Асқар-шыңға қыран құс лайықты.

Кеудесі шың, әйелдер шынар мүсін,

Тәлкегіне тағдырдың шыдармысың?

Қартаяды шыңдар да, күтуменен

Ұя салар, басына қыран құсын!..

Жұлдыздарға сыр ашқан,

Қашып кетті түн жырақ.

Әрнені ойлап тұр аспан,

Сұп-сұр болып тұнжырап.

Жыламаса не етеді,

Өзегін ой қамшылап.

Әлсін-әлсін кетеді

Көзінен жас тамшылап.

Бұлт бүр жарып, гүлдейді,

Гүлін жел кеп үрлейді.

Күлерін де білмейді,

Жыларын да білмейді.

Таң атып бір, күн батқан,

Бірде жабық, бірде ашық.

Көк аспанның зіл-батпан

Иығынан тұр басып.

Елші етіп бір тамшысын,

Тамшыға гүл сыр ашқан.

Найзағайдың қамшысын

Үнсіз күтіп тұр аспан!

Өмірдің таңы, түсі, келер кеші,

Сүйікті болмасақ та ел еркесі.

Ой салып бауырындағы төбелерге,

Түседі биіктердің көлеңкесі.

Жүр бүгін бала ғашық түске оралып,

Емеспіз біреулердей іске қанық.

Жібергім келер емес уысымнан

Жастықтың шалғайынан ұстап алып.

Шық тамбай, көңіл деген гүліме түк,
(Қорыттым, көргенімді білім етіп)
Соңына сайраған бір із қалдырмай,

Ерліксіз бара жатыр күнім өтіп.

Ғасырға ғашық болып туған ақын,

Жөнің жоқ, қуланатын, бұлданатын.

Қалаған тамаша емес, оңашаны,

Көңілім күлкіден де мұңға жақын.

Өмірдің жүріп жатыр көкпар әні,

Әнімді тыңдаған дос жоқтар әлі.

Жанымды түсінер кім, кісілердің,

Сәлемі сатулылау боп барады.

Болғысы келер ойдан әркім азат,

Өмірдің сияқты ма арты ғажап.

Айнала адамдардан сәл артықтау,

Ақылдан жүргендер бар тартып азап.

Ұйқымды таң атқанша он бөлемін,

Белгісіз шаршағаным, шөлдегенім.

Тұрғандай бір ұлы күш айналдырып,

Уақыттың алға қарай дөңгелегін...

Қылығым болса «тентек» кешер аға,

Кәрілік келіп кенет, өш ала ма?

Көзімнен бұбұл дәурен барады ұшып,

Бәрі де сияқты еді-ау кеше ғана...

Қиналам, жүректегі отым үшін,

Алады адам көзін оқып ішім.

Барады ыстық тартып бір кездегі –

Өртеген өзегімді өкіншім,

Қиналам, өшпей қалған отым үшін!...

Бір кезде асып тасқан жел көңілмен,

Бетпе бет келген аяр енді өмірмен?

Қарағым маған аңдып қарамағын,

Жер басқан қатардағы пендемін мен.

Адамзат жүріп жатыр ағысы әлі,

Жабайы, қайта оралып тағы, шағы.

Қуаныш қасіреті жер бетінің,

Кеудемде соғысады, тоғысады.

Дүние дақпырт пенен дүрмекке кең,

Бір-бірін алдап күлу, құрмет пе екен?

Өмірдің неше түрлі сұмдығынан,

Кейде бір қара жердей кірлеп кетем.

Көз бе екен, қыран құсты құмай көрген,

Құласа, ессізге бақ құлай берген.

Қаптаған жердің бетін көлеңкелер,

Өз-өзін былай көрген, құдай көрген.

Бір жауап таба алмадым мың ойланып,
(Аққан соң, өмір-өзен лайланып)
Пәктігім періште құс сияқтанып,

Ұшып жүр көк аспанда шыр айналып.

Мен сені күтіп, іздедім,

Келер деп бірге көктеммен.

Үміттің жібін үзбедім,

Жылдарым жылжып өткенмен.

Аударып уақыт парағын,

Шығардым мінез, түрлі әдет.

Аспанға ұзақ қарадым,

Жұлдыз боп жанып тұрма деп.

Бұлақтың шашын тарадым,

Жанымды сырлы жыр бөлеп.

Жолдарға ұзақ қарадым,

Жете алмай маған жүр ме деп.

Жете алмай жолда қалдың ба,

Сағыныш жасы, жан кесем.

Өкпелеп қайтем, тағдырға,

Толқынында өмір әлде, сен

Жартастай қатып қалдың ба?

Басы айналып құлайды бақыттан кім,

Арманы бар әрбір кеш, ақық таңның.

Кәріліктің ізі емес, беттегі әжім,

Жолы болар өткен көп уақыттардың.

Тірелмесін тоқырап, тұйыққа алдым,

Сүйіп қалдым, қалай мен ұйықтармын?

Кәріліктің шығы емес, шашымдағы ақ –

Қары болар күмістей биік таудың...

Ананы ойлап, жүргенде мынаны ойлап,

Көшіп бастан кеткендей құралай бақ.

Жас жүректің ұшқыны, ішкі сезім,

Ақ жүзімде алаулап, тұрады ойнап.

Арман-ойды алдыма шырақ етем,

Тазалықты «қайда?» деп сұрап өтем.

Бір адамға оянған құштарлығың,

Құштар етіп өмірге тұрады екен...

Білмей тұрмын, жер қандай, аспан қандай,

Жүрегімнің көзінен жас тамғандай.

Мынау жердің үстінде сен болмасаң,

Болар дүние қаңырап, бос қалғандай.

Жазылмаған жанында дастан бардай,

Бір өмірде, болмашы жасқанғандай.

Мынау жердің үстінде мен болмасам,

Болар саған дүние бос қалғандай.

Кірпігімнен тамғандай, тамшы жалған,

Күй төгілер толқысып тал шынардан.

Үмітімнің іліп ап ақ кептерін,

Айналып ұш, көгімді қаршыға арман.

Өмір гүлін аумаған тамшылардан,
Қар астыанан күн көзі-ау аршып алған
Біз қалмасақ, қалмайық дүниеде,

Дүниеде үміт пен, қалсын арман.

Ашылады алдымнан жолдар қашан,

Сыр сандығын түнге ашпай, таңдарға ашам.

Үміт жанып қалады, арман қалай,

Аспанымды айналған сен болмасаң,

Аспаныңды айналған мен болмасам...

ЖЕТІСУ ТОЛҚЫНЫ
(ТОЛҒАУ)
Жетісу, туған жерім, Иранбағым,

Бойына ұлылықтың жиған бәрін.

Дүниеде сенен асыл, Сенен артық,

«Сұлу жер бар» - десе мен иланбадым.

Өзіңде туып, түлеп, өскен екем,

Өлеңдей... өлкем менің «кестеге» тең.

Қаншама ақындар мен батырлардың –

Кіндігін толқындарың кескен екен?

Болса екен, елім тыныш, досым аман,

Алматым алмасымен асыраған.

Ілені жарып өткен Райымбектей,

Шу десе, Бауыржанды есіме алам.

Қаратал, Талғар десе алаңдаймын,

Қосылмай бұл бәйгеге қала алмаймын.

Лепсі ән шығарса Мұқанға ұқсап,

Алакөл отаны екен Қабанбайдың!

Әлемге «сұңқар көпір» тарта білген,

Жетісу! Бірге айналар қан-тамырмен.

Аспан, жер «барлығы да менікі» - деп,

Қарап тұр, Мұқағали Хан – Тәңірден!...

О, қанша тойды көрдім, жарыс көрдім,

Жетісу бастауы екен бар істердің.

Анадан болып туған айға ғашық,

Жері бұл, Талғаттайын Ғарышкердің!

Ой-қырға Жетісудай шапқылаймын,

Шапқылап, басыма Күн, бақ құраймын.

Айтысқан Тезек емес, заманымен –

Көксуым «көкбөрісі» Бақтыбайдың!

Ентелеп, шапқан сайын, құйындаймын,

Балқаштан басқа көлге құйылмаймын.

Жамбылдың бастап жортқан жыр-керуенін,

Жетісу «жолбарысы» Сүйінбайдың!

Көзімді мен өмірге күліп аштым,

Таңырқап, сұлулыққа ұйымас кім?

Суретін Жетісудың суреттеген,
«Ақсуда ізі жатыр Ілиястың!...»
Жетісу желісіндей әр аңыздың,

Жолдары үзілмеген арамыздың.

Ақсудың ағысынан көргендеймін,

Айналы домбырасын Сара қыздың!

Кеудемді жаншып кейде «тобықтай» мұң,

«Қорқыттай» көрден қашып, қорықпаймын».

Неге мен, жалғыз қалып күңіренем,

Қоңыраулы қобызындай Молықбайдың!...

Дос табам, адамзаттан туыс табам,

Сәбидей күн сәулесін уыстаған.

Осынау «жер жанаты», «Жерұйыққа» -

Тамсанып Асанқайғы тыныстаған!...

Аумайды Алатаудың алқасынан,

Аунайды, ай бетінің «картасынан».

Тәңірден алған менің сыйлығым сол,

Қанымда Жетісуым бар тасыған....

Өзіңсіз, өмірім жоқ, жеке менің,

Қаз тұрдым, қияға сан жетеледің.

Үйсе де басыма алтын, басқа жерден –

Еңбектеп Жетісуға жетер едім...

Өз басыңнан алғандаймын отты мен,

Көз жасымды ерініңмен кептірем.

Қасыңда сәл, қала тұрсам, қас-қағым,

Қас қағым сәт, өмір сүрдім деп білем.

Бұл сезімім, емес әлі көнерген,

Суретіңді салсам деймін өлеңмен.

Жүрегіммен жүрегіңе асығып,

Қайда жүрсең, сонда сапар шегем мен...

Сайра, сайра, сайрашы, сандуғашым,

Дауысыңа қосылып таң жырласын.

Жаймашуақ болмаса, бағың жайлы,

Табылмайды... артпашы тағдырға сын.

Қашан қонып, талыңа ән саласың,

Ашық күнді жаныңа аңсағасың.

Күміс үннен күн бойы өріп сәуле,

Қанша беріп, бағыңа қанша аласың?

Қамықпашы, ауысып басқа өлеңге,

Сандауғашым көзіңнен жас көрем бе?

Сезіміңсіз, төгілген өз үніңсіз,

Айналардай дүние тас кереңге...

Не тілейсің, тілегің орындалсын,

Сенің мұңың, тамшыдай өмірге аусын.

Қақпақыл ғып ойнасын, қағып алып,

Мені жерге түсірмей сенің дауысың.

Көңіліме көңіл жоқ, қайдан алам,

Бір жылылық іздеймін айналадан.

Менің жетім жаутаңкөз жүрегімді

Сенің сырлы дауысың аймалаған.

Көктеміме жетеле, еліктірші,

Жүрегіме ұя сап, еніп кірші.

Кезектесіп жырлайық мұңымызды,

Мұңдасыңды ұмытпай келіп тұршы.

Ақ әлемді әніңмен еміп тұршы.

Сандуғашым сайрашы, әні шамдай,

Сырлы үніңмен тірлігің әлі шалғай.

Жарық күннің өтерміз, шаттық-мұңын,

Шырқап, жырлап екеуміз тауыса алмай...

Қаңтар айы... «жарасат» деп сізге гүл,

Ақын інім гүл сыйладың көшеде.

Күлімсіреп шыға келді күз көңіл,

Сәл ұмытып толғандығын нешеге.

Аялдама... елесті ойға шомылдым,

Қабағыммен қала ішін дала ғып.

Нәзік гүлдер жылынғандай қолымның

Тамырымның тасмырынан нәр алып.

Өтпелі өмір, тағдыр тиеп әр ұлттан,

Абыр-дабыр, толып кеткен іші үнге.

Қысып кісі, тынысымды тарылтқан,

Бара жаттым сары автобус ішінде.

Майдан дерсің, ешкімді ешкім ұға алмай,

Басып-жаншып қабырғасын сындырып.

Сыртқа қарай тар есіктен шыға алмай,

Бала жылап, біреу жатыр шыңғырып.

Жол бермейді, бір кісіні кісі ұғып,

Тірлік талас, көнер емес ыңғайға.

Соғысқан сең арасында қысылып,

Сезбей қалдым, өзім қайда, гүл қайда?

Қысқы қала қысымдардан қысылған,

Дем ала алмай, кеңдікті тұр аңсаумен.

Ақын інім, кешір сыйлап ұсынған,

Қысқы гүлді қорғай алмай қалсам мен.

Қысылғанда нені айта алам тілменен,

Ауырғанда болар әнім мен жыр емім.

Мойны үзіліп жерге түскен гүлменен,

Табандарға түсті үзіліп жүрегім.

Жанған шырақ, күні бітсе өшеді,

Керуендей келіп-кеткен асығып.

Қорғаныссыз жастығымдай кешегі,

Аяқ асты қалды гүлдер шашылып.

Әсемдікті езіп-таптап аяқпен,
(Қас-қағым сәт... барды жоқ қып үлгерді)
Үнсіз жылап бара жаттым аяп мен,

Үнсіз өліп қалған қысқы гүлдерді...

Сәл нәрседен әсер ап, елең еттім,

Өміріме алғандай бөлек екпін.

Қараңғыда жақындап жарығыңа,

Қанаттарын күйдірген көбелекпін.

Сыбдырынан сыр бағып жапырақтың,

Табиғаттың мінезін бақылаппын.

Айға ғашық болғандай қол жетпейтін,

Саған ғашық болған бір ақымақпын.

Сескенбеймін, өсектен, мазақтан мың,

Ақ сәулесін сіміріп ғажап таңның.

Күнге ғашық болған бір жер анадай,

Саған ғашық болып мен азаптандым.

Тұтқын болдым, тілекке, қамалып көп,

Топырақтан бір жан алып жаралып па ек?

Жетім бұлбұл жүректі шырылдатпай,

Қайда барсаң, сол жерге мені алып кет.

Оқымассың, жыр жазсам атыңа әлі,

Бұл өмірдің мен бе екем, ақымағы?

Арыстандай асық боп айға атылған,

Жүрек тулап кеудемнен атылады.

Бар жасауын жатқандай жайып дала,

Көкжиекке күн батты байып ғана.

Қол жетпесін білсем де, мен өзіңе,

Айым, ғашық боп қалдым, айыптама.

Аңсайды құс көңілім әлде нені,

Бір сәтке тастап қашып, жан, денені.

Елегізем, бос қиял, үмітпенен,

Кеш батса, күліп тағы таң келеді.

Келмейді ешкімге де енді ұанғым,

Сендегі салқындықтан сөнді жалын.

Оралып өткен шаққа сезім кешем,

Сыр сауып қос шегінен домбыраның.

Жолдай бір жолаушының қалпын бағам,

Жастық жоқ, жан таңдамай жарқылдаған.

Кешегі қызығы көп қызыл дүние,

Қарайды қабағымен салқын маған.

Арқасын беріп кетті ақылшым көп,

Жауыма неге менің, жақынсың деп.

Бір інім өз көзіме мақтап отыр,

«Әулие, көзі тірі ақынсың» деп.

Танымын таңданумен білдіреді,

Ән бе екен?

Кеудемдегі бұлбұл емі.

Соншама асықтырған алдымдағы,

Келетін Күнім шығар кім біледі?

* * *
Қабағыңды қарама, түйіп маған,
(Бір көргеннен біреуді сүйіп қалам)
Махаббатсыз жамылған мұз көрпені,

Мұхиттаймын мәңгілік ұйықтаған.

Мен өзіңе сол үшін тұйық болам.

Күдікпенен жанымды жеңеді үміт,

Көңіл күйін шертпейсің, неге біліп?

Ерімеймін көгімнен күн түсіріп,

Келмесең сен мұзжарғыш кеме мініп,

Кемесіз сол, күтпеші менен үміт...

* * *
Сәулең жатыр, тарап күн, тарап айдан,
Сені көрсем, сезім мас, сана майдан,
Жонып-қашап тұлғамды мүсіндеші,

Қарсы біткен бұтағы қарағайдан.

Келе бермес көңілге күй көктемі,

Өмір бізге нені айтып, үйретпеді.

Өз қолыңмен жан бітіп кететіндей,

Соқсаң егер балшықтан илеп мені.

Өзгеше еді, сол күнгі ән, сол күнгі арман,

Сыртқа тепкен сезімің еркімді алған.

Жүрегіңнің толқуын толқып көрсет,

Ағыстарға қарсы аққан толқындардан.

Сағынышпен сарғайып, өтті күнім,
Өткен күнім қай жерге төкті гүлін,
Ойында жоқ... өзгенің бойында жоқ,

Өртеп мені барады оттылығың.

Қайнар басын қайнатқан өрден, жырақ,

Ай сәулесін ағаштан өрген құрап.

Соғып ағар толқынын тастан-тасқа,

Сезімімнің шолпысын зергер бұлақ.

Қалай өмір сүрер ек?

жолықпасақ,

Жүрегімді отқа сап, көрікке сап.

Көздеріме қадалған сенің көзің,

Мүсінімді құйғандай жонып, қашап...

Көздеріңнен ұшқын түсті, өртендім,

Оңашада ес жия алмай дерт емдім.

Қос қанатым болса, ұшып жетер ем,

Болжай алмай не боларын ертеңнің.

Көңілімді жұбата алмас мұңды өлең,

Мұңды қалай жеткізермін тілменен.

Жайып салып қан жылаған жүректі,

Жалынамын, «көмектес» деп кімге мен?

Жүректегі жеңілдейді жүк қашан,

(Дәрменсіз жан не істей алар ұқпасаң)

Мен өлермін...

көздеріңнің ішінен –

Бір тамшыдай жас боп сыртқа шықпасам...

Жыр қаламым, жазараңды жазып қал,

Сезім деген солқылдаған нәзік тал.

Сапар шексем, көз жазбайын адаспай,

Арман атты сенімді алтын қазықтан.

Бұлт айықты... жағып тұр сапна шырақ,

Жапырақтың бетінен жас тамшылап.

Көңілім қалып бәрінен, жылап тұрмын,

Желден сұрап махаббат, тастан сұрап...

Жүрегімнің көзінен жас тамшылап.

Алады ойлар мазамды текке менің,

Әлдекімге, өзімдей кектенемін.

жанып бір сәт,

Жалынып сүйгеннен соң,

Болмағандай ештеңе жек көремін.

Бетпе-бетте мақтайсың бекер, демеп,
(Көктен, жерге тастайсың, көтермелеп)
Сүйе тұрып, сүюден тартынамын,

Тағы сені жек көріп кетем бе деп...

Толқып, кейде қуанам, бір өкініп,
(Алдап, көзге, алдамшым күл, өтірік)
Сенген болып, сүйгізем, сезіміңнің –
Өткінші сәт екенін біле тұрып,

Бір қуанып, өтермін бір өкініп.

Жұлдызыңды жандырып,

Алып қалғым келеді.

Құшағыңда мәңгілік,

Қалып қалғым келеді.

Жүректің жеңіп құйынын,

Жырлап қонғым келеді.

Шеше алмайтын түйінін,

Жұмбақ болғым келеді.

Тас бұлақтай қарғыған,

Тынбай аққым келеді.

Көзіңдегі қалғыған,

Түнді оятқым келеді.

Түнмен бірге білмеймін

Кімді оятқым келеді?

Жер бетіне шашу шашып күн шықты,

Бұлбұл дүние көмейінен үн шықты.

Бұлт астынан жіп сәулені тарқатып,

Иірді аспан әже ұршықты.

