Алғашқы асу
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
Софы Сматаев — «Алғашқы асу». АЛҒАШҚЫ АСУ
/uploads/b1494bb6-3f80-5ff5-aba1-4544d4092456/cover.png
повесть
Бірінші тарау
Тау аңғары бұлыңғыр. Ирелеңдеген таспа жол құз етегін қиялап, сүйір тұмсық жалға тік шаншылып жоғалып кетеді де, бозғылт мұнар кіреукесімен анандай тұстан ақсауырланып қайтадан ілгері сұғынады. Төменде айнаның сынығындай жылтырап, күзгі өзеннің суық айдыны бұралаңдап тынымсыз көз тартады. Бұрқ-сарқ толқын дөңбекшітер қырсаулығы бұл арадан онша еленер емес. Көз ұшынан бұлдырықтай болып бұлдырап шалынған қойтастың аю жотасын ышқына дүмпештеген ағыс екпіні анда-санда бұлт арасынан шашырай құйылатын күн нұрында кемпірқосақ ойнататыны болмаса, тар ернеудегі әр адымды аңдып басқан күдікшіл кеуденің үрейлі дүрсілінен басқа түк естілмейді. Қарауытқанның бәрі қарауылдаған сақшыға ұқсай ма, екі аттап бір тыңдаған жүргіншілердің жүрісі де өнер емес. Әлде төмендеген бұлттың, әлде жидіген тұманның жіпсік табы шығар, ашық-тесікке дымқыл жылбысқыланды. Денені ызғыр сызы шарпыды. Сатыш сырмалы бешпентінің өңірін қаусырынып, басындағы киіз қалпағын үш саусағымен бүре ұстап, төбесінен тік көтеріп алды да, жалпақ бетті опыр-топыр уқалап жіберді. Сол қолының бармағымен қысық көздердің суағарын ойып жіберердей, бір-бір нұқып өтті. Ұстарамен аппақ құйқасын жалтырата тықырлатқан екен, әр тұстағы ойық-тілік жықпылда аман қалған екі-үш тал шаш әп-сәтте шық бүркенді. Киіз қалпақ умаждалған қалпы басқа милықтап қайта қонжиды. Алa көздер алдында бүкеңдеп бара жатқан Қидабайдың шүңірек желкесіне тесірейе қадалды. Әлгі шұңқыр бүйі ініндей тік-тік кеткен; желкенің де жалғыз жанарымен жыландай арбайтыны жаман екен, кірпіктер еріксіз жыпылық қақты. Кішірейген қарашық енді сидаң адамның ту сыртын тіміскілеп жүгіріп кетті. Еңкіш дененің қос жауырыны таразының қос табағындай кезек теңселеді. Қара шұға шекпеннің белін буған көш құлаш көк орамалдың бір ұшы мәліш қойдың құйрығындай шошаңдап, аттаған сайын сауыр соғады. Қарап тұрып Сатыштың ит арқасы құрыстанды. "Ілмиіп алып шаршамайды екен. Қашан көрсең де аш күзендей бүгіліп, шыр жұқпай қатып-семіп жүргені. Сонда бұл шіркіннің қажыры қай жерінде?"
Қидабай қалт тоқтады. Ізбе-із келе жатқан Сатыш қапелімде маңдайымен қайқы белді сүзе тірелді.
– Иттің баласы, көзіңе қара!
– Қидеке, не? Келдік пе?
– Жап аузыңды! Келсек, көрмеймісің?
Сатыш тосылып қалды. Аузы жабылғаңда, екі ұрты томпайып, шықшытты жүздің дүмпуі қысық көздерді жұтып жіберді.
Қидабай күрсінді. Басындағы пұшпақ бөркін төбеден нұқи басқан күйі маңдайдан төмен сырғанатып апарып, бет аузын жайқап өтті. Судан шыққан төбеттей дүр-дүр сілкінді. Әр жерден бір селеуленген сақал мұртының жирен қылауын жарбиған бөркінің қысқа қылымен кірш-кірш егеді.
– Үлпершек майың бітеу-ау! Байқа, аузыңнан іріп төгілмесін. Ентігуің жаман екен.
– Бас жаққа барыспалық, Қидеке. Жіңішкенің сынуы оңай.
Қидабайдың түсі кілт өзгерді. Көз жылтында ызғар тұтанғанда, әлгі жирен қылдар қадаулана қалды.
– Борсықтың бауыр көтергенін көрмеп едім, тілің шешіліп барады ғой. Отап тастайын ба осы!
– Ерік өзіңізде ғой, Қидеке. Отап үйренген әдет те әкетіп бара жатқан, - деп Сатыш жалп етіп, қойтасқа құйрық басты. Ә дегенде ылдиласа да, Қидабайдың сүндетшілік кәсібін көлденеңдетіп, бір ұпайды уыстай кетті.
– Әттең, ұлы жолдың үстінде отырмын. Әйтпесе керсендей кәллаңды құбылаға да қаратпай, тамағыңнан бір-ақ оса салар едім!
Қидабайдың оң қолы зәһары рас дегендей етік қонышындағы сары ала кездіктің тұсына жанасып барып, тайқып кетті. Сатыш нәумез жымиды. Сергек көздер андап қалған екен, сіңірлі жұдырық заматта майлы шықшытқа сүңгіп шықты.
– Оу, Қидеке! Түрткілеп идіретін менің бетімді желін ғой деп пе едіңіз? - деп шытынаған Сатыш тілін тіс арасына жүгірте тамсанып, екі ұртты ойсырата сорып отырды да, аузындағы түкірікті табанының астына ытқытып тастады. Енді сығырая сүзіліп қарап қалыпты. Тіпті болмаса айқаса түсуге әзірмін дейтіндей екі иық құнжың қағады. Сылтаушыл жігер ілік таппаған соң, иықтың бүлкілі тез тыйылды.
– Көп оттама! Жыным жықпыл кезіп отыр. Босқа күйесің,- деп Қидабай буын-буыны сықырлап Сатыштың тізесіне сыңар жамбастап қисайды. Тас пен сүйектің арасына кептелген жұмсақ Сатыштың кеудесі қысылды.
– Қойдық онда. Жыныңа жылым болардай жанымнан түңілгем жоқ. - Қысылған кеуденің ысылы бөлініп-бөлініп шықты.
– Есінде болсын, бір тізгінге қос шылбыр жалғамайды. Ендігі иек қағатын - мен! Серт үстінде тілазарлық жүрмейді.
Қидабайдың жетім қозының сирағындай имиген етсіз жіңішке саусағы Сатыштың бауырсақ мұрнының төбесіне алтатардың ұңғысындай қадалды.
– Естідім, Қидеке. Сидиған сырғауылыңызды әрі әкетіңізші. Талай қуысты тіміскілеп шыққан ба, кәпір қолқамды суырып барады,- деп Сатыш мойын омыртқасыз күбі кеудеге нығарлап қондыра салған басын бұра алмай, шалқалай түсті.
– Бетіңнің шеліне бес ит тойғандай дәл сенен мың есе таза. бұл шіркіннің шікәмшілін қайтерсің!
Сүйір саусақтың біздей ұшы добал тұмсықты жапсыра салды.
– Ойбай, Қидеке! Батып кетті ғой! Күшік ертсең де, пұшық ертпе. Көрген жан көзге түрткі қылар.
Қидабай шиқ-шиқ күлді. Терісі жұқа маңдайдың құрыс-тырысы өрмекшінің торындай жиырылып тұрды да, іле бой-бой сөгілді. Шүңірек көздер өңмеңдете індетті.
– Жә! Жөнге көшейік. Сөз қуған пәле едің, сені адам жеңбес. Шақшаңды шығаршы.
Жайылған алақан жан алғыш тәрізді, түртінектеп қойынға сүңгіп барады. Сатыш таутеке мүйізінен жасаған шақшасын қонышынан суырды.
Екеуінің де еріндері бұлтиды. Тілімен толғай сорысып, шырт-шырт түкіріседі. Сатыш Қидабайдың сәл лықсығанын пайдаланып, ытқып орын ауыстырды. Ұйыған аяғын бүгіп-жазып, судан өткен сиырдай сілкілеп отырды да, дірілдеген әукесін оң иығының үстіне қондыра салды. Көзінде әлгіндегі ерегіс, кекесін табы қалмапты; секем аулағыш кейіпте тұмантып тұр.
– Қидеке, туған жерге осылай ұрланып келем деп пе едім? Жүрек ауызға тығылды-ау. Қорқам....
Қидабай қопаң етті. Ұзын мойны үзіліп кетердей шошақ басты ілгері атып қалғанда, пұшпақ бөрік қабағына жетіп тірелді.
– Мүңкітпе! Қаншелек жігітім деп сеніп жұмсаған шіріктің сөзіне болайын. Әлден ышқырыңды босатсаң, маңыңнан жан жүре алмас.
Сатыш ауыр күрсінді. Күнұзын қатайып тұрған дене ерік алған соң айран сүзген қаптай ірк-ірк дірілдеді.
– Әй, бір пәлеге ұрынармыз. Айтпады демеңіз, Қидеке. Қалтақ басты қанжығаға бекер байладық-ау, бекер!
Сіңірлі шеңгел жұмсақ сауырға қандауырдай қадалды. Сатыш қойтастан опырыла құлады. Дөңгелек беттің жықпыл-жықпылын кері серпе тыраштанған қысық көздер кәдімгідей-ақ жарты түңлік ашты. Сол ашылған жанардан кішірейіп қана тұлданған түрін көріп қалып, Қидабай шеңгелін босатып, шалқая кетті.
– Торғайдан қырғи аңсаған мен ақымақ. Қотанға шабар қасқыр төбеттің түсіне де, тісіне де қарамайды. Әй, бірақ... нобайың мынау ғой. Тұла бойында үрей ұяламаған иненің жасуындай бір қуыс қалса, мұрнымды кесіп берейін.
Қидабай запылана таңдай қақты. Екі тізесін бауырына тарта шошайтып, жирен қылауды кірпікшешеннің қылындай тікірейтіп апарып, шошақ иекті әлгі қос өркештің арасына сыналап кептей салды. Қос иық шұға шекпеннің жағасынан сорая озып, тас обадай тік шаншылды. Сығырайған көздерден жыртқыш жанар тесірейді. Пұшпақ бөрік қарақұлақ тәрізді. Сатыш бірде қыраулы қыстың үскірігінде әлдеқалай шөп маяның үстінде түнеп шыққан-ды. Азанда мұрын жыбырлатқан құрақ арасынан сығалағанда көргені: есік пен төрдей жерде шоқиып отырған көкжал еді. Екеуі ұзақ арбасқан болатын. Адам мен жыртқыш жанары аңдысып, бұл енді-енді көнбіс мешелдікпен жығыла кетуге шақ тұрғанда, кездейсоқ аңшылардың құтқарып қалғаны бар. Қидабайдың қазіргі әлпеті аумаған сол көкжал өлермендігін елестетті ме, Сатыш жүзін бұрып әкетіп, бір аунап, тықыр алашадан тіккен қомақты қоржынға қол созды.
– Әлгіндегі босауың жаман еді, сенің-ақ күйсеуің тез екен,- деп Қидабай серігін тұқыртқыш бопсамен қыжыртқанымен, сап-сары ірімшікті де, жемірілген жентті де бұралай көмейлеп жатыр.
– Жұтқан жұтамас деген. Ар жағыма ел қонса, бер жағым мығымдана түседі,- деп, екі ұртты шықшыт қуалата ойнатқан Сатыш көз орнынан белгі берген қос сызықты асжаулықтың үстіне қыдыртып қояды. Кірпігімен көре ме, әлде әрқайсысы марқа көпейдің бүйеніндей тырсиған мыртық саусақтар сезгіш пе, суық қазының жапырақтары ойсырап барады. Қидабай асжаулықтың пұшпағынан бүре ұстап, сыбағаның сыйлы тұсын өзіне қарай сырғанатты:
– Күпті боп қаларсың. Өзіміз қашты-пысты жүргенде, сенің өлексеңді өңгерердей қалжам шамалы.
Күлкі рәсімін танытып бір қап сүйек салдыр-күлдір сықырлағанымен, жанардың реңкі өзгермейді. Қос ойықтан үңірейген ақпанның мұздай суы осылай сүлесоқ тосатын. Сатыш алақанының сыртымен екі білем құйрықтай жылтыраған жалпақ еріндерін бір түртіп өтіп, майлы сілекейден шықпыт жиектей із қалдырып барып, женттің түйіршігін оң құлақтың етегіне қызылбас түйнек сырғадай жапсыра салды.
– Ұсқыныңның келіскені-ай! Жарайды. Ұрық-шарқыңда ұтырлы жан болмап еді, көлеңкеңді көпсінбеймін. Әйтеуір, еркек атың бар. Сол дәтке қуат. Жина! Қас қараймай баспана қарастырайық,- деп, Қидабай оң алақанымен селдір сақалын уыстап, бет сипап, ас қайырудың ырымын жасады да, ұзын денеге бітпеген шапшаңдықпен орнынан лып көтерілді.
Тау аңғары кеңейіп, сыңар соқпақ тықыр сүрлеуге жалғасты. Қарсы беттен жел есті. Көк орамалдың шашағы қайқы бел мен мәліш сауырды кезек сабалап келеді. Қидабайдың жүрісі ширақ. Қауіпті тұсты қылтада қалдырған соң еңкеңдей аттап, арттағы Сатышты жорғалатып қояды. Азық-түлікті қоржынға салып жатып та ашқарақ байғұс уыс толтыра екі-үш қызылдап еді, соның тақсіретін енді тарта бастады. Қатты қимылдап, бүкіл денесімен қорбаңдай сұғынған Сатыш тазыға ерген аюдай-ақ пора-пора терледі. Тілі таңдайына жабысып, аңқасы кепкені сондай, сонау қамшылар тұстағы төменде сылдыраған өзенге көз қиығын суарып-ақ шаршады. Оның үстіне иығына асып алған алаша қоржынның сәт сайын батпаңданып бара жатқан салмағымен мықшиып, ырс-ырс ентігеді. Ақыры шыдай алмады.
– Қидеке! Аяқ суытсақ....
Қидабай алара бұрылды. Жеп жіберердей сызданған түсі Сатыштың долырып ісініп кеткен жүзін көргенде еріксіз жібіді.
– Асықпа, Сатышым. Әлі-ақ тоқал құшып, беліңді де суытарсың. Дем алсақ, дем алалық.
Сатыш кескен теректей етпетінен түсті. Шуылдаған өкпенің, ысқырған танаудың дем-тынысы қотан шуылындай тұтасып әзір басылардай емес. Сонысынан ұялды ма, бетін қоржынның шетіне төсей беріп еді, Қидабайдың көсеу аяғы аспабауды іліп кетті. Бет құм қапты. Пысылдаған танау майда шанды құлақ түбінде бұрқыратты.
– Ит! Жолымды бөгегенің не?- деп, Қидабай майқұйрықтан бір тепті.
Сатыш шынтақтап басын көтерді. Шелденіп тұратын дөңгелек зерен жүз топырақтан көрінбей кетіпті: кірпік-қасына тас түйіршігін қыстырған қос сызық - қос жанар алғаш рет ашу шақырды.
– Кімді басынасыз? Артыңызға ергенге басыбайлы құлыңыз көремісіз? Әлде сілтер қол, тебер аяқ менде жоқ па екен?!
"Жуастан жуан шығады". Қидабайдың жүрегі бір бүлк етіп, аунап түсті. Жауаптан жалтармас еді, жарбиған шіркін жағаға жармасып жатса, әйбүйір табар ма. Құстана боп қалған серігін бір сәт жебеп жіберді.
– Бәсе! Тегін адамды Қорабай жұмсаушы ма еді. Намысқа тамызық тастатпас түріңді көрдім. Енді бекіселік. Әкел қолыңды, - деп Қидабай былқ ете қалған тершең алақанды сығымдай ұстап, Сатыштың кеудесін көтерді. - Сүрт бетіңді. Төменетек болғанда жүрек қабым жарылар еді, нағыз перісің!
Теріс айналып, дымқылданған саусақтарын тұмсығына тақай түсті де, лоқсып қалып, қолын өңіріне үсті-үстіне үйкеледі.
Сатыш сәлден соң жан шақырды. Тынысы кеңіген кеуденің солығы азайды. Бірақ қысық көздердің қиығындағы сағыныш сейілер емес. Тамағын қырнады.
– Қидеке, ақылдан тақыл емессіз. Аман-сауымызда кейін қайтсақ қайтеді? Босқа ұрынамыз.
Қидабай тұлан тұтты. Жирен қылаудың әр түгін екі саусақтың түрпідей қырымен егегенде, делдиген танаулар қос ауыздың ұңғысындай үңірейді.
– Тәйт! Осы шырмалғаның - шырмалған! Құтылып көрші! Бұздық па шекараны? Бұздық! Артында әйелің, балаң қалды. Бірінің мойнында тұзақ, бірінің аяғында арқан бар. бұлталақтасаң солар өледі. Өлтіреді Қорабайдың жендеттері!
Сатыш қос тізерледі. Бауырсақ мұрынның қапталын қуалай жүгірген баданадай-баданадай кермек тамшылары екі ұртын суарып жатыр. Топырақты айғыздай тіліп із қалдырған ыстық жас басқа арна іздемейді. Сіңер құрдымы да белгілі - жайын ауыздың жиексіз еріндері иек ырқымен бірге кемсендеп, шашау шығармай тосып алып тұр. Көз жұмылып кеңсірік ашылып, көмей үңірейгендегі кеспірі адам аяғандай екен, бірақ аяқ астынан шытыр ете түскен Қидабай шімірікпеді. Түйілген қабақ төмен итініп шүңірек жанарын жұтып жіберді. Айғыз-айғыз бет те, қорғасын тамшылар да, айыр қалпағы шалқалап жерде жатқан тақыр төбе де зым-зия жоғалды. Жамырап келіп Қорабайдың шатынаған сұсты қарасы, тобылғы сапты қамшыны зіркілдей білемдеген зәрлі келбеті қарсы алдына тұра қалды. Дәл қазір қақ маңдайдан тартып жіберсе сауап болар еді дейтіндей кірпігін қимылдатуға шамасы келмеді. "Бекер көнген екем. Айтаққа арсылдар барақ ит болғаным да. Қалай ғана азып қалдым. Әй, бірақ... ерік-ырыққа қойды ма? Қыл мойынға төндіріп әкеп, төңкере салды. Тоқалына төбеттігім ұстамағанда.... Батырдың ажалы маржаннан деген. Қай жеріне қызықтым? Не мықынына, не ақылына қол да, көңіл де қоңылтақсып жүріп. Құрысыншы... Бір жазғаны болар..."
Сатыш әлі тапжылмапты. Бір тәуірі шеңберленген жүзді шеңбірек атқызып ұмар-жұмар ұйпалаған жұмсақ алақан әжептәуір тазартып тастапты, топырақ пен шаңнан айыққан бәден кәдімгі кимешек кигендей қос самайдағы қалыңдаған ылаймен рең жарыстырып, ағараңдап шалынды. Қидабай түс жылытты.
– Апырай, Қидеке-ай! Бала-шағамды өлтіре ме?
Төменнен жоғары сүзіле шаншылғанда қарашық аспандап кетіп, қысық көздердің ала еті ғана айранданады екен - тірі жанардың алғаш рет өлік реңкке көшкенін кездестірген Қидабай жалма-жан далбаса әрекетке жармасты.
– Шұрқ етпе! Тапсырманы орындасаң, берін аласың. Қойныңа тоқал, алдыңа мал түседі.
Сатыштың өзгеруі тез болды. Күлкі табын жүздірген жалпақ бет жайылып сала берді. Тарбиған быртық саусақтар біріне-бірі сүйенген мастардай жығылып-түзеліп, ілгері ұмтылып келеді.
– Айта түсіңізші!... Шіркін, тоқал деп сіздің үйдегі ақ сары келіншекті айтса ғой! Мықыны билегенде, тұла бойында теңселмейтін буыны қалмас. Қылықты-ау, бәт-шағар!...
– Әй, не тантып барасың!
Сілекейін ащы ішектей шұбыртқан Сатыш селк етіп ес жиып, жан шақырды да, әлгі желімдей созылған кілегейді сылп еткізіп ішіне тартып, жұтып жіберді. Жұтқыншақты жұмарлап жасырған желіндей сары әукесі бүлк ете түсті. Толқындап тынышталды.
– Жай, сөздің реті ғой... Сұлуды көрмек үшін деп... Сүйек тастағандай емексіткен соң... Әрине, тоқалдың жөні бөлек. Қу дәменің күйек өзгерткісі келетіні рас енді. Қоңылтақсыған көңілдің де орта шалаптық қызуы бар. Жаңағы айтқаныңыздың орайы шын келетін болса, Қидеке, онда бастай беріңіз. Менікі тілек, сіздікі парыз.
Қидабай бүкеңдеп ала жөнелді. "Иттен де сүйек қарыздар. Бұқалығы қай жерінде? Тоңқаңдап жүріп қи домалатқан қоңыз ғой. Текелік не теңі? Әлде пенденің қол жетпеске өңеш созар бәдіктігінен өтер қасиет жоқ па екен? Ақ сары тоқалға Сатыш екеш Сатыштың да көкейқұрты жыбырласа, ақырет күні таянған шығар".
Омыраудан сипаған жел ызғары тікенектей қадалды. Қойнаудан өрлеген тұман сызы тұла бойды тіміскіледі. Етекке құлдилаған сүрлеудің желіп кететін тұстары көбейген сайын жағасын көтере түсіп ентелей салған Қидабайдың қыбы қанып келеді. "Шоқ, бәлем! Қансорпаңды біраз шығармасам ба бүгін. Дәмешілін! Басқа келіншекке көз суарса көрмей қалып па? Ақ сары тоқалда да бір шикілік бар. Салмақ салыстырсақ, әрине Сатыш менен әлдеқайда ауыр. Ұрғашының кей-кейде сүйек-сүйегін уатып кететін темір құрсауды жарататыны өтірік емес. Тас құшақтап, тері уыстап қытығы басылмас. Қай кіндікті андып болар. Көрмеген соң көз түрткі жасау да қиын. Бөксесі дөңгеленіп, сауыры тұтасып кетіп еді, көнекті сыртқа салмады ма екен. Елде жоқты шығарып, қамшымен сіңірер ықыласты қабақпен танытпақ болған саудайылығымды тоқал шіркін түсінбес-ау. Жонынан таспа тілмеген соң, бітеу тұлыпты шайтан жайламағанда қайтсін. Өзіме де обал жоқ. Саспа, Сатыш! Сүйегіңді осы бетте шірітермін. Бет жүзің жасырынбай, қарға-құзғынға жемтік болып қаларсың".
Жұлынға құрт түскендей секемшіл күдікті кеудеден аулаған соң, көз алды бұлдырап әлсін-әлсін сүріне бастады. Әзірше дәтке қуат дәрменмен еңкейген еңсесін тіктеп құламай келе жатыр еді, бір кез әлденеге аяғы шалынып, мұрттай ұшты. Оңбай құлады. Жер тіреген алақанын өткір тас осып түсті.
– Қап! Сәтсіз күні сапарға шыққан екем! Бәрі сенен! Сен иттен! Серігіңді құдай қаламаса, жолың оңала ма! Тарт, әкет әрі! - деп, ырсылдай жақындап жәрдемдесуге ұмтылған Сатыштың қолын қағып жіберді. Шоқиып құйрық басты. Алақанға іркіліп, саусақ арасынан тарам-тарам сорғалаған қызыл күрең қанға ежірейе қадалды.
– Міне! Ақты! Жаудың қаны емес - менің қаным! Әділеті осы ма? Арам қанды қолқадан сауылдатудың орнына таза қанды тамшылатып тауыспақ. Күнәсізге құдай қосшы. Қанеки, құдайдың да құраншылын көрмедім. Құрығы ұзынға бүйрегі бұрып тұратын зәндемінің нақ өзі де сол.
Сатыштың көзі бақырайған әлпет танытып, мойны мүлдем жоғалып, иегі діріл қағып, екі қолы ербең-ербең етеді.
– Ас-ас-та-пыралда-а! Қи-қидеке, күпір болмаңыз... Ой-ой-пы-рай-й, періштенің құлағына шалынбасын. Жанымызды шүберекке түйіп шыққанда, қытығына тисек... Оу, Қидеке, қайтыңыз райыңыздан, күпірлік жасамаңыз.
Қидабай иегін шошайтып серігіне көз төңкерді. Сілікпесі шығып, ағыл-тегіл терлеп, бар жан-жүйесімен шошынып тұрғанын көргенде, күнұзынғы қыжылдың бір шөл басқанын ішкі түйсікпен кәдімгідей түйсінді. Енді сол жазасын соза түскісі келіп, қылтадан қабатын азулы әдетпен жүзін одан сайын суытты.
– Маңырама! Құдайынды да, сені де ұрғаным бар! Бап тілегіш балпаңым бола қапсың ғой. Арқандағы азабыңды ажалыңмен қоса өңгертіп жіберген сол басыр көз тәңірдің бір өзі екенін ұқпаған нағыз миғұла сенсің! Дәл қазір атып жіберсе де айтқанымнан қайтпадым! - деп, қойнынан көк шүберек орамалын шығарып, Сатышқа серпе ұсынды. Сатыш ұмсына қоймады. Қысық көздер бұлақ боп кеткен бе, жалпақ бетті шылаған пора-пора терге мөлт-мөлт жас қосылып, жайын ауыздан ауысқаны иек ұшында сутас моншақтай іркіліп тұрып, тырс-тырс үзілуде.
– Әй, таң мынаны! Құдай емессің! Сен естірсің мені тым болмаса. Тек, жарқыным, сораңды ағыза көрмей, суынды азайт. Онсыз да дымқыл аз емес. Әттең, қан шығарып жол ашу - сенің ретің еді.
Сатыш жақ жазудан қалыпты. Ернін жымқырып алып, орамалмен жараны таңа бастады.
– Байқа, қатты қыспа.
Қан тоқтатар емес. Көк шүберек сығып алардай.
– Киіз күйдіріп басса... - Сатышқа да бірдеме деу керек., әйтпесе киізді дәл қазір қайтадан тапсын.
– Оттама! Шеш! Орамалды алып таста деймін. Солай. Басқа бір шүберек қарастыр.
Қидабай теріс айналды. Тізерлеп отырып белдігін босатты. Артынша жараға дәретін сындырды.
– Енді таңа бер. Тоқтады.
Сатыштың майлы тер сіңген қақ-қақ орамалынан адам жүрегі айнитындай екен, Қидабай ішкі қалтасынан кестелі батсайы орамалын суырды. Әтір исі аңқып, екі мұрынды да жыбыр-жыбыр еткізді.
"Ақ сары келіншектікі болар. Ше-ер-ке-ен, омырауына танауыңды көміп қойып, қысыр емген тайдай түртінсең, дүниенің басқа ләззаты адыра қалмас па! Мынау иісті өз иесінен сезініп жатып, дәл сол арада біржолата көз жұмсаң, басқа арман дейтін жеңсік біткенге түкіргенің бар ма?" – деген ойын бүркемек болғандай Сатыш білегімен маңдайын сүрткіштеп тұрды да, жалп етіп отыра кетті.
Бұлт ыдырады ма, әлде батар күн соңғы сәтінде саңылау-тесік тапты ма, желке тұстан қызыл шұғыла мол құйылды. Қидабайдьщ ескі бәтеңкенің тіліндей едірейген жұқалтаң құлақтары сәуле өтімен барлық тамырын бадырайтып жайып тастапты. Сатыштың назарын тартып барады. "Көтерем емес пе екен осы байғұс. Қалқиған құлағынан басқа бір шайнам еті жоқ. Сөйтіп жүріп тарамыстай ширақ. Қапысын тауып... оқыс нәрсе көп. Шонданайдан соғып жіберсем.... аңдаусыз сүрініп кетіп, сонау төменнен шықса, саудыраған сүйегі жинауға да қалмас... Серіксіз не бітіре алам. Қайта оралуға мәжбүр болдым десем, Қорабай саусағын шошайта бермес. Онда ақ сары тоқал..."
– Ә-ә?!
Нұқып қалған Қидабай екен. Оң бүйірі опырылып – түскендей, тынысы тарылып, демі азайып, Сатыш біразға дейін ықылық атты.
– Осы сенің есің дұрыс па? Кісіге бажырайып қарап отырып, аттандаса дыбыс бермейсің. Әлде серілігің ұстай бер ме? - деп Қидабай аузын кергіледі.