Қағатындай жапырақтар мың қанат,

Сезімімді сағынышты мұңға орап.

Ағаштардың жыртығынан сығалап,

Аспан маған тұр қарап.

Алтын сәуле кірпігінен сырғанап...

Өмір солай, өніп өсіп көктеген,

Өткен күнге өкінішсіз таңданам.

Жастық шақта, жасыл едім, көктем ем,

Жасын тисе, жалын атып жанбаған.

Түс ауғанда тағдыр жолы тоғысқан,

Екі айрылу соқпас енді бізге оңай.

Жастық шақта пісіп бәрі толысқан,

Жазғы баққа бұрылмадың сен қалай?

Сенің дауысың естіледі шалғайдан,

Сезіледі алған ыстық демің де.

Күзгі күнмен орманыма сарғайған,

Неге от қойдың? Жанып кетсін дедің бе?

ЕРКЕ ЕЛІК

Елеңдеп арман елігім,

Басында бұлақ жүр едің.

Айналып сүйді сені Күн,

Сезді ме, соны жүрегің?

Еркелеп мынау әлемге,

Толқындар күлді сыңғырлап.

Жұлдыздар ұқсап өлеңге,

Төгілді сәуле сырды ұрлап.

Жанары түндей ай жігіт,

Қалады неге, қаймығып?

Шашбаулы сағым-бұрымнан,

Қаламын демей айрылып.

Елігі еркін даланың,
Елігі толқын, бұлақтың,
Жалт еткен үркек жанарың,

Есте қап, ессіз ұнаттым.

Есімнен кетпей елік қыз,

Жүректі жұлдыз жылаттым.

Көңілім сенсіз көріксіз,

Келмейді түспен жұбатқым.

Елік – қыз, тұнық әлемім,

Армандап бақыт әуенін.

Сыңғырлы, сырлы бұлақтың,

Ішінен шыққан әдемі үн.

Қайда, сол қайда әлемім?

Елігі еркін даланың,

Елігі ерке бұлақтың.

Жаудырап жұлдыз жанарың,

Жалт етіп неге қарадың?

Қарауға қимай барамын.

Елігі ерке бұлақтың,

Кетпеші ұзап, жырақ тым.

Жалт етіп жанды жылаттың,

Жылатпай мені жұбатқын.

Мекенің жасыл қырат-қыр,

Кеудеңде толқып бұлақ сыр.

Шайқалмай, тұрған айта алмай,

Көзіңде нендей сұрақ тұр?

Жауапсыз жаның жылап тұр.

Жауапсыз жаным жылап тұр...

Не жетпейді?

Неге жаным жүр шөлдеп,

Өкпелеп те, өмір сүрдім бір сен деп.

Мен бақытты бола алмаймын қазы жеп,

Сыртта ашығып, жүрсе біреу бүрсеңдеп...

Адастырды жұлдыз көзді тұнық түн,

Түн кеткен соң, келер тағы, күліп күн.

Таңғы ойлардан, талықсып, сәт көз ілем,

Әуенімен әлдилеген үміттің.

Ғашық болмай, жүрсем, жүрек жалынсыз,

Не жетпейді?

Кімді күтем сабырсыз.

Шыр айналып зырылдайды ұршықтай,

Жер-тірліктің дөңгелегі дамылсыз.

Сен дегенде кешеді ойым қан-майдан,

Не болса да, көрем бәрін маңдайдан.

«Мәңгүрттенсем», махаббатысз, сезімсіз,

Мына өмірде болар дейсің қандай мән?

Сусып, ұшып күн парақтай жыртылған,

Сені ойласам, сезімімнен жыр туған.

Сене көрме, отын жағып өсектің,

Тағдыр ашып жүрсе әлдекім сыртымнан.

Бара қалсам... құшағыңды жай, жұбат,

Бұйырады қай сұлудан қай жұмақ?

Сен өзіңді сезінбессің бақытты,

Қара түннен қарап тұрса ай жылап...

Өңімде ойлап, түсімде көрем,

Еңсемді басып қорғасындай жыр.

Өзіңе деген ішімді өртеген,

Өмір ме екен, шөл басылмай жүр.

Жүректің кілті қамалды ашты,

Мейлің, зерттеп, мәңгі сына.

Махаббатым сен, алғашқы,

Боларсың мүмкін, соңғысы да...

* * *
Жазылардай жастықтың жыры мәңгі,
Назарымды назарың бұрып алды,

Үнсіз кеттің...

бас изеп, бірақ менің,

Көздерімде көзіңнің нұры қалды...

Айтылмаған жанымның сыры қалды,
(Айнала «жұрт» айналып жүріп алды)
Бұлтты өртеген кешкі күн шапағындай,

Көздерімде көзіңнің нұры қалды.

Тербеп кетті, іштегі тұнық әнді.

Ойға батып... батпадың тек, күнәға,

Көк аспандай көңілде кек тұра ма?

Адамдағы мейірім жер бетінен –

Бірге көшіп өзіңмен кетті ме, аға?

Егіз емен... сырласқан егіз бақыт,

Көкірегіңді ауыртты көп із батып.

«Кеңсайды» бір келтіріп тәубасына,

Тау басына қалғандай теңіз қатып.

Айта алмаймын, бейнеңді бейнелеп мен,

Тағдырым не бұйырар, сөйлеп өктем.

Мөлдір теңіз, толқыған сол бір теңіз,

Жаңбыр болып жауады кейде көктен.

Тұрып қаппын... «жартастай» жағадағы,

Толқын қуып толқынды ағады әлі.

Жылылықпен маңдайын теңіз сүйген

Шағалалар қанатын қағады әні,

Тазалықты аңсаумен ағадағы...

Ойым орман, оранған үміт сағым,

Тентек сезім қайда сол тұнық шағым.

Жанарына әр жанның жаутаңдайды,

Бала мінез баяғы «ұмытшағың».

«Ақша бұлтын» тербетіп тұнық таңның,

Махамбеттің жырымен рухтандың.

Атырудың толқыны, толқып келіп,

Алатаудың бауырына тұрып қалдың...

Жоғалдың қайда таңғы айым,

Тартты екен сені думан қай?

Жазуға толып маңдайым,

Тағдырым тасқа туғандай.

Басылып қалды өр көңіл,

Жасырып «таңды» іштегі.

Өмірде сені көргенім,

Өңім бе, әлде түс пе еді?

Биігім тартас алас,

Келеді тәтті түс көргім.

Өтпелі сәтті оңаша,

Ойлаудан басқа не істермін?

Көктем еді, күз келді,

Өмірім өткен шөлге тең.

Жапырақ жауып іздерді,

Болмаған жолы мен бе екем?

Күйім бар, күйіп шерленген,

Шеріме жаңбыр өткінші ем.

Айым-ау аспан кеудемнен,

Адасып неге кеттің сен?

Жоғалдың қайда көктемім,

Оралмас қайтып бір күнің.

Жамайтын түрім жоқ менің,

Дүниенің жырмен жыртығын.

Қамайды түнді кірпігім...

Әншінің алса «ажал» тәнін алды,

Әуелеп ақ аспанда әні қалды.

Көгеріп, тамырланып жайқалады,

Өмірде өнердің жас дәні мәңгі.

Қара жер алатынын «танып» алды.

Өтердей өмірдің бұл бар шығынын,

Ағызған күміс көией ән шырынын.

Әншіге әуелеткен «аңшы зарын»,

Көрсетіп кетті-ау ажал аңшылығын...

Білмеймін кімге жылап, кімге сенем,

Шоқ іздеп қолым күйді күл көсеген.

Мұнарды көңілімді мұң басқанда,

Сәуле ішкім келеді бір Күн кеседен...

«Жылы жүрек» таппадым бір адамнан,

Көңіл деген, көңіл ме, сұрап алған.

Көкірегіне жүзімді көміп тұрып,

Өмірде бір бақыт қой, жылап алған.

Білмеймін, жылаймын ба, күлемін бе,

Мұң ұйып тұрғандай бір гүл өңінде.

Құс жүрекке кеудем тас түрме болды,

Маған қызық жоқ екен бұл өмірде,

Жылай алмай отырмын, күлемін бе?

Өмір деген бір өкініш, бір үміт,

Мейлі, маған қарамғын бұрылып.

Қуанатын сәттерім бар ішімнен,

Құрдас болып туғандығың үшін мен.

Арлы жомарт жүрегіңді жырлатып,

Уақыт жүгі иығыңа жүр батып.

Егер, анаң тумаса шын ақын ғып,

Сенен мұндай шықпас еді батырлық.

Сезіміме сеуіп сәуле таң үміт,

Жарық аспан жасырады арлы айды.

Келмедің ғой... күтуден көп жалығып,

Жасыл тауым сағынышпен сарғайды.

Шырқап көкке, шыға алам ба енді өрге,

Көлеңкелі өтті сырғып жастық шақ.

Келдім қайдан? Барам қайтып сол жерге,

Құзға қарай құлаған бір тасқа ұқсап.

Кім ғашық боп, саған өлең арнайды,

Тамшы сұрап көк аспанға қол жайдым.

Жасыл дүние күтуменен сарғайды,

Сарғайдым...

Семесің ғой, өлесің ғой гүл атпай,

Тыным алсаң өлеңім.

Таң алдында лайланбаған бұлақтай,

Тұнып ақсам деп едім.

Ауыз ашып бір апаттан, бір апат,

Сескендірмес еш дүлей.

Өмір сүру маған сондай рахат,

Көрмей, түк те естімей...

Сертке көзсіз сәбидей боп сенген ек,

Өкінішпен өтті, кетті бал шағым.

Уақыттың дауылымен дөңгелер,

Домалаудан шаршадым.

Бір жүректі қай жыртыққа жамармын,

Осы бір ой, етті қанша мені алаң.

Жатқандай бір құрсағында анамның,

Ана жердің құшағында дем алам.

Сосын жарық дүниеге оралам.

Сая іздеп кетті шалғай құрбы қаңғып,

Кім қалды, әнді сүйіп, сырды ұғарлық?

Төсінде қырдың бір гүл, қатарымен,

Көктемде көзін ашпай тұрды қалғып.

Шарпиды жүректерді жырым жалын,

Өрілген өмір деген бұрымды ағын.

Қызықтап көбелек, ара көркін, исін,

Гүлдердің сорды аузынан шырын балын.

Өмірді ғажайып күн жолы ұқтырды,

Түсімді қиял берер жорып, түрлі.

Ашылған ауызына күзгі гүлдің,

Көбелек қонбай, қар қонып тоңып тұрды...

Көктемнің жаңбыр нұры жуындырып,

Кім оны аялайды, жылындырып?

Оятып кеудемнен бір аянышты,

Солды гүл, жел қамшылап, суық ұрып.

Айналып көбелекке арман, үміт,

Қоштасты... кірпігіне маржан іліп.

Періште жер ананың перзентіндей,

Қалды гүл айдалада қар жамылып...

Оңашаны ұнатамын, ортасынан дүрмектің,

Менің үміт жұлдызымды жандырады үрлеп кім?

Өмір бар да, тазалық жоқ қой, жанымның –

Көйлегі болған, тәнімді қанша кірлеттім...

Көрсетпеді қоршап тұман, ой көгін,

Көз алдымнан тізбектеліп, өтті, өтпелі

бейне мың.

Аққу жаным сыңсып ұшып аспанға,

Арманымның көз жасына, жуылды

топырақ көйлегім...

Өртке толды, дертке толды жан-жағым.

Сырты ижылтыр, іші кір-кір бұл алдамшы өмірде,

Өмір сүріп, өзімді-өзім күліп бекер алдадым.

Өкініш емес, өткені сусып күн-айдың,

Жастықты қайтем?

жүрегім жас қой ұнаймын...

Туған ел, мені көтеріп шыңға лақтырсаң,

Шыңға шықпай, алақаныңа қайта құлаймын...

Бір көргеннен мен неге сүйіп қалам,

Көңіл көзін оятып ұйықтаған.

Жанып жатсам, өртіне өкініштің,

Жарығынан бермейді ол қиып маған.

Сүйе алмайды, жан аяр, сүйікті адам,
(Ұялмайды.. намысы ұйықтаған?)
Шашыратқан көзінің ұщқынына –

Көбелектей соғылып күйіп қалам.

Бір көргеннен мен неге сүйіп қалам?..

Алды, ақыры аңдып көптен,

Қара жерге жан салды жыр.

Көзін ашып қалғып кеткен,

Ақын жүрегі раушан-ғұмыр.

Мәңгілік жоқ... сеземін мен,

Мүлік жима, құрап бекер.

Дүниеге жан кезегімен,

Жылап келіп, жылап кетер.

Көгімнен тұр бақылап күн,

Жер дегенің сөз ошағы.

Орнына ұшқан жапырақтың,

Өзге жапырақ көз ашады...

Қамалғанда қалам мұңға,

Жаным дауыл, аңсар дүбір.

Жүрегімнен таң алдында,

Көз ашады раушан-ғұмыр...

Тіршілікте құшып ең сан қайыңды,

Жібіте алмай, тамшыға таңдайыңды.

Маңдайыңды сипаған алақаным,

Сипап тұр ғой, енді тас маңдайыңды...

Бойым ауыр тартса да, ойым дүбір,

Тас бетіне қашалып, ойылды жыр.

Куәгер боп көзіммен көріп тұрмын,

Өміріңде көрмеген тойыңды бір...

Жүрегімнен балапан жыр түлеткен,

Сағыныштың жасы ма, бүркіп өткен.

Шабытыңның қуаты-ау Құдаш аға,

Қара бұлтты қақ жарып күркіреткен.

Басып өтіп өмірде түрлі белді,

Түрлі белден есіп бір сырлы желді.

Қарындас боп кеткен ем туған жерден,

Әпкеңдей боп оралып тұрмын енді...

Аппақ сүтке айналып қара бұлт,

Қақты қанат кеудеден жаралы үміт.

Сені жоқтап өксіген таң алдында,

Таңғы ұйқымнан оятты боран ұлып.

Әрбір сөзің түсірген жаныма Күн,

Жалғызсырап, сол күнді сағынамын.

Арман болып тебірентіп, тербетіп ең,

Тербетіп тұр тағы да аруағың.

Тәкаппар ең, иіліп мұңаймаған,

Қоштаспастан кетер деп кім ойлаған?

«Сұлулық боп оят» деп қара қызды,

Жұмсады ма, сені аға құдай маған?

Көрінеді көзіме тас та әдемі,

Шақырғандай аспанға аспан елі.

Жыр еліне, шуақты жүрегіңе,

Сыйлаймын мен жүректен басқа нені?

Күн тұрғанда басымда,

Күн қадірін білмеппін.

Дос тұрғанда қасымда,

Дос қадірін білмеппін.

Бақ тұрғанда басымда,

Бақтың құнын білмеппін.

Білмей күліп жасымда,

Аты озғанды күндеппін.

Су тұрғанда алдымда,

Су қадірін білмеппін.

Сусындап үміт жаңбырға,

Жасарып, іштей гүлдеппін.

Жастық шақтың басымнан,

Тез өтерін білмеппін.

Таңның гүлі ашылған –

Көз екенін білмеппін.

Қайран менің мас күнім,

Қадірін кеш танытқан.

Төрге өте алмай жастығым,

Сығалайды жабықтан.

Барады уақыт қайда алып,

Күн батқанын білмеппін.

Бақыттан бас айналып,

Ажалға есік ілмеппін,

білмеппін...

Іздемейсің...

Сен үшін өліп қалғам,

Сұлу көп қой, «кәрі әйел» болып па арман?

Жастығыммен қайтадан кездестірмей,

Наразымын уақытқа көрікті алған.

Өкпелімін жылдарға ерікті алған,

Бақыт құс жоқ, басыма келіп қонған.

Жаңа жауған ақ қардың өңі өзгеріп,

Тамшы жастай сырғиды еріп қолдан...

Беріліпсің, беріліп төзімге сен,

Мендей болсаң, түн бойы көз ілмес ең?

Көз алдыма елестеп әрбір сәтің,

Оңашада алаулап сезім кешем.

Сұлулықты көздерің көріп қанған,

Не істей алам, уақытқа көрікті алған.

Солай, сені байқамай сүйіп қалып.

Сонан кейін, ес кірмей өліп қалғам,

Үміт оты кеудемнен сөніп қалған.

Күйген қолын ұсынбас енді бақыт,

Жылап қалдың, басқаны сен жылатып.

Қара көзің қараңғы, түпсіз құдық,

Сол құдыққа қанша жан өлді батып?..

Мен сені сол әйелдей сүйе алмаймын,

«Сүйсем» деп тек ішімнен қиялдаймын.

Құшағыңда жанудан жұлдызың боп,

Жұлдыздардың көзінен ұялмаймын.

Мен бірақ, сол әйелдей сүйе алмаймын...

Ойнайтұығын сахнасында уақыттың,

Әкімдікті ұлы әртістей көрем мен.

«Басымызға туады деп бақыт күн»,

Қол соғатын халық сенгіш көрермен.

Ойымдағы оралмайды енді өмір,

Өзгертпейді... өзгермейді бір ұғым.

Келіп, кеткен қарапайым, менде бір,

Қол соғатын көрерменнің бірімін...

Тіршіліктің сияқтанып жүрегі,

Күн нұрымен жүз құбылып реңі.

Күзгі желмен ұшпай, жерге ілініп,

Жалғыз жапырақ тал басында тұр еді.

Жапыраққа қызығатын тас мына,

Оған аспан, ай мен жұлдыз, бас куә.

Дәурені өткен, жылап жатыр сарғайып,

Құлап түсіп енді аяқтың астына.

Керек етпей аласаның аяуын,

Дірілдейді, шығарғандай баяу үн.

Бәйтеректің басындағы биікке –

Қайтара алмай жастық жасыл, бояуын.

Оралмайды, әсем-әлем, арман шақ,

Жүрегіне бере алмайды жел жан сап.

Көктемімді көкірегіңде көктеген,

Жылап ұштым, сол жапырақтай, мен де аңсап.

Қуып шетке, уақыт желдей еседі,

Көш керуен көшелермен көшеді.

Терегіме талпынамын жете алмай,

Бүгін жер боп биіктегім кешегі?

Жарық дүние, жапыраққа ұқсап көшеді...

Сұлу емен жұртты өзіне қаратқан,

Бір сөз айттың, болып маған қарап, таң.

«Мүсініңді былш-былш ұрып балшықтан –

Жасағандай ерініп бір жаратқан».

Тұрады өмір үміт пенен аңсаудан,

Аңсауменен қара тауды қар шалған.

Күн көзіндей қызуыңмен қыздырып,

Сенсің, алғаш саз балшыққа жан салған.

Қапырықта тұншығамын, тұнжырап,

Енді бізге кездесетін күн жырақ.

Өзің салған қайтара алмай жаныңды,

Тасқа қарап, тас қыз іштей тұр жылап.

Кеше бірге ек... енді бүгін басқамыз,

Өміріміз құпия сыр, жасқа, аңыз.

Өзің барда балшық едім... түбінде

Табысармыз, айналғанда тасқа біз...

Екі баста екі дүние, басқамыз.

Мен сені, ойлап, іштей сүйген едім,

Күйген ерін... біртүрлі күйге енемін.

Сыртыңнан ғашық болып, кездескенде,

Көзіңе қарай алмай, именемін.

Үзбеймін, үмітімді үзбе десең,

Көктем боп қарсы аламын күзде келсең.

Соңыңнан шырақ алып іздемеймін,

Астыңа тұлпар мініп іздемесең.