Ойымды сезіп қалды ма деп қуыстанған Сатыш күткен қаупі құлдырап кеткен соң, қарсы қырға көшті.
– Есім де дұрыс, есіріктенгенім де жоқ. Тышқан мұрны қанағандай сәл ғана сызатқа бола соншама тұлданған да мен емес, - дегенде оң жақ бетті әрең қозғалтып елеусіз діріл білінді. Қидабай пайымдай алмады. "Жауырын шоқыған қарғаға аяғын сермей мөңкитін ыңыршақтың қыршаңқылығы ма, әлде кекесінге кек сүйреткен кесірлі қиястығы ма бұл неменікі? Мөңкігенде не бітірер, қиястанғанда кімді шауып алар қояр? Қай міндетін саудалайтындай көпес еді. Отырған орнында тырп еткізбей, анау жұмсақ мәйегін жұмарлап, алқымынан біраз езіп алсам ба екен?"
– Бақа десең - басқа секіреді. Жөн айтсаң - жотасын көрсетеді. бұл неткен ит тірлік? Не бөрілігі жоқ, не серілігі жоқ. Ін аңдыған мысық болушы еді, сөз аңдыған пасық қашан құрыр.
Қидабайдың шын күйзелгені осы, сорайған ұзын мойынның тобықтай жұтқыншағы әлі де жоғары-төмен жүгірісін тоқтатқан жоқ. Сірә, соған қарағанда дүмпуі күшті, зығыр қайнатар зәрін құсып тастауға дауаламай, аздап болса да жүні жығылып, сөз соңын жұтып жіберген тәрізді. Кенеусіз шіркінді де кептетер жұмыр кездескені ғой. Танауын шуылдата ұзақ күрсіңді.
Сатыш та сергек. Қысық көздің кірпігімен көретін әдетіне басты ма, кекірейіп иығын өсірді. Таутеке шақшаның тығынын тыңқ еткізіп бір шөкім насыбайды жеке атып, көршісіне доң қылғандай былш-былш түкірік ытқытып отыр. Сырмалы бешпентін мықынынан буған қайыс белдіктің шеніне екі бармағын шірене қыстырып, басының салмағын екі иініне тіреп алыпты.
– Қидеке, ұшып өлетін болдық қой.
– Маған не қыл дейсің?
– Түйе боп кетпеген шығармыз. Таңдай жібітпесек, тезегіміз қатып қалар.
– Қызғаншақсың. Ішіңді өртеген қыжыл су сепкенмен басылар ма? Тұз жала онан да.
– Мен тұз жалармын-ау, мұз жалағаннан сақтасын.
– Кісі қотырын қасуға жарап қалған екенсің. Түбінде қайыр тапсаң, табандап бақ! -деп Қидабай төтесіне көшті. Өңешіне оқтау тыққандай қылдырықтай мойын ұзарып, шыңырау көз айбат-ызғары түтіккен жүзге ұйығанда, жирен қылаудың әр түгі жез сымдай сойдиып-сойдиып шыға келді.
– Ойбай-ау, менікі өкпешіл баланың қыңқылындай әншейін күңкіл ғой, Қидеке. Сізбен сөз жарыстырып қай ұшпаққа шығайын. Қарны құрғыр қуыс болған соң тамақтан өткенді сыпалай беретін байғұс едім, тілім аузыма сыймай, шыдамсыздық жасап қойғаным, - деп Сатыш жақауратты. Анау шаншудай қадалған шүңірек көздер сәл сірескенде, қорбиған ауыр денесін алып ұрып, маңдайымен Қидабайдың етігін сүртуге дайындалған елпек төмендіктен белгі білдіріп қояр еді.
– Бар. Бірақ сақ болғайсың.
– О не дегеніңіз. Қыбырым сезілмес. Жорғалауды үйрендік қой. Жан торсықпен сізге де ала келейін.
Сатыштың жорғалауы әрине өзіне лайық. Сарт етіп бұта сынды. Мынау иіңкеден сонау етекке дейін салдыр-күлдір дыбыс қуалап, домалап тас кетті. Құлдыраңдап өзі де ылдилап барады. Табан тірер бұдыр болмады ма, май құйрықпен шылбыр бойы жер сызды. Шылбыр бойы сұйық шаң шұбыртты. Бір кез қалт тоқтады да, бауырымен жарлауытқа жабыса қалды. Сирек кірпікті қайта-қайта жыпылықтатып, қысық көздерді барынша керіп оқтанып тұрды да, ізінше жоғары өрмеледі. Түсуінен шығуы жылдам болды. Алдымен аузын кегжите ауаны ысылдай жұтты. Ысылдап сөйледі.
– Ойбай-й, Қидеке! Құрыдық!
– Не дейді? Не болды? Ay, айтсаңшы!
– Әне, келіп қалды! Тұтылдық! Боқ басында құрыдық!...
– Кім? Көп пе?
– Біреу... Ана тұмсықтан қазір бері өтеді. - Саусақтары шошаң етті.
– Енді шұрқ етпе! Деміңді бас!
– Мен демімді басармын-ay, бірақ артымызды ашып алмасақ еді. Қидеке, осы біз Қорабайдың көп жігітінен неге бөліндік?
– Етегің баяғыда-ақ түрілген сенің. Азар болса тағы бір өліп тірілерсің. Басқа болмаса да, кеудеңде үрей жағы көп. Оған уайымдама, - деп Қидабай артымен жылжып қой тастың қалқасынан бас сығалатты. Шүңірек көздер әлгі мыртық саусақтардың қарауылына ілінген көлденең тұмсықты міз бақпай аңдып қалыпты. - Қорабай әріден ойлайды. Жігіттерін әр ауылға екі-екіден таратуында мән бар. Колхозға кірем деушілерді азғыра білсек, көп жұмыс тындырамыз.
– Жетістірерміз. Жер тарылып бара жатқанда, батырлық салғастырғанның әбестігіне күйінем. - Сатыш тағы да жатыпатар қыңырлығын тірілтті.
– Қитұрқылатпа олай. Әлден сүмірейсең, әрине жетістіреріміз шамалы. Ал жылымнан тебен сүзгендей тамыр баса білудің жөні ерекше. Колхозға кіргендердің арасына іріткі сала алсақ, бәлшейбектердің сағы сынады.
– Ойбай, ананың төбесі көрінді! - Сатыш жанын қоярға жер таппай тыпырлап, бауырымен топырақ жалады.
– Өшір үніңді! Қыңсылама! Төс табанымен мұз ойған бура болдың ба? Тыныштал! Сезіп қалмасын, - деп Қидабай екі қолымен жер тіреп, бүкірейді де қалды. Демінің өзін ұрлап сыздықтатқан Сатыш сұлатқан қанардай көсіліп, қыбырсыз мелшиіп, серігінің сілеусіндей сірескен серіппелі тұлғасына құдайдай табынып жатыр. Тұла бойды жуып кеткен ақтер, көктер көз аясына бұлақтай сауылдап, жанарды ашытып-ақ барады. Бірақ зіл батпан білекті буынынан сындырып әкеліп, бармақ сыртымен сүртіп тастауға дәрмен жоқ. Сәл қимылдаса, анау тас қиыршығын етігінің тұмсығымен атқылап келе жатқан бөгде жан үстінен әзірейілдей жаншып, тапап өтетіндей сезініп, кірпіктерін қиюластырып ала қойды.
Белгісіз жолаушы дәл тұсына жете бергенде, қойтастың қалқасынан бір-ақ атылған Қидабай құшағындағы денені қайқайтып апарып, Сатыштың үстіне ұмар-жұмар атып ұрды.
– Ойбай, өлдім, Қидеке!
– Оу, бұ кім? Неге жармасасың?
Екі дауыс қатар жамырады. Екеуі де үрейлі.
Қидабай тұтқынын Сатыштың жотасынан сүйретіп алып, етпетінен түсірді. Қолын қайырып ұстап, жауырын ортасыңда қасқыр алған бүркіттей қонжиып, тізерлеп отыр.
– Сатыш, тұр! Шылбырды әпер!
Қалш-қалш етіп бас көтерген Сатыш жалт етіп көз сүзіп өтіп, өзіне келер сұмдықтың жоғын білген соң қаһарына мінді. Бір тұтам тізені пәмдеп әкеліп жерде жатқан адамның сауырынан түртіп қалды.
– Түстің бе қолға, атаңа нәлет! Қидеке, өзін маған қоя беріңізші, бұтын бұт, қолын қол етіп берейін!
– Асықпа. Аптығыңды бас. Байла қолын!
Тұтқынының аяқ-қолын байлап, кеудесін көтеріп, арқасын тасқа сүйеп, Қидабай қарсы алдына отырғызды. Өзі бір шынтақтап көлденең қисайды. Жирен қылауды бір талдап сауып отырып ентігін басты. Содан кейін иесінен сүйек дәметкен тазыдай басын оң иыққа қондырып "қонағын" ішіп-жеп барады.
"Қонағының" көзі дөңгелек екен, ақ-қарасы анық, итіңдеп көң шоқитын тауықтың кіреукесіндей емес, кірпік қақпай тік шаншылатын бүркіт жанар. Жіңішкелетіп үстіңгі ерінді жиектей бастырған қап-қара мұртты тілінің ұшымен жылтырата жалап алған жігіт ырғалып ілгері ұмсынды.
– Отағасы, жалғыз-жарымды домалатып ойнайтын әдетің бе еді? Әйт-үйт жоқ қолымды таңып тастағаның қалай?
– Тілің сүйреңдегіш екен, бала. Тісіңе тістете салармын. Қызыл көрсетіп күнәға батырма! - Қидабай Сатыштың бөксесінен тартып, қасына дырылдатып әкелді де, қонышындағы шақшаны қол салып алды.
Насыбайды ерін астына қой асығындай жұмарлата жымқырып, ұзақ толғады. Рақат күйге бөгіп, көзін жұмып қаймыжықтай жұқа шықшытты сындырып жіберердей біраз ойнатты. Алдымен сұқ саусағымен қоймалжыңды сілкіп тастап, шырт-шырт түкіріп аузын тазалады. Кеудесін көтеріп, бөркін қарақұсына қарай құлдилатып, шүңірек көздің үстінде қатпарланған маңдай терісін төбенің күн тимеген ақ құйқасына толқытып жіберді.
– Ал, жөн сұрасайық. Кімсің? Тау арасында не істеп жүрсің?
– Жөнге көшсең, қолымды шеш. Кіріптар болатындай ұрлығымның үстінен ұстап алған жоқсың.
– Адамсуын. Тең тұрмақсың ғой.
– Қылтадан жол торыған аю емеспін. Тең тұрмауға неге жарамаймын?
– Қырсық екенсің. Қисық сөйлеймін деп қырқылып қалма.
Сатыш тағы елеуреді.
– Қидеке, қашанғы тантып қоямыз. Жұрымын үзіп, жұлынын жұлып берейін бе?
– Ал, сөйле. Қайдан келесің?- деп Қидабай Сатышты елемеді.
– Жігіттер-ау, сендерді ұқпай отырмын. Бет-жүздеріңді көргенім осы. Менен не алмақтарың бар?
– Кімсің дедім ғой сен итке? Шешеңнің жатырынан ат-атаусыз түсіп пе едің? Мекенің қайда? Кәсібің не?
– Кім болушы ем? Атым - Шәкірбек. "Жалғыз қайың" ауыл-советінің сельпо сатушысымын. Колхозшьшардан мүшелік пай жинап жүрмін. Мекенім - Қаратұрық.
– Сен өйтіп жалтарма. Жай адам ұры шатта жалғыз-жарым жүрмейді. Жымың беймәлім. Тегін емессің.
– Сендермен тек таластырдым ба? Жұмыс бабы жым талғамайды. Жолымнан қалдырмаңдар, - деп Шәкірбек жайбарақат тіл қатты.
– Тым пысық екенсің. Күпудің 1 жансызын танымайтындай көзімді әлі шел басқан жоқ. Мәймөңкелетіп кетпексің, ә, - деп сыңар жамбастай аяғын көсілген Қидабай, көмірдей қара мұрттың нобайын жобалап, сіңірлі жұдырықты қошқар тұмсыққа сарт еткізді. Әсіресе манадан ызасын келтірген қиылған қияқ мұрт мұрыннан сау еткен қызыл қанмен көмілгенде, қыбы қанған болар, күлкісі ме, күбірі ме жұмбақтау ғана мекіреніп қойды.
– Қалай, тағы жалтарамысың? Мұндағылар үйіне жетпеген күшік емес, түбіт құйрықтының қоңынан қауып үйренген, құтқармайды.
– Көріп тұрмын. Тістесіп, тепкілесіп жан шақыратын түрің ә дегеннен танылған. Әй, бірақ жүрісіңнен жаңылсаң - жуа теріп кетерсің. Бітеу кеудеңді қолың теспес. Өз кеңірдегіңді өзің шайнарсың. Қашанғы қан жын табыла берер, - деп мұртының шалғысына ұйыған қанды ытқытып жіберді. Қызыл түйір тұмсығын жалап өткенде, Сатыш қорғасын оқтан бой тасалағандай қан көбелек дөңгелеп, ыршып түсті.
– Оһ, нәлет! Бетке түкіреді! Төренің төрінде отырғандай кекіреюін қарашы! Төбеңнен дүңк еткізсем, миыңа қақалар едің-ау. Жаныңның тәттісін! Жұдырық иіскегенге соншама тұлданады, жон арқасын көк ала қойдай еткенде, аспанды төңкере сала ма сонда бұл немесі. Көрейінші, әуселесін,- деп атып тұрған Сатыш қимылсыз отырған Шәкірбекке төніп барды. Төніп барды да, күбідей кеудесін әрең иіп, қол тоқпақтай жұдырығын салмақтап тұрып қалды. Айғайшыға әбден иек сүйеп қалған байғұс қазір де ін түбінен сығалаған жылан көздің қиығымен Қидабайдан жебеу күтеді. Шәкірбек созылған аяғын бүге беріп, тақалы етіктің өкшесімен тобықтан торс еткізді. Сатыш өкіре құлады.
– Ой-бай! Сындырды! Қайран қатын-бала! Қалдыңдар-ау көздерің жаудырап!..
– Болды! Сұңқылдама!
– Неге болам! Сыңар аяқпен сылтып қалсам, мені арғы бетке қайтадан кім арқалап әкетеді? Сен бе? Қоржынның өзіне қонжық өңгергендей ентігесің. Сенен не қайыр, ойбай!
– Ә, сырларың мәлім болды. Жан сауғалаған қашқын ба десем, қотанға түскелі келген қасқыр екенсіңдер ғой. Ұлып кетіп, ұлып оралдыңдар ма?
– Обалың өзіңе. Енді аяушылық жоқ саған.
– Жетекке көнген мына өгізіңе айт ол өсиетіңді. Әттең, қапыда құрығыңа іліндім. Өңешіңде тісім, қолқаңда қолым кетер еді әйтпесе. Қорқаудан адам үрікпейді. Ғұмырымды кесіп-пішкен сен емес. Көзім жұмылса да атым, затым қалады. Тірі өлексесін сүйреткен сендерден қабірім артық. Қайырым тілемеспін.
Қидабай терезесі үңірейген қараңғы үйдей тереңнен сығалаған қарашықтарын қимылдатпастан үсті-басын асығыс тінткілеп отырды да, қонышына қол жүгіртті. Сумаң еткен сары ала кездіктің көз шағылыстырған аппақ жүзіне шырт түкіріп, оң қолға қыстырып еді, жаралы алақаны илікпеді. Топшысымен Сатышты желкеден нұқып қалды.
– Мә, ұста!
– Қайтем мұны! Сойылдан басқаға қол былғап көрмеп едім...
– Ұста! Бол! Былғанған қол қанмен жуылады. Көрген қорлық кекпен қайтады. Кеткен мал, қайтқан бақ - мына өлермен кедейлердің өңешіне сіңген. Ең болмаса өңешінен аққан қанды ұрттап мал сілекейін қайырайық. Тездет!
Сатыштың аяғынан құйрығы жылдам, өкше тірей шоршып, бұрқ-бұрқ шаң сабалап, бәлекет басы - сары ала кездіктен құйрық бойы ұзады.
– Менің сырым өзіңе мәлім. Лақ бауыздап көрмеген едім. Мені рәсуалап қайтесің. Оның үстіне мынау аяқ үгітіліп кеткен бе, бүкіл тұла бойымда қақсамаған ине шаншар жер жоқ, - деп екі қолын безектей сермеп, кездік ұстаса отқа түсердей шыр-пыры шықты.
Оны Қидабай қаперінде де ілген жоқ. Тырнаның аяғындай серейген сырғауыл сирақтарымен екі-ақ аттап бажырайған байғұстың төбесінен төнді де, әлгі жыбырлаған саусақтарға мүйіз сапты сыналай салды.
– Сен көп бас қатырма. Маған тірі куә қажет емес! Арғы жақтан келдік деп ауыздан қағынған өзің. Кінәңді қанмен жу!
Қолындағы кездікке бір, қыбырсыз отырған жігітке бір көз сүріндірген Сатыштың үні өшіпті. Жыпылық қаққан кірпіктер теңселгенде, әлде аяныш, әлде үрей ұялаған жанардан ылажсыз бейкүнәлік сығалады. Соны іліп түскен қырағы мәстек күс басқан жағадан уыстап тартып, сілкіп-сілкіп жіберді.
– Тұр!
Сатыш тәлтіректей көтерілді.
– Қидеке, өзің.... Өзіңіз. Қиын екен. Дәтім бармайды. - Қолдан сусып түскен кездікті Қидабай қайтадан ұсынды.
– Не өлтіресің, не өлесің! Құның сұраусыз.
Қанын ішіне тартып алыпты. Сұрланған жүздің бар безеуі бедірейіп, тұс-тұстан әлденеше жанар боп тікірейгенде, Сатыштың жаны мұрнының ұшына келді. "Мынау аямайды. Ананы да, мені де шімірікпестен бауыздай салады. Бүгінгі мұңым - ертеңгі көрім болар. Әлдекім үшін имансыз тұяқ серпіп, кебінсіз қалар жайым жоқ", - деген ойды қаужалағанда, саусақтары сығымдалды. Өзіне-өзі қайраған өлермен тәуекелмен мұз үстінде сырғанағандай қос аяқтай жылжып, жігітке жақындады. Кірпік төңкергенде, еш үрейсіз-сессіз жарқыраған жанардан және тосылды. Әлгінде ғана жан ұшырғандай кеудеден қажыр мен қайратын тінтіп, тырнақтап жинап, қол ұшына қаһарын түйгенде бір емес он жүректі жайратып тастардай сезінген еді. Кінәсіз жанның көз шарасынан шашыраған бейбіт қарасы дем арасында-ақ бұның бар тірегін қиратып тастады. Бас сауғалаған жанталасы керемет еді, жазықсыз шырақтың дірілсіз, үрейсіз мөлдірегенін көргенде, морт сынды. Өзін де, өлімге бұйырған құрбанын да танымай тұр. Денесін ызғар шалғандай құнысып, кездікті Қидабайдың аяғының астына лақтырып жіберді. Көзін көзіне қадады. Ыққан жоқ.
Қидабай жақ жазбастан кездікті сол қолымен көтеріп алды. Кекесін толы жүзді Сатышқа бір қырын берген бойда бір-ақ аттап, суық болатты жігіттің өкпе тұсынан кірш еткізді. Қайта суырып, тағы ұрды. Иегімен омырауды сүзе сылқ түскен бас қыбырсыз қалды. Сәл ашынған еріннен ыстық қан төгілді.
Қидабай кездіктің жүзін еңкейіп топыраққа егеп-егеп алды да, қонышына сүңгітті. Шүберек белбеуін ышқына тартып тұрып, етігінің тұмсығымен қыбырсыз денені түртіп қап, қисайта салды. Көп күйбеңдегеніне өкінгендей сонан соң жалт бұрылды да, төменге томпаңдай жөнелді.
Қоржынды иығына құлаштай лақтырып, томпаңдап Сатыш ілесті. Қос көлеңкені қуалай дедектеген екеу бірінен соң бірі жылт-жылт етіп, тұмсық айналып, жоғалып кетті.
Күн түйе өркешке қонақтапты. Ақырғы шуағын аспандағы қазбауыр бұлттың омырауына қызарта жағып, сәлден кейін қара түннің құшағына бөленер тау мен даланы үнсіз бағып отыр.
Шәкірбек ыңыранды.
Сол дауыстан сескенді ме, жалқын күн ұясына сіңіп кетті. Қазбауыр бұлттың қанатындағы өрт шалғандай алау күреңіте түсті.
Әлдекімдердің тықыры естілді.
Екінші тарау
Қиыршық құммен жалтырата ысқылаған жез самаурынның тоқ бүйірінен дөңгелене сығалаған тәмпіш танауға шып-шып бөрткен тарыдай ұсақ тер тамшыларын сұқ саусағымен қайырып тастаған Әйкен қаңылтыры әр жерден қабысқан қысқа кернейді топшысымен қағып жіберіп, бойын жазды. Шортандай шоршыған ақ білектерін ұзын жеңмен жасырып, екі алақанды қайқайтып апарып мықынына тіреді де, жіңішке құмырсқа белді үзіп жіберердей, оңнан солға, артынша солдан оңға ырғай бұрады. Ашық маңдайдың дәл іргесінен қара шашты қақ жапырып жарыса құлаған қос бұрымы шайқалған сайын әткеншек теуіп, толық балтырды сипай сүйіп өтеді. Алабұртқан жүзі күлкі табын жоғалтқысы келмегендей уыз жастықтың уайымсыз іңкәрімен әлденеге сығырая қадалған көздердің қалың қайқы кірпігін берекесіз жалпылдаған көк түтіннен ала қашып, дірілдетіп жіберді. Көк түтін бірақ көмей қауып үлгерді. Бөксесі бөстекке сыймайтын көрші әйел -Ырысжанның сондайда сол жақ ұртының үстіне ұрыдай қонжиған танадай меңіне шыққан бес тал қылды бес сабаудай тулатып, көк түтіннің де, көні кепкен сусамыр күйеуінің де сыбағасын санамай төгетін көк долылығы есіне түсті ме, Әйкен сыңғырлап күліп ала жөнелді. Бүлдіргенге бұлағандай қызыл еріндер жиырылғанда, аппақ әдемі тістер күн нұрымен шағылысып, Әйкен ауаны ішіне тартты да, екі ұртын жас баланың жұмсақ жұдырығындай томпайтып, әкеліп, самауырдың оттығынан үрлеген болды. Ә дегенде булыға жалтарған көк ала түгін оттыққа қашып тығылды да, іле қайтадан шалқып, сырғалығы мап-майда құлақтарды бұйраларымен орап алған балапан шаштың арасынан саңылау тауып, шудалана есілді. Әйкен екі қолымен көзін басып, қақалып-шашалып кейін шегінді. Оқыс дауыс селк еткізді.
– Қыз-ай! Әу, қыз!
Екі үйдің арасын бөліп тұрған аласа ағаш шарбаққа бар салмағымен асыла қыт-қыттап тұрған Ырысжан екен. Дөң маңдайды орай шалып, шаршы орамалды төбесіне шөмеле үйгендей дөңгелетіп қондырса керек, дәл қазір жабуы ауған қоспақтың жапырылған өркешіндей оң жағына аунап кетіпті. Ұйпаланған шашы бой бермей шықшыт жиектеп, күзгі қауландай ұйысып жатыр.
– Қыз-ау, не естідің? Ақтар қайта оралған дей ме, анау жақта қырғын боп жатқан көрінеді. Біздің көктұқылдың жиені бар еді ғой. Шәкірбек ше? Сол байғұсты пышақтап кетіпті. Осында құдайдың зарын қылдым. Бір шүйкебас бұл қаладан да табылады. Ақжаулық түсір деп. Қыз-ау, сені аяймын. Шәкірбектің саған дегенде ілтипаты бөлек еді ғой, - деп Ырысжан сәл кідірді. Шаршы орамалды бір түртіп қалып екінші жағына қисайтты да, жұдырығына азар сыйған доғал мұрынды уыстай сауып, алақанды сауырға үйкей салды. Күткен жауабы кешіккен соң, ернін бір сылп еткізіп тамсанып қалып, тарғыл дауысты тағы да жамыратты. - Қыз-ау, өкінбей-ақ қой. Біздің көктұқылдың нобайын өзің де білесің. Ұрымында жоғы, қырымынан келмейді. Шәкірбектің шешесі де шеңгелі үрпіге толмай бара жатқан қу тандыр. Көдеңе жарамас соларды ойламай-ақ қой. Көрші ақысы -құдай ақысы. Мынау деген бура сан сым киген, қолы ашық жігіттің төресін маңдайынан шертіп жүріп еншілетемін.
Уыз бетті шарпи соққан қан толқыны қос бүйрекке ойнап шыға келді. Алауланған жүздің ұяң қымсынуын өзінше ұғып, өзінше жорыған Ырысжан мең үстіндегі бес тал қылды әбігерлене ширатып, ентелей түсті.
– Ойбай-ау, біз не көрмедік. Түйенің жабуын түңлік қылып таң асырып тояттаған ыстық түндерді қалай ұмытайық. Осы күнгі тікаяқ жіпбикелерді қойшы. Тәттінің парқын білмейді ғой. - Әйкеннің әлдеқалай кіржің ете қалғанын көрді де, әңгіме желісін қос тізгіндеп бұрып жіберді. - Бикен әпкеңнің жөні бөлек. Салпы етек те, тік аяқ та емес. Үлкенге де, кішіге де сіз-біз деп сызылып тұрғаны. Әрине, оқыған жанның сыпайгершілігі шығар. Сонда да кім көрінгенге жалпақ шешей болғаннан не табады? Анау мүттәйым Оспанның керауыз кербайтал қатынына да қабақ шытпайды-ау. Әнеукүні тұз алуға келсем, сол мегежіндей мамырлаған сұңқадамды қақ төрдің алдына жалпайтып отырғызып қойып, біздің Бикен... сенің жомарт әпкең, хан-төредей қадірлеп қалыпты. Тіпті самауыр суалғанша шәйдің нілін де сұйылтпады-ау! Керауызға ерегісем деп, ол бір кесені босатқанша, мен қос ыдыстап көмейлеп өңешімді күйдірдім.
Қораланған қоңына біреу біз сұғып алғандай қайқаң етіп, Ырысжан шетен шарбақты бүкіл аумағымен солқ еткізді. Қабағы оқыс түйіліп, ұяласын көрген қаншықтай доғал тұмсықты қыржың еткізіп бір аттап, кейін серпілді. Тарғыл дауыстың зуылдақ ысылын ғана көмейден елеп шығарып асығыс сыбырлады.
– Әйкен-ай, жездең келе жатыр. Байғұстың мен дегенде жылы жыбырлап, шайтаны шытырлап тұрады. Көрінбейін. Ақ құйрық шайдан бір опырып, елеусіз мына араға қыстырып кетші. Басы құрғырдың сақинасы ұстады ма, екі шекемді құрсаулап сындырып барады.
– Жарайды.
– Қыз-ау, өзіңе инедей қылауым жоқ. Неге екенін білмеймін, үзілем де тұрам. Ал, бар. Бара бер. Жездесымағыңның сұқ көзіне ілініп жүрмейін.
Ырысжан қысқа аяқтың қадамын қыбырлай көбейтіп, қоңылтақ кебістің табанынан шаң суырып сыза жөнелгенде, Әйкен әлдебір ауыр міндеттен құтылғандай талдырмаш денесін билетіп, сыртқы дарбазаға қарай жүгірді. Екпіндеп келген бойда балаша еркелейтін әдетімен ақ білектерді жездесінің иығына аса салуға ыңғайлана беріп, қалт состиды. Кірпігі жыпылықтап, қуаныш нұрын шашыратқан жанарға әп-сәтте үрейге бергісіз таңырқауға толы тосын бір қарасты тоғытып жіберді.
– Оу, Әйкен-ау, не болды? Неге бөгелдің? - деп Нұржан екі алақанын жайды. Әйкенді балдыздан гөрі қызындай еркелететін, қоңыр көздерге мейірім үйіріп, еңкейіп, ақша маңдайға ернін тигізді. - Бикен үйде ме?
– Үйде...
Әйкеннің жайшылықта сыңғырлап тұратын күміс үніне құрсау түскен бе, булығып естілді. Қарап тұрып көңілі қоңылтақсыған Нұржан бір аттап кейін шегінді де, соңынан ілесіп келген серігіне көз сүрінтіп қалып, жерден жеті қоян тауып алғандай даурықты.
– Ә-ә, Жаппас! Өт! Бері от! Оу, Әйкен-жан, мынау Жетпісбаев деген дөкеймен танысып қой. Мұның қарасы көрінді дегенше-ақ, қолының сұғанағы мол, өңешінің бүрі жоқтар анадайдан айналып қашады. Заңымыздың әділ сақшысы - милиционер ағаң. Қане, жолдас Жетпісбаев, шоқтығыңды өсірші.
Орта бойлыдан қалқыңқы Нұржанның төбесінен төнген Жаппас тәртіп сақтағыш оң қолдың формалы қалпақтың делдиген күнқағарына қарай зымырап бара жатқан кәнігі қимылын жол ортадан кілт үзді де, ебедейсіз бүрісе берді. Тізелерін сәл бүгіп, белін иіп дертедей тік кеткен денені екі-үш сындырып "шоқтық көтергенімен", зергердің ісмер қолымен ыждағаттап қондырғандай кесек қыр мұрыны Нұржанның құлағын қасырдай одан әрі төмендер емес. Көз қиығы бұйрық күткендей Нұржанды жағалағанымен, бар зейін, бар ындыны Әйкенде. Көмірдей қара шаштың етегін тіреген құлақ жарғағы өртеніп барады. Бел қынаған кительдің орта тұстағы жалтырауық жез түймесін шаттауықтай бүрген саусақтар айналдырып бұрап, бұрғылап тартып ермек тапқанына мәз. Түртінектеген жетім қозының тұмсығындай емінген шіркіндер ақыры түймені бырт еткізіп үзіп алды. Сол-ақ екен, Әйкен назға бөккен кеуденің әсем әуендей сыңғыр күлкісін тау суындай лекілдетті. Осы күлкі тосырқаулық тұманын желпіп, серпіп тастап, үш көңілді қатар жадыратты. Әлдебір түйсікпен екі жастың қабақ қағысынан жылу тапқан Нұржан қызғанышы жоқ қызыққа ұйып, балдызы мен жігітті құшағына қабат қысты.
– Бақыттысың-ау, Әйкен! Бақыттысыңдар сендер!
Әйкен көңілі қалап тұрса да, оп-оңай сыр беріп алғанын жуып-шайғандай ойнақы мінезге көшті.
– Бақыт деген немене, жезде?
– Оу, оу, Әйкен-ау, бақыт - күлкі ғой. Бақыт - мына сен, Мына Жаппас емес пе? - деп Нұржан құшағындағы екеуіне кезек қадалды.
Әйкен тағы да сыңғыр етіп, тез басылды.
– Пәлі! Айтасың-ау, жезде. Намаздыгердің көлеңкесінен де бақыт іздеп адасып барасың. Меніңше, бақыт төркіні - жайдары көңілде, ыстық ықыласта. Сенімде.
Нұржан қара мұртының оң жақ шалғысын бас бармағымен сылап, қой көздің қиығында насаттанудан туған қуаныш жылтын көбейтіп күліп жіберді.
– Біздің томашадай Әйкен тотыдай сайрап кетті ғой. Бәсе десе, күлкіңнің әуені әдемі еді, бізбен де бөліс шаттығыңнан.
Әйкен аузын бұртитып, өкпелеген сыңай танытты.
– Әзілге бұрма, жезде. Құпия жасырардай... тіпті ойымда жоқ, - деп теріс айнала беріп, әлі бір жақ жазбаған Жаппастың күлімсіреген жүзіне көзінің құйрығын бір серпіп өтті.
– Құпия деймісің?! Әсіресе, жүрек құпиясы керім-ау, Әйкен, ә? Рас па осым? Сол құпия мына біздің Әйкенді торыған жоқ па екен?
– Түк те олай емес! Махаббатты жасыратындай соншама құбыжық па еді ол, жезде?
– Сөйт! Жасырма! Қуанышыңмен бізді де тасыт! Жаппас-ау, сақшы жігітім-ау, махаббатты да қорғауды міндеттедім өзіңе. Тырысып бақ.
– Қойшы, жезде.
Әйкен самаурынның қасындағы биік құмғанды қылдырық мойнынан қылғындыра көтеріп, қайта оралды.
– Қол шайып кіріңдер.
Екі білегін сыбанып еңкейе берген Нұржан есік көзінде қалшиып тұрып қалған Жаппасты ымдап шақырып алды. Әйкенге қабақ астынан қарашығын жылтыратты.
– Жаппасты таниды екенсің. Қайдан көріп жүрсің?
– Сырғауылдай сорайғандар жұрттың көзіне бұрын түспей ме? Бойынан басқа қасиетін әзірше көрген емеспін, - деп Әйкен тағы да жігітті тұқыртып өтті. Тілін тісіне тістеп, міне басым, міне жаным деп көнбіс көңілмен төменшіктеген Жаппас ыржиған қалпынан жазбайды. Нұржан көмекке келді.
– Қасиет қапелімде ашыла берер ме? Сен Жаппастың әнін тыңдасаң ғой!... бұл өзі нағыз әнші!
– Онша асып кеткен өнері шамалы. Жетпісбаев жолдасты бекер мақтайсыз. Өткенде клубта ойын-сауық кеші өткенде, бұл әншіңізді тыңдап көргеміз. Жұтқыншағын жүгіртіп ұзын өңештен күштеп тартып қылғынғанда, анау Ырысжан жеңешемнің қызыл қоразының таң сәріден қақылдап, шырт ұйқыдан шошытып оятатын ащы шарылындай болған-ды. Әннің сәні өңеш жырту емес, сезім дірілін жеткізу ғой, аға. Әпкемнің әнін көптен бері тыңдамай кеткен соң, аңсаған құлаққа әриайдайдың бәрі ән болып естілетін шығар, - деп Әйкен шыбындаған саяқтай екі езуді құлақ түбінен қайырып, үнсіз бас шұлғыған жігіттен көзбен таныр көңіл үйірін кездестірмеді ме, жанашырлықтың ауылынан қыр асып кетті.
– Оу, өзің өкпелісің ғой Жаппасқа. Қап! Қадірлеп, қастерлеп төбеме көтеріп жүрген төремді қалай-қалай төмендетіп жібердің, - деп қарқ-қарқ күлген Нұржан екі алақанын құмғанның шүмегіне шөмішше тосып, толтырып алған суға тұмсығын көміп, рақаттана пысқырды. Қайта толтырып мойнын, бетін ысқылады. Бұйра шаштың қуыс-қуысында моншақтай мөлдіреген тамшыларды жалт-жұлт ойнатып белін жазды.
– Асықпа, Әйкенжан. Қолда бардың қадірі жоқ дегенге сая бермейік. Менің жарғағым бірдеме сезсе, Жаппастың кеудесі күмбірлеген күй. Келісті сәті келгенде алтын қасықпен дірілдетіп бал құйғандай тамылжытады әлі, - деп табалдырықтан сулық көтеріп шыққан жұбайы Бикенге қарай бұрылып кетті.
– Келіңіз, жуыныңыз, - деп Әйкен Жаппасқа жуасыған үнмен ишарат білдірді.
– Өзім... Сіз нетпеңіз... Жуынам ғой, - деп сасқалақтаған Жаппас құмғанға қол созған. Саусақтар саусаққа тиер-тиместен от қарығандай тыз етіп кейін серпілді. Жасқаншақтап жапырыла құлаған кірпік тасасынан сығалап үлгерген көздер қыздың әлі бұғағы біліне қоймаған иегінен тік тартып, әбіре сымдай созылған кіршіксіз аппақ мойынды жанарына жұғып жіберді. Көкірек қуысында арқандаулы арғымақ тулағандай, дүрс-дүрс ұрғылаған жүрек соғуын тыншытар дәрмен таппай, тарылған тынысты демін түйдектете шығарып, еріксіз ықылық атты. Сыңғыр күлкі сылдырап төгілді.
– Ентікпеңіз жоқ па еді?
– Ә-ә? А-а? Кім білген? Бұрын жоқ еді.
Тілі орамға иліккен соң, иіндеткен тыныс кеңіді. Күнұзын ұрлана жапақтаған күйін ұмытып, алғаш рет көз тоқтатты. Сызат-сызығы жоқ ашық маңдайды сәл түре шалқайған қабақ жіңішке екі қасты қиылта керіп, көз шарасын бұрынғысынан да үлкейтіп жіберіпті. Ұзын қайқы кірпіктердің дірілі де баяу. Анау жанарда мөлдіреген елжіреуік ниет лып-лып шарпып барады.
Нұржан әлдене деп дыбыс берді. Селк еткен екеу әлгі бір шақты үзіп алды. Жаппас жалма-жан құмған шүмегін иіскете алақанын тосты.
– Жеңіңізді түріңіз.
Ниет сол қалпында екен. Сөзден де, судан да мейірім лебін тапқан жігіт ұзақ жуынды.
Бикен екі иінінен дем алған жез самаурынды үйге ала жөнелгенде, Нұржан екі ұшына кесте төккен орамалды Жаппасқа ұстата салды.
– Солай, жігітім. Бір ысынып, бір суынғанға не жетсін. Екеуміз де Әйкеннен сыбағамызды біраз тарттық білем. Бірақ сен, Жаппас, үшкірген сайын елпек қақпай баз-базда бой тіктеуді де ұмытпа. Қақырата қалпақ киген соң қарымтаға да қалтарыс сақтау қажет. Әйтпесе, Әйкен үшін мен ұялып жүрермін, - деп әлі де қарыз даулағандай серігін зілсіз қайрады. Әйкеннің безенген сұқ саусағының әуенімен және ырғалып, "Қойдым! Көндім! Тыйылдым!" дегендей қайта-қайта басын изеді. Содан соң қолын жайып, қонағына жөн сілтеді.
– Ал, төрлет!
Жаппас тізесін бүгер-бүкпес күйде ұзын аяғын сүйрете басып ілгері оза беріп, еді, маңдайшаның аласалау екенін шамаламады ма, әлде табалдырыққа жетектеген екі-үш тепкішектің санына есебі жетпеді ме, шекесімен көлденең жақтауды дүңк түйді.
Әйкен қайтадан іліп түсті.
– Апыра-ай, қай үйге бақан болар екенсіз?
Шекесі сырқырамақ түгіл сынып кетсе де сыр білдірмеуге тырысқан жігіт ойқастаған жүйріктей бір қырын бұрылып, жауабын тез қайырды.
– Қайдам, қарындас. Аспандағының көзі алысқа түседі дейді ғой.
– Бәсе! Алысқа көз талдырып, аяғыңыздың астындағыны көрмейтініңіз содан екен-ау. "Бестөбенің" батпағы мен ылайы ұлтаныңыз бен жұлығыңызды жаламас еді, әйтпесе...
Оқыс еңкейген Жаппас қонышын қырық қабат толқындатып әлгінде ғана жылтыратып тазалаған құрым етігіне үңіліп қапты. Етігіне шынында да адам қарағысыз екен, Жаппас жалма-жан қалтасындағы барқыт қиындысын суырып алды.
– Қап, тәңірсоққыр неменің тәртіпті бұзғаны-ай! Қомандировкадан оралысымен тұп-тура үш тәулік арестовать етпесем бе! - деп сағал тұмсықты сүйкеп-сүйкеп жіберді.
– Құдай сақтасын! Қатал екенсіз! Жазықсыз етікті жазалағанша сол сорлыны күнекар еткен кісәпір көзді күстаналау керек емес пе? - деді Әйкен қонағының қолына қайтадан су құйып жатып.
– Көздің кінәлі екені рас. Сонадайдан төбесі көрінген осы үйде жоғалтқаны бар ма, басқа жаққа қарайламай, менің де, етіктің де діңкесін құртқаны рас, Әйкен.
Бар шындық айтылды. Әйкеннің ду етіп нарт қызарып басылған жүзі құлпырып, қос жанар шуақ шашты. Әлденеге келіскен пішінмен балапан шашты толқытып бас изеді.
Дастарқан жиналысымен, Бикен Нұржанның киім-кешегін салған саквояж - кебежені тағы бір тексеріп өтті.
– Жылы кеудешеңді салайын ба?
– Жүк қылып қайтесің. Күн суытпай ораламыз ғой.
– Тау іші салқын. Сақтанған дұрыс, - деп Бикен толық балтырды ағараңдатып төргі үйге озды. Ізінше төрт бүктеп алған түйіншекті тырсиған төсіне қысып қайта шықты. Әлгіні кебежеге нығыздады, аузын жауып, қос құлпын тырс-тырс бекітті. Мамырлап келіп Нұржанның жотасына кеудесін төсеп ту сыртынан құшақтап, саусақтарын бұйра шаштың арасына сүңгітті.
– Сегізінші ауылдың іргесінде өлтіріпті ғой әлгі адамды. Аты кім еді?
– Шәкірбек екен. Үстінен түскен диқандар сәл ертерек жеткенде, аман қалады екен... Амал не, байғұстың топырағы тартқан ғой, - деп Нұржан демін дірілдете күрсінді.
– Тілге келе алып па!
– Иә. Екеу дейді. Арғы жақтан өткен бандылар болса керек. Түрін-түсін, тіпті аты-жөнін де айтып үлгеріпті.
Бикен тағы да күрсінді.
– Әйтеуір, сақ бол, Нұржан. Жалғыз жүрме.
Нұржан күлімдеді.
– Сен-ақ үрке береді екенсің, Бикен. Ештеңені уайымдама, - деп кеудесіндегі жұбайының алақанына ернін тигізді. - Олар екеу болса, біз де екеуміз... Ершов та хабарсыз жатпас...
Атқа қонған Нұржанды апалы-сіңлілі екеу шарбақ сыртына шығарып салды. Екеудің де жүзінде алаңшыл секем тұнып қалыпты.
Жуан бөренелердің сауырын сырғаната тегістеген балта ізін кендірмен жасырып қиюластыра қалаған ескі ағаш үй. Жерден жарты құлаш бой көтерген есік-терезелері ауладағы у-шу үнді бос бөлмелерінде қыдырта жаңғырықтырып тұр. Дәл кіреберіс есіктің көзінде, биік бастырманың өрмелі бағанасынан шірене ұстап алған Нұржан ерніндегі емізіктете сорған темекісінің тұқылын тістелеп қойып, көк ала түтінді сыңар езулетіп бұрқ-бұрқ ытқытты. Әр жерден бір күңкіл туып, аумағы алты қанат үй орнындай кеңсе алдындағы тақырды таптаған табандар қимылға көшті. Анау ауыздың тұтқасындай тіл тұсаған темекі тұқылы көргеннен көз ақы алатын күйбең көпшіліктің қыбырсыз тұрған қолдарына ермек тауып беретін жанашыр тілеулестей сезілді ме, қалталарын қағып, қойны-қоныштарын тінткілей бастаған жұрт қыбыр-жыбырды көбейтті. Сәлден соң бір мойын пештен тіп-тік көкке ытқыған жаздың жалбыз шүйкесіндей шұбатылған түтіндер әр ауызда от жағып, әр танаудан будақтады. Ерін асты, тіл үстіңде жентектелген көмей суырар қышқылтым насыбай құрғақ таңдайларды сілекеймен жібітіп, сарғыш сірнелерді тіс арасынан сыздықтата бастады. Сол-ақ екен күнұзын оң жағында көк түтінмен бет-аузын көлегейлеп, түс жылытпай іштегі ызамен кеудесін кептеген аудан өкіліне томпақ көздің құйрығымен жиі-жиі жапақтаған қозықарын жігіт аюдың майтабанындай жұмсақ алақанымен кірпінің түгіндей тікірейген қысқа шашын сипап өтті. Туырылған етектей ерінді әрең қозғап сыздана қабақ түйді.
– Өкүркелеріңе 2 сақ болындар! Ындындарың кеуіп, мұрындарыңды құрт жеп бара ма? Жан-жақтан ыстадыңдар ғой, түге.
Нұржан езуіндегі тұқылды қос саусақпен іліп алып шиырып жіберді. Қисық жағалы көк сәтен көйлектің түймесін сырт еткізіп ағытып тастады. Құрым етіктің ойбай сықырын қаңсылатып, денесін ерсілі-қарсылы ырғай теңселтіп тұрып, бір қырын бұрылды. Шатынаған жанарға қарсы келуге қаймыққан томпақ көздер домалап төмен аунап, кірпік тасаланды.
– Шөптеріңіз үйілмеген. Астық жиналмай, дәні ысырап болып төгілуде. Бұл қалай? Әлде той-думанның үстінен шықтық па? Мына қаптаған жұрт қаңтарылып ауылда не істеп жүр?
Бір емес үш сұрақты үсті-үстіне төпелеген уәкілдің зіркілдеген даусы шықшытына шеге қаққандай тұқырған қозықарын жігіт әлгіндеп жұртқа жөн көрсеткен айбарынан айрылып, еңкейген жүзін әрең бұрып, қабақ астынан сол жағында тұрған жалбыр шаш серігінен көмек күтті. Жалбыр шаш арада оққағары тұрған соң әзірше ыға қоймады. Жұлқынып шыға келді. Сірә, сала құлаш тілдің шапағатын сан рет пайдаланып, қадалған найзаны қағып түсіретін әдетіне сүйенді ме, киіктің асығындай шап-шағын қағілез дене шанышқақ тигендей тыпыршып, көршісінің құлақ тасасынан сығалаған кең қара көздерін шатыната шабуылға көшті.
– Дікілдей сөйлейтін уәкіл-ақ көп. Солардың бізге ат үстінен қамшы ойнататынына түсінбеймін. Анау да келеді - астық керек, мынау да келеді - астық керек. Ау, астық кімге керек емес еді? Жинайтын да, беретін де - біз. Ал сонда колхозшылар адам емес пе? Бір уақ тынықпаса, өгіз екеш өгіз де зорығып өледі. Кеше жауын құйып салды. Бүгін жер аздап дегдісін деп отырмыз. Күш-көліктің мойнын қамыт алып тастаса, жәтке мен кәселкені уәкіл сүйрете ме?
Өз даусынан өзі құдіреттенгендей тасаланған қалқасынан бір аттап, ойқастап ілгері ұмсынған жігіт алғаш шарылдай шыққан көмей ысылын қоралай бір бағытқа кезеп, қасақана байбаламмен бетпе-бет ұрымталына көшті. Нұржан қарашығын кішірейте шүйіліп, әлгіге кірпік қақпай тесіле қарап қалыпты. Жалбыр шаштың жайылып кеткен қос қанатын құлақтан асырып шалқалата жатқызса, анау дүңкиген қабақтың дөңесіне екі сызықтай болып жанаса тірелген жіңішке қасты шіренуінен босатып, байырғы орнына қайтарып жіберсе, желбезегі жұқалау қыр мұрынның қос қапталындағы дөңгелек қой көздер шықшыты шығыңқы емес, сопақша жүздің тәп-тәуір келісімін қазіргідей бұза қоймас еді. Нұржан нәумез жымиды.
– Сіз мені білесіз ғой...
Әлгіндегі кесек дауыстың ызғары сына естілгеніне сенбеді ме, әлде "тұқырттым, иліктірдім" деген өзімшіл мінезге сайды ма, жігіт иығын қиқаң еткізді. Жіңішке ұзын саусақтарды ашадай тарбитып жалбыр шашты самай тұсынан етектей көтеріп, желке жаққа серпіп жіберді. Тиянақ таппаған жалбыр шаш саусақ қуалап кайта төгілді.
– Мен бе? Иә, Білем! Менің - осы сегізінші ауылдағы колхоздың басқармасы, һәм партия жөшейкесінің хатшысы - Тойтан екенімді, мына кісі ауылсовет төрағасы - Жақаш, екенін сіз де білесіз! - деп қасындағы қозықарын жігітің бұлқынған бұғағына иек көтерді. Анау болса иек ұшында қалбақтаған қазандай басын жиі шұлғып, етектей еріннің шалғайын қақпайлай апарып, күрек тістердің астына қыстыра салды.
Нұржан күрек тістердің қасқа күлкісін жақтырмай, борсыған иістен жүрегі айнығандай танауын қашырта бұрып, тағы да аулада үнсіз аңырған жұрттың аңдысқан бүрісіңкі иіндерін көз қиығымен шарлай қыдырып кетті.
– Ауылыңызда ар жақтан өткен бандының адамдары жүр дейді. Солардың үгітімен жұмысты тоқтатып қойғандарыңыз рас па?
Қыбыр-жыбыр тыйылды. Өшіккен демдер дірілдеп, толқындап өңештерге көмілді. Жақаштың май басқан алақаны жұмсақ төбесін тіп-тік тесіп өткен өткір қылтанақтарға шаншылып қыбырсыз тұрып қалыпты. Жалпақ беттің білеуленген бұлшық еттері еріксіз тулап, томпақ көздердің мөлдіріне зымырай кеп тұна қалған әлде үрей, әлде қияс толқынын жұтып жіберді. Тойтан серігінің жауап қатарлық дәрменнен айырылып қалғанын тез аңғарып, Нұржанға үдірейе қарады.
– Сол іздеген бандыңыз біз емеспіз бе? Қатты шүйілдіңіз ғой. - Шіңкілдек дауыстың әдеттен тыс қатқыл шыққанын анау жұрттың абыр-сабыр толқуынан сезіп, іле езу тартудың нышанын жасады. - Ауданның бандыға қарсы күрес туралы қаулы-қарары келіп түскен. Сол дәкументпен әктив болып танысып шықтық. Бірақ біздің сегізінші ауылда банды түгіл, бандының исі де жоқ. Сенбесеңіз анау халықтан сұраңыз, - деп Тойтан оң қолын қылышша сермеп ауаны тіліп отті.
Нұржан Жақаштың иығына білегін артты. Дір еткен дененің секемшіл қимылы қарына солқ етіп білінді.
– Ал, сіз не айтасыз, ауылсоветтің төрағасы?
Жақаш жуан мойынды сырғаната баппен бұрып, салмақты ауыр иегін оң иығына нығарлап қондырды. Томпақ көздерді домалата қашырмай, назарын кәдімгідей тіктеді.
– Мен не айтушы едім, уәкіл жолдас. Тойтанға көрінбеген қарақшы маған көріне ме? Әлде сіз мені бандының досы санаймысыз?
– Сіз ауылдағы өкімет адамысыз. Жай-жағдайды сұрағанның несі айып, - деп Нұржан иықтағы қолын тартып алып, бүкіл түгі тікірейген жігіттің ширығуын жақтырмай, белге буған белдікті көмкере жауып кеткен қозықарынға еріксіз көз кідіртті.
– Е-е, осылай жөнге келсеңіз, түсінеміз ғой. Дегенмен, әлгі жауабымызға сеніңіз. Бізде бандының сыбысы да жоқ. Ал жұмыс жайында қам жемеңіз. Осы қазір шығарамын, -деп қос бармақты түртінектете жүгіртіп, шертіп тұрған былғары белдіктің астына әрең кептеді де, шірене қалып мойын созды. - Астық та, пішен де болады. Ал... сіз... ныспыңызды білмеймін, үйге жүріңіз, қонақ болыңыз.
Ін ішінен бас қылтитқан аламан тышқандай секеңдеп ойнақшыған қарашықты бұрынғыдай қашырмай, шаруаның қамын жеп, байсалды қалыпқа көшкен Жақашты Нұржан кәдімгідей іш тартып қалды. Күдікшіл көңілмен кеудесін нығыздаған кердең ашуды күрсіне таратып жіберді де, бұйра шашты толқындата қайырып, көз шарасына мейірім үйірді.
– Рақмет, Жәке! Көсіліп жатуға уақыт жоқ. Мен колхозшылармен сөйлессем деп едім, - деп сабасына түскен жайдары мінезден ыңғай білдірді. Соны сезген Жақаш бағанадағы қалқайған көлеңкесін жұдырығымен түйіп қалып, ерқашты тірліктен жалыққан жандай жабырқау пішінді жалпақ жүзге жапсырып ала қойды.
– Бізге сенбегеніңіз ғой. Сөйлесіңіз, - деп қозықарынды ышқына тартып, аумағын кішірейте қысты да, түйдек демді көмейден ысқыртты. Артынша-ақ салқын ауаны қайта сіміріп былғары белдікті шеңбірек атқызды. Енді тіксінген, шамырқанған бастықтың қатқыл даусы аула қуалай саңқ-саңқ жаңғырды. - Әй, Бұқарбай! Әй, Нармұрын! Әй, сен, Алдоңғар! Бері жақындаңдар! Уәкіл сөйлесем дейді.
Әр атты аузын толтыра айқайлап атаған сайын, жирен қылмен желке жасырған сұқ саусағы әлгі адамдарды тұс-тұстан адаспай тауып, бір-бір кезеліп өтті. Сумаңдаған жылан тіліндей өңмендете қадалған саусақтың ұшына байланғандай үш тұстан үш адам дәліздендіріп жол босатқан үнсіз топтың мүсіркеген көздерінің қиығында қыбырлап, ілгері үзіліп шықты. Жалбыр бөрік, жыртық шапанды жағалаған қолдарын қоярға жер таппай, қабақ астынан жоғарыда тұрған Нұржан, Тойтан, Жақаштарға сүзіліп өтіп, іле бір-біріне кірпік қағысып дәрмен аулады. Жайшылықта тиексіз тіл, жиексіз ерін иемденген байғұстар, дәл қазір, уәкілдің де, Тойтан, Жақаштардың да не ойлайтынын бажайлай алмай ма, мойнын тарта кішірейіп, пұшайман түр танытады.
– Сөйлеңдер! Бұқарбай! Көмейіңді көрсетпесең көңілің көншімеуші еді ғой, көсіл! -деп еркінсінген Жақаш үшеудің ең алдына тысы жыртылып жүні жұлмаланған көнетоз малақайдың оң құлағын жымқыра киіп, шоқша сақалын қос саусақпен қаси сауып тұрған мосқал еркекке тұмсығын көтерді.
– Әй, Жақаш! Әлі де иегіңнің асты мен мұрныңның ұшына қыстырып қалған қыршаңқы әдетіңнен жазбадың-ау! Мен сөйлесем, сен сайрар ма едің. Тіреме тұмсығыңды. Бүгілген белімді жазып, еңкейген кеудемді тіктесем, тауқыметтен тас боп, иленген төбем танауыңды бояп кетер. Қотырымды қасыма! - деп Бұқарбай қабақ астынан аларған көзді сүзе қадады да, мырс күлді. - Сасқан үйрек артымен сүңгір. Бәтір-ау, мен сөйлегенде саған не түседі. Әлде жорға бүлкілден митың шоқырақ артық па?
Жақаш бір сұрланып, бір күреңіткен қалың беттің оқыс құбылуын Нұржанның көз алдынан ала қашып, Тойтанға жапақ-жапақ етіп, жұмсақ алақандарын бір-біріне шылп-шылп үйкеледі.
– Бұ шіркіндер ауыз аштырмайды. Қулық-сұмдыққа жұмсаған әрекетті шаруаға жұмылдырса - жұтқанын жұтқыншағы тірей ме екен. Пәле баққанда, терең бағады-ау.
Нұржан Бұқарбайдың бүкіл тұла бойын тінтіп өтіп, жанасым табар ілік іздеп әуре болуда. Әлгі бүркеп ытқытқан сөздердің жабуын аша алардай сеніміне ілінсе, қыңыр шалдың қисық аузы түзеліп, біраз сырды шешердей ынтығады.
– Отағасы, бөгелмеңіз. Айта беріңіз.
Бұқарбай самайын тырнаған саусақтардың тықырын ғана жаңғыртып, Нұржанға оң көзін қысып, сол көзін сығырайтып шүйіліп қалыпты. Ойланып тұрса керек. Сәлден соң басын шайқады. Самайдағы қолды ілгері серпіп, малақайды көзіне түсірді.
– Көрдім деген көп сөз, қарағым. Босқа қинама. Біз түк білмейміз.
Жақаштың қан қысымы арнасын тауыпты. Қайтадан қатайып, тұтасқан қабақты дөңките түйді.
– Нармұрын! Сен не дейсің? Ауданның уәкілі халық өкілімен сөйлескісі келеді. Неге шіренесіңдер?
Нармұрын - еңгезердей, күш-қайраты жыртық-тесік киімнен білеуленген бұлшық ет боп көзге ұрған жігіт екен. Шалқақ кеудені сәл иіп ілтипат білдірген әлпет танытты.
– Жақаш! Мен білгенді сен сезгің келмеуші еді ғой. Мына құбылуыңды қалай түсінеміз?
– Апыр-ау, сығыр! Мен емес, уәкіл жолдас қой сендерді сөйлесін, ашылсын деп қалап тұрған. Әйтпесе, сенің күн сайын құлағымды сарсылтқан дүңгіріңе зәрулігім жоқ. -Жақаш түкірігін шашыратты.