Өтінем, име маған өр басыңды,

Торғайың салмақ қалай торға шыңды?

Оңаша өзіңді ойлап өртенемін,

Балқытып кеудемдегі қорғасынды...

Жанымды жанарыңмен билеп едің,

Жалынға көбелектей күйген едім.

Сезімді дір-дір еткен сездіруге,

Бата алмай, қысыламын, именемін.

Оятса, шырт ұйқыдан шымшып кінәм,

Жел сүйген ақ қайыңдай сыңсып тұрам.

Десе де, «ғашық болу қылмыс емес»,

Кеудеме жүректі үнсіз тұншықтырам.

Жел сүйген ақ қайыңдай сыңсып тұрам...

Болжайды сезіп, нені ішің,

Тыныс ап, кеудең кеңісін.

Құпия, жұмбақ қиындау,

Өмірім болар сен үшін.

Көзімнен соңғы жас тамған,

Айымды таппай аспаннан.

Таусылып бәрі, сен үшін –

Дәптер ем жаңа басталған.

Жұлдыздай ағып, сөнді арман,

Алданған бағыт, жолдардан.

Көретін сәулем сен бе едің,

Демімнен менің соңғы алған.

Әлдилеп үміт, басқа арман,

Үзілер тамшы, жас талдан.

Өткенді өртеп, мен үшін

Дәптерсің жаңа басталған...

Өткізбей қойды өткел көп,

Үзілер тамшы, жас талдан.

Өткенді өртеп, мен үшін

Дәптерсің жаңа басталған...

Өткізбей қойды өткел көп,
(Еріген тоңы көктем боп)
Бағынан бұлбұл сайратып,

Мен саған әлі жеткем жоқ.

Өткенге бірақ өкпем жоқ.

Көзге өтірік көлгірсіп, мақтанбаймын.

Көп адасып, өзіңді тапқандаймын.

«Сенен өзге ешкімді сүймедім» деп,

Ант ішпеймін, алдыңда ақталмаймын.

Өршіткендей төзімнің өртін бір шың,

Қыл ішегін сезімнің шертіп жүрсің.

Жүрегімнің жалынын сатып саған,

Жалынбаймын, жанбасаң еркің білсін.

Таң алдында татып ап тұнған удан,

Жанып-күйіп жалықтым жынданудан.

Сүйе алам ба, басымды матап, байлап,

Махаббатқа қорықпай құл болудан.

Өткенді ойлап, оңаша толғанамын,

«Өмір өзен» арнасы толған ағын.

Көзім менің мілінер көкжиекке,

Батар күннің сіміріп соңғы алауын....

Үздің бе, үміт сен менен,

Ертегім болған ертеңім.

Тербетер ерке желменен,

Жүректі нәзік желкенім.

Құм болар, сәтте тау көңіл,

Табанын тіреп жерге шың.

Саусағы басар сәуленің,

Толқынды уақыт пернесін.

Айдынға сынып батады ай,

Толқынға емес тұншығар.

Боздаған жетім ботадай,

Кеудемнен қобыз үн шығар.

Тартқандай салқын, енді өмір,

«Тамаша» десе сенбеймін.

Жер көлеңкесіндей менде бір,

Ай бетіндегі меңдеймін.

Өзің біл, келме, кел мейлің...

От салдың, ойда жоқта жолықтың да,

Өзгердің, өзіңді-өзің көріп тұлға.

Көзіңнің қыл-тұзағын үзіп шықтым,

Қалудан тұтқын болып қорықтым да.

Көрмей-ақ елесіңе күй ақтарам,

Алдыңда аласару ұят, маған.

Сұлулық! Туыс па әлде зұлымдықпен,

Құзға бір құлап кетер сияқтанам.

Сен солай, сағыныш сап, ашындырғын,

Жандырып жалынына жасын жырдың.

Көзіңнің тұзақ құрған мазағынан,

Өзімнің азабымнан қашып жүрмін...

Мен сені іздеп тапқанша көп адастым,

Күйін кешіп, ұрыншақ, шала мастың.

Бар еріктен айырып, оттай жанған,

Жүрегімді көкпар ғып ала қаштың.

Ала қаштың, тоқтауды ойламадың,

Сүйікті емес «тән» болды ойлағаның.

Әйел жанын жылтырақ, ойыншық қып,

Жүрекпенен сен бұлай ойнамағын.

Қас қабағың қандай сыр білдіреді,

Көктемдегі көбелек гүл жүрегі.

Ғашық болып, сеніңше сүю деген,

Алданудан тұра ма кім біледі?

Кездесті ме, таныс тау, таныс бағың,

Кездесті ме, көзкөрген, таныстарың.

Іздеп тауып, басқанша аптығымды,

Адастырып ізіңнен, алыстадың.

Тазалықтың күйретіп намыс тағын,
Алыстағын, мейілің сен алыстағын,
Мен сені іздеп тапқанша, көп адасқам,

Ант-су ішіп келмейді нан ұстағым.

Өкінішті өзіңе табыстадым,

Әлдекімдей шақпаймын танысқа мұң.

Қараңғыда басқан әр ізіңді аңдып,

Мен соңыңнан келмейді шам ұстағым,

алыстадым...

Пенденің сен «кез келген» бірі емессің,

Көз алдымнан кетпейтін тірі елессің.

Досым түгіл, дұшпанға арадағы,

Тартылыстың тағдырын тілемеспін.

Көз алдыңнан кетпейтін тірі елеспін,

Бір иіскеп тастайтын гүл емеспін?

Күле алмаймын, арбасқан біле алмаймын,

Қайтып, қалай бітерін бұл егестің?

Сен аспан да, мен жарық Күн емеспін,

Бірақ, мынау дүниеде сенен өзге,

Күнге ғашық жанымды біле ме, ешкім?

Мені іздеп келеді, деп күттім көп,

Күз де келді... кірпігімнен шық гүлдеп.

Көптен бері көргім келмей ешкімді,
Қалып қалдым, тіршілікке тұтқын боп,
Ән салмайды, әрбір үнді құс тыңдап,

Күн батты ма, бойындағы күшті ұрлап.

Жапырақтар, сынығындай түнгі айдың

Жерге қарай ұшып жатыр ұшқындап.

Жұтып бүршік үмітімді тал, қайың,

Алдап кетті... жұбата алмай таңғы айым.

Көкжиек көз қараңғыға шым батып,

Қара тасқа соғылғандай маңдайым.

Жалғызсырап, айлар бойы ауырдым,

Еш дерексіз өтті бастан ауыр күн.

Сені ойламай, тыным таптым, кім білсін,

Тыныштық па?

Алдындағы дауылдың?...

Қабағын өмір түйеді көп,

Дегендей-ақ кім күшті екен.

Өсектейді ол, «сүйеді» деп,

Сүю, сонша қылмыс па екен?.

Жаным нәзік, тілегі көп,

Сезімге еріп, алдана ма?

«Жылап, неге күледі» деп,

Жазалайтын заң бола ма?.

Қаяу алмай ақ көңілге,

Қиялдаймын қия қонсаң.

Қас-қағымдай сәттеріңе,

Арманым не, ие болсам.

Сағынышым, сөніп қалма,

Арман солай, шөлдетеді.

Қосылмай-ақ жолыққанда,

Сүйсең солай, сол жетеді.

Көрген түстей ол да өтеді...

Мені өзгеге ұқсатпағын,

Өртемесін у ішімді.

Құдай кешсін, құшақтағын,

Қыннан суырып қылышыңды.

Аш, тарылған тынысымды.

Қоңыр тауға қоңыр күймен кім келді,

Келгеніме болар осы жыр белгі.

Саған деген қызыл өрттей сезімім,

Қызыл итпен бірге өлді.

Өлгендерге жүрмейді ешбір билігің,

Үнсіз бәрін жіберген соң жер теңеп.

Сол қызыл ит...

бұлғаңдатып құйрығын,

Енді алдымнан шыға қоймас еркелеп.

Ит жүрегін жырлады ғой сан ақын,

Күзет қойып күндіз демей, түн демей.

Сол итке ұқсап, үрмей қарсы алатын,

Нені айтайын, мен өзіңе үндемей?...

Құлан қуғандай соңыңнан,

Шапқылай берер «жынды» емен.

Ұстама менің қолымнан,

Көрсем де сені үндемен.

Болмайды қызық енді өмір,

Жазбаймын сұлу емге жыр.

Мен үшін кейде сен де бір,

Соғып та өткен жел де бір.

Жапырақты көмер тозаң, шаң,

Жүйріктен жүйрік озар, сан.

Бармаймын, іздеп, көрмеймін,

Көрмеуге сені төзе алсам?...

Ұятты беттен лақтырып,

Көруге бәрін көнген көз.

Астына сәтте-ақ ат мініп,

Ақылды айғай жеңген кез...

«Аярға» жұмақ бұл жалған,

Тамұққа түсіп тас тұлға.

Үгіліп таулар құм болған,

Уақыттың аяғы астында.

Өсек ит, әне, қалды үріп,

Қойған соң бермей өткел көз.

Бағытсыз оқтай қаңғырып,

Күйкіге күйіп кеткен сөз.

Тұншығып от та өшеді,

Алғанға ер де, бергенге ез.

Бәріне мұның кешегі,

Куәгер болар көрген көз...

Сүйдім, рас... сүй деген соң өтініп,

Өтінішің болды бірақ өтірік.

Жан-жүрегім күйіп-жанып күл болды,

Күл үстінде көп жыладым өкініп.

Жұбатқан боп, күлме маған өтірік.

Қолыңдағы бос шыныдай бос үміт,

Енді екеуміз сырласпаймыз шешіліп.

Өз жолында өліп қалған өзімнің

Елесіммен кездесемін шошынып.

Неге маған қолың создың кешігіп?

Алданған соң, амал бар ма, төземін,

Өтінуге, келді менің кезегім.

Өзгелермен өмірімді өткізіп,

Өзің десе өртенеді өзегім.

Ашып бәрін айтпай ақ қой, сеземін.

Құстай болып, қонып, ұшты талай бақ,

Түсім ауып, түсті келіп самайға ақ.

Өзге жанмен бірге тірлік кешіп мен.

Оңашада өлең жазам сені ойлап.

Оңашада өмір сүрем сені ойлап.

Жанып, сөндім, жанарыңның оты ұрып,

Бақыт, сор ма, неге болсын бекініп.

Ғашық болып өмір сүрдім деуші едім,

Сол өмірдің болғаны ма өтірік,

Соны сенен сұрайыншы өтініп...

Қарғып бастан, барады өмір арғымақ,

Әр әуенге билеп ағар әр бұлақ.

Аққан судай көз жасыма үгіліп,

Ішімде бар жататындай жар құлап.

Өмірімнің орындалмай арманы,

Арманыма сала алмаппын арнаны.

Айдаһардың аузына ұқсап аққан су,
Жұтып жатқан шығар биік жарды әлі
Айналамнан айықпады ау мұнар, мұң,

Сағынышым сабырымды сынар, мың.

Өзектегі өрт өзеннің сол үстіне –

Жардай болып, мен де үгіліп, құлармын.

Ағыс жұтқан жұлдыздай боп жыларымн...

Көрінеді әрбір жұлдыз бір жұмбақ,

Көзді тартқан ойыншықтай сыңғырлап.

Ақын сәби, сұлулықтың алдында

Өлеңменен тілі шыққан былдырлап.

Өмір толы ұлылықпен, еркелік,

Жасап кеткен ата бабам тер төгіп.

Ақын сәби соның бәрін өзгеге –

Жеткізе алмай өтетіндей өртеніп...

* * *
Бақытты бола алмаспын қарызға алып,
(Бала едім, келе жатқан қауыз жарып)
«Кем болар не жазығым бар еді» деп,

Жылағам жұлдыздарға арызданып.

Сұрамай тағдырымнан өзге асылды,

Иемін табиғатқа боз басымды.

Сәулесі шағылысып жұлдыздардың,

Кептірген сүйіп жұлдыз көз жасымды.

Өмірге неге сонша, кеш келіп ем,

Ой теңіз, естім сезім ескегімен.

Айналып аспан жүзін көшіп еді –

Ақша бұлт арасынан көш-керуен...

Дедім мен, тіл қатамын қалай, барып,

Таппадым өң бе, түс пе, сәл ойланып.

Аспаннан әртүрлі адам қол бұлғады,

Таңданып жерде тұрған мені айналып.

Алдандым, содан бері жандарға көп,

Бұрғандай алыстағы арманға бет.

Қас-қағым суретке сол қарай бердім,

Жерде емес, «аспанда да ел бар ма деп».

Қарызбын, шаңды кешкен бұл шағыма,

Гүл-шағым ғашық еткен Күн шарына.

«Жұлдыздар» көз жасымды көріп менің,

Аспанның бір жұлдызын жұмсады ма?

Қайдасың?

Елік күнім, ерке күнім,

Ұшқандай құсқа мініп өр көңілім.

Қарызбын мен өзіңе бала қиял,

Сендірген ертеңіне ертегінің...

Кімге айтамын, сырымды кімге сенем,

Көңілім ай, үміттен күл көсеген.

Басымды ұрып сол жанның аяғына –

Құлайын ба, күйімді білмесе, мен?

Сезімімді сездірмей өзіңе мен,
(Салғанына тағдырдың төзіп өлем)
Қайда жүрсең, көз емес маңдайдағы

Сені көрем, жотамның көзіменен.

Сен дегенде, болмайды төзім менде,

Ғашық жүрек, тынығып көз ілген бе?

Өзегімде өзгеше өрт өшпей жүрсе,

Өмірден бе, жоқ әлде өзіңнен бе?

Уақыт қатал, өтуде төзім жанып,

Танытпайды өткеннен өзімді анық.

Сезім бағып, түспестен көздеріңе

Ту сыртыңнан қарайды көзім бағып.

Келесің, қашан, жастық кезімді алып?..

Күміс толқын, өзекте сыңғыр қағып,

Жүрегіме жалынын жырдың жағып.

Үміт қылып тартылған үзіп алмай,

Жанарыммен мен сені жүрмін бағып...

Дауыл сезген бауырынан қыранның,

Көбелектей «балапан қыз» болды ұмыт.

Елегізген әуеніне бір әннің,

Қабағына қоңыр таудың қонды бұлт.

Біле алмадым, бұрып тілер, нені ішің,

Болдым суық, сезімі жоқ тасқа тең.

Тасты тескен таңғы жаңбыр мен үшін,

Көздеріңнен тамшылаған жас па екен?

Желге ілестім, жеңілгендей тағдырдан,
(Тағдыр оғы тиіпті ғой аяқтан)
Шығар ма екен, шықпас па екен алдымнан,

Алтын сағым... сағынышымды оятқан.

Ағын судай көңілдің жоқ тұрағы,

Сезім толқып ішіме кеп тұнады.

Көздерімді көзіңе қаратқызбай,

Ыстық жалын сен жақтан бетке ұрады.

Не күткенім, белгісіз... елікпеді,

Жаным жетім жаралы елікпе еді?

Жақындатты аспанға алақаның,

Айға қарай ұшырғың келіп мені.

Сәтсіздігін өмірдің біле тұрып,

Көздеріме қарайсың сыр ұқтырып.

Баяны жоқ жыладым, бақытымның –

Өтпелі сәтекенін біле тұрып...

Құпиямды өзіңе кім ұқтырсын,

Сезіміңе жібек тор үміт құрсын.

Мен ұйқыға кеткенде,

кешігіп кеп,

Жүрегімнің қақпасын ұрып тұрсың...

Ашпасымды асығып біліп тұрсың.

Қиялымнан тартқандай көкпар ағын,

Ақтарамын, таулардың көк парағын.

Сағымданған дарияның құшағына,

Шомылғым кеп, үздігіп көп қарадым.

Кімді ойлаттың, тағдырым кімді аңсаттың,

Дәурені өткен, көбелек қуған шақтың.

Кірпігінен үзіліп Сара қыздың,

Жерге түскен мөлдіреп мұң, моншақпын.

Елестейді елес бала күннің,

Пенде болып мен неге жаратылдым?

Таусылғаны-ай, бойдағы тағатымның,

Жоқтығына қайғырып қанатымның.

Тіршіліктен тілеймін енді нені,

Көзің неткен сырлы еді, мөлдір еді?

Толқып тұр ем, басыңа көтеріп сен,

Күнге қарай ұшырғың келді мені.

Қабағымнан жанымды қарап, танып,

Қазынасын жатқандай тау ақтарып.

Ауылымнан шыққанда қанатсыз ем,

Бауырыңнан барамын қанаттанып.

Туған үйім, аңсап келдім тұрағым,

Жетпей жүрсе, шалғай жақтан бір әнім.

Орыныңды әрең тауып, жер болған,

Жұртыңда мен отыра қап, жыладым...

Көшіп кеткен, қайтара алмай күлкімді,

Жұртыңда мен, жабырқадым, біртүрлі.

Осы жерде анам менің толғатып,

Дүниеге тоғыз рет ұл туды...

Туған үйге, тұман жұттым, шөлдеп кеп,

Осы жерде жетілген ем, мен көктеп.

Осы жерде өткен сәби жылдарым,

Осы жерде қаз тұрғамын еңбектеп...

Осы жерде әжем жаққан шырақ нұр,

Сөніп қалған сияқты ма, құлап бір.

Осы жерде өзім еккен баяғы,

Егіз қайың сыбдыр қағып жылап тұр.

Қос қайыңға сырымды айтып мұңдандым,

Мұңдандым да, балалыққа мың бардым.

Жар басында тұрған менің үйімді

Кеткен бе асап ағыстары жылдардың?

Әйнегімнен түсуші еді таңғы алау,

Қоштастым ба, таңғы алаумен жалған-ау?

Қарсы алатын қайта оралса көктемде,

Қарлығаштың ұясы құрлы болмады-ау...

Айту үшін дәрменсіз ғой тіл бүгін,

Басқа арнаға бұрып кеткен тірлігім.

Ақ қайыңдай жапырағын жайып тұр,

Осы жерден өсіп шығып кіндігім...

Сағынышты, туған жердің, жұлдызы ем,

Көкірегімнен мөлдір моншақ, жырды үзем.

Орманына төркіндеген түнгі айдай,

Тоғыз ұлдың ішіндегі бір қыз ем.

Жапырақтармен ойнап, қашқан жұлдыз ем.

Мен – «ол» әйел емеспін,

Тағдырға мойын ұсынам.

Білмеске бұлдыр, елеспін,

Білгенге қыздай қысылам...

Адамды мұңдас, сүйіп мен,

Тербедім жанын жырға орап.

Құладым кейде биіктен,

Төменге қарай сырғанап.

Жоғалсын, кей дос, жоғалса,

Көзімен жеп, мені ішкен.

Аман келдім, о, қанша,

Ажалдан қағып «періштем».

Жапалақ жайлап бағымды,

Көңілсіз тартты тірлігім.

Жоғалып бәрі...

жанымды,

Жалғыздық билеп жүр бүгін.

Оңаша ойға қалдым,

Сабырды қайдан алдым?

Көзіңді көремін деп,

Сен барған «тойға» бардым.

Берді әсер кімге, нендей,

Күлді «әйел» күндегендей.

Отырдым өз ойыммен,

Ештеңе білмегендей.

Мұнартып жарқын күнің,

Былай ғап бар тірлігің.

Қайран қып сені өртеді,

Ыза қып салқындығым.

Паналап, келер, келдім,

Саясын көлеңкеңнің.

Өшкен соң сенің өртің,

Оңаша мен өртендім.

Серпіп ой, мұнар бұлтын,

Биіктен құлар бір күн.

Бұл өртім саған деген,

Өшпейтін шығар мүмкін...

* * *
Үмітімді «жартастан» неге үзбеймін,
Өз дертімнен дауылды ем іздеймін,
Сездірмеген сыртынан, сырын жұмбақ,

Тұман басқан кешкі бір теңіздеймін.

Табиғатпен осынау егіз деймін,

Өз ішімнен үңіліп, кен іздеймін.

Ризамын, туған ел, шыққан күннің –

Шуағынан емізбе, еміз, мейлің.

Түйін болып туғандай жыр анадан,

Құйын болып қуғандай құла далам.

Аузын ашқан шырылдап балапандай,

Сыбағамды мен кімнен сұрап алам?

Әйнегімнен кіреді түтіндей мұң,

Біреу үшін нүкте емес, үтірдеймін.

Келетұғын екінші өмірімді ап,

Ертеңім бар, соған да, «шүкір» деймін.

Күн ойланам, жыр жайлы түн ойланам,

Жел - өсекпен несіне ылайланам.

Басына бақ жетпеген кезде адамның,

Беріпті ғой, берерін құдай маған.

Көретұғын көзімді күннен алғам,

Жарық дүние кімге шын, кімге жалған?

Топырағым, туған ел, туған анам,

Жүрегімде мүсіні тұлғаланған.

Көлден алған екенмін сезімді мен,

Таң алдында толқындай көзімді ілем.

Көзімді ілсем, қалармын «жұмбақ» болып,

Өйткені, тек өзімді, өзім білем.

Өзге емес, өзімді өзім білем,

Өзімді айтып, өзіме сезіндірем.

Көтеретін бәрін де не болса да,

Жерден алған шығармын төзімді мен.

Көзімді ілсем, жерге ұқсап көзімді ілем...

Келеді досым, ұғар күн,

Ертеңге елтіп, сенем мен.

Күреске солай, шығармын,

Қауырсын қанат өлеңмен.

Тірілер мәңгі өлмесін,

Өлерін кімнің, кім білген.

Дүниенің жарық білмесін,

Уақытша жалдап жүрмін мен.

Уақытқа құйын, ұрыншақ,

Ұрынып, тұсап тірлігін.

Періште, пенде, қуыршақ,

Қуыршақ ойнап жүр бүгін...

Басамын сезім пернесін,

Таласу итше қай теңім?

Құдайдың иіп бермесін,

Адамнан сұрап қайтемін?...

Бола алмайсың ештеңеге енді алаң,

Алаң болған ел де аман, мен де аман.

Өмірде бір кездеспейтін «пәктік» деп

Қорғап, аяап қараушы едің сен маған.

Ту сыртымнан қадап қанжар көздерін,

Қарағанын қаламаушы ең өзгенің.

Ақ гүліңнің, пәктігіңнің сен бірақ,

Түтін жұтып, тез кірлерін сезбедің.

Жаңбыр жаспен жуып кірді, гүлдедім,

Өкінішпен өтті айларым, күндерім.

Үлбіретіп қарағанмен, сені аяп,

Өзгелердің аямасын білмедің...

Білмеген соң, бала қиял, өшті үміт,

(Қайда қалды, шыт көйлегім ескіріп).

Көктем келіп, о. Қаншама қыс түсті,

Көк аспаннан керуен тартып көшті бұлт.

Көкірегімнен көшіп өмір, көшті бұлт,

Бұлт ішінен сенің даусың естіліп.

Қатты жапқан қақпамды жүз айналып,

Түні бойы қысқы боран есті, ұлып...

Қар үстінде қарлығатын болды үнім,

Көтере алмай өмір жүгін, жол жүгін.

Басыңа кеп қатып қалған тамшыдай,

Таңға ғашық, үлбіреген сол гүлің.

Сарғыш тартқан, аққу жүрек, ақ гүлің,

Тіршілікте тонатып ап шаттығын.

Есіме бір түсіргендей тәубамды,

Соңындағы жоқтаушы ұлың, «пәктігің»...

Орын жоқ, жайсыз болсам, маған жайлы,

Суық жан, ыстық жерді таба алмайды.

Егерде жан дүнием қара болса,

Ақ жаулық салғанмен ол ағармайды...

Ортақ аспан, жер бесікте тербелем,

Көрмесінші, көре тұрып, көрмеген.

Мына өмірге туамын деп қыз болып,

Тумай тұрып, құдайға арыз бермеп ем...

Мұз еріді... сел боп талай су ақты,

Талайыма тағдыр тасын жиі атты.

Ғұмыр кештім, сыңсып суық айдында,

Сынық қанат, сыңар аққу сияқты...

Кел, кел деп тіл қатады ғасыр маған,

Тарихтай құпиясын жасырмаған.

Осынау аспанымнан әлі де бір,

Жұлдызым бар сияқты ашылмаған.

Жасыл тау, жасыл өлке, жасыл ғалам,

Арманым бар, іске әлі асырмаған.

Көздегі таң шығындай үмітімнің,

Бір гүлі бар сияқты ашылмаған.

Мөп мөлдір елестетер шық бейнені,

Шық бейнеге, аманат жүктейді елі.

Мен уақытты күткенмен келмейді деп,

Уақыт өтіп барады күтпей мені.

Асықтырып батқан кеш, ақ таңыма,

Қабағыңа қарамай жоқ, барыңа.

Кешіп өтер сәулелі жарық дүние,

Сурет салып миымның қатпарына...

ҚАРАСАЗҒА БАРҒАНДА

Сәлем жолдап, тұнық көк, таңға жарық,

Бота бұлттар, барады аунап, ағып.

Өзіңді іздеп, аруақты ақын аға,

Қайтып келдім, даладан тауға барып.

Ой салғандай боласың жасқа ойланып,

Қара өлеңнен Қарасаз бас бәйге алып.

Досқа айналып, айналған аспанымнан,

Қыран көзің қарап тұр тасқа айналып.

Жоқ болса да, ол кезде есім менің,

Өлең отын кеудемнен өшірмедім.

Тірлігіңде білмеппін қадіріңді,

Сабырлы аға, сол үшін «кешір» дедім.

Сапарым бұл, жыл емес ай жүктеген,

«Арман айды» аңыратып айтып келем.

Мұқан айтқан «кішкентай» мұңымды мен,

Жол үстінде үлкейтіп қайтып келем.

«Қырық жамаулы» жүрегім ұяттымын,

Қанаттының, ізі бар тұяқтының.

Меккесіне барып кеп ақындықтың,

Қажы атанған бұл күнде сияқтымын.

Үмітпенен көрмеген арманы арып,

Есінейді, бәйге бұлт аунап алып.

Тау қыраны, мекендеп, туып-өскен.

Аспан көріп қайттым мен тауға барып.

Мен де сендей ұрпағы ем шаруаның,

«Бір той» жасап берер ем, жарымадым.

Таңға жақын оянып, жолға шықтым,

Шақырғандай болған соң аруағың.

Келтіргендей тілімді тәубаға әр күн,

Сезімімді мен қалай саудалармын?

Еркелетіп тұрған соң Еркін аға,

Аунап алғым келді де, тауға бардым.

Көптен бері қарлыққан ашылды үнім,

Көктен жерге шашу боп шашылды Күн.

Ұшар басы найзадай Хантәңірдің,

Оқытқандай ойнатып жасын жырын.

Талас-тартыс, өмірі дауға айналған,

Ақын туған жерінен аумай қалған.

Ойға қарай домалап, ойланамын,

Көтере алмай мұңымды таудай болағн.

Әсемдігін жинап ап бар әлемнің,

Ауылынан Абайдың дара келдің.

Асығып бір, абыройын асырып тұр,

Қасиетін Қарасаз, қара өлеңнің.

Табиғаттай берген соң тағдыр екпін,

Еріп, көндім еркіне жан жүректің.

Ән сап барып, тағыда аңсап барып,

Мұқағали тауына тағзым еттім.

Жер ешкімді бөлместен тербеледі,

Бергенінен көп әлі, бермегені.

Айналамнан анталап, иті өмірдің,

Қуып тығып барады көрге мені...

Арбасады бір шындық, бір өтірік,

Бөлінгендер ішінен жүр өкініп.

Құдай мені сүйеді, құшағына ап,

Пенделердің бөлгенін біле тұрып...

Көрінгеннен қаймығып, именемін,

«Жапырақ-жүрек» өртенген, күйген ерін.

Үрген иттен, жарықтан алып қашқан,

Жер ананың жасырып сүйгені едім.

Шетке қағып шетінен қуалады,

Жеңісім деп, сол ісін қуанады.

Мені бірақ толғатып екінші рет,

Өлмейтін ғып жер анам туады әлі.

Сөз айтады, алдыңа келіп түрлі,

Көңіліңді көрместен елік құрлы.

Бөлетіндер, жер түгіл, саудаға сап,

Алатындай көктегі бөліп Күнді.

Біле алмадым, жүргеніңді кімді іздеп,

Аспан мен жер, біртұтас бір денедей.

Көк аспанға көп қарайсың жұлдыз деп,

Сол жұлдыздан туған қызды елемей.

Көзге ілмегін, махабатты мендегі,

Мезгіл демін сездірмеген кедейлік.

Бұл өмірге көзімді ашып келегелі,

Өзектіден көріп келем өгейлік.

Кімді күтем, елегізіп, елеңдеп,

Сүтке ұқсатам қылаулаған түн шығын.

Жамыралым, маңырадым емем деп,

Тас бауырдан қайтып, қатты тұмсығым.

Содан ба екен, тұяқтыдан жасқанам,

Тереземді терезеге еш теңемей.

Жердегілер бөледі ылғи, аспанның

Жалғызы деп ойлай ма екен мені өгей...

Ішке тартып, сыртқа тепкен өзің ең,

Үмітіңнен үрейленіп қорқасың.

Сезінген соң өгейлікті көз ілем,

Жалғыздықтың жастанып бір жартасын.

Табиғатпен туыстас бір денемін,

Су-сәулеге жүре алмаймын шөлдемей.

Жалғыз жұлдыз жарқырасын деп едім,

Қараған соң, жер де өгей, сен де өгей.

Жарқыраған күн емес қой ай теңі,

Ай жаңғырып, өзгеретін кез келер.

Жаратылыс жалғыз қалмай қайтеді,

Өгейлікпен қарап тұрса өзгелер.

Болмысты сол, жүректегі көз көрер.

Мінезі бар әрбір күнмен әр айдың,
Неге өмірден бекер кетем, бекер кеп,
Мен аспанның жұлдызына қараймын,

Жетімсіреп қарап тұр ма екен деп...

Танымасам, кімдер мені танымақ,

Жел көтеріп теңіздің ақ көбігін.

Жұлдызды аспан бауырына жамырап,

Шапқылаған жетім қозы-ау көңілім.

Енесіз бір қозыдаймын, аш қалған,

Мазаны алып, маңыраған өлеңі.

Мейірімге шөлдегенде, аспаннан –

Сүт сәулелі жұлдызды емгім келеді...

Өмірге жылап келмей, күліп келдім,

Сәуледей бетіндегі тұнық көлдің.

Басынан адамдардың бақыты асса,

Бақытты болармын деп үміттендім...

Осы оймен жылынатын бүкіл денем,

Құс жүрек көкірегімде лүпілдеген.

Қайырымсыз құмға сіңген ақ жаңбырдай,

Өмірім өте берді күтуменен.

Қарсы алдым, келген көктем, келген қысты,

Алғандай аспаннан ой, жерден күшті.

Сарғайып, сағынышты санаменен,

Жанымның жапырағы желмен ұшты...

Сабырдың осы болар сарқылғаны,

Ызадан жан-жасыны жарқылдады.

Көптен бір мен дәметкен бақыт кілті,

Әркімнің өз басынан артылмады.

Әсем ән, әсем күлкі, жарқын әлем,

Шығады сенсіз іштен салқын өлең.

Көгінде бозторғайдай көз ілермін,

Ашық күн тілеп ана, халқыма мен.

Тұрған соң жақсылыққа бұрып көңіл,

Көңілге келген сырды ірікпедім.

Адамнан шарапатты күтіп жүрсем,

Шарапат менен күтіп жүріпті елім.

Көзіммен тыныштықтың таңын бағып,

Көмермін зұлымдықты дабыл қағып.

Елге бар жарығымды құяр ма едім,

Алдыма ақ арманның шамын жағып!...

Туғанда жылап едім,

Өлгенше жылап өттім.

Бір рет құлап едім,

Мәңгілік құлап өттім.

Емес қой өмір ішік,

Қымбат та, арзан болар.

Көлден бу, көбік ұшып,

Түбінде маржан қалар...

Қылығына сырттай налып,

«Сұлуыңа» сене көрме.

Аймалар ма ем, бұлтқа айналып,

Шыңға айналсаң сен егерде.

Сенсіз тар ғой аспан маған,

Аспан ашқын осы жерден.

Гүл болсам, жат басқа ауладан,

Аулаңа әкеп көшірер ме ең?

Шалдықтым ғой «дертке» ойланбай,

Нені ойлағын...

кешірем мен.

Тұрған кезде өртке айналмай,

Шоқты іштегі өшірер ме ең?

Жел соқса, бас иетін шынар,

Кім білген, үміт алдайтынын.

Қаиетті қасіретім шығар,

Сені ұмыта алмайтыным...

КҮЙ ҚАНАТЫ
(Толғау)
(Қожыке күйшіге)
Жамылып қандыбалақ қара түнді,

Қайырды домбыра күй қанатыңды.

Қазақтың өзі түгіл, өнеріне –

О, қанша жауыздықпен оқ атылды?

Күй тағдыр, тебіренткен әр ақынды,
(Қайраған семсер етіп қара тілді)
Өштіктің өртін жаспен өшіре алмай,

Жылаған, жұбана алмай дала тұрды.

Кеудесі зарға толып жатты ананың,

Арасын айыра алмай ақ-қараның.

Күй айтып берді бізге, «таскөмірдің –

Шоғына Қожыкені қақтағанын».

Қапыда жоқтай алмай қандасты өлген,

Қара аспан бұл емес қой алғаш төнген.

Қызғаныш Шәкәрімді құзға тастап,

Әсетке «мүсәтір» деп алмас берген...

Көгімнен бұлттар аунап, жасын көшкен,

Кіндігін жер-ананың ғасыр кескен.

Жаламен қызғаныштың ай балтасы,

Қапыда Махамбеттің басын кескен.

Күй үні көңілімді қамап көптен,

Қанатсыз қиялымды қанатты еткен.

Күңіренген Абайды «қазағым» деп,

Сол қазағы емес пе, сабап кеткен?..

Аспаннан қан аралас қар жауыпты,

Тұмшалап жанарымнан бар жарықты.

Астына тырнағының ине сұғып,

Қинаған кімнің қолы Таңжарықты?

Жамылған жағымпаздар жалған атын,

Ішінен өмір жонбай, оқ жонатын.

Соңына шала алып бір түскендерден,

Құтылмай, көз жұмыпты Мағжан ақын.

Өмірдің жайқалса да жапырағы,

Тамыры тарихымның аһ ұрады.

Өлтірген Қожыкедей күйшіні өртеп,

Өштіктің өрті өшпей бір жатыр әлі.

Қанбапты қанға әцтеуір құмары елдің,
Құзға да келер кейде құлап өлгің
Бейімбет, Сәкен менен Ілиястар,

Құшқандай жалын жанып Құлагердің...

Сыйынып аруаққа, иман, арға,

Күй тулар, кеудеге кек сыймағанда.

Егіліп күңіренді тау, өксіп бұлақ,

Күйшіні түрмеге сап, қинағанда.

Аңызға абыз айтқан иланатын,

Кеудеге өмір сырын құйған ақын.

Күйші өлді, домбыраның қос ішегінен,

Ұшыпты өртке малып күй қанатын.

Туған жер Хантәңірдің сүйді көркін,

Алмаған бір басының билік, еркін.

Күйшіні отқа қатқтап өлтірген жау,

Шаршапты өлтіре алмай күйдің өртін.

Қастықтан, қасқырлықтан не тынды деп,

Шырылдар, балапандай жетім жүрек.

Өртеніп, күйшіменен күйген күйдің,

Жалыны шарпығандай бетімді кеп.

Үндескен әуенімен қиысып жыр,

Аққумен аққу жаны сүйісіп жүр.

Қақталып отқа жанған жазығы жоқ,

Күйшіні арашалап күй ұшып жүр.

Шабыттан арқа қысқан, дерт байланып,

Кек толы көкірегі өрттей жанып.

Өртеніп, өзі өлсе де, өз еліне –

Жетті күй, өзектегі өртке айналып.

Сый беріп, бір өмірді сыйға алатын,
(Тарсынбай, қандай жерге сыйған ақын)
Көгінен қыран құстың қалықтаған,

Өрт шалмас, өлмейтұғын күй қанатын.

Нені алып, не береді келер күн,

Жұлдыз санап, қиялдауға шебермін.

Көрінеді аспандағы құс жолы

Түнде жазған жолындай боп өлеңнің.

Биіктерде бар сияқты бір екпін,

Бір екпінмен алыс қарап, дір еттім.

Сызылған сол аппақ арман, құс жолы –

Жолдарына ұқсайды екен жүректің.

Әлде қиял жарқылы ма ұзарған,

Әлде, күннің жалқыны ма қызарған?

Таңғы аспанға тастап жібек белбеуін

Құс жолымен қалқыды ма, қыз арман?..

Тірліктің көп ұмытып той, дүрмегін,

Оңаша ойдан үміт отын үрледім.

Көптен бері көңілдердің көгіне

Құс жолын бір тартқым келіп жүр менің.

Сезінемін даралығын әр айдың,

Алаулаған жолағындай арайдың.

Құстың жолы сағыныштың жолындай

Көк-аспанға көзімді алмай қараймын.

Елегізем, жоғымды іздеп тапқандай,

Көк қойнына құлап ұшқан ақ таңдай.

Сусылдаған қанаттары құстардың

Күміс көпір тартып бара жатқандай.

Арманменен айналуда түске өңім,
(Құс жолымен бірге ілесіп ұш, көңіл)
Бір-біріне жетпей қалған ғашықтар

Тартып бара жатыр көкке құс жолын.

Күн күркіреп, түнермесін ай налып,

Жатпасын жер қабағына қайғы алып.

Атом емес, ақ жолақты аспаным

Тұрсын бейбіт құс жолына айналып.

Өмір теңіз, мен қайықпын, сен ескек,

Айдарымнан бақытымның жел еспек.

Мен өзіңді есіме алсам, құс жолы

Көз алдыма тұрады ылғи елестеп.

Әрбір жолын әшекейлеп зерменен,

Құстың жолын тартсам деймін жерге мен.

Осы ойлармен жанға тыным бермеген

Айлы аспанның бесігінде тербелем.

Аймалайды бір қоңыр жел бетімді,

Жетер жерге сыбырлап тез жетуді.

Аңсау менен сағыныштан жаралған

Құстың жолы үміт жолы секілді.

Ұқсайды ол түскен ізге қанатпен,

Қанат барда, бойда сабыр-тағат кем.

Күзгі аспанның бұрымындай өрілген

Тұрам аппақ құс жолына қарап мен.

Жастығымды қалайыншы бір көріп,

Сезім деген бітпейтұғын күнделік.

Саған деген сағынышымды жібердім,

Созылған ақ құс жолымен бірге өріп.

Тазалыққа биіктегі таңданам,

Сұлулыққа қарап көзім қанбаған.

Құстың жолы күміс көпір сияқты

Көкжиекпен көкжиекті жалғаған.