– Ендеше, жолымнан қалдырма. Мен кеттім.
– Қайда?
– Жұмысқа да. Қырдан қыдырып барып қымыз ішіп, таудан тай сойғызып, қазан көтертетін сен емеспін. Ондай сыбаға менің жырық ерніме таздың тарағындай бұйырмаған ғой.
Нармұрын шырт түкіріп тастап, бұрылып жөнеле берді. Нұржан әлі де үмітті үзбей даусын қуалатты.
– Ау, жігітім! Сәл сабыр ет.
– Уәкіл жолдас, біз түк білмейміз. Өзіңізге керекті андағы қасыңызда тұрған Жақаш, Тойтандардан анықтай беріңіз. Біз қолмен атқарып үйренген жабы пендеміз. Тіл жағы да, тілдеу жағы да Жақаштарда. Бөгемеңіз.
Нармұрынның саяқ жотасы қалғандарға жол нұсқағандай ұзап барады. Қолын кеудесіне төсеп, тәжім еткен Бұқарбай да бүктетілген қалпы қайыс шоқайдың қонышын белінен басқан қамыт аяғын сырғаната аттап, көр-қоқысты сыпыра сыртқы дарбазаға қарай бет бұрды. Қос жамбасты кезек бұлтылдатып бір уыс бөксені ырғалта шайқағанда, қысқа бешпенттің екі шалғайы қара санды сабалады. Далп-дұлп жалбаңдап арттағы жұртқа "соңымнан ілес" дегендей тыншымайды. Себепшіл көпке сонысы дәтке қуат болды. Серкенің ізімен жөңкілген бір қора қойдай дүр қозғалды. Сәлден соң Нұржандар сырғауылда қонақтаған тауықтай бастырмада оңаша қалды. Ала көздері шатынаған Жақаш екі аяғының арасын алшақтата ықылығын көмейден лекілдете қуып тастады. Әдеті болса керек, туырлықтай астыңғы ерінді қусыра тістеп, күрек тістердің қасқа күлкісін таңқырайта қонағына үнсіз үңіліп, шарасыз күймен булыққандай бас шайқады. Қыңбаған Тойтан ғана. Бурасан галифе шалбардың қалталарына қолдарын білегіне дейін сүңгітіп жіберіп, қайқы белді уықтың қарындай игенде, шікірейген шөншік дененің тәкаппар шіренісі тым кесек көрінді. Нұржан назарын байлап қалыпты. Соны сезді ме, Тойтан қолдарын қалтасынан суырып алып иық өсіргенде, қалақ басы мойнының ішіне кіріп кетті.
– Бар білгендері сол ғой, уәкіл жолдас. Босқа өкінбеңіз. Айтары болса, бұлар ешкімге сұратпайды. Онан да үйге жүріңіз, шаршап келдіңіз, дем алыңыз!
– Рақмет. Алдымен іс тындыралық. Колхозға қарсы теріс үгіт таратылып жатса, өңештен ас өтер ме? Қарақшылардың төбесі әр жерден бір көрініп қалып жүр. Қамсыз отырсақ, оңдырмай шалып кетеді.
Тойтан еп-ерсі жөткірінді. Жалбыр шашты саусақпен салалап құлақ жарғағын күнге төседі. Қайтадан шұлғып қап жамыраған шіркіндерді самайға сырғанатты.
– Дұрыс қой. Сақтықта қорлық жоқ. Әлгілердің қас-қабағы маған да ұнамайды. Жең ұшынан жалғасып, сұқ көзді сыртыңнан сығалатып жүргенін де білмейсің. Бүгінде үрген иттің ырылында да тұспал көп. Әй, бір жазуы болар. Қашанғы үреймен уһілей береміз,-деп ширақаттап, текпішектен лақтай секіріп түскен Тойтан тағы да.қолын жайды. - Жүріңіз. Шөл басайық. Аш қарынға арсыздық өтпейді.
Нұржан ілгері созған аяғын тез тартып ала қойды.
– Тойтан жолдас, шынымен түк естіген жоқпысыз?
– Не естиін? Біздікі қаратақымданып ат үстінен түспеу ғана. Анда шапқылаймыз, мында шапқылаймыз. Әйтеуір райкомның қаулы-қарарларын қолдан келгенше тындырған боламыз. Мұрынға су жетпей, жарғақ құлағымыз жастыққа да тимейді. Басқа түк ойымыз жоқ. Сіз онан да үйге жүріңіз. Дәм суып кетпесін.
– Тағы да рақмет айтып, кешірім өтінем, басқарма жолдас, - деп ыңғайсыздана бас иген Нұржан ту сыртында күні бойы үнсіз тұрған Жаппасқа жалт бұрылды. - Жетпісбаев, аттарды отқа қойып, ас-су жағын қамдаңыз. Ертемен бригадаларды аралаймыз. Жәке, сіз ертең бізге ілесе аласыз ба?
Уәкілдің оқыс сұрағын күтпеді ме, көзінің асты күлкілдеп сонау төменгі тұстағы еңселі үйдің алдынан марғау ширатылған түтінге сілекей шұбырта қарап тұрған Жақаш қалың маңдайдың май жылтырына терең сызықты тартып ала қойды. Бағанағыдай емес, кеуде тіктеп, жүз жарыстырып, шарпыса қарауға жарап қалыпты, саусақтарын буынынан сындыра сытырлатып Нұржанның күлімдеген бетіне бажырая қадалды.
– Бұйырсаңыз, қайда бұлталақтаймыз. Бәрі еркіңізде болып тұр ғой. Қолыңыз қарулы, дүміңіз зәрлі екен, сілкілей беріңіз. Көнген бас - күпірлік жасамайды. Біз адал көңілімізбен асымызды алдыңызға тостық. Талай уәкіл келіп еді. Ойнап-күліп отырып дәмдес болып еді... Ал... сіз... - Өкпесі ме, сызы ма - белгісіздеу етіп сөз аяғын жұғып жіберді де, тентек ұлды қыжыртқан айбарлы атадай кекесін жымиыспен бас шайқады.
– Ренжімеңіз. Қол босағанда төріңізде домалап жатуға уәдемді берейін, - Нұржан иліккен жоқ.
Тойтан төменнен дауыс созды.
– Құда түскендей қылқылдай бермейік оңда. Мынау үй - колхоз кеңсесі. Осында боларсыз, уәкіл жолдас. Жақаш, жүр. Бөгемейік қонақты.
Жақаш сенектегі ағаш кеспектен қалайы ожауды толтыра су іліп алды да, қапың еріндерді ернеуге жапсыра қылқ-қылқ жұтты. Омырауына тамшылаған дымқылды азсынғандай ожаудың түбіндегі сарқынды төбесіне төңкере салды. Мамырлай аттап Тойтанның соңына ілесті.
Нұржанның жидіген кеудесін екі ұдай сезім биледі. Бағананы тас құшақтап алып сонау аттылы-түйедей алыстаған екеудің артынан мөлиген жанарда әлдебір дәрменсіздікті мойындаған көмескі сәулені жылт-жылт тұтатып әлек. "Апыр-ай, шалыс кеттім бе? Сарыкідір күдік көзімнен төгіліп, жұрт біткенді түңілтіп алғам жоқ па? Бөрі бірдей неге қожырайды әйтпесе. Танауы делдиіп үркіп ала жөнелген жүрексінген шіркіндердің соншама мұрын шүйіргендері қалай? Тым шікірейіп көрінген кеудеден қылмыс іздеп текке лақтым ба екен? Бірақ ары тазаның қотыры қышыр ма еді? Дегенмен, қадала бергенге жауырын қасыта беретін көнбіс шобыр қалып па еді? Онан да шоқтығын сипап, кекілін тарасам ғой. Қайтер еді сонда? Ыңғай білдіргендей бас шұлғыр ма еді? Жоқ! Онда өзімнің адасуым мүмкін. Ал ауыл басшылары қамсыз. Бұлтартпас деректер дәл осы сегізінші ауылда бандының адамдары барын анықтап отыр ғой. Әлде... мүмкін емес. Тым секемшіл болып барам ба? Ауылсовет төрағасы сұйықтау көрінді. Көзі бір орнында тұрмайды екен".
Табалдырықтан шұбатылып аттаған Нұржан бүкіл ашық-тесік терезе, есіктерді қыңсылата жауып шықты. Сонан соң арқалығы биік қара құрым былғарымен қаптаған ескі диванның темір серіппелерін ойбалата құйрық басып, дуылдаған аяқтарын серейте созып жіберді.
Қос торының өрмелі қайыс жүгенінің сағалдырығын ағытып, ауыздықты тіл үстінен ытқытып жіберіп, Жаппас жануарларға шылбыр ұшынан кеңістік берді. Сол-ақ екен томпақ көздердің қиығына тұнған дымқылды жылт-жылт ойнатып ілгері сұғынған аттар өзеннің жайдақ жағалауын жалдап барып, тұнық тұсына бас қойды. Біраз сылқ-сылқ сыздықтата тіс арасынан сыңғытты да, екеуі бірдей тұмсық көтеріп, еріндерін кекжите ауыздағы суды тамшылата ағызды. Жаппас үзік-үзік ысқырып тұр еді, арт жағынан естілген аяқ тықырына жалт қарады.
– Есенбісің, шырақ.
– Сәламатпысыз, ақсақал.
Қысқа сәлемдесудің жоралғысын жасасқан екеуі бірін-бірі бағып қалды. Жаппас қарсы алдындағы кәукиген аласа шалдың өн бойынан бұрқ-бұрқ аңқыған кермек қымыздықтың исін танаумен аулап тұр. "Пішенші боларсың Жөніңе жүре бер", - дейтін елеусіз қимылмен сырт айналып, қайтадан аттарын суаруға кірісті.
– Шырақ, сырт бергенің қалай? Көненің көңілсерік іздеген түрін жақтырмағаның ба?
Жаппас ыңғайсыздана бұрылды.
– Ақсақал, айыпқа бұйырмаңыз. Бұл ауылда шетінен тіл тістеген жандар кезіккен соң, жолыңыздан қалдырмайын деп, емеурін білдірмеп едім. Әбестікке баламаңыз.
– Онысы рас. Жабығымыздан сығалағанды жақтырмайтын әдетіміз бары рас. Сұғанақ көз сыр іздемейді, сыбаға аңдиды, - деп шал сырмалы кеудешесінің сөгілген қолтығына саусақ сүңгітіп, сипалап отырып селеудің инедей қадалған бір талын суырып алды да, әлгіге сығырая қарап, қос саусақпен сырғаната шиырды. - Қасындағы серігің кім? Кәсібі не?
Жаппас шалды ауладағы жұрттың арасынан көре алмап еді, таңданған түрін жасырмай кірпігін жыпылықтатты.
– Екеу екенімізді қайдан білдіңіз?
– Балам, мынау маңдайдағы екі тесікті жара санаймысың? Қос салт атқа бірдей ер салып, қосарға алатындай баяғының батыры емес шығарсың. Серігіңнің көлігі емей, мына екінші торың ерулі атың ба еді? - деп зілсіз күлген бейтаныс шал мейірлі жанардың айналасына ұсақ әжімді үйір-үйір шиырлатты.
– Ақсақал-ай, екі аяғымды бір етікке тықтыңыз- ау. Айтайың, серігім - Нұржан деген аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі. Уәкіл боп келді.
– Дұрыс. Онда мені уәкілге ертіп апар.
– Шаруаңыз болса маған-ақ айта беріңіз. Ол кісі демалып жатыр еді, - деп Жаппас иық көтерді.
– Жә, шырақ. Босқа дүрдиме. Бойың озғанмен, ойың бәкене екен. Менің шаруамды сен тындыра алмайсың. Мықтыңның өзіне кезіктір, - деп бұлталаққа көнбес өктем үнмен бұйыра сөйледі де, іле шиқ-шиқ күлді. - Қой, балам, бұртима. Кейде адалдық пен аңғалдық қатар жүріп қадір талғамайды. Соны сездірдің. Әлі жассың. Түбінде бір мықтым, азамат мықтым өзіңнен шығарына шүбәм жоқ. Бірақ көңіліңе келсе де айтайын, бүгінгі маған керегі, анау Нұржан деген уәкілің. Оңаша айтар әңгімем бар.
Аттарды отқа қойып, шалды жетектегендей желдірге шаршатып жеткен Жаппас есік алдына ентіккен кеуденің жиі демін иіндете ытқытқан серігін қалдырды да, өзі ішке кіріп кетті.
Қара диванның дөңгелек кеспегіне шекелей қисайған Нұржан қалғып кеткен екен, есік сықырынан шошып оянып, көзін ашып алды. Аяқ тықыры шорт үзілгенде әлдене ойлады ма, жотасын жұлып алып, кеудесін қалқайтты. Төбесімен көлденең мәткені тіреп тұрған Жаппастың жылтыраған жүзінде қарбалас шаруаның қаракеті тұнып қапты. Елегізе тіл қатты.
– Немене, Жаппас? Жайшылық па?
– Нұреке, сізбен бір кісі сөйлесем дейді.
Нұржан орнынан атып тұрып қисық жағалы көк сәтен көйлектің белін буынған шашақты белбеуді бір сипап өтіп, төрдегі биік үстелдің ту сыртындағы орындыққа алшысынан қонды. Әр жеріне сия төгіліп, теңбілдеген қызыл шүберектің қыртысын екі алақанымен жаймалаған болды. Жаппасқа қабақ қақты.
– Қайда? Осында неге ертіп келмедің?
– Ертпесем де қалатын емес. Есік алдында тұр.
– Күттірме, Жаппас. Тез келтір. Жаппас есікті ашып, қолын бұлғады. Алакөлеңкеге көзі үйренбесе де, төрдегі жалғыз үстелдің бағдарына бұрыннан таныс па, ақ үрпік қасты қиғаштай керіп, шал шіңкілдек дауысты әндете созды.
– Ассалау-ма-ға-лай-куум! Нұржан орнынан қопаң етті.
– Әліксалам. Төрлетіңіз, ақсақал. Түртінектей жайылған жұқа алақанды бес саусағымен көсіп алды да, бейтаныс мейманын қарсысындағы орындыққа иықтан басып отырғызды.
– Ауданнан келген уәкіл балам сенбісің? - деп сабалақтана ұйысқан қалың қасына сұқ саусақтан бақан тіреп, түңлік саңылаулатқан шал ілгері ұмсынды.
– Иә. Мен болам. Жай жүрмісіз?
– Әй, шырағым-ай! Осы күні жай жүріске уақыт бар ма? - деп дем арасында шөжіп қалған шал, орындығын ойбайлата шалқайып, томсырайған жүзді маңдайдан тартып иекке дейін уқалап өтті.
– Иә! Бос жүріске уақыт жоғы рас. Кім боласыз?
Шал қайта ежірейді. Бір уыс беттің бүлік қозғалысы толқын жүгіртіп барып, қарашықта от ұшқындатты.
– Атым - колхозшы. Затым белгісіз. Анда жұмсайды – кетем, мұнда жұмсайды - бас шұлғимын. Ата кәсіп – қойшылық еді. Енді кеп егінші бол деді. Шұлғыдым, келістім. Тырмалап жер жырттым, малалап дән септім. Әй, бірақ... - шал стол үстінде жатқан жыртық жеңнен жылтыраған шынтағын келсаптай тоңқ еткізді.
– Бөгелмеңіз, ақсақал, - деп Нұржан еңкейе сыбырлады.
– Шырағым, уәкіл, өзіңдей жігітті бір көрсем деп екі қолыма түкіріп, кіжініп біткеніме біраз болды. Кеудем толы су ма, аузым алмас па - бірі таусылмайды, бірі мүжілмейді. Бірақ сабасына түсер сана тағы жоқ, – деп сәл кідірді де, сығырайған көзді тағы тіктеді. - Мына мені алайық. Әлгінде айттым. Қойшы едім, егінші болдым. Одан ығыстырып пішенге салды. Енді айдаладағы қыстауға қуып отыр. Есік-терезесін жөнде дейді. Жарайды. Құрал-жабдығын дайын етсе безем бе? Ay, сонда тиянақты жұмысы қайда? Оңдырған ісім қайда? Шала бастап, шала тастап сырғи берем бе? Бір мен болсам-ay. Анау да сол, анау да сол! Ат үстінен қамшы үйіріп, қол ұшымен нұсқау береді. Қай қасиетімді бұлдардай күйім қалды?
Шал запыланған шерлі демді дірілдете күрсініп, төбесі шошайған түлкі тымақтың жұрнағын шеңгелімен бүріп алып, еденге атып ұрды. Тынысы тарылғандай сырмалы кеудешесінің омырауын жұлқа ашып, өндіршегін созды. Нұржан енді анық көрді. Сирек кірпіктердің қалқасынан ызалана шақырайған көздер шегір екен, итке айбат шеккен тарғыл мысықтың шақар жанары дәл осылай дөңгелене ұшқындайтын. Іздеген ілмешегінің бір түйіні шешілерін сезген Нұржан оң жамбасқа қисая ентеледі.
– Кім сонда сөйтетін?
Шал шаңқ етті.
– Кім болсын, анау Жақаш, анау Тойтан болмай! Бірі сызданып, бірі шықылықтап әбден есірмеді ме? Кешегім кешегі дейін, бүгінім не боп барады? Онда байдың малы еді, бүгін елдің құты дейміз. Құт иесі - кім? Колхоз ба? Колхоз дәулетін көбіктей қалқып ішетін Жақаш, Тойтандар кім сонда?
– Ақсақал, ашуыңыздың уыты ащы екен. Айтыңыз. Бәрін ашып айтыңыз. Біз білуге, түсінуге келдік.
Шал үстел үстіңде жатқан темекі қорабына қол соза беріп кідірді. Нұржан бас изеді. Қалтасынан сіріңкесін алып шырпы тұтатты. Шал шылымын тұтатқан жоқ.
– Келсең, іздегенім - тап өзің екенсің онда. Сен менің ашу, жігерімді қайрамай-ақ қой. Онсыз да егеле-егеле жұқарып біттім. Мендей қапалы шал қайдан да болса табылады. Сендер қайғымды азайтудың жолын көрсетіңдер.
– Көрсетеміз, ақсақал. Тек қана ештеңе бүкпеңіз,- деп Нұржан ерніне темекі қыстырып, сіріңкені сырт еткізді. Құшырлана сорып-сорып қап, ащы түтінді танаудан бұрқыратты. Шал көз алдында түтеген түтінді қолымен жайғады.
– Кешіріңіз, - деп Нұржан жалма-жан темекісін өшіріп, тұрып барып терезенің бір жақтауын саңылаулатты. Орнына келіп отырып басын изеді.
– Иә, айтыңыз, ақсақал. Әңгіменің ашығы жақсы.
– Айтсам, айтып өлейін. Ендігі келте ғұмырды сандыққа салып сақтағанда қай ұшпаққа шығармын. Енді... енді мен тайсақтар ештеңе қалмапты. - Шал оқыс бұрылып, желке тұсындағы терезеден сыртқа көз жіберді. Қайта бұрылып, үстелге қос шынтақты қадай тіреді. - Айтсам... ауылда арғы жақтан... Қытайдан келген қарулы банды адамдары бар. Жүрістері суық. Алғаш келген бетте Жақаштың қайын атасының үйіне түскен. Жақаштың атасы да нағыз сарқынды. Мекені - жеке қыстауда. Жарсу асуында. Бандылар осында болатын. Сірә, сендерден жасқанып, жылыстап кетті-ау деймін.
Нұржан тықыршыды. Бұйра шаштарын желкілдетіп ұшып кетердей.
– Өздері қанша? Білемісіз?
– Білем. Екеу.
Нұржан атып тұрды.
– Фамилиясы... фамилиясы кім?
Шал қипақтай езу тартты.
– Шырағым-ай, фәмилә дегенге бұрын көңіл бөлдік пе? Атын білсек, түсін танысақ -қай қазаққа фәмиләң қандай деп жатушы едік. Естуімше өздері осы маңның ежелгі тұрғындары деседі. Мен бұл араға кейінде келгем. Біреуінің есімі - Қидабай, Ал екіншісі -Сатыш.
Нұржанның жанары мөлиіп, еріндері дірілдеп, өңеші созылып келеді екен, шал әлденеге секемденіп еденде төңкеріліп жатқан тымағын лып қозғалып іліп алды.
– Түр-түстерін байқай алдыңыз ба, ақсақал.
– Е-е, байқадым. Байқамай... Қидабай - серейген ұзын адам, жаңағы мелитса баламның бойымен қарайлас. Үстіндегі қара шұға шекпенді көк орамалмен буынып алған. Басында киіз қалпақ. Сатыш - аласа, сырмалы бешпенті тырсиған, бет-аузын қандала талап тастағандай жан.
– Тағы не білесіз?
– Алғашқы кездері әлгі қыстауға Жақаш пен Тойтандар жиі баратын. Анау Жақаш та, Тойтан да мыңды айдаған байдың балалары. Бұрыннан да әлекедей жаланған немелер, осы біраздан бері өздері жауын белгілеп, жасағын сайлап жүр. Шетінен жуан-жуан тамырлар ғой. Анау Қиабай келгелі Тойтан мен Жақаштар ашық кетті. Қазір қай үйге барсаң, албары қан сасиды. Күнде бір үй не жылқысын, не сиырын домалатып сойып алып жатыр. Жаппай шақырыс, жағалай түстену. Жұмыс қалды жайына. Ендігі кезекте ортаның малын ту-талапай етеді деген сыбыс бар, - деп шал ауыр күрсінгенде ыза жасы ма, күйік жасы ма; шоқша сақалдың ұшында ыстық тамшылар дірілдеді. Өжет шалдың әбден өлермендене қажыған түрін танып, Нұржан алдындағы ыдыстан су құйып ұсынды.
– Ішіп жіберіңіз.
Судан бір жұғып, жеңімен ернін сүрткен шал аунап тұрған айғырдай ширақ қараспен жайнаң етті.
– Әй, шырақ! Мені боркемік санайсың-ау. Мен Матан атанғалы шайқасып құласам да, жалынып тізе бүккенім жоқ. Сұрай бер сұра йтыныңды.
– Анау... Әлгі бандылар не айтады?
– Не айтсын? Халықты қарадай бұзуға көп сөз қажет емес. "Бәлшебектер мал мен мүлікті тартып алады. Көнбегендеріңді атады, асады", - дейтін астыртын қауесет таратып жүр. Бүлк-бүлк өсегімен от шашатын әдеті емес пе... "Есің барда ертерек Қытайға өтіңдер. Бұрыннан көшіп-қонған мекенің ғой. Шаш етектен қарық боласың. Ұлың - қоректі, қызың - желекті болады" дейтін көрінеді. Ал енді шөре-шөре боп бүгежектеген момын еліңнің кейбір аңқауы мен аңғалдары қомпаңдасып, қопарыла көшіп кетуге дайындалып жатқанға ұқсайды. Тепкілесе кетпейтін темір бақ - туған жер, кіндік-жұрт екенін біле ме екен адасқан мұндарлар.
Матан үстел үстіндегі тымағын бір нұқып орнынан атып тұрды. Жіңішке мойынды үзіп жіберердей, басын сол жағына кілт бұрып, аузын аша көздері сығырая тың тыңдады.
– Сеземісің?
Нұржан аң-таң. Оның да аузы ашылып, иегі шошайып, кірпіктері қимылсыз қадаулана қалыпты.
– Нені, Мәке?
– Апырай, кеп-кесек әдемі мұрын беріп, танауын тарс бітеп қойған жаратқанға не дерсің. Шынымен түк сезбегенің бе? Ық жағынан мегежін екеш мегежін де арқан тастап өтетін Боқаштың кеңсірік қапқан исі келіп тұр ғой, - деп Матан екі-ақ аттап, терезенің қос қапталын ашып жіберді. - Әй, Боқаш! Боқаш-ау! Бері кел!
Орнынан тұрып барып Матанның иығынан мойын соза үңілген Нұржан ауладағы үйілген отынның тасасынан сүметіліп сумаң етіп шыға келген әлдекімді көрді.
Матан дікілдеп тұр.
– Оу, Боқаш-ау! Сенің бұл арада жүргенің қандай жақсы болды! Шақшаңды берші, таңдайым кеберсіп... Бол! Болсаңшы! Шатыңа сыздауық шыққан ба? Жә! жә! Сенің маймылданған ұсқыныңды көрмей жүргем жоқ. Алартпа көзіңді! - деп Матан іштен қол созды. Бір шөкім насыбайды алақанына лекілдете төгіп, сұқ саусағымен уқалады. - Боқаш, мынауың ненің күлі? Түу, нағыз саппас екенсің? Қылша үксең - хандығыңнан таямысың.
Боқаш дегені бойы - қарыс, көзі - шапыраш, танауы желдеп кеткен, құлағы қос қалқандай дыбыс аулаған, сөзге жоқ, езу жыртуға әбден қалыптасқан "көңілшектің" шақары екен, Матанның қолындағы шақшасын жұлып алып, барылдата кекірді. Қолқадан қотарыла шыққан лепте бір емес бірнеше күнгі арақтың ақырған шарпуы бар екен, Нұржан шошаң еткен алақанының еріксіз тұмсығына тыпырлап келіп тірелгенін байқамай қалды.
– Әй, Боқаш! Насыбайыңа алда разы болсын! Ойламаған жерден ұшырасып, қажет аштың. Енді қараңды көрсетпе. Сен мені білесің. Жел жақтан желбіремей, үйіңе қайт. Әйтпесе,... уәкіл жолдас қуыс-қуысты тіміскілеп жүрген неткен сығыр деп жамандыққа жорып қалар! Естідің бе?
Боқаштың шапыраш көздері теріскей мен түстікті қабат түгендеп тұр еді, бауырымдап көріскендей қос қарасы кеңсірік тұсына құлдырап келіп тығылып, Матанға тесірейгенде, елеусіз тұрған Нұржанның бүкіл денесі діріл қақты.
Боқаш үнсіз бұрылып, қотан аяқты көтермей аттап, екі иықты теңселтіп жүріп кетті.
Матан мен Нұржан терезені жауып, орындарына келіп отырды. Нұржанның жақ жазуға шамасы жоқ, үнсіз сауалды жанардан қыдыртып қалыпты.
– Бишара жан ғой, Жақаштардың жансызы. Сөз тасып, құлақ түріп, арақ ұрттап, жұдырық иіскейтін мүсәпір. Енді келмейді. Бары - жаңағы түрі. Өңешін күйдіріп, өзімен өзі әлек. Оған мән берме. - Матан қайтадан сабырлы қалыпқа көшті. Нұржан шалдың жүзіне дұрыстап назар тоқтатты. бұлт-бұлттың арасынан жадырап көрінетін көктемнің шуақ толы күні болады ғой, Матанның әлпетінен кейіс-қиясы тарқағанда, жас баланың кіршіксіз таза, ақ көңіл реңіне сақал-мұрт жапсырғандай сүйкімділік еседі екен. Іштей құлай жығылып, қатты ұнатты.
– Сонымен адасушылар бар дейсіз, ә?
Матан сақалын ширатты.
– Табандатып қойған соң, кейбіреулері қорыққанынан бас шұлғиды да. Әйтеуір, шыбындап иек изеп қалған марғау халықпыз ғой. Орыс атымен үркітіп қойған соң көлеңкесінен сескеніп көзін басатын шіркіндерге жаңағы Боқаш та айбалталы батыр. Іштегі қыжылды шемен ғып түймегенде қайтсін. Барымыз да, жайымыз да осы.
Нұржан ойланып қалды. Асықпай темекісін тұтатып, белдеуленген көк түтінді төбеге ілінген аспалы шамның әйнегіне түйдек-түйдек жөнелтті.
– Рақмет, Мәке. Бізге әлі де болса сіздің, сіз сияқты анау алданған көптің көмегі аса қажет. Жаулық сырын ашу сіздердің тізе қосқан бірлігіңізден табылады. Білек сыбанып шыға аласыздар ма?
Матан ыршып түсті. Шіңкілдек даусы төрт қабырғаны жаңғырта шегеледі.
– Неге шықпайық! Ойбай-ау, "жер - елдікі, мал - колхоздікі" дегендерінде жыртық тымақты бір шекеге қондырып алып, онда шауып сүйіншілеп, мұнда шапқылап алақайлап бір жасап қалмап па едік. Әкем, тегі, құтымды өзіме қайтарып, тұтқамды қолыма қайта ұстатшы! Мен әкемнен де көрмеген жақсылықты бәлшейбектен көргенімді ұлымның ұрпағына құрандай жаттатып кетейін!