МАХАББАТ КҮНІ
(баллада)
Бүгінгіге аңыз болар кешегі,

Өмір заңы, өшіп, біреу өседі.

Бір кездерде жер мен аспан арасы

Тас қараңғы болған екен деседі.

Болған емес бұрын-соңды сор маңдай,

Адасыпты жолаушы үйге оралмай.

Түнек-дүние толы бопты апатқа,

Жарық күнсіз бірін-бірі көре алмай.

Танымастан туған жерін, мекенін,
(Күйін кешіп сүзіскен қос текенің)
Барлық пенде тұрпайы өмір кешіпті,

Сезбей білмей сұлулықтың не екенін.

Білмепті олар алма, жүзім, өрікті,

Көрмепті олар қыз жігітті көрікті.

Кезегімен жер бетінен қараңғы

Жер астына көшіп кете беріпті.

Оңайлықпен жол таппаған жапаннан,

Құдіреттен екі түрлі бата алған.

Ертеде екі адам болған деседі,

Махаббат пен Зұлымдық деп аталған.

Не болса да, болады екен жанбаудан,

Жазықсызды жауыздықпен алдаудан.

Маңай түгел тас қараңғы болыпты,

Бірін-бірі көріп, сүйе алмаудан.

Тас қараңғы көндіге алмай көрге бұл,

Ер көңілдер болған екен шер көңіл.

Дүние түгел мұзға айналып кетіпті,

Күн шуағы түспеген соң жерге бір.

Көз көрмеген «ұжмақ» деп «тамұқты»,

Бастап кімдер, адастырар халықты.

Зұлымдықтың табандары тиген жер,

Сескенгеннен тас боп қатып қалыпты.

Көз жасынан адамзаттың көл болған,

Аңыз етіп ақын солай, толғанған.

Болады екн жердегі бар қасірет,

Бір-біріне өле ғашық болмаудан.

Шынар болар семіп қапты көк шыбық,

Жоқшылықпен, жол үстінде көп сынып.

Маңай түгел жарық бопты бір күні,

Ғашықтардың жүрегінен от шығып.

Ояныпты асқақ арман, ерке үміт,

Аспанға тіл қатқан екен жер күліп.

Махаббаттың арқасында біртіндеп,

Қараңғылық бара жатты серпіліп.

Жүрек отым, бір жанады, бір өшіп,

Уақытқа ұрпақ өсті ілесіп.

Махаббаттың жүріп өткен ізіне,

Қызыл-жасыл қалған екен гүл өсіп.

Біз білмейтін ғажайыпқа ғалам бай,

Қайран қалам, естігенге сене алмай.

Содан бері санадағы түн мен күн,

Келе жатыр бірін-бірі жеңе алмай.

Қара жердей осынау ұлы кемені,

Шайқап, тербер уақыттың өлеңі.

Содан бері Зұлымдық пен Махаббат,

Бітіспейтін майдан құрып келеді.

Содан бері келіп кетті сан ғашық,

Ескерусіз, ескерткішін шаң басып.

Зұлымдық пен Махаббаты еске сап,

Келе жатыр күн менен түн алмасып.

Келе жатыр күн менен түн жол жүріп,

Қалмау үшін орта жолда болдырып.

Қосты барлық ғашық жүрек сәулесін,

Жарық күнді алмау үшін сөндіріп.

Көрінеді көз жасымнан көк аспан,

Көк аспаннан қыран құс та адасқан.

Жұлдыздардан шашу шашып жолына

Түннің өзі ару күнге жол ашқан.

Менің жаным сұлулықтан нәр алған,
(Көздеріңе көзім талмас қараудан)
Жердегі бар ізгілік пен жарық күн,

Ғашықтардың жүрегінен жаралағн.

Ұқсамайды бір адамға бір адам,

Бір адаммын, «иманды өлім» сұраған.

Ғашық жүрек ұшқындары жиналып,

Аспандағы жарық күнді құраған.

Бірлік қайда, сонда болар ырыс-бақ,

Тіршілігім дем алатын тыныстап.

Адамзаттың жарық күнін көктегі,

Ғашықтардың жүректері тұр ұстап,

Ғашықтардың тілектері тұр ұстап.

Ұқсатамын ақ жүзіне ақ таңды,

Асыл адам, керек етпес мақтауды.

Жер бетінен көтерілген жарық күн,

Махаббаттың жеңіс туы боп қалды.

Сөзім өтпей, созылды көп жылдарға,

Көкірегінің «саңлауы» жоқ тыңдауға.

«Көлеңкелер» қалмай менің қасымнан,

Аңдып тұрып ілеседі Күн барда.

Сол себептен...кетті менің көпке есем,

Өкпе жоқ қой, өмір үшін көктесем.

Ел ішінде елемесем, ұзарып –
Аласарып, алдайтындай кет, десем –
Көздеріме көрінбейді түр-өңі,

Менен өзге жоқ сүйенер тірегі.

Ессіз-түссіз етегіме оралып,

Ертеңді-кеш ереді де жүреді...

Ұқсатамын оны кейбір мінезге,

Күңгірт-қара жерге түскен «мұңы» өзге.

Күн бар кезде, көлбең-көлбең көзді алдап,

Көлеңкелер көбейеді ілезде.

Жүреді олар, сені, мені мекендеп,

Ізі қалмас, бекер кетер, бекер кеп.

Қорқам... Күнді түсірмей жер бетіне –

Көлеңкелер қаптас кетпесе екен деп...

Мен оларға көп алдандым. Күйеді іш,
(Торғайдың да көлеңкесі түйеқұс)
Кедір жолда кетсем егер сүрініп,

«Көлеңке» дос бола алмайды, сүйеніш.

Неге, маған қарамайсың, ызы қып,

Бара жатыр сары-ала жаз, күз ауып.

Таңғы күннің шапағына шомылып,

Ақша бұлттай алаулаймын, қызарып...

Ойланбайды... не болады ол ертең,

Оған бір жан жоқ секілді келер тең.

Жолы болса, жол үстіне қалдырып,

Кетеді ылғи, озып менің «көлеңкем»...

Қабылдайсың, өзіңше дұрыс бәрін,

Таныс маған, құрысын, тырысқаның.

«Жапырақтар жел соқса ұрысады»,

Дегеніңе не дермін, «ұрысқағым»...

Теңеулерден, бір теңеу туындайды,

Әжем талға тарысын қуырмайды.

Жапырақтар, жел соқса дауыл ұрған –

Толқынындай теңіздің шуылдайды...

Бұл дүние басында тұрмас, әлі,

Барады ұшып, қол бұлғап, «құрдас» әні.

Жапырақтар, жел соқса, билеп, толқып,

Бір-бірімен сүйісіп, сырласады.

Келіп-кетер қонақ қой ой дегенің,

Үнім шықпай қалады, кейде менің.

Ойда жоқта, осындай теңеу тауып,

Көңілімді келеді бейнелегім...

Уақыттың өте берсін ай, аптасы,

Өмірдің біз емеспіз аяқ, басы.

Алаңсыз күлімсіреп шалықтаған,

Сәбиді ұйқыдағы оятпашы.

Періште болар оны сақтаушылар,

Жұлдыздан тамған жерге пәк тамшылар.

Мүмкін ол «гені» арқылы бабаларын,

Түсінде көріп, күліп жатқан шығар...

Хабарсыз дүние, мансап, тақтан да олар,

Ол үшін ешнәрсе де жоқ, таңданар.

Мүмкін бір көрер күнін, болашағын,

Алаңсыз көріп, біліп жатқан болар...

Білмейді тау көгкенін, тал өскенін,

Ағарып келеді есіп, таң ескегін.

Мен үшін бір құпия бар сияқты –

Жүзінде ұйқыдағы нәрестенің...

Анадан туғанына бұлданып ап,

Есейіп, өссін десең... жылдамырақ.

Мезгілсіз ойда жоқта оятпашы,

Жатқанда, бірде күліп, бірде жылап...

Жүзінде тазалық бар, осы ұққаным,

Кетеді ол жыласа, тасып қаным.

Түс көріп шалықтап бір ұйықтап жатқан,

Сәбиді жұлқылап сен, шошытпағын.

Тербеткен жер-бесікті ей, ақ таңдар,

Ақ сүтпен тұлғасын тұр бояп таулар.

Сәл сабыр, өз еркімен оянады,

Сәбиді ұйқыдағы оятпаңдар,

оятпаңдар!...

АНА ТУРАЛЫ БАЛЛАДА
(Халық аңызы бойынша)
Ана жүрек айналса ұлы тұлғаға,

Ана ішінде болар кейде түрлі ана.

Екі абысын тату өмір сүріпті,

Ортасында болған екен бір бала...

Қос шаңырақ қуанышқа кенеліп,

Көкірегін қос ананың тел еміп.

Өсе берді, өсе берлі нәресте

Күн шуақты мейірімге бөленіп.

Қос шаңырақ, базары мен думанын,
(Бұзатұғын білмеді алда күн барын)
Төрт жыл өтті, білмей өсе беріпті

Сол бір бала қайсы әйелден туғанын.

Өсті бала екеуін де шешем деп,

Ойламаған басқаша өмір кешем деп.

Ойда жоқта жатты бір үй жиналып,

Отағасы басқа жаққа көшем деп...

Батылданып берер бұған кім баға,

Менің балам деп айта алмай тұрды ана.

Екі әйелге кезек-кезек жүгіріп –

Ортасында шырылдайды бұл бала.

Жұрттың көзі қарап қапты мұңдана,

Шынында да қайсысы екен туған, ә?

Арбасады, екі жүрек таласып,

«Менікі» деп, «менікі» деп бұл бала!

Таласқа бұл үндей алмай тұрыпты ел,

Таразыға түсіп шындық күдікпен.

Даусымызды шешіп бер деп екі әйел

Биге барып жүгініпті үмітпен.

Шын анасын түрінен кім таниды,

Менменшіл ой жүйкелерді жаниды.

Бір-бірінен жұлқылайды қызғанып,

Сен емессің мен туғам, - деп, - сәбиді...

Ешкімнен де сұрамастан кешірім,

Біліп алып жас баланың есімін.

Екі әйелдің тыңдап болып таласын,

Айлалы би шығарыпты өз шешімін.

Бір төбеге жұрт таңырқап жиылды,

Биден әділ сөз естуге түйінді.

«Таластырмай бір баланы екіге –

Бөліп бер» - деп жендеттерге бұйырды!...

Биден кейін іле шала сөз алып,

(Әйел шықты озбыр көзді, өзі арық).

Бөлсе бөлсін, деп баланы бүлк етпей

Жұрт алдында тұрып алды сазарып...

Танымаса танымасын анам деп,
Жүрсе болды жер бетінде аман боп, -
Деп бір әйел, ара түсті шырылдап,

«Бұл баланы бөлмей бүтін сен ал» деп.

Тайталасып тұрған үміт, күдікпен,

Теңселгендей болды сол сәт тұнық көл.

Шырылдаған сорлы ананың даусынан

Сол баланы кім туғанын біліпті ел.

Күн нұрындай мейірім бар өңінде,

Анаң жалғыз болады екен өмірде.

Ол баласын қиса-дағы өзгеге

Ол баласын қимайды екен өлімге...

ІШТЕН ШЫҚҚАН…

(баллада )
Аңыз сыры
сәулесіндей түнгі айдың,

Баяғыда-а, деп бүгінді жырлаймын.

Күні түгіл күлі күндес таласқан

Екі әйелі болған екен бір байдың.

Дүние деген өте шығар бір демде,

Деп жүргенде мұрам қалар кімдерге?

Ойда жоқта жүкті бопты “тоқалы”,

Бір баланы сол бай аңсап жүргенде.

Ұмытылды, аңыз болды ол уақыт,

Бұл өмірде қатар жүрер сор, бақыт.

Толған кезде тоғыз аймен тоғыз күн

Тұңғышына жатыпты ана толғатып.

Пенде басты ақта, мейлің ақтама

Бәсекелік қалмас қандай шақта да.

Жүкті бопты, бәйбәшеде тоғыз ай,

Қызғаныштың мысығына қап-қара…

Үзілместен, өмір деген тұрды шық,

Бұлқынып бір тіршілікке тырмысып.

Тоқал-бүйірін бүлкілдетсе нәресте

Бәйбіше ішін тырнап кепті бір

мысық…

Тіршіліктен шығу қиын, тіршілік,
Тұла бойым, айтса, кетер түршігіп,
Жарым түнде жанталасып жатты
әйел

Ақыл-есі бір кіргендей, бір шығып.

Келеді, әне! күдікке үміт жалғап
күн,
Болмаса екен, көретұғын соңғы

ақ күн.

Өлімменен өмір күндес таласып

Қыл көпірдей тұрды үстінде толғақ-

тың.

Қасіретті аңыз. аңыратар тасты да,
(Адам деген адам емес, қасқыр, ә!)
Шарананы ұрлап алып, күндесі
Жас ананың жылан салды -

астына…

Толғақ өтті… шыбын жанын бөлшектеп,
Ойладыма, берейінші емшек деп,
Байғұс ана талқысып ес жиған соң,

Тіл қатыпты “нәрестемді көрсет”- деп.

Күдікпенен, көңілінде алаң көп,

Бүкіл дүние қарар ма екен, анаң боп.

Көрсетіпті күндес, шұбар жыланды ,

Әне, сенің туған тұңғыш балаң

деп.

Қандай зауал… болды ма, әлде

күнәм көп,

Ашық таңда айналасы тұман боп.

Анда санда, күбірлейді мейріммен

Іштен шыққан қара шұбар жылан

деп…

Толғатып тұр… аспан бөлек, жер

бөлек,

Іштен шыққан сенің балаң мен бе деп.

Керегеден жылан басын бұрыпты

Шаңырақтан шығу үшін өрмелеп.

Күндес өмір… осыменен тынарма,

Зұлымдықпен түсер дейсің кім алға.

Жас - ананың иіп төсі, қарапты

Іштен шыққан қара шұбар –

жыланға…

Уақыт басқа, жаңа өмір жаңа күн,

Оянды жан түкпірінен саналы үн.

“Балам ба” деп жыланға да, жылаған

Жүрегіне қайран қалам ананың!…

Кетті деме, ойын ойлап баланың,

Бала көңіл, болар кейде нала мұң.

Аяғыңды шағып алар байқатпай

Жылан жоқ. тас деп көшесінде

қаланың…

Өтірікпен өзін-өзі кім алдар,

Әрнәрсенің астарында күмән бар.

Есесіне –

көшесінде қаланың.

Өріп жүр ғой. адам өңдес жыландар..

Аш қаланың ашылмаған сыры әлі,
(Өміріне өрмекші тор құрады.)
Тас көшелі, қала жақтан жүзіме

Үрей үйіріп, суық бір леп ұрады.

Ертеңімнен үмітімді текке үздім,

Ұйқыменен өмірді көп өткіздім.

Даладан кеп, жалтақтаймын жол

таппай,

Арасынан жылуы жоқ көк мұздың…

Еріксізден, қабағыма қайғы алғам
Қорқыныштан тілім кейде байланған
Сен, мен арман еткен қала, ордалы

Жыландардың ұясына айналған…

Қызығымды қидым қиын жыр үшін,
Тіршіліктің шайқап төкпей ырысын
Күн астында, күн шығармас өзгеге
Құрысын тек, “күндестіктер” құрысын!”

16/I-1991 ж
* * *
Жапырақтар сыбырлап «сүйдім» дейді,

Көңілімнен көктемдей күй гүлдейді.

Аспандағы ай, сыбызғы тартып түнде,

Әуенге елтіп, жұлдыздар би билейді.

Ашық өңі бұзылды ақ аспанның,

Ақ аспанның астында адасқан кім?

Дүлей дауыл ұйқыдан оятып жүр,

Жапырағын жұлқылап ағаштардың...

Уақыт деген ұрлайды қуатты бар,

Қуат бітсе, жағаға лақтырар.

Бір жапырақ жыласа, қош айтысып,

Мың жапырақ шуылдап жылап тұрар.

Әлдилейді жанымды бір баяу үн,

Басып келе жатқандай мұңды аяғым.

Жапырақтар бір-бірін қуалайды,

Ішіп алып сап-сары Күн бояуын...

Жазады екен, ескен жел бұлтқа өлең,

«Жауар» - деген жаңбырлы үмітпенен.

Шоқтай болып жер бетін қимай батқан,

Күн соңынан асығып қуып келем.

Жетем деген сәулелі үмітпенен.

Бір-бірінен, табиғат қуатты алар,
Жауап бермей жел уақыт сұраққа бар
Бір жапырақ құласа, ғұмырға ұқсап,

Мың жапырақ соңынан жылап қалар...

Болады бір жеңілісім, жеңісім,

Өлең құсым араласын ел ішін.

«Қандай сыйлық алдың?» - деп сен сұрама,

Жарық күннен артық сый жоқ, мен үшін.

Баға қойып, мүмкін кінә тағарсың,

Өтірік күліп, өсек отын жағарсың.

«Қандай үйде тұрасың?» - деп сұрама,

«Азаттықтан» артық үй жоқ маған шын.

Періште емес, екі аяқты пендемін,

Пенделікпен, ғасырға аман келгемін.

«Жарың қандай, көрсетші?» деп өтінбе,

Сатып алған мүлкім емес, ол менің.

Машина ма? аңсамайды көңілім,

Ауыр жүк қып, алып жүрер мені кім?

Екі көзім ояу тұрған кезінде,

Ақсай басқан осы аяғым, көлігім...

Құлы емеспін, мансап пенен ақшаның,

Ақшасыз ақ үмітімнің жақ, шамын.

Отырғанда ұйқылы-ояу оңаша –

Өз ойыма өзім ие, патшамын!...

Ақылдым-ау, тақтың маған бекер, мін,

Шексіздіктің шегіне бір жетермін.

Ояуымда-ақ шым-шытырық түс көріп,

Ұзақ уақыт ұйықтап қалған екенмін...

Дем алдым да, біртін-біртін жан алдым,

Құлағыма дауысы естіліп анамның.

Қашып шығу үшін түнек-түрмеден,

Сыртқа шығар есік таппай қамалдым.

Жанарымды қағып қарға, жарқанат,

Арманымды, жан-жағымды тор қамап.

Беті адамға ұқсағанмен ішіне –

Жылан, қоңыз кіріп апты, жорғалап...

Төзе алады сүруге өмір кім бұлай,
Тұншықты ғой, кеудемдегі бұбұл, ай,
Адам деген «адамдардың» - ішіне –

Ит пен мысық кіріп апты, сұмдық-ай!

Табанымен басқа ұрған соң, тепкілеп,

Қорланумен... бар өмірім өтті, көп.

Жыладым бір «жындыхана» ішінде,

«Жұрт» көзінше, жалғыздықтан соққы жеп...

Кезең... сезем, күндіз емес, түн еді,

Болып тұрған «сайқал-сайтан» тілегі.

Мен жыласам... сақ-сақ етіп барлығы,

Қолын соғып, рахаттанып күледі...

Тәңіріндей, мейірім мен аяудың,

Қанаттарын келді жайып баяу Күн.

Қол-аяқты ұйытқан сол «ұйқыдан»,

«Бисмилла» деп көзімді ашып, ояндым.

Бетті түзеп, сүруге өмір даярмын..

КИІКТІҢ КӨЗІНДЕ

Көңілсіз көп күндерім өтер енді,

Жазықсыз бір сұлулық бекер өлді.

Сақталған музейдегі сұр киіктің

Көзіне көзім түсіп кете берді...

Жаққанда аспаныға отын әр күн,

Қалайша қашып кетпей қапы қалдың.

Адамның арылмайтын қасіретін

Киіктің көздерінен оқып алдым.

От ұшып тұяғынан уақыт талған,

Қас-қағым, болғаны ма бақыт, жалған.

Жас емес, жан тамшылап жанарынан –

Жанары қара тастай қатып қалған.

Өмір ме, өмірге бір шөлдемеген,

Бір кезде қыр қамшылап, жел жебеген.

Сұр киік бауырынан дала көшіп,

Көк аспан көздерінде дөңгелеген.

Белгілі ойрандалған Отырардан,

Тарихта қаталдың да аты қалған.

Осынау кербез керім сұлулықты

Кім екен, зұлымдықпен атып алған?

Тудың сен, ана киік қай анадан,

Табиғат алақаны аялаған.

Кектеніп кеттің бе екен, адамзатқа –

Тегі бір, бірін-бірі аямаған.

Сен үшін бәрі өтпелі, рахат, жалған,

Сияқты «ақырзаман» тақап қалған.

Құтылар қайда қашып, адам киік,

Өздері ойлап тапқан апаттардан.

Тартқандай таулар жылап, дала күйік,

Жаныма жанары тұр алау құйып.

Өлімге бірін-бірі қалай қиды,

Өмірде тағдыры ортақ адам, киік?

Басына шығамын деп бір биіктің,

Түбіне түскендеймін тұңғиықтың.

Тағдырын қасіретті адамзаттың,

Көзінен көргендеймін сұр киіктің.

Ем таппай уақыт киік, жарасына,

Көз ілдім қиял атты таң асыра.

Өрт салып өмір бойы өтер ме, адам,

Ортақ үй, жер-аспанның арасына.

Жаралған жануарым, тұнық таңнан,

Еркелеп, еркіндікте қылықтанған.

Күміс күн аспанымен шыр айналып,

Көзінде тау-даласы тұрып қалған.

Әсемдік, қиял жетпес, биік арман,

Жолында таулар құлар, күйіп орман.

Жазықсыз жаудырап тұр ана киік,

Жанары «Арал» жасын құйып алған...

Арман боп киік-өмір барасың, ә,

Симастан аспан, жердің арасына.

Қасиетті адамзаттың қасіретін –

Құйғандай жанарыңның шарасына...

Бауырына бауыр басқан басқа ананың,

Жазықсыз жаны ма едің жас баланың?

Сұр киік, ажалыңа айыпкердей –

Қараудан жанарыңа жасқанамын...

Бір сәтте аласарып көгім биік,

Тартқандай өкінішпен көңіл күйік.

Өлімді елестетті көз алдыма –

Жебедей зуылдаған өмір-киік.

Әлемдік жалғап нәзік үмітке арман,

Еске алып махаббатты ұмыт болған.

Көрдім мен, сұлу кербез сұр киікті,

Көзінде мынау дүние тұнып қалған!...

Өтер уақыт, замандар,

Ұмытылмас қимас ән.

Мен ғашық болған адамдар,

Орман болар, жинасам...

Самал мені сүйе бер,

Арасынан ағаштың.

Шаршағанда сүйенер,

Еменімнен адастым.

Тонады бәрін ұры күз,

Түсіңе енер өлең қыз.

Бірімізге біріміз,
Әлі «жұмбақ» әлембіз
Шертші сәулем, шекті үзбей,

Пернені бас, ақырын.

Бөлген талтүс... жеткізбей,

Арада алпыс шақырым...

Ғұмыр кештім ғасырлық,

Алдымда арман, ақ таңым.

Шағып жақтым, шашу ғып,

Жолға жүрек шақпағын...

Көре білу, өмір бір,

Көрмей жүрміз тек сені.

Көңілменен көгілдір –

Көкжиектің жоқ шегі.

Күнім батса, айым бар,

Айды ағызар, басқа арна.

Қанат қағар қайыңдар –

Ұшқысы кеп аспанға...

Туған жерден келмейді алыстағым,

Бұрып арман, жан-сезім ағыстарын.

Мен даланы сүйемін ақын Расул –

Сүйсе қалай, тауымен, Дағыстанын.

Жақын дала, жаныма жақын ауыл,

Сағынышпен таңымды атырамын.

Ақсуымды сүйемін ақын Әбу,

Сүйсе қалай, теңізін, Атырауын.

Туған жермен жалғасқан қан-тамырым,

Соғып тұрған жүрегім, орталығым.

Мен даланы сүйемін Мақатаев,

Сүйсе қалай, «Қарасаз», «Хантәңірін».

Туған жерден келмейді алыс тұрғым,

Топырағымен сол жердің таныс, құрбым.

Кең далаға деген кең көңілімді

Ештеңемен келмейді салыстырғым.

Жазсам деймін жер жайлы мұра-дастан,

Уақыттан рұқсат сұрамастан.

Әр таң сайын даланы аңсап тұрам,

Аңсағандай шырқау шың, қыран аспан.

Қайратыңды қайтадан жанып беріп,

Көкірегіңді тұрады шабыт керіп.

Туған жердің тұрғандай аспанынан –

Бір жұлдызым жақындап жарық төгіп.

Қасиетіңді кешігіп білгендеймін,

Сырт көздерге сағынсам, сыр бермеймін.

Мен өзіңсіз туған жер, уақытша –

Басқа жерде қонақ боп жүргендеймін.

Анам менің арманшыл туыпты арман,

Бастау алған сезімім тұнықтардан.

Ұқсаймын мен сайрағыш сандуғашқа

Туған жердің көгінде тұрып қалған.

Тұлпар берсем, жел берер қолтығыма,

Себеп болып сезімнің толқуына.

Туған жердің бір уыс топырағымын,

Араласқан Ақсудың толқынына.

Шыққан күнім тұңғиыққа батып көп

Өтпесінші, үнсіз сырғып уақыт тек.

Ей, адамдар!

қайырлы таңда, қайыр ғып,

Ең болмаса бір адамды бақытты ет.

Шыққан күнім, шыңды айналған қыран жыр,

Аспанымды баспасыншы тұман бір.

Шуағыңды сыртқа қарай шығарып,

Ең болмас, екі адамды қуандыр.

Бұл өмірден кім кетпеген, кім келіп,

Жүрген ізің қалуы үшін гүлденіп.

Жүрегіңмен жақындатып алысты,

Арманыңа үлгеріп қал, үлгеріп...

Қарсы ал, тұрып келеді әне, ерке күн,

Жер бетіне жайып нұрлы желкенін.

Күнге ұқсап, бар сәулеңді шашып қал,

Ашық болу үшін сәби, ертеңің.

Тойынғанға «ессіз» қарап, еліктер,

Өткенді ояу көзіңменен келіп көр.

Бір жапырақ наның болса, қолыңда,

Ойланбай-ақ аш адамға бөліп бер.

Күн келеді жолаушыдай асыққан,

Ғашықтығын үнсіз айтып қашықтан.

Күн жетпеген күңгірт тартқан көңілге,

Жаныңдағы жарығыңды шашып қал.

Бірге асығып, күнмен бірге асыққан.

Қиналады, жер анадй жаралы,

Біреуге кең, біреуге өмір тар әлі.

Ағыстарға түсіп сурет сәулесі,

Қасіретті ғасыр ұшып барады,

Қасиетті ғасыр ұшып барады!...

АСПАНҒА АРЫЗ
Толғау
Жұлдыздарға мұң шағып ержетіп ем,

Ой талбесік...түн бойы тербетілем.

Адамзатқа қоршаған риза болмай,

Арыз жаздым аспанға жер бетінен.

Қара бұлтқа қарадым, еріткім кеп,

Тіршілік сол...қой қоздап, өрік гүлдеп.

Биіктіктер бәр-бәрін білер деуші ем,

Айнасынан аспанның көріп тұр деп.

Жазықсызды, келмейді жазықты еткім,
(Не болса да келеді жазып кеткім)
Күткеніме көп болды күннен сәуле,

Ол үмітім ақталмай, азып кеттім...

Азбай-тозбай, ентелеп кел, ертеңім,

Жүрегіңнен ақтарып өлең кенін.

Болатынын білмеппін жер үстінде,

Күн сәулесі түспейтін көлеңкенің....

«Құдайсыздар» демейді құдай не дер,

Құлағандар, жығылып, құлай берер.

Күндестікпен күл көсер біреулер бар,

Біреуді олай, біреуді былай көрер.

Сая таппай, сандалды түзден елік,

Жапырақ жайып, жан алған, іздеп өніп.

Бір шыбықтың, көктеген тіршіліктің,

Қысқа жібін қырқады «жүзге» бөліп.

Сен де күттің... адалдық мен де күттім,

Дерттен қашан айығар емделіп түн.

Періштедей бір кезгі сенгендерім,

Пердесін жүр жырта алмай пенделіктің...

Үмітімнен жаға алмай түн шырағын,

Қалды ішімде жауапсыз мың сұрағым.

Орын таппай бір жұтым ауа таппай,

Жер бетінен тарылған тұншығамын.

Мөлдір-әлем... сен болдың сөз еткенім,

Көрмейді «олар» - сылмаса көз еттерін.

Адамнан да, аңдар көп екі аяқты,

Өзімшілдік жайлаған өзектерін.

Зұлымдықтың үзілмей шынжыры әлі,

Сұлулықтың әйнегін сындырады.

Қасіреттің қайнаған қазанында,

Қорлық-зорлық көргендер шыңғырады.

Теңге көзді сұрамай достан қырыз

Арман бар ма, айналсақ дастанға біз?

Айналамнан тыңдайтын адам таппай,

Жан айқайым айтады аспанға арыз.

Уақыт озар, уақыттан кешікпеген,

Кешікпеген ғарышқа «көшіпті өлең».

Мен дүниеге келгеннен бері қарай,

Көздің жасын үн-түнсіз кешіп келем.

Бұлақтарым құраққа сыр ақтарды,

Кешім батты күтумен жұмақ таңды.

Табындырған бір кезгі тас құдайлар

Табанымның астына құлап қалды...

Күндес - өмір, құрысын күндес өлең,

Түтін салып жұртыңнан күл көсеген.

Жерде жан жоқ... ақ аспан сенен басқа,

Арызымды кімге айтам, кімге сенем?

Аспан мен жер, кім сені некелеткен?

Жете алмаспын жауабын жетелеп мен.

Қыбырлаған тіршілік, құмырсқамен –

Адамзаттың тәңірі бір-ақ тәңір.

Көз алдымнан өтеді күн кешегі,

Күнді ойласам... көңілім мұң кешеді.

Ақ қайыңның «жүрегі» жапырақпен,

Жапырағы жанымның үндеседі.

Сенім кеткен... сенейін кімге тағы,

«Мен келем» - деп ертеңім тіл қатады.

Көргенінен ұялып күні бойғы.

Көкжиекке қызарып Күн батады.

Аспан-жерге қарайсың қабақ түйіп,

Қасіреттен қалғандай қанат күйіп.

Есін енді жиғандай масаң ұрпақ –

Бабасының басына шарап құйып...

Қойма маған бүгінім, көп сұрақты,

Бабам түске еніп жүр ақсұр атты.

Арпалыспен армандап, мен алатын –

Жер бетінде ештеңе жоқ сияқты...

Өткен жастық, көктемім еліктеткен,

Мазалап жүр түсіме еніп көптен.

Мені тастап соңына қимастарым –

Жер бетіне қонақ боп келіп, кеткен.

Келіп, кеткен қайыңның жапырағы,

Бұрқыратып сезімді сапырады.

Талдың шаңын жуғанмен тамшы жаңбыр,

Жанның шаңын жуа алмай жатыр әлі...

Өмір-теңіз... толқынын тіліп кеме,

Дауыл сырын, жел үнін біліп келем.

Жер төінде жанбаған жыр жұлдызым,

Көк төсінен жанар деп үміттенем...

Көңілім қалған көп жаннан, көп сенбеймін,

Өзіңдегі өмірді көксердеймін.

Жер бетінен аспанға бу боп ұшып,

Жер бетіне су болып жетсем деймін.

Тіл қатамын салқындау ұлға ойланып,

Жүрек балық... кеудемде тулайды анық.

Буға айналып, түтінді жұтқан ауам,

Ішкен суым барады уға айналып...

Әр жұлдызың құпия, жұмбақ маған,

Арманымдай алыстап, тіл қатпаған.

Сендегідей сұлулық, тазалық жоқ,

Жердің бетін сайқалдық, жын қаптаған.

Ай қонағы, бұл жердің Күн қонағы,

Бір қарамай, мен жаққа бұлданады.

Арыз айтып көріп ем адамдарға,

Әр сөзімді күлкі ғып, тыңдамады.

Қайратымды қамшылап дос тілегі,

Ақша бұлттан теңіздің есті лебі.

Арыз айтып барып ем Алатауға,

Алатау да дауысымды естімеді...

Сыртқа атылып шығардай, ұмтылам көп,

Торға түскен балықтай бұлқынам кеп.

Арыстанға барып ем арс етті ол,

«Арызыңды тыңдайтын түлкі бар» - деп.

Жалаулаған сенбеуші ем ұранға көп,

Мені осылай жаратқан «бір алла» - деп.

Бұлғаңдатып құйрығын түлкі күлді,

«Арызыңды барып айт қыранға» - деп.

Өмір шексіз... бітпейтін дастан ба еді,

Ажырата алмайтын тастан мені.

Арыз айтып барып ем сол қыранға,

«Жерден арыз тыңдайтын аспан» - деді.

Қанаттыға қыранның самғауы үлгі,

Арызымды, кім ұғар арманымды.

Арзандап жыр... адамдар құнсызданып,

Жерден-жердей жоғалттым салмағымды...

Бұл ойымды ойлама балалық деп,

Балалықтан дән алар даналық тек.

Денеңдегі қуатты тартылыспен –

Аспан-абыз, биікке мені алып кет!

Кеңдік көріп, кеңістік келбетінен,

Талбесіктей сезіммен тербетілем.

Аспанға ұшқым келеді, қашып шығып –

Қатыгездік жайлаған жер бетінен.

Қанаты бар құс болмай, жұлдыз болмай,

«Туғаныма адам боп» енді,өкінем.

Өзің барда мен неге бұйығайын,

Көзім барда, күнімнің күйі дайын.

Ару қыздай, сепклід ай жүзінен

Ақ сәуледей төгіліп, құйылайын.

Өмір-өлім тартысып тұр арбасып,
Аққу шошып, аралдан құлан қашып,
Қарлығаштың мекені жер – ұямды,

Бауыры суық барады жылан басып...

Жалғасуда... жабыққан күн-түндерім,

Сергімедім, күлмедім, сілкінбедім.

Аспан-тәңір! түбінде құшағыңнан –

Шын өмірім басталар мүмкін, менің.

Мұнда келіп кетті ғой, талайлар кеп,

Ауырған соң жанымды сан ойлар жеп.

Арыз жаздым, аспанға жер бетінен –

Аспанда ұлы Жамбыл мен Абай бар деп!..

ЕКІ КӨЗ, ЕКІ ДҮНИЕ...

Жер аласа, аспан төсі тым биік,

Биіктегі жұлдыз-гүлдер әдемі.

Бірі жарық, бірі түпсіз тұңғиық,

Екі көзім – екі дүние әдемі...

Түнеремін... бір сөз естіп біреуден,

Таңым атса, кешімді сол кешіріп.

Бір көзім тұр, жарықтағы жіберген,

Қара – жерде, қателігімді өшіріп.

Тіл қатқандай әрбір төбе, әр қырат,

Маңдайымнан жібек самал сүйіп бір.

Сол көзімнен бұл дүние жарқырап,

Оң көзімнен ол дүние ұйып тұр...

Жырдан соқтым жан-жүректің күмбезін,

Ертеңімнің ертегідей әр таңы.

Жұлдыздарға ғашық болса бір көзім,

Бір көзімді жер құшағы тартады...

Ұшып келем, екі дүние ізімен,

Бұрылар жол, тығылатын қалқам жоқ.

Түн жамылған қылыш-айдың жүзінен –

Шұғылалы қорғайды Күн қалқан боп.

Бір дүниені біліп,
бірін білмедім,
Ішінде өмір сүргендеймін түрменің/
Дірілдесе бір көзімнен түн менің,

Бір көзімнен күлімдейді Күн менің.

Қай түске еніп кетерімді білмедім.

КӨШІП КЕТКЕН...

Ұстатпады-ау жалынан шіркін, арман,

Сейілмеді ау, бір тұман, бір тұманнан.

Ата анамның көрінген көзіндей бір,

Ағайымның өзі жоқ ..жұрты қалған.

Белес белес жел ескен даладағы,

Тіршілікпен тынымсыз жол ағады.

«Қарындасым» деп сүйер маңдайымнан,

Ауылымдай көруші ем сол ағаны.

Шаршады ма, кім білсін тосып көптен,

Орынына кетіпті өсіп көктем.

Жүрегіме инедей қадалған ай,

Ол бауырың деген сөз «көшіп кеткен».

Ақсуымның толқынын домбыра ғып,

Сұрағандай сүйінші жел қуанып.

Ауылыма жеткенде аңсап, талып,

Қайсы есікті қағамын, енді барып?

Көңілім күз... келемін кешіп көктем,

Көшкен жұртпен тербеліп бесік кеткен.

Қауын ұрлап, қуған, асық атып,

Өшіп кеткен іздерім, көшіп кеткен.

Қол алмады, сағынған бауырым кеп,

Туған жердің артады тауы міндет.

Ата анамның мәңгілік «ауылына»

Барып қайттым, «көшпейтін ауылым» - деп...

Жыр моншағын жылдарым тізбектеген,

Біздер жүрген кешегі із көктеген.

«Қорғансыздың» енді мен күнін көріп,

Ата-анамның зиратын іздеп келем...

Сезім селін жүр едім кешіп көптен,

Бір жұлдызым аққандай, өшіп көктен.

Ауылым жоқ... баратын бауырым жоқ,

Жұрты жатыр, қай жаққа көшіп кеткен?

Сезімге тұр сыңсыған мұң оралып,

Танымайды «жерлесін» мына «халық».

Шырамытам, көргендей қыз-жігітті,

Әкесінің есімін сұрап алып.

Аман болсын, тұяғы қалған шалдан,

Тағы кімді сұраймын жанған шамнан?

Бомба түскен сияқты кей үйлерге,

Терезесі, есігі аңғал-саңғал.

Айнала үнсіз... танадай құлаққа ұрған,

Уақыт бәрін жағаға лақтырған.

Үйіндіні «үйім» - деп орнын сипап,

Кім жұбатар? жанымды жылап тұрған?

Баладай боп, басымнан кешіп көктем,

Ауылымды айтушы ем бесік деп мен.

Арбасына арманның артып алып –

Көз алдымда дүние ай көшіп кеткен.

Болып тұрмын, қайтқан құс, тізбекке алаң,

Жеңешем жоқ, қарайтын «қыз» деп маған.

Төрден шыққан күнім деп, «төркінім» - деп,

Енді кімді сағынып іздеп барам?...

АҚЫН

Өз кірпішін өмірге әркім қалайды,

Қалағандар... жерде қалтылдамайды.

Ақын деген – отты жасын, найзағай,

Ал, найзағай күнде жарқылдамайды...

Үнсіз қалса...

Жұрт ойлайды «сөнді» - деп,

Қамытына «ит тірліктің» - көнді деп.

Ол жанғанда, дүние түгел жарқырап,

Ол сөнерде... жарқырайды соңғы рет...

«Ертең»- ертең деп жүріп, күн өтерін білмедім,

Сақтай білмес, сұлуды күң етерін білмедім.