– Олай боса, ақсақал, өзіңіз сияқты адал жандарды, колхоз үшін жаны шын күйетін шаруаларды бүгінгі жиналысқа түгел ертіп келіңіз. Сол арада Жақашпен де, Тойтанмен де сөйлесіп көрелік.
– Е, бәсе! Өстіп көңілімді тасытып қойшы! Мен не тындырмас екем! Жер де айғай, көк те айғай, басайын бір намысқа! Халық қаһарын жарқ-жұрқ атқызайын! Атқызайын бір!
Матан қос қолды қабат ұсынып Нұржанның алақанын ұзақ сілкіледі. Томпаңдап есік көзіне бара берді де, кілт қайта оралды. Үстел үстінен тымағын алып, желкесіне жалп еткізді. Қодиланып иық қомдады. Иіліп тағы да алғысын білдірді. Сол қарқынмен табалдырық аттады.
"Әй, нар екен! Енді еш пендеге телмірмес. Үміт сенімде-ау! Сенді де қайратына мінді".
Нұржан ырза. Ойымен, тілегімен Матанмен бірге әлі.
Жаппас кірді.
– Ауқаттанып аламыз ба?
– Ә-ә. Иә. Әкел. Әкеле бер, Жаппас.
Үстелге газет төсеген Жаппас, қоржыннан тағамдарды шығара бастады.
– Ыстық ас демесек...
– Асықпа, дәмнің бәрі бір, Жаппас. Тек адалы болсын, Қане, қимылда.
– Өзіңіз алсаңызшы.
– Ал, онда қалыспа. Қарынға қараулық етуге болмайды. Нағыз жырынды пәлең сол. Алып ұрады. Аса, Жаппас! Алдай бер қарынды.
Аспалы шамның жарығы дәл түбіне дөңгелете көлеңке түсіріп, алыс түкпірге бұлдырай шашырапты. Отырған жұрттың жүзі еміс-еміс шалынады. Алғаш жиналыс болады деген хабарды естіп елден бұрын жеткен Жақаш пен Тойтандар Нұржанды кәдімгідей-ақ қағытып еді.
Бірі шіңкілдек дауысты шыбыртқы үйіргендей тақ-тұқ қысқа қайырып: "Бұл жұртқа сенген не уәкіл ақылсыз, не мен ақымақ. Күңкіл мен сыбырдан аспайтын елден не күтеді екен? Келмейді бәрібір" деп сәуегейлік айтқанда жалбыр шашы үріккен түйенің жабуындай жалпылдаған. Тойтанның қоқан-лоқысынан тамызық алғандай Жақаш та жуан кеңірдекті қылғынта дауыс созған.
– Әу, бекер түн күзететін болдық қой. Анау есіктен дәл бүгін бүрге секіріп кірсе, құдайыма қой шалар едім.
Нұржан үндеген жоқ. Саусақтарымен үстел шерткілеп, әлдебір ұяң күлкі ұялатқан жүзін бұзбастан, сыртқа құлақ түріп қыбырсыз отыр.
Жақаштың да, Тойтанның да жорамалы келмеді. Алдымен Матан бастаған бір топ шаруа сау ете түсті. Ізінше екеу-үшеуден қара көбейткен колхозшылар кеңсені кернеп кетті.
Нұржан Жақаш пен Тойтанды оқты көзімен бір-бір шаншып өтті. Жанарында үстем мерейдің жылты бар екен, екеу кірпік жыпылықтатты. Жақаш жирен қыл басқан жуан саусақтарын тарбита кірпі шашын сипап өтіп, тамағын қырнады.
Нұржан алдын орап кетті. Орындығын сықырлата орнынан тұрды.
– Жолдастар! Бүгін, отызыншы жылғы тамыздың он тоғызы күні сегізінші ауылдың коммунистері мен колхоз мүшелерінің біріккен жиналысы ашық деп жариялаймын. Күн тәртібінде қаралатын мәселе - колхозшылар арасында іріткі салушы тап жауларының қастандық әрекетін әшкерелеу. Сонымен, қарсы болмасаңыздар, жиналысты бастайық.
Кеңсе ішін күбір-сыбыр, сықыр-сықыр дыбыстар кезіп кетті. Дәл қазір не айтудың ретін білмей ме, әлде күңкілден асар шамалары жоқ па, бас қылтитар батылы табылар емес.
– Кім сөйлейді? - деп Нұржан шылбыр тастады.
Жақаштың төбесіндегі қолы әлі түртінектеп тұр еді, жарқ етіп ілгері атылды.
– Жолдас уәкіл, маған рұқсат етіңіз.
– Сөйлеңіз.
– Біз осы қит етсе жиналысшыл болып барамыз. Бұл күнде кім көп? Уәкіл көп. Ауданнан да келеді. Кіпуден де келеді. Сонда не іздейді? Мынау қарайған халықты шетінен жау көре ме, тыным алудан қалдық. Жә, сіз маған бедіреймеңіз. Ел іші, әрине, ала-құласыз болмайды. Ағайын-туыстың өзі де бірін-бірі қызғанады. Ал енді сиырдың бүйрегіндей қырық рудан жиналған ауылдың жалғас шатағы, бықсыған өсек аяңы бітер ме? Жақсылық істен гөрі жаманшылық сөздің аяғы жүрдек. Біреу көріп бақыраяды, біреу көрмей шақыраяды. Бәрі - бағы күндестік. Алатайдай бүлдіретін пысықтар бұл ауылдан да табылады.
Гуіл көбейді. Орындықтар сықырлады. Таңдай қағып, ерін шылпылдатқан жүздер қаракөлеңкеде қоюланып барады. Нұржан Жақашқа сүзілді.
– Сіз, ауылсовет төрағасы, мәселенің тоқ етеріне көшіңіз.
– Көшсем... айтайын дегенім, әлі ештеңе бүлінген жоқ. Колхоз құрдық. Қолдан келгенді аянып қалған жеріміз жоқ. Мемлекетке берген уәдені орындауға бар күш-жігерді тегіс жұмсаймыз. Ал жаламен, жалақормен күрес ашам десеңіздер, оған да бек мақұлмыз. Сол шаланың жалыны алдымен мына біздерді, ат үстіндегі аз ғана азаматтарды шалып жатпасын.
Тоңқ-тоңқ еден түйгіштеп әлдебір келте сабау түкпір жақтан айбат шақырып еді, шала-жансар жүздер әп-сәтте тіріліп, қалың қабақтардың астында тығылып жатқан көздер шатынап шыға-шыға келді. Анау сабаудың шошаң қимылы әр жанарға от тұтатып кеткендей.
– Жетістіріп едің!
– Сол шаланы тұтатқан кім екен?
– Үйренген ауыз ұлуға жақсы-ау!
– Ат үстіндегі адамның қамшысы ұзын келеді!
Жақаш екі алақанын дірілдете жайып, ауыр денені бүйіріне қисайтып Нұржанға бір қырын еңкейіп қалыпты. Көз құйрығына зымырап келіп тығылған дөңгелек қарасының жарты шеңбері қос садақтай керіліп тұр.
– Көрдіңіз бе? Қазақ десек бәрімізге тиеді. Әй, бірақ... етектен тартып, құйысқанға жармасып, жанжал мен дауды сатып алатынымыз өтірік пе? Өзім болмасам, өзгелер де озбасын дейтін өңмендегіш әдетінен қалар ма? Уәкіл жолдас сіз келгеннен маған қатты шүйілдіңіз. Сірә, менен сезіктенетін боларсыз. Онда сұраңыз мына жұрттан. Төрт көзі түгел отыр. Аянбасын. Айтсын айыбын.
Ысылдаған демді қайтадан ішке жұғып, қонжиып сылқ отыра кетті. Жүзі түтігіп алыпты. Жалы тікірейген бөрідей қанталаған көзді бұрыш-бұрышқа жылт-жылт жүгіртті.
Нұржан Жақаштың ашу-ызалы әлпетінен тіксініп қалды. Алақандай ауылдың аруақ тірілтер әр түрлі алақұйын мінезін бұрын да талай көрген. Дала өртіндей лапылдаған кей керауыз тыңнан тырма салып, сонарға соқпақ түсіріп есе жөнелгенде тәубесінен жаңылған тақуаларды да кездестірген. Сондай дүдәмал майда толқын кеудесінде лықси бастағандай екен, орнынан атып тұрды.
– Жолдастар! Бұл жерде мен бір-біріңізге өкпе айтып, дау-дамайды өршітіңдер деп отырғам жоқ. Сыры бөтен жандар колхоз мүшесіне де, партия қатарына да лайық емес. Біз өзі ісімізді, әділ жолымызды ардақ тұтамыз. Кім де кім колхоз құрылысына, еңбекші қауым әрекетіне қарсы болса, онда мынау бүкіл социалды заманымызға қарсы. Ағайын, айтар ойың, көрсетер жәрдемің, қосар тілегің болса, ортаға сал.
Тойтан орнынан қопаң етті. Кекесін толы кішірек жүзді кимешектеп бүркеген жалбыр шашты басын бір шұлғып қос шықшытқа қайырып тастады да, шіңкілдек дауысты судай сапырды.
– Қауым қамын ойлау деген әдемі сөз. Бірақ мен өйттім, мен бүйттім деп кеуде қағу әбден ығыр ғып бітсе қайтеміз, уәкіл жолдас? Ал көп жоғымызды кім түгендейді? Көп жыртығымызды кім жамайды? Осы сендер, бүгін де бер, ертең де бер! Бер! Бермен келесіңдер! Ал, бердік. Мына отырған шаруа бір жылдан бері колхозшы атанды. Бір жылдан бері берумен келеді. Мемлекетке астық керек! Берді. Мал керек! Берді. Ағаш керек! Қиды. Өткізді. Ay, сонда өзіңде не қалды? Ал жыртық иінге бұрынғыдай шекпен тимесе, тері тақымға тағы да тоқым бұйырмаса, колхоздан келер пайда не? Уәде ой қозғағанмен мұздаған бойды жылытпайды. Кәне тракторың, мәшинең, көмегің? Жоқ қой бірі. Бола ма сол өзі? Әйтпесе, алмақтың да салмағы бар. Келешек тілегі кешірмейді. Киіз түндікті үйдің төрін сағынатын күнге душар етпекпісің қазақты?
Әр тұстан қыбыр-жыбыр көбейіп, тықыр-сықыр күшейді. Пора-пора терлеген жүздер әрең ағараңдап, бір-біріне иек изесе бастапты. Қалың қауға шоқ түскенде, алғаш әлдебір қуыстан шүйкеленіп көтерілетін көк ала түгін дүр ете жөнелетін қара өртке дәл осылай жол ашатын. Дауыстар жамырады.
– Иә, судың да сұрауы бар. Сонда өз өкіметім дегенім қашанғы сора береді? - деп Нармұрын қасында отырған Алдоңғарға көмек күткендей ежірейе қарап қалыпты. Алдоңғар үлкен денесін ырғай қозғап, кеудесін ілгері лықсытты. Түксиген қабақ астынан шатынаған көздерде шам жарығының әлсіз сәулесі өртеніп кетердей алаулап тұр.
– Ана жылы өкімет кәмпескеден тай берді, былтыр құнан шығартып қайтадан ортаға алды. Баяғы қу тақым таз кебім.
Тақыр төбесін бір сипап есік жақтан тағы бір колхозшы қылқиған мойнын соза жалынышты үнмен қылғына айғайлады.
– Менде тоқты да қалмады. Бидайымды тұқымға бердім.
Шу әп-сәтте үдеді. Жан-жақтан өкпе, наразылығын гу-гу ытқытқан көпшілік енді бірін-бірі тосар емес. Түгел тұтасқан ашу-ызалы үндерді толқындата лекілдетіп, іштегі қайнаған қыжылды ернеулетіп ақтарып жатыр.
Күнұзын үнсіз отырған Матан орнынан ыршып тұрып ақырып жіберді.
– Әу! Не болған өздеріңе? Жынданғаннан саумысындар? О, зәнталақ шіркіндер!
Жұрт еріксіз саябырлады.
Жұдырығына жұмарлап қысқан құлақшынын еденге атып ұрған Матан төрге, қызыл шыт жапқан столға қарай ентеледі.
– Қарағым уәкіл, маған сөз берші!
Нұржан асығыс иек қақты.
Матан бүкіл денесімен бұрылып, бір аттап қатар отырған Алдоңғар мен Нармұрынның қасына қалшылдай жақындады. Оң қолды тік созып екеуіне кезек-кезек сілтеді.
– Әу, Нармұрын! Уау, Алдоңғар! Ауыз - дарбаза, сөз - самал. Ашсаң - еседі, ысқыртсаң - көшеді. Сендер неге ентелейсіңдер? Сығырая қараған көзіңнен қан мен жас ақпаған күн бар ма еді? Қаны тоқтап, жасы тыйылғаныңа көп болды ма? Соны айтыңдаршы алдымен, - деп тебініп-тебініп қалды.
Алдоңғар үлкен денесімен кәдімгідей-ақ кейін шалқая секемденіп іркіне түсіп еді, көптің өзіне жауап тоса тыншыған түрін тез бажайлады. Кесек дауыстың қатқылын күшейте дүрсе қоя берді.
– Е-е, қашанғы үндемейміз! Тақияда тамтығымыз қалмағаны өтірік пе? Колхоз боламыз - жаримыз дегенде көргеніміз - баяғы жоқ-жітік! Енді сен де жерлей бастадың ба, Матан? Осы елдің хан-төресі сен шығарсың әлде?
Матан екі бүйірін таянды. Алдоңғарды ала көзімен ішіп-жеп басын қайта-қайта шайқап тұрды да, еденге тырт еткізіп түкіріп тастап еңсесін тіктеді.
– Бәрекелді! Есіме жақсы салдың! Немене, хан-төре менен артық па? Өкімет кімдікі! Менікі! Мен сияқты, сен сияқты кедей-кепшіктікі! Ендеше, мен хан-төре емей, кім хан-төре?!
Жақаш жетім шамның көлеңкесін көбейтіп ауыр денесін ырғап созып төбесімен мәтке тіреді. Ыңыранып таңдай қақты.
– Шықты бір белсенді. Қыңырды осы жөндеп, қисықты осы түзейді. Е-е, бәсе, сотқар біткенді тап бастырмайтын большевик те боларсың.
Матан екі аттап үстелге төніп келді. Төменнен жоғары қарай иек көтере жұтқыншағын жүгірте түкірігін жұтынып, шарасынан шығып бара жатқан көздерінен от ұшқындатты.
– Болсам, болармын! Жақаш-ау, мен сен сияқты: "Жақсымын! Бәлшейбекпін!" - деп дүрілдеп шығып, жаудың ісін жасайтын аярлардан анағұрлым тазамын, ал! - деп шімірікпей көз таластырды. Жақаш шыдай алмады. Жыпылық қаққан кірпігін саусағымен сипалап Нұржанға мөлие бұрылды.
– Жолдас уәкіл! Мына көпе-көрнеу жаладан құтқарыңыз. Өкімет адамын қараласын деген заң жоқ.
Матан дір-дір сілкінді. Сүйегіне сыз өткендей тітіреніп тұрды да, қалтыраған саусақтарды дірілдете созып, Жақаштың жұмыр білегінен тартып қалды.
– Ә-ә! Солай ма? Жан шығарда без бүйректен үн шығады деген рас екен. Әлгінде мына Тойтан екеуің қалай сайрадыңдар. Ақырзаманды орнатып, тозақты төндіріп қойдыңдар ғой төбемізден. Осы ауыл қайда барады? Түбі неге соғады дедіңдер-ау. Осым өтірік пе? - дегенде шашыраған түкірігі үстел үстіне жауып, жүзі жыларманға келіп, ақ үрпік қасының асты күреңіп кетті. - Мен сендер тәрізді қорқау емеспін. Шаруа жағдайымен ғана тірлікті таразылаған еңбек торысымын. Түйген-баққанымды айтайын.
Шамның білтесі қаракүйеленіп сұрғылт сағым бөлме ішін кезіп кетіпті. Шалдың шіңкілдек даусы кілт үзіліп, тарпылдаған аяғының дыбысы тына қалған тыныштықты пергілеп жатыр. Матан Алдоңғардың қасына күйіне таянды.
– Әй, Алдоңғар, Нармұрын! Сендер де тыңдаңдар. Былтыр жер жырттық. Рас па?
– Рас, - деді Нармұрын көзін құлақшынының маңдайымен көлегейлеп.
– Бірлесіп егін ектік. Не алдық? - басқа ешкімге бұрылмай Матан төніп тұр.
– Бұйырғанын алдық та, - деп Алдоңғар бас көтерді.
– Иә, бұйырғанын алдық. Мен екі қап, сен Алдоңғар, үш қап астықты үйіңе түсірдің. Ал биыл пәле-жаладан аман болса, мен төрт қап, сен, Алдоңғар, бес-алты қап бидай алайық деп отырмыз. Келер жылы одан да, одан да көп тиеді екен. Бұрын осындай байлық бар ма еді? Алты ай мал баққанда, алты дән дастарқаныма төгіліп көріп пе еді? Жоқ! Әй, Тойтан, осы ма сенің мені қорқытатын тозағың?
Матан қайтадан қаһарға мініп, төрге қарай оқыс бұрылды. Пәлекет шалдың ойпаң-тойпаң ашуы арбап тастағандай үнсіз солбырайған Жақаш та, жалбыр шашпен бет жасырған Тойтан да жақ жазар емес. Нармұрын басын изей түсіп, тамағын қырнады.
– Айналайын, Матан аға, рас айтасың! Қызыл қарын жас баланың ырзығы ғой! Шынында колхоз болмаса не істер едік? - деп мойнын созып, жан-жағына дәмелене қарағыштап қойда да, қайтадан бүкірейе құнысты.
Матан әлі де Жақашқа шаншылған жанарды тайдырмастан бір бүйіріне қисая еңкейіп, едендегі құлақшынын оң қолымен іліп алды. Санына соғып шаңын қаққан болды да, сол сәтте төбесіне жымырайтып қондыра салды. Иегін көтере алқымын уыстай қысып, кірпік арасынан сығалаған қарашығын қимылдатар емес:
– Ілгері басқанның иті оттайды. Күннен күнге алдым кеңіп, өрісім жайылып барады. Осым өтірік пе, ағайын?
– Рас!
– Дұрыс айтасың, Матан!
– Ендеше, бетім дұрыс, бағытым оң, жолым айқын деп айғайлап айтсам айып па? -деп Матан екі қолын столға тіреп, кеудесін асылтып Жақашқа басын қисайта тік шаншылды. - Арам сенсің! - Жақаш!
Жақаш өңменінен оқ тигендей кейін шайқалып қалып, томпақ көздерді шатынатып, жақ етін толқындатты:
– Қайта айтшы! Тағы айтшы! Не дедің?
– Айтқаным айтқан! Жауыз да - сен. Арам да сен - Жақаш!
Саусағын безеп, түкірігін шашыратып, сүзіп жіберердей ентелей еңкейген Жақаш тікенек қысқа шашының әр талын бір-бір найзадай тікірейтіп Матанның төбесіне төніп келді.
– Солай ма? Тек, тұрысып көр онда! Тіресер жерге жетіпсің! Өкінбе, бірақ!
– Мейлің! Көріп алдым! Қорқақты қуа берсе, батыр болады. Сендерден, байлардан көрген құқайым аз болмайтын. Енді неден қорқам.
Алдоңғар орнынан ұшып тұрды. Әрқайсысы бір пұттай жұдырығын түйіп алыпты. Екілене сермейді.
– Рас. Жөн сөз! Ойбай-ау, мына Жақаштың әкесі бір тайын қасқыр тартып кеткенде, мені ат бауырына алып тұрып, қоймай сабаған. Апыр-ау деймін, мың жылқысы көзіне көрінбей, жалғыз жабағымды айдап кетпеп пе еді!
– Оны айтасың-ау! Әй, Жақаш, қонағыңа бағланыңды қимай, қотыр лағымды алдыңа өңгеріп әкеткенің өтірік пе? - деп Нармұрын дауыс қосты.
Жақаш ежірейген қалпы Матанды қарсы алдынан ысырып тастап Алдоңғар мен Нармұрынға кезек тесірейді. Тісін шықырлата басын шайқады.
– Құлындағы сақау, құнандағы тісеуіңді бүгін іздейін деген екенсіңдер. Тағы, тағы айтып қалыңдар. Бірақ әке үшін бала күймейді.
– Жақаш! Адасып, қаңғып жүргенімізде бас пен көзге нұқитын мына Тойтан, Боқаштардың әлі де қасыңда жүргені қалай? - деп Матан қайтадан қарсысына тәштиіп тұрып алып, тіктесуін жалғастырды.
Жақаш ысылдай дем алып, жеп жіберердей шалды көзімен атып барады. Жуық арада үні шығар емес. Соны сезді ме, Тойтан жөпелдемеде көмекке келді. Жалбыр шашты бес саусақпен іліп алып құлақ асырып жіберді де, Нұржанға бетін бұрды.
– Уәкіл жолдас, бұ кісілер - белгілі бекбикелер. Ұзындағы өшін, қысқадағы кегін әдейі қоюлатып құсып жатыр. Сөзді одан да коммунистерден тыңдайық. Мына Тұрарлар сөйлесін, - деп тізгінге жармасты.
Нұржан Тойтанға көз тоқтатып ұзақ қарады. Алакөлеңкеде бүлк еткен еш өзгеріс сезген жоқ. Қарашық тілазарлана бедірейеді. Нұржан бас шайқады.
– Жиналыс бәріне ортақ, хатшы жолдас. Бізде сөйлеу құқығы заңмен бекітілген. Қарсы шықпаңыз заңға. Мәке, сіз айта беріңіз.
Матан Жақаштың бұғағы салбыраған майлы жүзіне жиіркене қарап тұр еді, екі алақанын бір-біріне сарт-сұрт егеп-егеп жіберді.
– Әй, Жақаш! "Мен - кеңес өкіметі! Не айтсам, соны орындайсыңдар!"- деп шыбыртқы үйіргенің өтірік пе? Мына отырған жұрт бұлтартпайды бәрібір.
Былтыр ғой: "Мал да ортақ, жан да ортақ", - деп тауықтан бастап танаға дейін түк қалдырмай жинап алдың. Сол жан-жануар қайда бүгін? Жегенін жедің. Сатқанын саттың. Колхоз қорасындағы тай-жабағаны жақын-жекжатыңа үлестіріп беріп жатқаныңда: "Мұның не?" - дегендерге қызыл телпек кигізбедің бе? Сенің ызғар-дауылыңнан ығысып, шұбырып Қытай асып кеткен көп кедейдің еңіреген зары құлағыңа енбей ме?
Дәл осылай төбеден ұрғандай тоқ еткізеді деп күтпесе керек, Жақаш қанын ішіне тартып, сұрланып ала қойды. "Ет пен терінің арасындағы майда-шүйде өкпеден әрі аспас. Мөңкігенде не бітірер", - деп алғашқыда онша шімірікпей, еркекке ерсі қылықпен ернін шығарып отыр еді. Мына шалдың қаһарға қатуланып мініп, шындасып бет ашуға табан тірегенін сезгенде кәдімгідей қысылды. Енді қазір шабуылға өзі шығып, дес қайтармаса, күні бойы қабағына да ілмей менсінбеген шалы түкпірлеп тартып, қат-қабат тереңнен қопарып аршып, барлық күнә-сұмдығын үйіп тастайтыны анық. Тағы да көлеңкесімен жарты қабырғаны жасырған ұзын денесін орнынан ырғай көтеріп, деміге тыныстап, түкірігіне шашала баж-баж ете қалды.
– Өтірік! Жала! Арандатушылық! Уәкіл жолдас! Елдің игі жақсыларына осы ауылдың қарасирақтарын әдейі өшіктіріп салып отырсың! Өкімет адамын тілдетіп, кеңестің әділ заңын бұлталаққа түсірген саған да зауал бар шығар. Ендеше қуынам! Ізденем! Ауданға, облысқа, тіпті өлкеге жетем! Қаралатпас коммунисін, - дегенде кеудеге салып, ықтырып алам дейтін әдеті екенін Нұржан сезбей де қалған жоқ. Мынау Жақаштар мен анау Матандар арасындағы бітіспес араздық ағайын ішіндегі өкпе, кінә тағысу емес, астан-кестен жарылатын тап тартысы екенін барынша ұғынды. Қалшылдаған жігіттің демікпесі күшейген сайын, Нұржанның оған деген сенімі азая түсті.
– Сіз өйтіп қыңыраймаңыз. Оныңыз бола қоймас. Бетіңіз белгілі болды, Жақаш. Кедей өкіметі өз қатарынан арамшөптерді аяусыз аластайды. Түп тамырымен отайды. Бөлмеңіз сөзді! - деп зілді үнмен қатуланғанда, Алдоңғар ұзын орындықты сықырлата қозғап, қасындағыларды теңселтіп жіберді. Оң жағындағы көршісінің иығынан баса орнынан суырыла тұрып, зор дауысты рақаттана созды.
– Е-е, бәсе! Бәрінен де осың ұнады-ау, уәкіл жолдас! Ендеше, мен айтайын ба? Бір есеп, екі есеп деп төмен қарап бақаймен кеңескен момын едім. Әй, бірақ, қапы қалдым деп қашанғы сан соға берем. Мынау біздерге деген пейілің еңсемді көтеріп тастады- ау!..
Есік жақтағы күпісін иығына бос жамылып отырған әйел шапшаң екен, орнынан ұшып тұрды. Алдоңғарға ту сыртынан қадалып, килігіп кетті.
– Көкесі-ау, болсаңшы! Шүйкелеп созып барасың, созып барасың. Сөйлеймін дедің -тоқетеріне көш.
Алдоңғар артына бұрылды. Әйелді көзімен атып, таңдай қағып, басын шайқады. Қайтадан тамағын қырнады.
– Әй, бәйбіше, тілеуің бергір, осы алдымды орай бермеші. Е-е, мен үндемес атансам, атанған шығармын. Бірақ жалтақтап көргем жоқ. Айтпақшы, Әнәпия-ау, өзің куәсің. Мынау Жақаш мырза: "Бәлшейбектер ауылға соқа, тырма деген бәлелерін әкеліп жатыр. Орыстарға астық беру үшін сендерге егін салғызады. Бар малыңды жинап алады. Тігерге тұяқ қалдырмайды. Ата-бабамыз мал бағып-ақ күн көрген. Егінге қарсы болыңдар!" -демеп пе еді? - деп иегін шошайтты.
Әнәпия бір аттап ілгері сұғынды. Жаулығын оң қолымен түгендеп өтіп ернін сипап алды.
– Иә-иә! Осылай деген. Мынау,- деп қолын созып Жақашты көрсетті. - Мынау ауылсовет қайным қамшысын білемдеп ұстап...былай ұстап тұрып: "Әй- й, Алдоңғар! Мен сен иттің қамыңды ойлап айтам. Шиеттей баланды сары орыстар аштан қатырғанда, алақаныңды жайып, алдыма келме! Ақылымды осы бастан ал!" - деген. Әй, ауылсовет қайным, сонда ғой сен мені: "Еркектен бұрын сөйлеме!" - деп тартып жібергенсің! Қане, осымды өтірік деші, қолыңда өлейін. Әттең... не көрмедік біз, не көрмедік, - деп әйел ыза мен күйіктен шыдай алмай жылап жіберді.
Жақаш әлі де түрегеп тұрған, жұрт назары түгел өзіне ауғанда қырыстанып:
– Қатын өсекке қарасақ жетіскен екенбіз, - деп кеңк-кеңк күлді.
Тойтан да әлгінің бәрін әзілге араластырып, жуып-шаймақ боп далбаса жасады.
– Иә, қатынды қажыдай қадірлейтін болдық қой. Мүмкін мәтушке құсатып көйлегін қылтитып, тұлымын шолтитып, ауыз жаласып отыруымыз керек шығар, - деп шіңкілдеп күлгенде, біраз жұрт қарқылдай қосылып кетіп еді, Нұржан шыдай алмады. Екі беті ду етіп, отты көздері жарқ етіп орнынан атып тұрды. Қалшылдаған күйі Жақаш пен Тойтанға қадалып сөйледі.
– Жә, жетті! Кімді басынасыңдар? Әйелге тендік тиген заманда әзіліңді тыңдамаймын! Бетіңе қараса, қамшы үйіріп, үстіңе кірсе, қорқытып, бұқтырып келгендерің - ана екенін ұқпасаңдар, күштеп көндіріп ұқтырамыз. Ұқтырамыз да ықтырамыз! Сол! Тендік жолы, партия үлгісі - сол!
Әнәпияның жасы тыйылған еді. Уәкіл жігіттің мына сөздері жел жағынан тау әкеліп қондырғандай көрінді. Сол-ақ екен, иығындағы түйе жүн күпіні топшысымен қағып сыпырып тастады да, жұлқынып ортаға шықты. Алдоңғардың "бәйбіше" дегені сыртқа көз қылғаны болмаса, отыздың ортасына енді келген қара торы келіншек тым ширақ. Өзінен сөзі, сөзінен өзі жүйрік.
– Алда айналайын өкіметім-ай! Алда ғана айналайын, бәлшейбегім-ай! Қазір өлсем де арманым жоқ. Бар екен-ау қамқоршым! Жан ашырым табылады екен! Ішіне ғана бәленше етейін, ернін шығарып, сыртымнан күлетін осылардың шолжаң қатындарынан бір запылансам, арқамнан қап, етегімнен тезек түсірмейтін мыналардан екі өліп едім. Мә, ендеше! - деп қос саусақтың арасынан үшінші саусақтың ұшын шошаңдатты. - Мынау күйінгенім үшін! Мынау шерленгенім үшін! Өл де маған!
Әнәпияның Жақаш пен Тойтанға бағышталып кезек-кезек сілтенген ашулы қолы дес берді ме, жұрттың ең артында, қалқада табалдырыққа құйрық басып, босағаға сүйеніп қыбырсыз отырған осы үйдегі екінші әйел - Қатша бас көтеріп, дауыс созды. Нұржан үңіле қарағанымен әлсіз қызғылт сәуледен Қатшаның жүзін анық көре алмаса да, дірілдеген дауыстың күйінішін сезіп қалды.
– Ибай-ау, үндемегенге әбден иектеп алған. Анада мені жұмыстан әкетіп, тау арасындағы Тышқанбайдың қыстауында бас үйткізген. Сонда анау Тойтан құйқаны күйдірдің деп арқамнан теуіп-теуіп жіберген.
Тойтанның шіңкілдек даусы қатарласа қосылды.
– Қашан-ей, қатын? Кісіге пәле жаппа! Сені көрсем, көзім шықсын. Бұлар күйе жақпаса іші кебе ме?
Қатша көз алдында бұлтарып кеткен Тойтанға жауап қайтара алмай жаны күйіп, булығып дір-дір етіп, сұрланып кетті. Тек бар бітіргені: қатты күйзелген түрмен ашына бас шайқау ғана. Нұржан демеп жіберді.
– Бөгелмеңіз. Айта беріңіз.
Қатша уәкілге жалт етіп, жан ашырын тапқандай дереу сергіді. Қиналған қалпынан тез өзгеріп сонау түкпірден шатынаған көздерімен Тойтанға қайта шұқшиды.
– Тануын қарашы! Күн күркіреп, Атамбайдың ала өгізіне жай түскен нөсерді ұмыттың ба? Сонда Атакемді құдайсыз, дінсіз деп табалағаның қайда? Содан мені асықтырып.... бол-болдың астына алып, шөп тиеген колхоздың арбасын аударып тастап, қыстауға алып барғансың. Әлгі ар жақтан келген құрметті қонағымыз деп Қидабай мен Сатыштың асты-үстіне түскендерің есіңде ме? Сонда сен, Жақаш-ау, кәпіратівтен шиша-шиша арақты қоржынға салып тасытып... Әдірам қалғыр, қане өтірік десең құран ұсташы!..
Қатшаның сәл кідіргенін пайдаланып Нұржан бір нәрсені сұрап, анықтап алғысы келді:
– Жеңеше, Қидабай, Сатыш дедіңіз бе? Ол екеуін өзіңіз көрдіңіз бе?
Қатша сұқ саусағымен бетін осып түсіп, тамсанып қойды:
– Ибай-ау, көргені несі!.. Мынау Жақаш дікілдеп, жалғызбасты әйел дей ме, арақты қымызға қосып ішкізіп, әлгі анау өңкиген ұзын немесіне, Қидабайдың қасына дырылдатып апарып... Анасын алай, мынасын бұлай итеріп, жан далбасамен әрең құтылғам. Қайтейін, басынып бітті ғой, - деп кемсендеп отыра кетті.
Жақаш сыр білдірмегенсіп, қылжаққа айналдырғансыды.
– Қайнысы ойнамай ма екен? Ел ішінде базыналық болмаса, әдет-ғұрыпты кім сақтап қалады?
Нұржан бұған суық қарап:
– Әзіл-қалжыңға жауып сырғақси бермеңіз. Қидабай мен Сатыш қайда? Олар қашан келді? Қайда тығылып жүр? - деді.
Жақаш кірпік қақпай, ойланып барып, ақырында, ырғала түсіп:
– Жолдас уәкіл, Қидабайыңыз кім? Сатышыңыз кім? Қайдағы біреулерді таңатыныңыз қалай, а? Өздеріңізге керек адамдар болса, менің қойын-қонышымды тінтпей, сайдан ба, шатқалдан ба неге тауып алмайсыздар, - деп қолын сілкіді де, түтігіп тоқтап қалды.
Тойтан екі алақанымен шашын бір қайтарып, бір жалбыратып әбігерленіп отыр еді, Қатшаның аяқ астынан дүңк еткізген хабары талай түйінді түртіп өткендей болған соң, үндемесе ұрлығының үстінен түсірерін біліп, кермені сүзе тартатын асаулығына басты. Нұржанға сығырая қарады.
– Шынында да бұл өзі жиналыстан гөрі тергеуге ұқсап барады-ау. Қайдағы қаңғырған біреулерді ұстап бер, тауып бер деп зіркілдегенше, мына шаруашылық барысына ойыспаймыз ба?! Ананы бір айтып, мынаны бір гулетіп, жұмыста жүрген адамдарды босқа қаңтарып отырмыз. Ертең істі' бітіре алмай жатсақ, тағы да біздің екі аяғымызды бір етікке тығады.
Матан ыршып кетті. Ашуланғандағы әдеті ме, жыртық тымағын тағы да алып ұрып, еденнің шаңын бұрқ еткізді. Кірпік қақпай түйіліп, Тойтанның алдына қалшиып тұра қалды.
– Әй, Тойтан! Иненің көзінен өткен ептісің-ау, Қалай жалт бердің? Алдай алмассың! Анау-мынау дегенің - сенің, сендердің жауыздықтарың жайлы ғой. Бір ғана нәрсені түйсеңші, есің болса. Арамзаның құйрығы бір-ақ тұтам! Қидабайды да, Сатышты да жасырып жүрген сендер! Адал болсаң неге ақталасың? Таза болсаң қарақшыны қасыңда ұстайсың ба?
Тұс-тұстан дауыстар дуылдай көтерілді.
– Рас! Әділі осы!
– Көрсетсін бандыларды!
– Тауып берсін тездетіп.
– ГПУ- ден әскер шақырту керек!
– Ең жауызы - Жақаш!
– Иә, нағыз қаскөй осы!
– Жақашты орнынан алып, ісін сотқа тапсыру керек!
Дуылдасқан көптің оқтай ыршыған сөздерін естігенде Жақаш ерекше сызданып, жуан дауысты қоңырлата шығарып, шаптығып, шабынып жармасты.
– Мені ұстатқанда шекелеріңнің шылқығанын көрермін. Өңшең шуылдақ, не бітірем дейсіндер! Ал, қырып алыңдар! Құтыртып отырғанның кім екенін біз де білеміз! Іргем бүтін дейсіндер ғой, түк сезбейтін байғұстар. Алдындағыны айдатып алып, күні ертең бәлшәйбектердің аштан қырып саларын білмейсіңдер-ау.
Нұржан Жақаштың болымсыз күйіне, кердең қылығына күйіп кетті. Қабағын түйе, даусын көтерді.
– Азамат Жақаш Қойлыбаев! Сізді сөйлеу құқығыңыздан айырам. Жолдастар! Мәселенің беті айқындала бастады. Колхоз ісіне іріткі салып, кеңес билігін теріс пайдаланғаны үшін, тап жауларының зиянкес әрекеттерін көре тұра, оларды әшкерелеудің орнынан жең ұшынан жалғасқаны үшін аудандық партия комитетіне Жақаш Қойлыбаевты партиядан шығарып, қызметінен алынсын деген ұсыныс білдірем. Қане, қандай пікірлеріңіз бар?
Жақаштың азуы ақсиған сұсты түрінен сескеніп қалған көпшілік үрпиісіп, тыншып басылып еді. Нұржанның батыл сөзінен кейін, зығырлы ашу жинап, қайта серпіліп, екпіндеп кетісті.
– Дұрыс, Нұржан шырақ!
– Басқа пікіріміз жоқ.
– Түгел қосыламыз. Өзің бастай бер!
– Шіркін, әділеті-ай! Бұра бастырмайды-ау!
– Алынсын орнынан!
– Шығарылсын бәлшейбектіктен!
Нұржан қызғылт сәуледе қызара, күреңіте көрінген жүздерден сабыр мен ақылды, қажырлы ызаны танып сүйініш етті. Енді Жақашқа жиреніш толы жанармен ажырая қарап, бір-ақ түйді.
– Сонымен, Жақаш сенің мәселең бір ауыздан шешілді. Естідің бе үкіміңді?
Дәл осы кезде есікті айқара ашып әлдекім табалдырықтан асығыс аттай беріп еді, Қатшаның аяғына шалынып, мұрттай ұшты.
– Көтек-ай, бұнысы кім еді тағы?
Анау апыр-топыр түрегеліп, ештеңеге қарар емес, төрге ұмтылды. Өзі түтігіп кеткен.
– Ойбай! Өрт! Өрт! Қамба өртеніп жатыр. Ағатайлар-ай! Астық қамбасы! Тездетіңдер!- деп қайтадан тысқа жүгірді.
Матан соңынан лап қойды. Құнжыңдап бара жатып көкірегін кернеген күйінішін ақтарып барады.
– Әне, әрекеттері! Құдай-ау, қолыма біреуін тірі ұстатар күнің бола ма? Бұтарлап кек қайтарар едім. Тырнақтап жиған есіл еңбек-ай! Қай жауыздың оты екен?!
Айқай-шуы, ыза-кегі, өкініш-өксігі көп дабырласқан колхозшылар дүркіреп далаға жөңкіді. Солардың соңын ала Жақаш пен Тойтан есік көзінен жоқ болғанда, Нұржан Жаппасқа иек қақты.
– Жетпісбав! Дереу ауданға шап!
– Болмайды, Нұреке! Маған сізден бір елі айырылма деген, - деп жігіт көнер емес. -Мен сіздің аман-есен оралуыңызға жауаптымын.
– Әй, шырақ-ай! Менің бір басымда не тұр дейсің? Жарайды, жүр! Ұста анау тулақты! Жаудың өртін де, лаңын да сөндірейік, - деп адымдай басып, есікті қатты ашып, атқи жөнелді.
Нұржанның шұқшия төнген түрін көргенде, Жақаш түңғиыққа батқандай тынысы тарылып, діңкесі құрып, жақ жазуға шамасы келмей қалған еді. Дел-салдық дерт үстінде қылғынтқан тұзақты сәл босатқандай өрт хабары жетіп, әбүйір болғаны. Соны сылтауратып жұртқа ілесіп сыртқа бұл да ұмтылған. Дүркіреген қалың көпшілік анадайда лапылдап жанып жатқан қоймаға қарай жүгіргенде, Жақаш үй тасасымен бұрыш айналған. Бөлініп, жеке кеткен. Жақсы дәурені біржолата бітіп, енді кеудені сықай толтырып өшпенділік сызы басқанда, жүдеген жүзді өрт жалынында кекке малғандай сұстандырып оқшау тұрып қалды. Амалы құрып, тірегі сынған соң, тым болмаса осы арадан бұның арамза тілегіндей бұрқ-сарқ шапшыған қызыл алау өрт тіліне сыйынғандай көз алмайды.
Жан-жақтан қараңдап ұмтылған адамдардың қарасы көбейіп бара жатқан соң, мына ақтық үміті де суала бастады. Жүректі сыздатқан айықпас қасірет оралды. Сүйретіліп үйіне қарай бұқпантайлап ұзады.
Жас сұлу, ерке келіншек - Нұрбике табалдырықтан аттаған күйеуіне мықынын билете қарсы жүрді. Құлақтағы үзбелі сырға, мойындағы алтын алқа анау қызғылт жүздегі күлкінің қошеметшісі тәрізді, сыңғыр-сыңғыр дірілдейді. Сыбыр-сыбыр қозғалады.
Құшағын жайған келіншек оқыс тоқтады.
– Түсіңіз қашып кетіпті-ау! Ауырғаннан саумысыз?!
Жақашқа әйелінің жан ашыр уайыммен сынықсыған нәзік үні де ұнамады. Іштегі ыза дүмпуі бүріп түсетін жан табылғанына қуанғандай ақтарылып кетті:
– Жә! Сұңқылдама! Өң-сөңімде жұмысың болмасын! - деп төрге озып, етігін де тастамастан ұзынынан сұлап түсті.
Нұрбике состиып қарап қалыпты. Қызарып толқыған әдемі жүзі сәтте қу шүберектей бозаң тартқанда, дөңгелек қара көздерге жас үйірілді.
– Жазған-ау, мен не деп қойдым, соншама сіз бүлінетіндей. Түсіңіз бір түрлі құбылып кеткенге анау немелердің тілі тиді ме деп...
Жақаш басын көтеріп алды. Қалшылдағанда тісі-тісіне тимей, тікірейген шашы сояудай шаншылды.
– Өшір үніңді! Шетінен білгіш, сезгіш өңкей! Тамағыңды тездет! Дастарқан неге жайылмаған?
Нұрбике аяғының ұшынан басты.
– Жас еттен палау басып едім. Жылытып әкелейін,- деп сенекке беттей берді. Албардан ит үрді. Келіншек қалт тоқтап, сескене кідірді. Бұрылып күйеуіне қарады. Жақаштың өзгеше мінезінен секемденеді ме, аяқ аттауға қорқып тұр.
– Бар! Білші кім екенін. Неғып тұрсың, - деп Жақаш зекіп тастады.
Нұрбике шығып кетті. Жақаш бір-ақ серпіліп биік төсек үстінен мойын жастықты жұлып алды да, жұмарлап кеудесіне басты. "Не боп барады? Арқам - аяз, кеудем - мұз. Жан алқымға таянды ма? Қайтсем аман қалам? Әлде бар пәлені Тойтан мен Қидабайларға аударып, ГПУ-ге өзім барсам ба екен? Әй, сенбейді-ау, сенбейді?" - деп сенделткен ой құшағында дөңбекшиді. "Әлгі Нұрбике неге кешікті?" - деп, орнынан көтеріле бергені сол еді, ескі ауыр сықырлап ашылды. Үстіне жамау-жасқаулы есік шапанды жамылған Қидабай кіріп келді. Жақаш кейін шегінді.
– Кәке! Қайдан жүрсіз? Неге келдіңіз? Апыр-ай, біреу-міреу көріп қалған жоқ па?
– Саспа, қара нарым, саспа! Мені мына қалпымда кім таниды. Көп нашардың біріне ұқсамаймын ба? - Қидабай шапанды босағаға сыпырып тастады. Қонағыңды осылай табалдырыққа иіріп қоямысың?
Жақаш қолын төрге нұсқады.
– Ә-ә, төрлетіңіз. Сонда да сіздің бұл келісіңіз... Малдасын құрып алып, ентігін басқан Қидабай жалт қарады. Мекіреніп күлді.
– Шұрқ етпе. Бөлшейбектерің от кешіп жатыр. Түнімен өрт сөндірер. Қазір өзімен-өздері әлек.
Жақаш аяқ жағынан құйрық басып, жан шақырды.
– Айтпақшы, өрт қалай шықты?
Қидабай мойын жастықты жотасына төсеп, қабырғаға сүйеніп, аяғын көсілді.
– Әй, сезбестің нағыз өзісің-ау! Сендерге уәкілдің шүйіліп түсетінін біліп, Сатыш екеуміз аянбадық қой, – деп қонышындағы Сатыштың шақшасын суырды. Насыбайды танауға шекіп, түшкіріп, рақаттана керілді.
– Сонымен жиналыста не болды?
Жақаш Қидабайға қырыстанып отыр. Бар сұмдықтың басы - мынау дертедей сорайған адам деп ұғады. Ар жақтан келмесе, қыспаса, өмірі дәл бұндай шырғалаңға ілікпес еді. "Шалжиюын қарашы?" Қайнар ашумен томырылып дүңк етті.
– Не болсын! Құдай төбемізден ұрды!
Қидабай қиналған жоқ. Сол шалқалаған қалпы шақшаны айналдыра ермек етіп жатты да, кердең мінезден бой көрсетті.
– Әй, нашарсың-ау, Жақаш, нашарсың! Бір нұқығанға мойып түсіпсің. Осылардан да өжеттік күтеміз-ау! - деп күрсінген болды.
Кекетіп, мұқатқанын Жақаш неге сезбесін. Бірақ қорлық көрсе де тіресуге бата алмады. Шырылдап безек қақты. Шарасыз күйі қорғалақ етіп қойған екен.
– Не істе дейсіз маған? Партиядан шығарып, орнымнан алса, ертең милициясын әкеліп, абақ- тысына тықпай ма? - дегенде, үні үзіліп бітті.
– Әзір амансың ғой. Ендеше абыржыма. Алдырған екенсің, ашық кет. Енді айналсоқтау мен жалтақтауды қою керек. - Ырғала көтерілген Қидабай салмақты Жақаштың өзіне итере салды.
– Сонда "Қырғын сал! Өлім сеп!" - демексіз ғой.
– Сыбаға сол! Сол-ақ!
Саңқ еткен дауыс үйді жаңғыртып, қатқыл дірілмен Жақаштың шекесін солқылдатты. Маңдайының қатпарланған әжімдерін тереңдетіп, Қидабай тесіле қалыпты.
– От көсейтін менің қолым, асайтын басқа көмей ғой!
– Тоқтат, Жақаш! Жап аузыңды! Не тантып барасың! Қорқатының бар, тырнағыңды неге шығардың? Азуыңды неге егедің? Нені бақтың сонда? – деп ілгері созылып тақала түсті де, қайта шалқайды.
– Ал онда қолыңды қусыр да, түс барып темір торға! Жалтаң көзбен кешегі есігіндегі құлдарға жалтақта!
Жақаш темір тордың аты естілгенде, қазір барып қамалатындай қалшылдады. Еңбектеп Қидабайдың аяғын құшты.
– Ағатай-ай! Қапыда кеттім демейін. Жолын бір көрсетші. Нұсқап қана жіберші!
Қидабай Жақаштың иығынан түртіп, ысырып тастады. Қолын өңіріне сүртті.
– Ақылға мықты ма десем, айлаға да жоқ екенсің. Өріс таусылды деймісің? Бүгежектей берсең, бопсаңнан тайсақтар ешкім жоғы рас. Тас-томардай түйіл! Жалынба жауға! Әрекетіңді ұлғайт! Арандатуыңды күшейт! Колхозды құбыжық таныт! Ішкі-сыртқы жұмысына қат-қабат қастандық араластыр! Содан кейін, жоқ-жітіктің жілігінің майы үзілсе, колхозды түп-тамырымен өздері-ақ отайды. Тәуекелшіл сом жігіттерді Қорабай бастап келгенде, осы өлкенің бар қазағы мал-мүлкімен жосылып, еріксіз арғы жаққа, Қытай асып кетеді. Одан соң колхоз деген түске де кірмейді. Бұл, бұл қимыл Жетісуда етек алса, бара-бара бүкіл қазақ даласына жайылады. Содан кейін мал сенде болады. Билік пен атақ сенде болады! Байлық пен даңқ сенде болады! Құл мен күң сенде болады!
Айқай мен сыбырдың арасындағы Қидабай сөзі Жақашқа жағып барады. Еліктіріп барады. Қуат-медеуден айрылып қалдым ба дегенде қайтадан бақ-дәулетті судай сапырып шыға келетін болса, құйрығын бұтына тыққан күшіктей несіне қыңсылаған. Ар жақтан Қорабай жетпек. Онда... онда Жақаш неден қысылады. Қидабайдың түйдек-түйдек сөздерін бар ынта, бар пейілімен сіңіріп отырды да, әлгіндегі жиналыстың түйіні есіне түскенде тағы сөлбірейді.
– Соған жете алып тұрмын ба, Кәке-ау! Уәкіл немесі бүгін алдымды орап кеткен жоқ па?
– Әй, тырқу! Түк ұқпапсың!- деп Қидабай зекіп қалды. - Тірсегі қиылған бөлтіріктей шоңқайған боркемік екенсің ғой. Жә, жетер! Бір еркектің көзін жоя алмай, салың суға кетіп... Өлтір Нұржанды! Тап ыңғайын!
– Қалай? Қайтіп? - деп саусақтарын жыбырлата екі алақанды шұңқырайта қолын жайды.
– Міне! Мұның жігіттің сөзі, Жақаш! Тез қимылдасаң, ешкім ештеңе сезбей қалады. Одан кейін біз де қарап отырмаспыз. Колхоздың үйірлеп жылқысын, қоралап қойын айдап әкетсек, мұртымызды балта шабар ма! - деп үміттендіре жебеп еді, Жақаш бір орайдың шетіне қызына жармасты.
– Дұрыс айтасыз! Сонда Нұржанды өлі-тірісін білдірмей, таппастай етіп құрту қажет қой!
– Иә! Нұржанды осы ауылдан ебін тауып жұмсап жіберіп, өздерің ауылда қалыңдар.
Жақаш ақсия күліп, күрек тістерді жылтыратты. Омырауын ашып тастап, жүндес кеудесін дыр-дыр қасыды.
– Нұржан құрыса басқа шуылдақтарға дес берем бе?! Түу, құрық бердіңіз ғой, Кәке! Кеңіді ғой кеудем! – деп осқылап жатыр.
Қидабай жақтырған жоқ. Қабағын шытынып, аңқылдаған жігітті әлі де тұқырта түсті.
– Жә! Енді анау кәпәрәтивтегі дүние-мүлікті шып-шырғасын шығармай жиын ұстаңдар. Таратпасын кім көрінгенге... Ол жақта ұшпайтын заттар бұ кәпәрәтивінде көп екен. Қанша дегенмен кеңес өкіметі біраз нәрселерді тындырып тастапты, - деп бір қырындап, жастықты қолтығының астына жұмарлады.
– Әлгі Сатыш пен Тойтан кешікті-ау.
Жақаш елең етті.
– Олар қайда? Тойтан сізбен кездесіп пе еді?
– Кездескен. Өрт сөндіріп жатыр.
Жақаш түтігіп кетті. Тыпыршып бас шұлғыды.
– Көзге түсейін деген ғой. Уәкілдің қуыс-тесігіне түгел кіріп кетер бұл түрімен,- деп ашумен тығылды. Тойтанға деген өкпе-реніші тұтанып, тап қазір үстіне кіріп келсе түтіп жердей, қыңырайып қалды.
– Алқынба босқа! Көзге түс деген мен. Қырына алғанның қыбын табудың түрлі жолы бар. Соны Тойтанға қатты тапсырдым. Қармай берген тәуір. Ішін бермесе де, уәкіл өңін жылытса, әзірше бізге тиімді.
Жақаш Қидабайға тәнті боп тандана қарады. Өзінің сәл нәрседен қитықтағанына ұялып, мынаның зерек, зәлім көңілін танып отыр. Еріксіз көпшік қойды.
– Апырай, тереңсіз-ау, Кәке! Осында түнеп шығарсыз?
– Жоқ қонбаймын! Сен Тойтаңды ертіп келші. Өзің де біраз өрт сөндіріскен бол.
Жақаш құрақ ұшты.
– Қазір, Кәке, қазір! Келініңіз палау пісіріп қойыпты. Ауқаттана беріңіз, - деп жер таяна көтеріліп, айқай салды.
– Нұрбике! Тамағыңды әкел!
Буы бұрқыраған ағаш табақты көтеріп кірген Нұрбике қарсы кездескен күйеуіне көз салған жоқ, назары төрде.
Нұрбике, мына кісіні тойғыз. Жақсылап күт! Көңілін тап, - деп Жақаш тысқа беттегенде, табақты дөңгелек үстелге қоя салған Нұрбике асылып келіп Қидабайдың құшағына көмілді.
– Кісімді ол айтпаса да асыға күтіп едім ғой. Ал, кісім, той! Мені де тойғыз. Қысшы, жаны-ым!
Нұрбикенің аппақ тамағына тұмсығын тығып жіберіп, құшырлана иіскеген Қидабайдың ұзын қолдары келіншектің ту сыртынан қаусыра қысып, жыбырлаған саусақтарымен сауырын сипалап жатыр. Құмыққан үні жұмсақ бұтақ астынан ентігіп шығады.
– Иісің-ай, Нұрбике! Өзіңді көрген сайын жүрегім астан-кестен болады да кетеді. Қандай сиқырың бар, Нұрилаш!
Қидабай келіншекті көтеріп алдына алды. Жас баладай тізесінің үстіне сұлатып қойып, еңкейе жүзіне үңілді.
– Тағы кетесің бе? Құдай-ау, қас пен көздің арасында ұрланып көрген қызықтың несі сән? Көңілім сен дегенде бар сабырынан айырылады. Қашанғы жұлқып-тартып күй аулаймын? - деп Нұрбике ернін бұлтитқанда, көздері жарқ-жұрқ от шашып кетті. Қидабай дір-дір еткен сирек сақалын шошайтып әкеп, алқымға көмді де, әлгі жарқылдаған жанарды құшырлана сүйді.
– Пай, пай отсың-ау! Жалын ғой құшағың! Саспа, Нұрбикем! Аз қалды. Арғы жаққа өткен соң, өзіме қосыласың. Нақсүйерім боласың!
Нұрбике жалаңаш аппақ білегін сырық мойынға айқара орап жіберіп, тікірейген құс төсті иыққа тірей басты. Ырғалып теңселді.
Ішімнің оты ғой шарпитын. Күйдім ғой әбден... Құшырым қанар күн бар ма? Жаным-ай, жандырдың- лу! Жазбашы құшағыңды! Осылай құшып, өбіп өтші! – деп, бауырына жабыса түсті. Енді ентіккен демі үйліп-үзіліп шығады. - Анау... Әзір келмей ме? Барайықшы... төргі үйге... төсекке.
Бір қолымен жер тіреп, тізелері сықырлап Қидабай Нұрбикені көтере-мөтере тұрды. Құшағындағы келіншек лапылдаған алау боп, бүкіл қан тамырды дуылдата ыстық лебімен бет шарпиды. Қидабай төргі бөлмеге жеткенше ындыны кепті.
– Қылығың-ай, қылықтым-ай! Лебізіңнен садағаң кетейін. Келмейді ол. Басымен әлек. Ынтықтырып біттің ғой, - деп тұмсығын көміп-көміп жіберді.
– Ой, қытығым! Тамағым... Са-а-қа-лың...– деген сыңғырлаған үн тарс жабылған есіктің ар жағынан күлкімен булығып үзілді...
Сырттан бет-аузының тамшылаған суын еденге тырс-тырс тамызып келген Нұржан саквояжынан сүлгісін алып, ұзақ сүртінді. Биік стол үстіне қағаз төсеп, қоржындағы тамақтарын жайып жатқан Жаппас Нұржанды "дастарқанға" шақырды.
– О-о, өзің берекелі екенсің-ау, үйіп тастапсың ғой.
– Ыстық шай болмады. Әйтпегенде... - деп Жаппас күмілжіді. Нұржан жігіттің арқасынан қақты.
– Оған алаңдама, Жаппас. Алып ұшқан көңіліме шайдың жоқтығы не істер дейсің. Шіркін, Матан қандай алапат, ә! Лап-лап жалынға сүңгіп кетіп, қап-қап бидайды сыртқа қарай атқанда опырып жіберді ғой! Әне, алдыңғы тілеу үшін күрескен ары да, жаны да таза еңбек адамы! Қалай сүйінбессің! Қайтіп ырза болмассың! - деп жұдырығымен үстелді қойып қап, Жаппасқа күлімдей қарады. - Жарым жолдан қайта қоймас! Қайтпас енді! Кеудесіндегі отын шын тұтатты! Бұлар әлі-ақ тау қопарады. Ел іші бүлінді деседі. Бос сөз! Ел өз бірлігін жаңа тапты. Мынау қазіргі тірлігіне берік көңілмен адаспай тапты. Түнде мен соны көрдім. Көрдім де, Жаппас-ау, жолымыздың туралығына, ісіміздің әділдігіне ден қойған шаруа қауымының құдіретіне табындым....