Өмір деген «кезекті» кәрілікке көнбейтін,

Көңіл деген, көктемгі гүл екенін білмедім.

Қуанышты сәттерім, тез өтерін, білмедім,

Басқан ізді «аңдушым», сөз етерін білмедім.

Алаламай аспаннан адамға ортақ қарайтын,

Күн дегеннің, құдайдың көзі екенін, білмедім.

Ғашықтардың жүрегі өрт екенін білмедім.

Өртке күйген ақындар ерте өтерін білмедім.

Өзіңменен өзіңді айтыстырған оңаша –

Өлең деген, жазылмас «дерт» екенін білмедім.

Көрінбейтін көзіме «жауларымды» білмедім,

«Бағасыздан» бағамды дауларымды білмедім.

Түпсіз ойдың түбіне сапар шегіп, өмірге –

Орала алмай, ес-түссіз ауырарымды білмедім.

Әр адамның тағдыры, түрлі екенін білмедім,

«Ақындарға» бұл өмір түрме екенін білмедім.

Жағалаулар арасын «аруақтар» жалғаған,

Ол дүние мен, бұл дүние, бірге екенін, білмедім...

* * *
Ақ жүзімде... Тұр таңбалы бар мұңым,
/Мінезіме айналғандай арлы ұғым./
Жамандайтын... Жол тауып «ол» әйтеуір,

Мен ұнатқан жігіттердің барлығын...

Өмір-теңіз... жүздім болып «ақ балық»,

Сырымды сол, сыртқа қайтем, ақтарып?

Көзім түскен жігіттердің бәрі де,

Кетті асығып... о дүниеге аттанып.

Алдансам мен, сұлулыққа алдандым,

Жалғандығын білмей, мынау жалғанның.

Ескерткіштей, сол күндерді еске алып

Өшкен шоқтай орынында Мен қалдым.

Өткен уақыт... оттарымды тонаған,

Қайда ұшсаң да... арман құсым, бол аман.

Нені сезіп, нені білді? бұл күнде,

Сені маған жамандайды «Сол адам»...

Сыйлар... мейлі сыйламас,

Біліп... мүмкін білмейді.

Деген, бабам, «Жиде ағаш -

Өз жерінде гүлдейді»...

Оғың мені жоқ атар,

Тасқа келмей жылынғым.

Бас имейтін тәкәппар –

«Мұңымменен» - сұлумын.

Жуық екен ар, мұңға,

Қиял-қанат көк тілген.

Көрер көзге бармын да,

Көре алмасқа жоқпын, мен.

Мендей аңқау жан бар ма,

Көнбесем де, көнейін.

«Жалған дүние», жалғанға,

Жалған күліп, не дейін?

Тербетемін жыр бөлеп,

Көкірегімді үрлеп от.

Өлеңді кім жазбайды,

«Ақын» болу, бір бөлек...

КҮЗГІ СЫР

Көңіл тұман...

арасына ай батқан,

Тірі жан жоқ. Тіл қататын аймақтан.

Тереземе құлап түсті қураған,

Күздің сары жапырағы қай жақтан?

Ұшты ма екен?

Қанатымен тілеп түн,

Суретіне ұқсап жалғыз жүректің.

Жапырақты сол, дір-дір еткен желменен

Көрген сәтте өз-өзімнен дір еттім.

«Әсемдікке арнап өлең, арнайды ән»,

Деп мен жайлы арылмаған арлы ойдан.

Қолы жетпей аспандағы бір жігіт

Лақтырды ма, сағынышын сарғайған?

Сыр моншағын шашып алдым көп күліп,

Үлбіреген гүл қауызын төкті үміт.

Қарай-қарай ұзатты ма көктемді,

Жапырақты көз отымен кептіріп.

Сезіміне тізігін салып тектілік.

Неге маған келмей қойды бақ күліп,

Көкірегімнен өзен болып ақты үміт.

Аспаннан ол, жапырақтай жүрегін,

Қарап тұр ма? әйнегіме лақтырып?

Белгісіздеу болды жұмбақ, бұл бір сын,

Сағынышым, сағым жолын сындырсын.

Маған құдай қыстың таяп қалғанын,

Білдіргені болар, мүмкін кім білсін?...

Ақ әлем...

Асқар таулар түрегеп тұр,

Тауларға табынғандай, жүрелеп қыр.

Аспанға шығып алып Әлия әжем,

Ақ қардан отырғандай ұн елеп бір...

Белгілі болар болмас елге есімім,

Ішіне жасырар кей «пенде» сырын.

Тұрсам тақ, табаныма таймайтұғын,

Құласам, бөлеп, тербер жер-бесігім.

Таңғы ұйқы, тәтті, сәтті таңғы өлеңдей,

Көңілге ой салады әлденендей.

Үндемей ұн елеп тұр аппақ әжем,

«Ақ қардан нан ашытып ал», - дегендей...

Сүйеп тұрдым, маңдайымды еркелеп,

Таңғы шықтай көңілменен шын сенген.

Сүйе тұрып, сүймес ем ғой ертерек,

Опасыз жан екеніңді білсем мен.

Дерт жүректі жазады енді кім емдеп,

Өрт шалғандай, өзегімнен күрсінсем.

Кек алғандай көздеріңнен «білем» - деп,

Ту сыртымнан шеге қағып тұрсың сен.

Ботадаймын... жанарыңның жайы ұрған,

Теңселемін, тайғандай-ақ тірегім.

Кеше ғана жапырақтай жайылған,

Солып қапты мені сүйген жүрегің.

Елпілдемей, ерініп тіл қатасыз,

Көздеріңе көз салдым ғой бекер кеп.

Ойлай берем... сені өмір, опасыз,

Опасыз ғып жіберді ме екен деп...

АЛМАТЫНЫҢ ОТТАРЫ
(әні бар)
Алматы әсем әуен, жыр елісің,

Елімнің өмір сүрген тілегі үшін.

Алмасы күн көзіндей алаулаған,

Сен бүгін Алатаудың жүрегісің.

Тауларымның соқпағы,

Арманымның ақ таңы.

Шақырады күлімдеп –

Алматының оттары.

Арқалы Алатауым, асыл әнім,

Атыңа қайда жүрсем бас ұрамын.

Балқашқа қосылатын Жетісудай,

Жеткенше мен өзіңе асығамын.

Ер қалам! Даңқың әлі көкке өрлейді,

Жанымды көк орманың көп тербейді.

Жеріне қасиетті Алматының –

«Ақ – Нары Райымбектің шөккен» - дейді.

Алматы, қандай ыстық атың маған,

Жұлдыздай алыстап бір жақындаған.

Достықтың шаңырағын аспандатқан,

Ғажайып ақын қалам, батыр қалам.

АСТАНАҒА
(әні бар)
Ерліктің ел қолдаған бастамасы,

Алдыңда асатын бел, асқар асу.

Төсінен Сары арқаның бой көтерген,

Астана Қазақстан бас қаласы.

Аспаны жастық, асқақ ән,

Арманға биік бастаған.

Тербелген алтын бесігім,

Бас қалам, аппақ Астанам.

Есілдің толқынымен бұрғылаған,

Оянып ұйқысынан тұрды далам.

Төсінен барыс жортып, қыраны ұшқан,

Нұр жауған аспанымнан Нұрлы қалам.

Ортаймас көңілімнің ән арнасы,

Тәуелсіз өмірімнің замандасы.

Қараймын күн көзіне, күнде өзіңе.

Жастықтың көк байрақты ақ Ордасы.

МЕНІҢ ҒАСЫРЫМ
Толғау
Жұбанады кешегі “ел” жылаған,

Күш береді еркіндік енді маған.

Көк аспанның астында қанат қағар,

Менің, сенің ғасырың келді, балам.

Уақыт жаңбыр... көз жасын жуады елдің,
Құлагердей келмейді құлап өлгім
Ертеңіме ертегі... қос ғасырдың –

Шежіресін шертетін куәгермін.

Тарихты айтып кешегі зарлап өткен,

Ыңырсиды... қара жер қанға бөккен.

Бұлт ішінен босанған осы күнді

Бабам менің қиялдап, арман еткен.

Тас құм болып, қаншама ғасыр өтті,

Арқалап тұр, асқар тау қасіретті.

Ат жалында... қапыда, қанжығада,

Ханмен бірге қазақтың басы кетті.

Кең даланы топан-су басып өтті.

Лайланды балдырлы, бал-бұлақтар,

Түтін-шаңға тұншықты тал-құрақтар.

Енесінен адасқан жетім лақтай,

Тарих деген... тартылған болды көкпар...

Жарық көрмей, еріксіз “бұл жалғанда”,

Ақындары қысылып жынданғанда.

Үні шықты... қазақтың күні шықты,

“Жұрттың” көпір жүйкесі жүн болғанда.

Табанымнан кетпей тұр сызы мәңгі,

Тірлігімнен тіршілік қызу алды.

Қамшы тиген көзіне тұлпар аттай -

Жүрегімде, жүзімде ізі қалды.

Адам үнін шығармай, заман ұрың,

Батырлығын көре алмай даналығын.

Бас көтерген қазақтың басын алу,

Астары бар, бұл қандай жаман ырым?...

Елес... емес басымнан ой арылар,
Екі жүзді аярды аяр ұғар
“Қойға” ұқсатып мақсат айдап жүру,

“Мәңгүрттерді” басы жоқ, аяғы бар.

Құрып қойған құрсаудан шық, қаламым,

Сонда, өзімді, “өзімнен” құтқарамын.

Құпия сыр жасырып томпаяды,

Құрсағындай белестер жүкті ананың...

Асқар таулар тұлғасын танымаймын,

Маңдайым сәулесін жанымай күн.

Ғасыр тауып бергендей басын, бізге,

Кенесары, Тәукенің, Абылайдың!

Сездік нұрлы сәулесін қатал көктің,

Келмейді енді келмеске сапар шеккім.

Келген ғасыр бергендей кегін алып,

Құрманғазы, Исатай, Махамбеттің!

Тәуба! Тәуба, Көктәңірі

Рахым еттің,

Алыс екен бізге әлі ақыреткүн.

Бірге кеткен іштегі арманы еді,

Міржақыптың, Мағжанның, Ахметтің.

Өкінемін... өмірге кейін кеппін,

Кейін келіп, күл көсеп, ой үрлеппін.

Орындалмас осы күн арманы еді,

Ілиястың, Сәкеннің, Бейімбеттің.

Сүрлеуіне ілесіп жат ойлардың,

Қателесіп адасып, қатайғанмын.

Өмірдегі жетпеген арманы еді –

Бүгінгі Күн, Мұстафа Шоқайлардың.

Үннен бұлбұл, дүбірден дүлділді ұқтым,

Өмірімнен өшпейтін бір жыр күттім.

Тасып тұрмын, бірінші басып тұрмын,

Баспалдағын үшінші мыңжылдықтың.

Күткем, күткен бәрі де, осы күнді,

Осы күнмен “түзетіп бесігімді”.

Ата баба! Сағыныш, арманымен –

Ашып кірем Ей ғасыр, есігіңді.

Кімнен жауап аламын, кімнен дерек,

Көкірегіне үмітін жүрген бөлеп.

Батыр елдің жоғалған басына ұқсап,

Көкжиектен келеді Күн дөңгелеп!...

Кімнің сырын зер салып, кім тыңдаған,

Дүсірлеген жүрегім күн түнге алаң.

“Тесігінен” таласып ене алмадым,

Есігіңнің бер, ғасыр кілтін маған!...

Бар менің бір жүрегім, бір-ақ тілім,

Тілімді кімнен алам, сұрап бүгін?

Үйренгем оны анамның құрсағында,

Сол үшін өзгермеймін, тұрақтымын.

Болғанда көзім екеу, жалғыз басым,

Қалайша, жалғыз басқа қан қызбасын.

Құйрығын тілі айырлар бұлғаңдатып,

Түлкідей ізін жауып, андыздасын.

Көгімнен өшіре алмас күнімді олар,

Өмірім күн астында сұлуланар.

Тіл менен тіршілігім, қаным, жаным –

Жанымнан айрылсам да, тілім қалар.

Тілімен сан түрленіп, сөз құбылар,

Мен үшін алыс әлі кез тынығар.

Сайраған таң алдында бұбұл түгіл,

Тыңдасаң... бақаның да өз тілі бар...

Бәрінің өз тілі бар, кімді көрем,

Домбыра көкірегім күмбір өлең.

Судағы желбезекті балықтың да,

Гүлдің де, өз тілі бар үлбіреген...

Тілім жоқ болса, менің тірі өлгенім,

Тірі өліп, төрт бұрышқа тірелгенім.

Далам да, Отаным да біреу , менің.

Анам да, ақ сүт берген біреу, менің.

Көгімнен құрсауланбай күнім шықсын,

Дүниеде тілімдей жоқ, сұлулық, шын.

Маған дос болам деген, бұл адамдар,

Алдымен, өзімді емес, тілімді ұқсын.

Жыр емес... ана сүт қой жыр дегенің,

Жыр сүт қой... онсыз басқа түрге енемін.

Мен ақын емеспін, дос, тілім ақын,

Тіліммен өмір сүріп, Күн көремін.

Күн көрмей, тілім өлсе, бірге өлемін...

Ұсынба орын, босағадан, төрденде,

Төрді қайтем? жетім жүрек шерменде.

Тәтті сөзбен алдай бермей… сәбидің –

Не жетеді? Қолына нан бергенге...

Ұқсамайды бір күніме бір күнім,

Бір күніме татымайды тірлігім.

Өрге сүйреп келем әлі, шешемнің –

Орта жолға тастап кеткен жыр жүгін...

Көңіл көгін торлап, қамап ауыр мұң,

Тұрғандаймын алдында асау дауылдың.

Көптен бері жылай алмай жиналған –

Көз жасымды көтере алмай, ауырдым...

Бұбұл қайда?

Бағымдағы жырлаған,

Уақыт қолы жастығымды ұрлаған.

Тағдыр-торын үзіп тастар, лақтырып,

Бір сілкініс керек болып жүр, маған...

НҰРҒИСА

Құстар қайтып барады, көлге сән берер,

“Аққу күйі” - өлмейтұғын мәңгі өнер.

Сыңғыр-сұлу жарық дүние ішке еніп,

Күннен өрген ән салғандай сәулелер.

Келер ғасыр қақпаларын көшке ашып,

Сырлы сазбен арман дүние астасып.

“Құстар, құстар” қанат қағып жұлдызға –

Бара жатыр жер бетімен қоштасып...

Арыла алмай көңілімнен бір күмән,

Қарап қалам, қайтқан құстың сыртынан.

Көз алдымнан “көшкен жұртты” қия алмай –

Қол бұлғаймын көк аспанға “жұртынан”.

Өмір теңіз, толқын әуен, жан-жағың,

Қара жерге қауырсындай салмағың.

Нұрлы дүние құлағында Нұраға,

Қызыл жасыл шұғылалы қалды әнің.

“Бір-біріне – адам деген бір қонақ”,

Әуен-сазсыз қаға алмайды жыр қанат.

Асықтың ба, әлде Жамбыл “тәтеңе”,

Туған елді күміс үнді нұрға орап.

Әнің барда көрмес көңіл жетімдік,

Әнсіз тірлік, болар еді не тірлік?

Өмір-өзен, қос жағасын жалғадың,

Домбыраның қос ішегін көпір ғып...

Арман, арман!

қалғытпа, алға асықтыр,

Қанатымды қағайын таңға ашып бір.

Онтоғызыншы наурыздың жыр жаңбыры,

Жиырмасыншы наурызға жалғасып тұр...

Өмір солай, қырлан бір, қыр асырсын,

Иек сүйеп тауларға Күн асылсын.

Жұлдызымның көз жасы жауып көктен,

Шалғын билеп, деп тұр ғой, гүл ашылсын.

Мұңлы жаңбыр... жауып тұр, тоқтамасын,

Тоқтамайды дыбыстар көкте адасқан.

Жер-ананың жайқалып күлуі үшін,

Жұбана алмай, жылап тұр, көкте, аспан.

Дүние түгел, тыңдасам, әнші бәрі,

Төгіледі тағы да таң шуағы.

Жуып-шайып барады жердің бетін,

Жаңа жылғы - жаңбырдың тамшылары.

Арман, арман! сыйлашы жанға жалын,

Тіршіліктің көрсетпе енді азабын.

Наурыз көже беруге, жаңбыр жауып –

Толтыра алма жатқандай Жер, қазанын...

20/III – 2001 ж
* * *
Сағанда мен жақпадым,

Оған да мен жақпадым.

“Сары белден сарғайып” –

Кеш боп атты ақ таңым...

Білмеймін, кімді іздедім,

Көлеңкелі күз, көңіл.

Толқынды толқын қуалап,

Өзеннен өшкен іздерім...

Қабағын күннің бақпадым,
/Бақаның қайтем, батпағын/
Өзгелер түгіл, өзгеріп –

Өзіме өзім жақпадым.

Өшірді басып сөнбедім,

Өзгеге, солай сенбедім.

Өз балаң да... өзгелер,

Өгейің жалғыз мен бе едім?

Жаратпа, мейлің жаратқан,

Атпас таңым тарап, түн.

Жағымсыз жанға от беріп,

Жаратқан ! неге жараттың?

Алдымда мүмкін, бар ақ Күн.

Шаршадым... дүние, “беу” деуден,

Аңсадым сүтті, шөлдеумен.

Бақытым ұшып келсеңші,

Кеңістік ашып кеудемнен...

Болады ертең тас та құм,

Болады ертең күн қандай?

Өмір дегенің қас-қағым,

Көзіңді ашып-жұмғандай...

Арманнан туып бір арман,

Ер-аспан жерге тұр төніп.

Ұялып жүзді, ай ... тұманнан -

Бетіне перде бүркеніп.

Ғарышта құпия бір сыр бар,

Алыста - а - а, жұлдыз өшпеген.

Күзетіп жерді тұр шыңдар,

Бабамдай белін шешпеген.

Аунайды нұрын ай жанып -

Шетіне таудай кеменің.

Найзағайлардан найза алып,

Жорытып бір кетсем деп едім.

Көңілім дария, тұнық көл,

Келмейді түндей, түнергім.

Көзімді ашып үмітпен,

Үмітпен кірпік ілермін...

Мақтасын, мейлі, даттасын,

Жүрекке жалын, от керек.

Дүние-сарай, қақпасын -

Жаппайын “жұртқа” өкпелеп...

Табанымда топырақтың жүрегі,

Жанарымда жапырақтың жүрегі.

Туған жердің кеудесінде дүрсілдеп,

Менімен бірге өмір сүреді.

Көк аспанның жарық Күн ғой жүрегі,

Ағаштардың соғып тұр ғой жүрегі.

Адамзаттай табиғаттың жемісін -

Жеңіспен жеп... уақыт өмір сүреді.

Бірін-бірі уатып өмір сүреді...

* * *
Өлмес өмір, өзіңді сүйгендіктен жыр еттім,
Тұрар дейсің мәңгілік көк аспанды тіреп кім/
“Жер анадай” жатқан бір табандардың астында,

Аяғы жоқ... тілі жоқ дүрсілдеген жүрекпін.

Неге. тағы дір еттім?

Неге, тағы дір еттім... түрі елестеп күректің,

Ақпанның ақ қарындай тастар екен күреп, кім?

Қорған іздеп орманнан, жапырақтай сарғайған,

Ақылы жоқ... жалаңаш жалғыз ұшқан жүрекпін.

Неден шошып, дір еттім?..

Бәрі бәрі белгілі ғой, белгілі,

Енді біліп отырсың ба, Сен мұны?

Көз ашқаннан жоқтық көрген баланың -

Шырқыраған шығар шықпас енді үні.

Қорған бұзып... қолға қонар қандай бақ,

Қанат жайып келеді аппақ таң жайлап.

Көк аспанға терезеден қарайды, ол -

Жүрек жалғар, бір жапырақ нанды ойлап.

“Тағдырды ” осы... тойған біреу шеше ме,

Дейді, көрсе, “пешене” ғой, “пешене”.

Қалай өлең жазады ақын көз сатып -

Азып-тозып жүрсе арулар көшеде?..

Қаңтарылып қалды қиял, желқайық,

Адамдардың ақ жүзінен әр тайып.

Жарық дүние жасарудың орнына,

Қауіптенем, бара ма деп қартайып?...

Біреу олай, біреу былай, белгілі,

Құпия емес, есептеулі “кеңдігі”.

Ертелі-кеш егеп, жаншып жүйкені -

Жүрегімді ауыртады “ел” мұңы.

Ұқсайды өмір, тастан құйған мүсінге,

Бір тамшы су тегін бермес, ішуге.

Қолдан-қолға Домалайды сырғанап,

Ала Дүние, ала дорба ішінде...

Шартарапқа жол секілді таралған,

Жазылады тарих ізі әр алуан.

Аңсап өткен күлкісін бір бақыттың,

Мен уақыттың көз жасынан жаралғам.

Көз жұмды әкем...

Осы күнді көп іздеп,

Ажырамас аспанмен жер егіз деп.

Қасіретті қара тасын ағызды -

Сол көз жасым күркіреген теңіз боп.

Кімге керек? жылағаным, күлгенім,

Ашылмайтын құпиям ғой бұл, менің.

Сансыз жарық жұлдыздарды санап көп,
Таңданады, күнде көрген Күнге кім
Жер бетінен не көрмеген аспаным,

Құбылады, арасында қас-қағым.

Тасқа тиген тамшыдай көз жасымды -

Бақытынан артық көрем басқаның...

Баба арманын, бір баламын түсінген,

Сол теңізден өз азығын құс ілген.

Өмірімді қияр едім... қиыннан -

Әрең жеткен, Еркіндігім үшін Мен...

РУХ

Өмірге өктем өкпелейтін кез өткен,

Соғады ұлып, отты дауыл өзектен.

Біртін-біртін ауыстырып орынын

Өтті бәрі... келеді ғасыр кезекпен...

Шексіздікке шексіз уақыт шарқ ұрып,

Екі иығынан дем алғандай алқынып.

Жер астына тамыр тартқан ағаштың -

Сабақтары аспанға тұр тартылып...

Біздер солай, жоқтан бар боп келген ек,
“Таяқ тебен” темір етік-теңге боп,
Өткеніме куәгер боп жер мен күн

Бірін-бірі айналуда дөңгелеп.

Жарық дүние, бесік әні, заман-ай,
Көшпелі бұлт, көшеді іздеп, жаңа жай/
“Таңбалы тас” тарихымды баяндап,

“Аңырақай” аңырап тұр анадай...

Таулар қалғып, жатыр тауды жастанып,

Өксиді өзен, өз арнасын кеш танып.

Жасыл қанат бұлбұл көктем жырлайды,

Өмір берген тамырларын еске алып.

Сездім бәрін, енді кіріп есім бір,

“Доллар” қуған оқымайды досым жыр.

Қан арқылы бабалардың рухы -

Ұрпағынан ұрпағына көшіп жүр.

Баба ғасыр жүрекке жүк артады,
Тағдырымның қандай сыйы бар, тағы
Бір-бірімен сабақтасқан байланып,

Тамыр жерге, жапырақ көкке тартады...

Тамыры жоқ...

Қайтем “жатқа” қол артып,

Қарайды олар, көзін маған алартып.

Баласына ауысқан ер-бабамның -

Ұлы рухын алмайықшы жоғалтып.

Қай жаққа, құйын көңлім, ала қаштың,

Шабытқа шарапсыз-ақ шала маспын.

Жазықсыз жылап сәби жапырақтар,

Таласып төсін емер мама-ағаштың.

Киіп ап сап-сары ала күзден ішік,

Сыбырлап бір-бірімен жүз көрісіп.

Жамырап жапырақтар желқайықпен,

Тамырын тарап кетер іздеп, ұшып.

Қаталдық дің бойына дарымай түк,

Қыс өтсе... келер дей ме бәрі қайтып.

Жалаңаш жапырақсыз айдалада,

Ана ағаш солқылдап тұр зарын айтып...

Өткенін... көктем болып шақырамын,

Шақырсам, қайрылмайды “ақымағым”.

Іздеймін... төмен қарап топырақтан,

Іздеген ана-ағаштай жапырағын...

ТОРҒАЙ – ДҮНИЕ

Басымды қысып тұр қысым бір,

Тіршілік... шу тілін түсіндір.

Үмітпен, тас жолдың үстінде,

Торғайлар дән іздеп ұшып жүр.

Ұқсайды көше су, тасқынға,

Барады айналып тас құмға.

Бір торғай жаншылып қалды әні,

Қара “ЗиЛ” табаны астында.

Кішкентай торғайым “әнші” жан,

Сазыңсыз дүние қаңсыған.

Шырылдап ауаға ұшқандай,

Тас жолды бояп бір тамшы қан.

Сезбейсің... сезесің Сен мені,
Сен титтей,
кеңістік кең бе еді
Сезбеді көрмеді шырылдап

Көмекке ешкім де келмеді.

Ұршықтай айналған жердегі,

Тағдырлар тәңірдің ермегі.

Қызғалдақ түсіндей қаныңа –

Ешкім, мән бермеді...

Қас-қағым ішінде ғұмыр бақ,

Көшеде көшеді шуылдап.

Сезімде, көзімде қалды бір,

Торғайым, торғайың шырылдап.

Тіршілік... ұқсайды аш қасқырға,
Қасқырдан тығылып қаштың ба
Ән қалды, саудагер уақыттың –

Тапталып табаны астында.

Торғай жоқ, аумаған тамшыдан,

Еңсемді ауыр ой жаншыған.

Сүреңсіз сурет сап кеткендей,

Тас жолға қызғалдақ тамшы қан.

Қайтейін, кеңдігін аспанның,

Аспансыз көзіме жасты алдым.

Сол торғай сияқты табанға

Жаншылып қалардай жасқандым...

Ұқсайды тіршілік тасқынға,

Тасқыннан тұншығып ащы у ға.

Ән мен жыр бәрі де кетердей –

Дүлей-күш, уақыттың астында.

Жазылмай жүрегім жаралы,

Тамшы қан... ой салды қаралы.

Көзімнен торғайдай дүние

Шырылдап барады...

Өмірге мынау қайранбыз,

Көктемде... келер құс тағы.

Тоңғандай дір-дір ай жалғыз,

Жапырақтай күміс қыстағы...

Өткізсем үнсіз уақытты,

Тақуа тағдыр тақымдар.

«Жұрт» секілді бақытты –

Болуға менің қақым бар.

Сенермін, қалай көнермін,

“Сырты дос, іші жауға” шын.

Бағасын берер келер күн,

Түсіріп еске тәубасын.

Қан-тамырға жол жүрек,

Жан ұясы, ең ыстық.

Көздерімде көкжиек,

Кеудемде бар кеңістік...

Ой дегенің он бөлек,

Өрге тартып шаршадым.

Көтеріп келем дөңгелек

Басыма ұқсас “Жер-шарын”.

Күрсінемін... күле алмай,

Жүрер жолым қанша, әлі?

Мен құласам құлардай –

Жер шарына, Жер шары.

Жанарымда таңсәрі...

ҮШ БАЛА

Той-тойлаған... жоқ-барды елеместен,

Ұйып тұрған айрандай ел емес пе ем.

Бөлем деме, қазақты “жүзге” бөліп,

Үш баласы ол, бір үйдің ерегескен...

Кештік бастан, дәуірдің дауылын көп,

Дауылдан, қалған артар тауы міндет.

Ерегесіп тірлікте, қалғып кетсең,

Айғай салып келеді “бауырым” - деп...

Сыртымыздан “сырт” - көздер біліп күлер,
Күлімізді күреуге үміттілер/
Үш басты бір жыландай,
Үш баланы

Ащы-тарих сабағы біріктірер.

Қысын ойлап, жатпайды жазын ойлап,

Өз буына піседі өзі қайнап.

Керегі жоқ оларға арашаның,

Өкпелессе кетеді қазір ойнап...

Күшім жоқта, “бауыр” - деп күш алыстым,

Сыртқа кетсем, сағынып, құса да іштім.

Бірге жүрсе, қадірін білмейтұғын –
Үш баласы боламыз, үш Арыстың”
Осы жайлы... білсе, деп біліктілер,

Көкірегіме мәуелі үміт түнер.

Жылап шығып жауларым...

кең қақпамнан –

Күн болар ма, достарым күліп кірер?..

Тартысса да, таласып, айналып кеп,

Үш баланы - бір тағдыр біріктірер!...

Күлімдеген Күн үнсіз,

Дірілдеген Ай үнсіз.

Не боламын тілімсіз,

Тілсіз өмір қайырсыз.

Кім ұғады күн тілін,

Күн ұғады Ай тілін.

“Мен бірінің кілтімін”,

Деп қиын ғой айтуым.

Өтіп таудан, көлдерден,

Өтіп құздан, өзектен.

Үнсіз ұғып жол берген,

Бір-біріне кезекпен.

Үнсіз көндім сынаққа,

Жылап қалсам... күлкімін.

Сылдырлаған бұлаққа,

Берді ме екен Күн тілін?

Жол шегемін арманға,

Қиын кері қайтуым.

Сыбдырлаған орманға,
Үйретті ме Ай тілін
Қалар ма едім ерте өліп,

Көңілім ғой тынымсыз.

Көкжиекке өртеніп,

Батып кетті Күн үнсіз.

Тілсіз тілек қайырсыз,

Мұңсыз сезім сенімсіз.

Аспандағы Ай үнсіз,

Ай астында Сен үнсыз,

Күн астында мен үнсіз...

Көңілсіз...

Өмір-тағдыр майданын ұғып болғам,

Алдандырған, алдаған жігіт, жалған.

Толқын соққан бауырын... шұрық тесік,

Кемедеймін жағаға шығып қалған.

Уақыт солай, түңілмей мен сенемін,

Мен сенемін. Табиғат бөлшегі едім.

Шағалалы теңізден соққан желге

Әуен қосып тербеліп, теңселемін.

Қанаттыға қараймын, қанатты ұрған,

Құм-қайраңға тағдырым қамап, тынған.

Жымың-жымың жұлдыздар, қара жерге

Түнгі аспанның көзіндей қарап тұрған...

Қара жартас, қазыналы сандыққа тең,

Сандығына қарайды аңдып, “бөтен”.

Теңізде өткен өмірді елестетіп,

Ауық-ауық түс көріп қалғып кетем.

Елегізем... білмеймін қайда асығам,

Қайда барып ажалдан айла асырам?

Қара жердің бетінде не боп жатыр,

Бәрін көрдім ақ аспан айнасынан.

Шақырса да, бармаймын жол ертемен,

Байлап қойды басымды “өлең көген”.

Өміріңді оқимын, көңіліңді

Ай бетіне түскен бір көлеңкеден...

Мойын бұрып соңына тоқтамаған,

Ботасы боп уақыттың ноқталаған.

Дүбірлеген дірілді сезім-ойға,

Көкірегім болғандай көкпар , алаң,

Суға салып, өзімді оттан алам.

Басты бәрін “теңгеақша” қызыл көбік,

Көбік көмсе, кетеді ізің кеміп.

Ұялады... түбінде жердің беті –

Аспан атты айнадан жүзін көріп...

Туған жерден шыққан жолдай таралып,

Оңаша ойдан отырамын нәр алып.

Маған анам “доп домалақ болып сен –

Кіндігіңе тудың, - дейтін оралып”...

Періштедей перзентіңді аяулы ел,

Аналардың жүрегіндей аяй гөр.

Тарс байланған аяғым мен қолымды

Әрең жазып алған көрші әйелдер.

Өмір кейде күдікпенен, күмәндай,

“Ғажайыпты” көрді дейсің кім ондай?

Ойға кетем табиғаттың ұсынған,

Не жұмбағы екенін бұл, біле алмай.

Жарық дүние, сыйлапты өмір, ата-анам,

Ата-анама құс жолымен жете алам.

Туу алысқа туған жерден кете алмай,

Кіндігіме оралғандай, маталам.

Матауымды үзіп шығып не табам?...

“ӘУДЕМЖЕР”

Кім сонда, осы әуенді қалықтатты,

Мәңгілік құлағымда қалып қапты.

Үстінен өмір көпір, өтіп жатқан –

Уақыт соны айтудан жалықпапты.

Мен байғұс, содан бері не көрмедім,

Арқасы-ау, бір құдайдың көгергенім.

Аларсың, қалай, үзіп?

сүйгеніңе –

Жыр жаным, гүл боп шықса, егер, менің?

Мін тағар, сұлулыққа кіналап кім,

Сырыңмен сезіміме сына қақтың.

Ән салған, әуелетіп, әнші жігіт,

Мен сенің есіміңді сұрамаппын...

Әніңмен күнім шығып, таң атқанды,
Жабылған жадыратып қабақтарды/
Қыран-шың баурындағы балапандай,

Қиялым қияға өрлеп қанаттанды.

Атыңнан айналайын ағаш аяқ,
/Ол мені сүйіп еді, алғаш аяп /
Амал жоқ, өтті дәурен, болдым енді,

Құрғандай жаңа жауған қарға саят...

“Әудемжер, жүре алмаймын аяғымнан”,

Тағдырдың оң тіземді таяғы ұрған.

Қайтейін, бір мысқалдай кем емес ем,

Толқыған аспандағы ай арудан...

Шіркін-ай, аяғымнан, аяғымна-ан!..

ҮШ ҚАСИЕТ

Өзімді іздеп... өз ішімді кезермін,

Кедейлік пе?

бәріне де төзермін.

“Адаммын” деп айта алмас ем жүректен,

Үш қасиет таппай қалса өз орнын.

Сиқыр сырын, сыртынан-ақ сезем мен,

Аққан көше, аумайды өмір өзеннен.

Кең далама қашып кетіп барамын,

Қайырымсыз “тас қаладан” безерген...

Көк аспаным! көкірегіме нұр себер,

Күш бар онда “тәңірімдей” бір сенер.

Жанарыма толқыр едім жас толып,

Табанымда туған жерім тұрса, егер.

Сезім деген, ақ сәуле ғой бір нәзік,

Ғұмыр сыйлап, болар таңғы гүлге азық.

Ана тілмен, бала күнде сөйлеген,

Көзімді аштым, дүниеге, жыр жазып.

Ұшқыр қиял қанаттарын қомдаса,

Дүние-даңқың қызықтырмас ол да, аса.

“Бақыттымын” дей алмас ем, ешкімге –

Басымда егер “еркіндігім” болмаса.

Ұл жолда...

жолықты қу, түрлі адам,

Бақытымды, уақытымды ұрлаған.

Тілім жерім, еркіндігім қасиетті –

Үш қасиет, өмір сыйлап жүр маған.

Басқа жақтың болады бұлты мұңды,

Керек етер серпіліп, сілкінуді.

Мен өзімді бақытты сезінемін,

Көргеніме тәуелсіз бұл күнімді.

Басқа жақта көрінер тас та мұңды,

Тасқа басып, жыр етем қас-қағымды.

Қолдар керек, көтеріп тұру үшін,

Шаңырақты... ашық көк аспанымды.

Қиын, құйын... не түрлі күн өткердім,

Жанға бақыт, жақсылық тілеп келдім.

Туған елім салтанат құруы үшін,

Оты керек біріккен жүректердің.

Күте алмаймын...

Бер, берме кезегімді,

Өртейтұғын ойлар бар өзегімді.

Сақтықпенен қысылып басқа жақта,

Өз үйімдей сезінем өз елімді.

Қайда жүрсем, өз елім болды ұраным,

Тамшысымен сезімнің көл құрадым.

Қазақ десем, шымырлап қан тамырым,

Шертіледі ішегіндей домбыраның...

Ағалыққа “балалық” болады аңыз,

Балалыққа айналып ораламыз.

Қасарысса, нүр жаумай аспан ата,

Қатып қалар еді ғой, “жер-анамыз”...

Туған жердің мұң шағам сүйіп тасын,

Қозғамайын... тауларды ұйықтасын.

Гүл көңлім Күн күлсе, көзін ашып,

Қабақ түйсе, қалады иіп басын.

Қатып қалса, иімей жер анамыз,

Құрсағынан қалай біз жараламыз?

Уақыт уын татумен...

балалықтан –

Даналыққа түбі бір ораламыз.

Аспан ата болғанда, Жер анамыз...

СӘБИ-ҚАР

Қар жауып тұр, қарашы, қар жауып тұр,

Ақ қанатты аспаннан ар жауып тұр.

Көкпен жердің арасы ақпандағы,

Тазалықпен тұрғандай жалғанып бір.

Жеткізе алмас бір сурет, тіл бейнелеп,

Алдымда аппақ жайылған тұр ғой кенеп.

Кіршігі жоқ ақ қарды арға ұқсаған,

Аяп тұрмын, басуға кірлей ме деп...

Қар жауып тұр, ақ қанат қар жауып тұр,

Қар көрмеген немерем таңданып тұр.

“Қар астында қалған із не болар” деп,

Көңілімде үрейлі бар қауіп бір.

Мекенге осы, ауып тұр мекенінен,

Үлпілдеген сезімнің жетегімен.

Пәктігі ме білмеймін сәби қардың –

Бір ұқсастық көремін екеуінен.

Осы ойлар, басыма келді адасып,
Кірлетеді-ау, тағы да пенде, басып/
Ары екен ғой адамның көкке ғашық,

Қары екен ғой даламның жерге ғашық.

Айналамды алғандай арман орап,

Қалықтайды біткендей арға қанат.

Қардай аппақ немерем «не берер» -деп,

Алақанын жаяды қарға қарап...

Ақ тон киіп, майысқан тұр шыбық, тал,

Жылтылдайды сырғадай, күн шығып, қар.

Жолдарындай жалғасқан жер бетінің,

Аспанда да өмір бар, тіршілік бар...

Реттеуде аспаннан, Дариға, күн,

Жүректегі егізі, ар-иманның.

Көктен жауған, құдай-ау! қалай, қайтсем –

Тазалығын сақтаймын сәби, қардың?...

Тауын жырлап, жерімнің көлін жырлап,

Табиғатқа болғандай көңіл құндақ.

Көрінеді көзіме шешуі жоқ.

Дүние деген құпия, болып жұмбақ.

Тауыса алмаған бақытты бабам жырлап,

Шақырғандай қолдарын далам бұлғап.

Ғашық болып, өртеніп кімді сүйсем,

Салқын тартып, сол болар маған жұмбақ.

Домбырама қоншы кеп көңлід ырғақ,

Көрген түсім барады өңімді ұрлап.

Күн мен түндей келетін кезекпенен,

Өмір жұмбақ, құпия, өлім жұмбақ.

Ауырлаймын...

қонғандай басыма бұлт,
Үмітімді арманға ашына ғып
Құрай алмай жүрмін мен әр белеске –

Өмірімнің әр сәтін шашып алып.

Шөлдеп келіп, өмірге шөлдеп өтем,

Шөлдеп жүріп, болмаспын көлге мекен.

Көп жұмбағын дүниенің шеше алмастан,

“Бір жұмбаққа” айналып мен де кетем...

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