Нұржанның жүзіне ұялаған бір ашық нұрды - жақсылыққа іңкәр жанның ішкі толқуынан бетке алаулап тепкен қуаныш шапағын көргенде Жаппас қатты сүйсініп, бас изей берді. Ағасындай сыйлап, тәртіп-низамнан асып кетпейтін ұстамдылығы бөгемегенде бас салып құшақтай алуға шақ қалып еді.
– Тамақ алсаңызшы, - деп қағазды Нұржанға қарай сырғытты. - Анау Тойтан да ешкімнен кем қалған жоқ. Мінезі сұйықтау ма, бірақ өжет қимылдады.
– Иә! Басқа Тойтанды көргендей болдық,- деп Нұржан бір кескен суық етті аузына тастап жіберіп, шайнап отырып толғап жұтты. - Әлде ол өз басын ақтауға тырысып жүр ме екен? Онда үркіте бермейік. Адам үшін күресеміз де.
Жаппас тағы да бас изеп, риза көңілмен құптап қойды. Енді екеуі де көпке дейін үндемей тамақ жеуге кірісіп кетті. Болған соң дастарқанды жинау міндетін Нұржан мойнына алды. Жаппас ыңғайланып таласып көріп еді, илікпеді. Қоржынды буып, үстел үстін сүртіп, қағаз дастарқанды бүктеп есік аузындағы шелекке апарып салып келіп, папкасынан кешегі жиналыстың протоколын шығарып, алдына жайып салып жаза бастады. Бір кез басын көтеріп, өзіне бір қырындап көз қиығымен елжірей қарап отырған серігін көрді. Түнімен өртпен арпалысқан жігіттің жүзі жүдеу екен, аяп кетті.
– Сен, Жетпісбаев, көз шырымын алдың ба осы? Мен де сен үшін, ұмытпасам, бір адамның алдында жауаптымын-ау, ә? Көлеңкем құсап сереймей, аздап қисайсаңшы,- деп әзілдеді.
– Пәлі, Нұреке! Мен құс ұйқылы жанмын. Түрегеп тұрып бір көзімді қысам да, мызғып аламын. - Жаппас ашық күлкімен жадырап күлгенде, рақат саз кеудесін толқындата кернеген Нұржан да жарқын күлкімен бөлмені жаңғыртты.
– Азаматсың! Құс ұйқылы жолдас, он жылдан кейін өзіңнің кім болатыныңды білесің бе?
– Мен бе? Неге білмеймін! Милиционер болам да,- деп, Жаппас іле үн қатып, Нұржанға тандана қарады.
– Айттым ғой, білмейсің. Банды да, қашқын-пысқын да түп тамырымен құриды. Ел -ырыс дариясына айналады. Өнердің игілікті салтанаты орнайды. Молшылық заманы жетеді. Сонда, сен, құс ұйқылы азамат, Мәскеуден бе, Алматыдан ба оқып келесің. Әйгілі әнші, әйтпесе атақты ғалым боласың! Сенем оған! Социалды қоғамның белсенді мүшесі болатыныңа шәгім жоқ.
Жаппас демін ішіне тартып, бағына тыңдап, көзі кең ашылып, елтіп қалыпты. Аға сөзі іштегі барлық ыстық сеніммен риясыз ақтарылғаннан ба, енді мұның көз алдына он жылдан кейінгі өз бейнесі елестеп кетті. Елігіп кеткенін өзі сезбей, орнынан ұшып тұрғанда, төбесі мәткеге тірелді.
– Нұреке-ау! Ойбай-ау, мүлдем аспандатып жібердіңіз ғой. Мына мен сол атақты әншімін бе? - дегенде нұр сәулесін төккен жүзі балқып, іңкәр сезімге лүп толған екен. Нұржан сол шабытты сәулеге сүйсіне қарап, әлгі бір өзін де ынтықтыра жетелеп әкеткен болашақ үмітіне әлі де ұмсынып тұр.
– Немене? Иланғың келмей ме? Бізге кім керек? Оқыған, толықсып жан-жақты өскен азамат керек! Нұрлы дүниенің адамы да, ғұмыры да, ісі де шуақты болуға тиіс. Шіркін! Ұлы Отанның елу, алпыс, жетпіс бес жылдық мерекелерін тойлауға жетсек! Бір шаңырақ астына топтасқан совет халқының мерейі кеудемізге шымырлап құйылған кезде, мына тап жаулармен айқасқан күндерімізді мақтан етпейміз бе? Сен сонда барқыт мақпал дауыспен әсем әнді бастай жөнелесің. Сөйтесің!
Жаппас демі дірілдеп, бір аттап Нұржанға жақындап келді. Сол бір әсем әнді дәл қазір, осы арада іштей айтып тұрғандай сезініп, өзгеше жеңілдік, көтеріңкілік халге көшті.
– Тамаша екен! Шынымен мен сөйтем бе? - деп тұла бойда лүпіл қаққан қан қызуымен лепіріп тұрды да, кенет сонысынан ұялғандай, қызарып кері шегінді. - Бірақ әншілік менің не теңім, Нұржан аға! Әнші деп Бикен жеңгемді айтыңыз! Жеңешем ән салғанда, тұп-тура бар ғой, рақат күйге бөленем. Бір ысынып, бір суынып дегбірім қалмайды. Өң мен түске түсіріп, нәзік ырғақты құйқылжытқанда, тамағыма әлдебір түйін тығылады-ау!
Нұржан ұшып кете жаздап, Жаппасты құшақтай алды. Іш толқыны құшақтана білінді.
– Қалай айттың! Бикенді біреу ұқса, дәл сендей ұқсын да, Жаппас! Түсініпсің ғой жанын! - деп құшағын жазып, бөлме ішінде жүріп кетті де, терезенің алдына бара беріп, өкшесімен кілт кері айналды. - Білесің бе? Бикен - нағыз дарын! Мен Бикенімнің үнін, әнін сәт сайын сағынамын, - дегенде өне бойында дірілдеп тұнып қалыпты.
– Пай, пай, Нұржан аға! Айналам тегіс билеген ынтымақ дүниесіне еніп кеткендей болдым ғой! Тағы, тағы айта түсіңізші! Сүйіскен жандар сіздердей-ақ болар! - деп жас жігіт елігіп алыпты.
– Болды, Жаппас! Өзің де көңіл сарайыңды сайратып, қуаныш тілеп тұрсың ғой, -деп күрсініп қалып, орнына барып отырды. Қағаздарын реттеп, жұмысына қайта кірісе бергені сол еді, есік сықырлады. Қырындап асықпай кіріп келе жатқан Тойтан екен. Жалбыр шашты жапсырып, шекесін ақ шүберекпен таңып алыпты. Табалдырықтан сөйлеп аттады.
– Оу, сіздер мұнда отыр екенсіздер ғой.
Нұржан орнынан тұрып барып, қолын ұсынды.
– Келіңіз, Тәке! Басыңызға не болған?
Тойтан қолын сілтеді. Ыржиып күлген сыңай танытты.
– Әншейін. Түнде, өртте, құлаған тіреу тиіп кетіп... Үйге жүрмейсіздер ме, дастарқанды жасатып келдім. Шай дайын.
Нұржан Тойтанға әлі де қадалған көзін ажыратпастан, қолымен "отырыңыз" дегендей ишарат білдірді.
– Тәке, өрт сөндірудегі қимылыңызға ризамын. Ал бірақ мемлекетке астық өткізудің бүгінгі ақпары түспей жатқаны қалай?
Сықырлауық орындықтың бір шетіне жайлап отыра берген Тойтан қайта көтерілді. Үйренген қол жалбыр шашты сипауға жоғары серпілді де, ақ шүберекке жанасып барып сылқ түсті.
– Нұреке, осы десе, өзім әңкі-тәңкі боп жүрмін. Сенсеңіз, басым дағарадай болды. -Салмақты пішінмен көзін тайдырмады.
– Босаңсыма, бастық жолдас. Сынағың алдында. Жақаштармен боласың ба, Матандармен боласың ба өмір өзі екшейді. Одан да жұмысты тездетейік, - деп шұғыл бұрылып, орнына барып отырды.
Тойтан да отырып, шынтағын тіреді. Бөлме ішін шолып өтіп күрсінді де, Нұржан жақтағы оң қабағын серіпті.
– Әлгінде ғана екінші бригададағы кәнпескеленген байлардың бидайды ұраға тыққызып, астық өткізудің жоспарын орындатқызбай отырғаны мәлім болды, - деп кідірді де, сәл ойланған әлпетпен Жаппасқа бастан-аяқ сүзіліп өтті. Қайтадан, Нұржанға еңсеріле бұрылды. - Мына жігітті сол екінші бригадаға жөнелтсеңіз, Нұреке. Милициядан сескенетін халықпыз ғой. Тексеріп қайтсын.
Нұржан ентелей мойнын созды. Алғашқы суықтығы жоғалып, Тойтанға енді күлімсірей қарады.
– Міне, міне! Түсіне бастапсың? Хабарың рас болса, хатшы жолдас, қимылдау керек. Айтпақшы, кімнен естідің?- деп оқыс сұрады.
– Матаннан. Сізді іздеген екен, мені кездестіріп айтты да, ізінше кетті. - Тойтан ажар тайсақтатпады. Енді Нұржанда күдік қалмады.
– Ә, Матан солай. Намысқа басқан екен мықтым!- деп сүйсінгенде аппақ тістерге дейін күлді. Түрегеліп келіп Жаппастың иығына қолын салды. - Онда сен жөнел! Матанды тауып ал. Ақылдас. Қайткен күнде де тығылған астықты табуға тырысыңдар.
Жаппастың жақ жазуға шамасын келтірмей, бас шайқап, есікке дейін келді де, тұтқадан өзі ұстап ашып, шығарып салды. Соңынан және дауыстады.
– Сақ болғайсың, Жаппас!
Бөлменің ортасында тоқтап, салалы саусақтарымен шашын қайырды. Қол тасасынан көрінген Тойтанның жүзі байыпты да еркін екен. Тағы да риза пішінмен бас изеп, жақындап келіп, иығынан ұстады. Тойтан төменшектеп именген жоқ. Кешегі кінәласқан жанар орнында бүгін достық мерей мөлдірейді.
– Әнекей, суық ашудың ыстық шарпуы басталды, хатшы жолдас! Байлар дақбыртты қойып, тартысқа көшті. Бірақ таудан жөңкілген селдей халық кегінің астында қалатынын білмейді-ау! - деп кейін шегінді.
Өзіне бағышталған сауал деп түсінді ме, Тойтан орындығын сықырлатып, теңселіп қалды.
– Иә, қыбыр-жыбыры көбейді. Ат жабдықтап, сойыл сайлап жатқандарын естиміз. Бірақ өзім баталасуында жоқпын, - деп көзін көзіне кірпік қақпай туралады.
Нұржан күдік таппады ма, кірпігін төңкеріп жіберіп алақанын уқалады.
– Мүмкін, мүмкін. Байлауың шын болса, құшағым да, қолым да дайын. Ал, әзірше,-деп бөгеліп, қайта күлімсіреді. - Ақпар неге кешікті екен? Сен маған бір жігітті жіберші. Кешегі жиналыстың қаулысын ауданға жөнелтейін.
Төмен еңкейген Нұржан Тойтанның құбылып кеткен жүзін байқамады. Тойтан бөгелген жоқ, даусының дірілін жасырып, барынша салмақты сөйлеуге тырысты.
– Ә-ә, қаулы деймісіз? Жөнелткеніңіз жөн. Айтпақшы, Нұреке, түсте Сарыбұлақтағы егіншілер арасында жиналыс өтуші еді? Соған сіз қатыссаңыз қалай болар еді? - деп өтініш білдірді.
– Тоғанды Сарыбұлақ па? Диқандар ма?
– Иә, сол ара!... Өзіңіз сөйлеңіз. Кешегі жиналыстың шешімімен таныстырып дегендей... бізге көп көмегіңіз тиер еді.
Нұржан тез келісті.
– Онда атты ерттете бер.
– Ат дайын. Қасыңызға бір сенімді серік қосып берем. Кешке ораласыз. Нұреке, аса сақ болыңыз. Қонып қалмаңыз, - деп Тойтан есікке бара беріп тоқтады. Нұржан қолын бұлғады.
– Онда, Тәке, сәл, бөгел!
Тойтан екі ойлы күйде тұрып қалды.
– Міне! Қаулы дайын. Жігітіңе берерсің. Бүгін апарсын.
– Жарайды.
– Онда жүр. Сенікінен бір кесе шай ішіп, аттанып кетейік.
Шайға қанып алған уәкілді Тойтан ауласынан өзі аттандырды.
– Кешікпеңіз,- деп тағы да қадағалап қалды.
Ұзап шыққан соң Нұржан шылбыр бойы кейіндеу ілесіп келе жатқан серігіне ер үстінде бір жамбастап қисайып көз тастады.
– Апыр-ай, сенің атың, есімің Боқаш па?
Боқаш шапыраш көздерді аспан мен жерге бірдей бездіріп жіберіп, басын иығына қисайтып үнсіз иек қақты. Желбіреген танау кең ашылғанда шатынаған жанардай емес қос ауыз мылтықтың ұңғысындай, адаспай өңменге тура қадалады екен. Нұржан теткіп қалды.
– Сарыбұлақ мына төбенің астында ғой, - деп сөзге тартып, қамшының сабымен алдын нұсқап қойды Нұржан. Анада әлі үн жоқ. Қотан аяқ доғаланып атының бауырына жабысып жымдасып қалыпты; дөңбектей аласа дене құйып қойғандай тапжылмайды.
– Әу, неге үндемейсің?
Шапыраш көздердің қарашығы біріне-бірі қарама-қарсы ұмтылды да, сирек кірпіктер ашылып-жабылып құптаған нышан танытты.
Нұржан тізгін тартып, көлігін баяулатып, серігімен қатарласа жүрді. Танауына күлімсі иіс түйдек-түйдек жетті. Оған қараған жоқ, қайтсе де Боқашты сөйлетуге ынтықты.
– Колхоз мүшесі боларсың? Қайда істейсің?- деп ананың қап-қара боп өсіп кеткен сақалының тасасында жатқан жүзіне үңіле бұрылды.
Боқаш бір қырындай түсін бері салды. Елтірі тымақтың ернеуін тіреп тұрған қалқаң құлақ - тоқымдай кең, аунап-шұлғып, кәдімгідей "ойнап" кетті. Мұндай артист құлақтарды алғаш кездестірген Нұржан таң-тамаша.
– Өнерлі жігіт өзің екенсің. Темекі тартамысың? - Нұржан енді төс қалтасынан күміс темекі қорабын суырып, бір талын шығарып ерніне қыстырды. Боқаштың аларған көздері: "Жоқ!" - дегендей жұмылып кетсе де, алақаны көсеудей жанасып, темекі қорабын іліп әкетті. Күмістің күнге шағылысқан сәулесі Боқаштың жүзінде ойнады. Саусағымен ақырын тық-тық еткізді де, сол үнсіз күйі иесіне қайтарды.
Нұржан енді көпке дейін тіл қатпай, папиросын тісіне қыстырып, көк түтінді көз алдында будақтатып ойға шомып кетті!
– Уәкіл!
Оқыс дауыс селк еткізді. Бұрылып Боқашқа қарады. Серігі сол қимылсыз, қаққан қазықтай қалпы қатарында қалыспай, алдындағы жаққа екі көзді екі тұсқа жарыстырып жіберіп келеді екен. Тарғыл дауыстың қайдан шыққаны белгісіз.
– Уәкіл!
Жоқ, Боқаштың үні. Нұржан еңсеріле бұрылды.
– Иә, немене?
– Уәкіл, қанжығаға, бөктергеніңде арақ жоқ па?
– Жоқ! Қайдан болсын!
– Таңдайым кеуіп барады. Аздап... бір жұтым.
– Жоқ дедім ғой, - Нұржан қалқан құлаққа тесірейді. Құлақ тасасында қалған Боқаш жүзі көрінбейді.
– Басым зеңіп... Бір жұтымын құйып берсеңіз...
"Е-е, байғұс, саңырау екен ғой! Бәсе күнұзын неге тіл қатпайды десем", - деген ойға бөккен Нұржан енді серігіне аяй қарады.
Бұлар қарсы беттегі жуан теректің айналасын балақтай өскен шілікке жақындап қалды. Аттар құлақтарын тігіп елеңдей бастап еді.
– Ә-ә, не дедіңіз? Бересіз бе? - Боқаш көлігін кілт бұрып көлденеңдете тосты.
– Оу, жоқ дедім ғой. Міне, жоқ! - деп қанжығасына еңкейе берген Нұржанды Боқаш ұмтылып келіп бас салды. Қапелімде не болғанын түсінбей, тапаншасын суыра алмай қалған Нұржан үстіне қонған Боқашты топшысымен қағып жіберді. Бірақ анау айрылар емес. Бар салмағымен басып, бұның тапаншаға жармасқан оң қолын босатпайды.
– Уа, қайдасыңдар! Сатыш, Қида-ба-ай! - аузынан аңқыған сасық иіс өкпені қапты. Жүрегі лоблыған Нұржан үзеңгіге шіреніп қалып, бар дәрменін бір-ақ жинап үстіндегі адамды тік көтеріп, сілкіп қалды. Сол сәт... басына әлдене бір қатты заттың дүңк етіп тигенін ғана сезді... Дүние аударылып, төңкеріліп көшіп ала жөнелді...
...Дүңк-дүңк. Құлақ шекеде бүлкілдеген қан соғуы. Мына тыншыған, тұңғиыққа батқан әлемде қан бүлкілінен басқа барлық дыбыс атаулы жоғалып кеткен. Дүңк-дүңк. Бүкіл тұла бойда құрсаған зілбатпан салмақты жұлып тастай алмай зеңіген бастың ішіне құрт түсіп кеткендей... Дүңк-дүңк...
Жо-жоқ. Дүңк-дүңк тасқа тиген тұяқ тықыры екен. Ер үстінен көлденең асып тастаған Нұржанның оң жақ көзі сығырая ашылды. Ашылған көз қыбырлаған аттың төрт тұяғын ғана көреді. Күні бойғы дүңк-дүңк түйгіштеген тоқпақ мынау сол тұяқтар екен. Нұржан аузын ашып, кеберсіген ерінді жалады. Тіліне қыл жабысты. Тер иісі сіңген жылқының қысқа қылы. Ышқынып, ысқырта түкірді.
– Оу, уәкіл тіріліп кетіпті ғой, - деп әлдекім жанасып келіп төбе шашынан уыстап тартып, басты шалқайта көтерді. - Шіркіннің ұсқыны-ай! Айдалада оңаша кездестірсем, құдай біледі-ау, жүрегім жарылып кетер еді.
– Сатыш! Жығылып жатып сүрінгенге күлердің кебін жасама! Өз түріңді жетістіріп алсаңшы алдымен. Бол, тез! Кешікпей ұзап кетейік, - деп ат үстінде қайқы белін бүгіп алған ұзын адам ысқырына сөйледі. "Қидабайы сен боларсың", - деп Нұржан ұйыған қолды қозғалта алмай пұшайман боп жатыр.
Соқпақ ирелендеп тік жоғары шапшиды. Ондайда тау жолына үйренген аттар алдыңғы аяқтарын бүге, серпіле ырғиды. Шаң сейіліп, қиыршық тас көбейді. Бір кез алдыңғы аттың тұяғынан ұшқан асықтай кесек. Нұржанның құлақшынсыз жалаңаш шекесіне сарт етіп тиді. Нұржан талықсып кетті. Жер-дүние, үзік-үзік тау жоталары қайтадан тыншу тапты. Шекеден сорғалаған жаңа қан, жас қан анда-санда тастаққа тырс-тырс тамып, сүргін жолды таңбалап ұзап барады.
Үшінші тарау
Тық-тық тиген балға дүмі тастан қиюластырып қалаған ескі қыстаудың мүк басқан қабырғаларында әлсіз жаңғырық тірілтіп, тау аңғарын әлдебір жанкештілікпен жантая қоныстанған атам заманғы жұпыны мекенді жансыз серейген жартастардан ерекшелеп тұр. Қырық құрақ әйнегіне бір елі шаң қонақтаған терезенің астыңғы ернеуін жалап өскен иманжапырақтың қос қалқанының үстінде сутас моншақтардай тізілген шық тамшылары қиғаш күннің ашық сәулесінде қыбырсыз жылтырайды. Терезеден сәл жоғары иек көтерім қимылдасаң, керік мойныңдай доғалана сорайған жіңішке мұржаның ыс қапқан аузында отырған қара қарғаның мүләйім жанары қарсы алдында шегеленіп қалар еді. Бірақ оны Досбол көрер емес. Етегі ышқырынан шығып кеткен қара шыт көйлектің омырауы мен екі қолтығын термен шылап, дамылсыз тұқшыңдап отыр. Сұрша жүзі күреңітіп, қыр мұрынның үсті жіпсіп, әлдебір қуанышқа бөккен реңмен екі көзін тізесіне тіреліп тұрған шап-шағын темір төстен айырмайды.
Сүп-сүйір дымқыл үшкір тұмсығын созып жіберіп алдыңғы екі аяғының арасына тығып алған Ақтөс оң жақ құлағын тікірейте көзін ашты да, тұқшыңдап отырған иесіне кәнігі сырласындай сығырая қарады. Досбол итіне иек көтеріп, жоғары серпілген қабақ астынан шаншылып өтті де, әлдене есіне түскендей асығыс қимылдап, сырмалы шалбарының қалтасына жыбырлатып саусақтарын жүгіртті. Тар қалтаны қалқайта толтырған қол біраз кідірді. Қабақ жабылып, саңылауланған жанардан жылтыраған қос қарашық жоғалып барып, қайта жарқырады. Иін тіктелді. Мекіренген жүзде тоқпейіл жанның көңілденген берекесіз күлкісі ойнады.
– Солай, Ақтөс, бізге азу ақситқандардың енесін ұрамыз, ә! Оу, қарап отырып тақымдата беруші ек, ақыл тапқан жоқпыз ба?
Ақтөс басын көтеріп алып, иесіне бір шекелеп қарап тұрды да, бір кез аузын кере есінеп, қайтадан қара тұмсықты жылы орнына қондырды.
Досболдың тері үгілді. Тіл астына тастап жіберген ащы насыбай таңдайға кермек татыған сілекей шұбыртып, бүкіл денені исінтті.
– Оу, болып қалғанбысың?
Созылыңқы назды дауыс дәл қасынан естілгенде, Досбол мойнын ырғаң еткізіп, айқасып бара жатқан кірпіктерін аша қойды. Жұп-жұмыр иығын селкілдете үнсіз күлген жұбайы Рәштай иінағашты қабырғаға сүйеп, шүпілдеген су толы қаңылтыр шелектерді екі қолымен қайқая көтерді.
– Ой, ой, Рәштай!... Бар болғыр, байқасаңшы. Ауыр көтерме деп қашанғы айтам, -деп аяқ астынан бәйек болған Досбол алдындағы төстен құлаштай ұстап түрегеліп, әйелінің қолындағы шелектерге жармасты.
– Қойшы, сен-дағы. Күнде әкеліп жүрген суым емес пе? Қайдағыны қайдан шығарып жүреді екенсің, - деп толық денесі ырғала толқыған Рәштай еркелей бұртиғанда, аппақ тістері сәуле шағылыстырды.
– Ойбай-ау, тамақ жақпайды, құсқым келіп, жүрегім лоблиды деп ыңқыл-сыңқылды көбейткен өзің емес пе ең, Рәштәйжан? Жаратқанға жазам десе оп-оңай. Кесір білдірмейік. - Досбол екі шелекті ұстаған қолдарын шошаң еткізіп біраз суды шайқап төгіп алды.
– Беу, ақтарып тастай жаздадың ғой. Сонау сайға тағы салпақтатарсың. - Рәштай кейігенде, Досбол қайта сасқалақтады.
– Жә, жә, Рәштай. Қайғырма. Анау ағаш кеспекті қайта шегендеп, кірісін мықтап, шөпілдетіп суға толтырып қоймасам қара да тұр. - Досбол аласа есіктен екі бүктетіле еңкейіп албарға кіріп кеткенде, күлімдеген Рәштай көнетоз барқыт қамзолын шешіп көлеңкеге қойып, керіліп-созылды. Жиырманың ортасындағы тұмса келіншек өзімен өзі. Ішкі қара көлеңкеден сығалап тұрған Досболдың күрең жүзі құбылып кетіпті, салбыраған ерін жиылмай, көз құйрығына жылт етіп сұғанақ ұшқын оралды. Бүкіл денесі шыдамсыз дірілмен дүр сілкініп өтті. Рәштай әлгіндегі сыңғырлаған ашық үнімен дауыс берді.
– Досбол-ау, самаурынды шығаршы. Су құйдың ба?
Апыл-ғұпыл қимылдаған ері қос құлағы едірейген сары самаурынды құшақтай көтеріп, табалдырықтан тарп-тұрп аттады.
Көзі әлі де Рәштайда.
– Рәш... апыр-ай, әлгі дәмге қарағысыз болдым дегенің.-.шынымен сұйылып кеткені ме? Рас па?
Рәштай қосағын көзімен аймалады.
– Жә, қайғырма. Асықпасаң, о да бол ар.
Самаурынды жерошақ басына дік еткізіп қоя салған Досбол қырындап бұрылғанда, қамзолына еңкейіп, қалтасынан сіріңке алып жатқан келіншегінің көтерілген етегінен жарқ еткен ақ балтырын шалып қалды. Қараңғыдан басқа жерде дәл осылай жалаңаш көрініп, көз қарықтырмайтын шіркіндер Досболдың тұла бойында дуылдаған ыстық қанды аласұрта өрекпітті. Екі-ақ аттап ентіккен демін толқындата атқытып жетіп, келіншегінің ту сыртынан қапсыра құшақтай алды.
Рәштай шоршып түсті.
– Көтек-ай, не боп қалды?
– Рә-әш-та-ай!... Жүрші! Қыстауға кірейікші... Қашанғы тосамыз. Тұқымсыз өтем бе?
Рәштай құшақтан сытылып шықты.
– Түу, жазған! Ойбай-ау, тапа-тал түсте... - Басындағы қисайған шаршысын шешіп алып қайта тартқан Рәштай сыңқ-сыңқ күлді. - Дәтің күйгір-ір сол. Өл-әй, соншамадан бері бұл шіркін неге мазаламай жүр десем. Мені жерік болды дейді екен-ау. Ойбай, Досбол, құлқының құрысын.
Рәштайдың күлкісі де қызық. Не еркелеткені белгісіз, не күйдіргені белгісіз мойыл көзде әйтеуір еріне деген жанашыр жылылық жоғалмайды. Досбол тамағын қырнап, қақырынып тақала түседі.
– Оу, Рәштай-ау... Мезгілсіз уақ деп. Айдалада екеумізден басқа кім бар?
Рәштай қабақ шытты.
– Бәсе, айдалада оба шыққандай жалғыз үй отырғанымыз сол екен ғой.
Досбол сөз ретінен жаңылды. Көмейі босап, әукесі салбырап еді, қатқыл үннің толқыны шапалақ сілтегендей еңсесін түсіріп, бүкшитіп барады.
– Пой-пой, бар болғыр. Қалжыңды түсінбегенің бе? Ойбай-ау, бетіңе жел тигізбейін деп жүрсем... Кісіні беталды жазғырғанда... Айдалада дейді-ау. Бола берсін. Өзің қасымда тұрғанда бұл ара ұжмағымнан артық.
Рәштай үндеген жоқ. Қарсы дау айтудың дәл қазір жұбайына найза кезенгеннен артық тиерін ұғынды ма, әлде дем арасында сейілетін аңқылдақ мінезіне ауысты ма, самауырдың оттығына тамызық салып тұтатты да, білектей ғана кернейді нығарлап басып, кигізе салды. Кернейдің дөңгеленген аузынан жалын тілі жалақтады.
Тобылғының иісі танауына ұрғанда, Досболдың бүкіл денесі түгел ұйыды. Манаурап, буын-буынын бос тастап әлгіндегі орнына сылқ отыра кетті. Енді тек қабақ астынан елеусіз көз жүгіртіп, анау жез самаурыннан көкке тік шаншылған селдір көк түтінге, үйге кіріп-шығып өз шаруасымен айналысып кеткен бүлкіл жүрісті, тоқ мықынды Рәштайға, құлағын анда-санда тікірейте қалып сығыраңдаған Ақтөске кезек-кезек кідіртеді де, рахат күй кешкен қазіргі халіне іштей мейірлене шүкірлік танытады.
Кішкене балға қайтадан іске кірісті. Төс үстінде қылыштай қылшылдаған қол шалғының көз шағылыстырған аппақ жүзін айнымай тауып, шық-шық етіп, шып-шып жорғалап кетеді.
– Дем алсаңшы. Шайды осы араға жасайын ба? - Рәштай қыр мұрынның қырқасына тарының дәніндей үйірілген үш-төрт тер тамшысын бармақ қырымен сылып алды да, дөп-дөңгелек қос қарашықты еңкейтіп жақындатты. - Өләй, оттағасы-ау, шашыңа ақ кіріпті ғой. Біреу, екеу, үшеу... Жұлып тастайын ба?
– Қайтесің, Рәш. Көңілім жас қой әлі. Бірер қылтанақ үшін қарттықтың сақалына жармаспайық.
– Пәле-ай, жақсы айттың-ау. Бәсе, құрысыншы сол қарттық дегені, - Рәштай саусақтарын сусытып босатып алды да, қайқаң еткізіп белін жазды. Қылдырықтай бел тым серіппелі, қолтығының астынан ғана бүрілген кең көйлектен білінген қос томпақ толқындап барып басылды. - Дастарқанды анау көлеңкеге жаяйын. Қыстау іші қапырық шығар.
Самаурын екі иінінен дем алып, әндетіп тұр. Құрақ көрпешенің үстінде бір жамбастап, екі аяқты көсілте созып жіберген Досболдың шөлі мана-ақ қанған. Бірақ мына от басының ырысындай көрінетін шағын ғана дөңгелек үстел, сол ырыс дөңгелегінің берік белгісіндей әр түрлі мақаммен ызыңдаған сары самаурын, ал бәрінен де бұрын ыдыс-аяқты сылдырлатпай, елжірей жымиып қойып, көзіне көлеңке жуытпай әуеніне төңкерілетін құдай қосқан қосағы, - осы береке тірліктің мызғымас тұтқасындай сезілетіндіктен, иегінен секірген тер тамшыларын да ұмытып, қалайымен құрсауланған кесесін дамылсыз жағалатады. Нілі жұққан қою шайды сораптап тартып, дастарқандағы жентке де, ірімшікке де саусақ тигізбейді.
– Бұ не? Аузыңа түйір түспеді ғой, - Рәштай шыдай алмай, торы ала тостағанды ерінің алдына жақындата сырғытты.
– Әй, әй, Рәш, шайыңнан артығы жоқ. Шығарып құя бер. Күн ысиын деп тұр екен. Қанып алайын. Тоғансайдың басындағы құрақты бүгін бітіріп келмесем, сабауланып қатайып кетіпті. Бәрібір, қыста біздің қасқа құнажынның алдынан қайтпайды.
– Ой, жебір-ау, сол құнажын да, - деп, Рәштай анандай жерде күнұзын екі көзімен тесіп жеп, шоқиып отырған Ақтөске жұдырықтай ірімшікті ытқытып жіберді.
– Жебір де болса өзімдікі. Оу, жас мал жалмауыз болмағанда қайтеді. Жесін. Сиырдың сүті - тілінде деген. Білесің бе, Рәштай, осы біздің құнажын ана жолғы апарғанымда-ақ, колхоздың сементал бұқасынан тоқтап келді. Былтыр ғой қайта-қайта қашып, айни беріп еді. Сементалдың аты сементал- ау!
Аузына апара берген кесесін алдына қоя салып, ұрттап алған шайын бүркіп жіберіп, Рәштай селк-селк күлді. Тамағына бұлбұл қондырып алған ба, көмейден төгілген сыңғыр үн Досболға тіпті ынтық.
Рәштай күйеуінің иығына шынтақтады. Ыстық шайдың лебі бар ма, әлде жас дененің қызуы ма, демі алауланып Досболдың күреңіткен жүзін шарпып өтті. Әсіресе, келіншегінің атын атамай, "отағасы" деп өзін иемдене сөйлейтін іш тартқыш атау топ-толық қызыл еріндері бүріліп, әлгі "отағасым" деп елжірейтін тұсында бұның бүкіл тұла бойы түгел шымырлап, жүрек қылының қатты серіпкен тылсым ішегі дірілді ырғаққа көшетін. қазір де қос бұрымнан артылып, самайдан шашырап құлаған балапан үрпектер мойнына жыбырлата жанасқанда, оң қолы еріктен тыс аш белді айқара құшты. еңкейе бере аппақ тамақтың астына тұмсығын тыға құшырлана иіскеді де, әлдене есіне түскендей, кілт тартынып, келіншегін сүйемелеп орнына отырғызды.
– Оу, сәске боп қапты-ау. Мен тұрайын.
Рәштай болар-болмас сыздықтата күрсініп, аққұманды шүмек астына апарып, самаурынның суын сарқып алды. Шұрылдаған сумен бірге өзі де әлгі желқұйын желең сезімнен айығып, байырқаланып қалғандай, Досболға сабырлы жүзін толық бұрды.
– Біреудің борышында жүргендей болмай, түсте келіп тынығып ал. Тоқпақ жілікті асып қоям. Күн ыстық, әйтпесе, Тоғансайдың құрағын бүгін жаусатып тастап жүрерсің. Ертеңге де қалсын.
– Әй-әй, Рәштай, ақылдысың-ау өзің. Онда қазаныңды бүлкілдете бер. - Досбол үй іргесіндегі шалғысын еңкейіп іліп алып, иығына салды. Қайрақ, балғасын беліне қыстырды.
– Сусын ал. Албарда. Қауаққа құйып қойғам.
– Қажеті жоқ. Сай толы бастау. Оның үстіне, Рәшау, шайыңа әбден қанып алдым. Шөлдей қоймаспын.
– Бидай азайды, отағасы. Астық табатын жер қарастыр. - Рәштай көз алдына жіпсіп іркілген терін сұқ саусағымен шекіп тастап, шаруа қамына ойысты.
– Жә, бір ыңғайы болар.
Досбол енді көп айналған жоқ. Сырмалы шалбардың қалталанған екі тізесін ілгері оздырып, сонау төменде сарғыштанған сайға қарай елпелеңдей жөнелді. Артынан Ақтөс ілесті.
Тау күні шың басына ілінген соң-ақ шақырайып шыға келді. Тіп-тік сорғалаған сәулесімен бет қаратпай, көлеңке қуалатады.
Досбол ештеңені елер емес. Өзінен озып кетіп, әр қурайдың түбіне үш аяқтап белгі тастап бара жатқан Ақтөске көз қиығын сүріндіреді де, адымын кере ашып ентелей түседі.
Беткейде жаяу самал бар. Сонау жүлгелене созылған құрақ ұшын баяу толқытып, ылдиға қарай ұдайы желпіп тұр. Сол қаптал қатпар-қатпар қыртысты жарлауыт. Қына мен мүк басқан тастар сатыланып көтеріліп, тік жартасқа ұласады.
Ақтөс құрақ үстінде аяғын төбеден келтіріп аунап жатыр. Досбол да шалғысын тастай беріп, епеттеп бауырын көкке тосты. Самал желпіген құрақтың жалбыз иісі танауын қытықтады. Қолын созып уысына толған сабақты бырт-бырт үзді. Бір талын аузына салып, кірш-кірш шайнады.
"Қап! Шырын қалмапты-ау! Сояуланған шіркінді енді шаптың не, шаппадың не? Сөлі кеткен соң нәрі кетед те. Жо-жоқ, мына біреусі әлі де сүттеніп тұр екен. Бәсе! Бұл тау шіркіннің қойнау-қолаты тұнып тұрған береке ғой. Жалқаулық желкеге мінбесін. Құдай беріп тұрғанда, екі қолға түкіріп қойып, арқамның құрыс-тырысын жаза қимылдасам, құнажын мен бес-алты қой-ешкінің қысқы шөбін қайырып тастамаймын ба? "Жекетұр" дейді мені. Айта берсін. Ешкімнің ала жібін аттамай, өз күнімді өзім көрсем, басқаның менде қандай құны бар. Әсіресе, әлгі Тойтан мен Жақаштардың түртпектеуінен босадым ғой. Оның үстіне Рәштай..."
Досбол ойын үзіп алды. Басын көтеріп, кеудесін тіктеп шоқиып отырды. Мойнын үзердей қиғаштай бұрып, қыстау жағына үңілді. Кесек тастардан қалаған ескі қыстау бұл арадан қолатқа жапсыра салған серек жартастай қонжиып көрінеді екен. Әйтеуір көңіл демдейтіні - шұбырып шыққан көк ала түтіні сейілмейді. Түтіннің пірі - өзінің Рәштайы. Ақ жаулығы ағараңдап анда-санда бір шалынады, Рәштай... Қара торының әдемісі дейтіннің нағыз өзі-ау. Жаратқанға шүкірлік қой. Әйтпесе, қырыққа жасы озған қу тақым жылқышы Досболға дәл бұрын дәл осындай бақ құсы қонушы ма еді. Ол қайда? Өңі түгіл түсіне жоламайтын алыс қиял емес пе? Сыртынан қызығып, алыстан аңсап жүргенде, езуден шұбырған сілекей, жинап ала берсе, бір бұлақтың суынан кем түспес те еді. Қыл мойынға тұзақ қылып қалыңмал дейтін пәлесін оралтқанда, жаны тызалақтаған байғұс талай рет "Әйт-шу, көкперен!" деп осы өлкеден басы ауған жаққа тартып отырғысы да келген.
Бірақ еріксіз шырмаған да дәл осы Рәштай. Апта көрмесе, аңқасы кепкен шөлдің жолаушысындай асығып, бір сылтау, бір желеумен Жақаш аулына жанаспай кетпейтін. Сондағысы - бой жетіп қалған боз жамау көйлекті бәлекейді көзімен болса да бір аймалап өту ғана. Қыз шіркіндер сұңғыла зерек халық қой. Обалы не керек, Рәштай да құрығын сүйреткен жылқышы жігіттің қарасы көрінісімен-ақ күлкісін қатайтып, жүрісін түзеп, қаздандайтын да қалатын. Ұрлана кездесетін қос жанарда біріне-бірінің ықыласы өртеніп тұратын. Жалындап жететін.
Рәштай көбіне қап арқалайтын. Көбіне иығынан иінағаш түспейтін. Көбіне көнек ұстап, сиыр сауатын. Қашан көрсең, бос жүрісі жоқ, жұмысбасты боп жүргені. Сондайда мойымайтыны қандай. Оңашада әндетіп, жұрт көзінде елгезектеніп, күліп, күлімдеп жүргені.
Жетім қыз - Жақаш мырзаның шешесінің меншігі. Көңілі түссе - есігінде ұстайды, қасынан шығармайды. Қатайса - тезек тергізеді, ағаш тасытады, белін жазғызбайды.
Күн санап құлпыратын қыз әдеті ғой. Көзіне ұшқын түсіп, бетіне нұр алаулаған Рәштайға көз сұғын қадайтындар көбейді. Ебін тауып, етегін бір көтеріп кетсек дейтін есек дәме қыңырларды есептемегенде, "шіркін, оң жаққа мөлдіретіп түсіріп, желегін желпілдетіп босағама енгізсем" дейтін алып ұшпа көңілдерге құрт түскендер де себепсіз-сылтаусыз-ақ ауыл төңіректеуді жиілете бастады. Жақаштың шешесіне керегі де сол. Кешегі құрығы босамайтын күндер уысынан сусып шығып бара жатқан соң, ең болмаса қотанынан шаң суыратын басқа тұяқтың көбейгенін дәтке қуат санай ма, Рәштайды қыран қондыратын қызылдай қызғанып, маңайынан ұзатпайды. Жамау көйлек жерошақта лапылдап, қос етек көйлек қыз иініне жапсырылғанда, мырза Жақаштың сұғанақ көздері өзгеше жеңсікпен тұтанғанын көргенде, бәйбіше ұлын оңаша шақыртып алған.
– Балам, төренің төрінен береке қашқан заман. Көрпеңді бойыңа шақтап көсілетін кез туды. Көзіңді тым сүзе берме. Мінегіш тіл, өсірмейтін өсек көп бүгінде. Қараның қызымен босқа шатылма. Өліара кезең ғой. Не былай, не олай болар. Әзірше әліптің артын күтейік. Кердендікті таста. Ұтылмас әдіс - ұрымталын таба білу ғана. Жағаңа қол да, құл да жармасар. Тек, соған ілік тапқызба. Рәштайды ұмыт. Қолымдағы жетім ғой. Орнын тапсам, орайымен табармын. Топырлап келетін олжаны өзің ұрлатпа. Қалыңмалы ретімен үйлессе, он рәштайлық қызды өзім әперем,- деп төтесіне көшкен.
Бірақ сырбаз бәйбішенің айтқаны орындалмады. Әйел тендігі деген құдірет бар екен. Ауданнан келген уәкілдің - Нұржанның арқасы, Совет өкіметінің дүмпуі ғой, Рәштайдың бас бостандығы өзіне тиіп, Досбол екеуі кешікпей отау құрған-ды.
Рәштай... Ниет те, тілек те адалынан кезікті. Дүние-мүлікке басқа шөпжелкелердей үздіккен емес. Қолы қандай епсекті. Жамау жапсырса жанып түседі. Құрақ құраса қыбын келістіреді. Қол ұстасып соқа бастары ғана қосылып еді, міне, жыл аралатпай-ақ, кәдімгідей үй боп қалды. Шыны-аяқтың құрсауланғаны, қазан ошақтың жамау-жасқаулығы түк емес екен, бәрінің шырайын енгізетін тазалық. Рәштай оған да аса бейім. Еденге шаң жуытпай, киім-кешекке тозаң араластырмай, қашан көрсең де, жуып-шайып, қағып-сілкіп жатқаны. Әйтеуір, аяқ астынан ұртын бұлтитып, қабағынан қар жаудырып "тап та тап!"-қа басатын доң мінез жеңгелердің дікілдегіш мінезінен ада. Жалғызбасты кедей Досболға құдайдың бұдан артық көмегі бар ма? Жарының жарқыраған қабағы тар босағасына нұрын сеуіп тұрғанда, басты тас пен тауға соқса да тепсе темір үзетін жігіт кәкір-шүкірді қайдан болса табады ғой. "Бас екеу болмай, мал екеу болмайды" деп айналайын бұрынғылар тегін айтпағын-ау. Қарашы, түндік көтермей жатып, алдына үш-төрт тұяқ түсіпті. Әрине, несіне өтірікші атансын, алдымен тәңір жарылқағыр белсенділердің арқасы ғой. Бірақ, бұның өзі де жоқ жерден телміріп сұғанақтанып көз сүзген жоқ. Табан ақы, маңдай тердің өтеуін ғана қуынды. Жаз аптапта, қыс ақ қар, көк мұзда байдың малын бағып өткізген ғұмырдың көзден қанды жас ағызған өкініші кәнпеске тұсында қолға есе боп тигені рас. Тірі ақысы тіріде қайтады. Бірақ сол қайтаратын әділет иесі мығым болсын да. Досболдың әсіресе Нұржанға деген исінген көңілі ғаламат. О да өзі сияқты жалғыз жігіт. Ру, бұтағы белгісіз. Соған қарамастан анау Жақаш тәрізді билік қамшысын әріден білемдеп ұстаған жоны жоталы азулы арыстандарға қарсы төтеп бергенін бұл өлкенің кедей-кепшігі жер басып жүргенде ұмыта қояр ма екен? Ұмытса - тәубесінен жаңылар. Жо-жоқ, басқалар үшін күнәкар болмайды, ал өзі сол Нұржанға деген адал жүректің алғыс рақметін кеуденің түкпіріне жоғалмастай түйіп өтер Тәңірдің жазуы, тағдырдың қалауы әу баста осылай жетектеп тұрса керек. Бірақ соның себепкері - тағы да сол, көсегең көгергір Нұржан құрбы ғана. Әйтпесе, жыл сайын құрығын сүйретіп, құр оралатын Досбол сияқты көзіне ірің үйелеген сорлыларды қыбырлаған қалың жұрт аз кездестіріп пе? Солардың бірі сойылын соғуға жарады ма?
Досбол созалаңдап орнынан тұрды. Шалғысын көтеріп, ыңғайлана ұстады да, іштей күбірлеп, құлаштап сілтеп қалды. Көк құрақ шайқалып, теңселіп барып жапырыла құлады. Сырылдаған үнді тоқтатпай, ырғала адымдап жалғыз қараңдаған пішенші жігіт сай табандап құлдырап барады. Жұмыстың қызуына әбден беріліп кеткен Досбол уақыт мөлшерін бағамдар емес. Оқта-текте ышқырын бір тартып қойып, өзіне қолайлы біркелкі ырғақпен ырс-ырс адымдайды.
Қаңылтырдың қаңғырлаған даусы естілді.
Ақтөс бұта түбінен есіней көтеріліп, бауырын жерге тигізе төрт аяғын соза керілді де, әупілдеп үріп дыбыс берді.
Досбол шалғысын иығына салды.
Көзін сығырайтып қыстауына үңілді. Ағараңдаған ақ жаулық алдамайтын белгі. Қаңылтыр қақпақты даңғырлатып шақырып тұрған Рәштайды көңілмен таныды.
"Рәштай!... Қадірің бөлек қой. Асы суып кетті ме екен? Оу, бесін болып қалған ба? Түу, құлдырап сайға еңкейіп кетіппін-ау. Шай қайнатым қимылдасам, анау тоғанның кенересіне жетіп тірелер ме едім. Жә, осыған да қанағат. Дүниенің түбіне кім жеткен? Бір амалы болар".
Шаршаған екен. Қара саны салдырап жүргізер емес. Досбол бәрібір мәз. Дәл қазір кеудесінде шыбыны болса, анау ағараңдаған жаулыққа сүйретілсе де жетеді. Мұздай суға жуынып, бел орамалға... Рәштайдың исі сіңген көлдей шүберекке тұмсық тыға сүртінгенде, топыраққа аунап тұрған бестідей күлдірең қағады. Одан әрі буы бұрқыраған бір табақ етті (Рәштай не пісірсе де аз нәрсені көбейтіп, қомақтандырып әкеледі) еңсеріп тастап, ыстық сорпаны сімірген соң... түу шаршау, шалдығу дегенің мүлде ұмытылады ғой....
Рәштайдың аспаздығы әуелде Досболға дерт боп жабысқан-ды. Колхоз құрылған кезде егістік басындағы диқандарға тамақ пісіруге Рәштайды бөлген болатын. Алғаш әркімнен мақтау естігенде, Рәштай да, Досбол да кәдімгідей арқаланып қалған. Бірақ мақтағаны бар болсын. "Жеңгейдің бал бармақ қолынан дәм татамыз", - деп ас үй маңына топталатын жыртақайлар көбейген соң, Досболдың қабағы түсе берді. Күдікшіл көңілге кірне кірді. Кеудені уайым жайлады. Қызғаныш шоғы бір түспесін деңіз. Ал ол бір бықсыды ма, сөнбейді. Күл астындағы көрінбей маздаған қоламталы қоздай боп қызып, түртіп қалсаң дүрілдей жөнелуге дайын тұрады. Досбол да сондай дүрбелең күйге малтығып бітіп еді. "Колхоз болады екен. Бәрі ортаға түседі екен. Мал да ортақ, жан да ортақ болады екен. Малды қойшы, қолдың кірі емес пе, қойныңдағы қатыныңды көрінгеннің көрпесінің астынан суырып алып жүрсең, жетісерсің", - тәрізді қауесет ауыл ішінде гу-гу тарады. Әсіресе кешке тамаққа жиналған жұрттың Рәштайға сұқтанған көздері осы қауесетті шындыққа айналдырып жібергендей сезіліп, Досболдың өрісі тіпті тарыла түскен еді. Жігіттердің әзілі кей-кейде бұның жанды жеріне қыздырған темірдей қарып тиетін.
– Досбол, уа Досбол! Осы сен айтшы. Түсіндірші мына біздерге. Ертең мал мен жан ортаға түскенде де, шөп қорыған төбеттей Рәштайдың соңынан сүметіліп жүремісің?- деп бойдақ жігіттің бірі ентелей төнді.
– Бәсе, сонда не істейсің?
– Таласпасқа несіне таласасыңдар? Онда Досбол көптің бірі ғана боп қалмай ма?
Қарқ-қарқ күлкі қызарақтаған Досболдың жауабын аяқсыз қалдырды.
Ақыры бұл сынып тынды. Бір-ақ күнде колхоздан жыра бөлініп, мына Тоғансайдың өкпесіндегі елсіз қыстауға көшіп келіп, оңаша орналасып алды.
Шалғының ұшы жер қапқан екен, қалт тоқтады. Бір ырғап шалғыны иығына қайта көтерді де, ілгері тұсқа көз жіберді. Қыстауға жақындап қалыпты. Көлеңкеге су сеуіп жүрген Рәштай жалғыз өзі қимылдаса да, дәл қазір анау жеке жапырайған ескі қыстауға бүкіл елді түгел көшіріп келгендей көңіліне медеу әкелді.
"Рәштай!... Адамзаттың аяулысы-ау. Әттең, әзірше қол қысқа. Үлде мен бүлдеге орап қойса, хан қызынан қадірлі болар еді".
Досболдың ешкімге білдірмеген құпия арманы бар. Ол арман - қонышы балтырды қапсырып, айқұш-ұйқыш омыраулата байланатын биік өкшелі туфли. Өткен жаз уәкілдің әйелінің аяғынан көрген. Сондай туфлиді Рәштайына сатып әперсе, әлдебір кемісі толатындай ынтығады да жүреді.
Рәштай күйеуін күлімдей қарсы алды. Шалғыны қос қолдай ұстап, қыстау төбесіне апарып қойды. Одан жер ошақ басындағы шүмегі аққу мойнындай иілген жез құмғанды көтеріп келіп, жейдесін шешіп тастап, жалаңаш кеудесінің бұлшық еттерін бұлтыңдатып керіліп-созылған Досболдың қарнынан сұқ саусақпен жайлап түртіп қалды. Досболдың қытығы келді. Шаршаңқы жүзі рақат кейіпке ауысып, езуге күлкі оралды.
– Шаршадың ба?
– Пәле, Рәштай-ау, мені бала көремісің? Екі-үш рет шалғы сілтегенге можысам, кім болғаным. - Досбол екі алақанын шұңқырайта тосып, аяғын алшайта төмен иілді.
Су қанжылым екен, бетіне, төсіне, мойнына шашырата ұзақ жуынды.
– Рақат-ай! Рәштай, енді арқама құйып жіберші, - деп екі бүктетіле еңкейіп, басын тұқыртты. - Е-е, түу, жаным кірді-ау, әбден.
Досбол екі аттап бұрылды да, судан шыққан Ақтөске ұқсап дүр-дүр сілкінді. Су тамшылары арқасынан, кірпінің қылындай тікірейген қысқа шашының арасынан күн көзінде жалтырап шашырады.
Рәштай есік жақтауында ілулі тұрған орамалды екі ұшынан алақанына сала ұстап кеп, Досболдың басын, бетін, кеудесін аялай сүртті. Досбол қос қанаттай екі жаққа жайып тұрған қолдарын қаусырып, келіншегін құшып, бауырына тартты.
– Иісің-ай, сенің, Рәш! Тым өзгеше-ау, өзгеше!
– Немене, басқаларды да көп иіскеп пе едің?
– Жоға, қайдағыны қайдан шығарасың? Бұ дүниеде сенен басқа хор қызы жоқ қой.
Дастарқан тағы да көлеңкеге жайылды.
Табаққа сыпырып алған сүйектерді Рәштай Ақтөстің алдына апарып салды. Қайтып келіп өзі Досболдың қасына, тай терінің үстіне жайғасты.
– Анау, төменге... ауылға барып келсем... Көп болды ғой. Кәпірәтіпте шай, қант бар дейді. - Айтарын айтса да жүзін қырындатып, тура қарауға батылы жетпеді.
Досбол шынтақтап жатқан жерінен көтеріліп отырды. Түсі бұзылып барып, құбылып орнына түсті.
– Кәпірәтіп бізді тосып отыр деген. Мүшелік пай сұрап бас қатырар тағы.
– Түу, сонысы бар екен ғой. - Рәштай күрсінді де, үнсіз қалды. Шаршысын шешіп алып, бір сілкіп қайтадан желкеден тартып байлады.
– Саспа, Рәштай, шай-қантты бірдеңе етерміз. Ойбай-ау, ауданға барсам, Нұржан құрбы қаржысына тауып бермей ме?
Нұржанның аты естілгенде, Рәштайдың жүзіне қан жүгірді. Арадағы сәл салқындықты тез ұмытып жайраң қақты.
– Отағасы-ау, осы бізде ұят жоқ. Үй болғалы сол жігіттің жақсылығына сен екеуміз ықыласымызды да дұрыстап білдірмеппіз ғой. Алладан тимеген жақсылықты Нұржаннан көріп едік. Қалай ұмытқанбыз? Онда ауданға кешікпей жөнел. Отқа қарап отырған жоқпыз. Қозының бірін сойып, тұздап апарып бер. Қаладағының қазаны қаңсығыш. Көңілімізді жықпас.
Досбол мәз болды.
– Апырай, Рәштай, мынауың нағыз ақыл екен! Шіркіннің еңбегі әбден сіңіп еді. Онда бар ғой, тап анау қара бас марқаны апарам. Қабырғасы тұтас. Көрсін біздің де тірлігімізді.
Бір-біріне көңілдене, қуана қараған ерлі-зайыпты екеу бұл сәтте аса шат еді. Еміренген көңілдің қостауымен достыққа орай достық жасаудың құдіретін ұғынған сайын лүпілдеген жүрек қаны тұла бойларында лыпылдап жүгіріп, жүздерінен алаулап теуіп тұр. Дәл қазір бүкіл әлемде тек қана қуаныш, тек қана бақыт, тек қана сүйіспеншілік билік құрғандай.
Нарт жанған күннің шартабағы Ошақ асудың оң жақ үшкіліне ілініп қалыпты. Сай жағалап жарысқан жүрдек көлеңке тұтаса қоюланып, жота-жотаны жауып барады. Батыс беттегі жарты аспан өртеніп тұр. Ернеуінен әлгіндегі бауыздау қанды қисайта ағызған қара қазандай төңкеріліп, дәл қазір анау мұзарттан әрі қарай сырғанап құлайтын қарбыз тілігіндей таусылған күнмен бірге төбеден тұқырта басып қалатындай аласара төніп келеді.
Тас қораның алдында, тері бөстектің үстінде Досбол қоңыр марқаны жайғап жатыр. Шелденген теріге жұдырығын жұмарлай тығып, бір елі май басқан қабырғаларды жалаңаштап барады.
Ақтөс екі көзі жарқырап буы бұрқырап ақтарылған ішек-қарынға телміре қарап шоқиып отыр еді, бір кез атып тұрып сай табанына қарай шабаланып үріп ала жөнелді.
Досбол да, ыдыс-аяғын дайындап, шек-қарынды тазалауға енді кіріскен Рәштай да елең етісіп, түрегеліп кетті.
– Кім екен? Ақтөс тегін шабаланбайды.
– Кім де болса келер. Көрерміз...
Бірін бірі тыныштандырғанымен, секемшіл көңіл күдік аулайды. Жалғыз үйге жау көп. Үрпиісе қарап тұр.
Бір кез төменнен Ақтөстің жан ұшыра қыңсылаған даусы жетті.
– Қап! Итті ұрғаны-ай иттің!
– Тегін емес. Маңайдағы ауылдың адамдарын Ақтөс танитын еді, оларға үрмейтін. Байғұсты қан қақсатты- ау. - Рәштай үрейлене бұрылды.
Сөйткенше болмай қара терге түскен аттарының мойнын өрге қарай сумаңдата оздырып, бес-алты адам жақындап қалды. Ең алдында қарагер бедеуін ойқастатқан - Жақаш. Сегіз таспа дойыр қамшысын білемдеп қысып алыпты. Есік алдына желдіртіп келіп тоқтады.
– Уай, Досбол! Қонаққа ит қосқанды қайдан шығарғансың, а?! Жалғыз үй отырып әбден тағыланып кетіп пе едің әлде? Саяқ неменің иті де бөрі. Қидекенді ат үстінен алып түсе жаздады ғой.
Досбол Жақашқа сүзе қарап тұрды да, жүзін бұрып, үздік-создық жеткен жүргіншілерге қадалды. Тойтанды жақтырмаған көзбен атып өтті де, оған ілесе кеп тоқтаған Қидабай мен Сатышты көргенде еріксіз төмен тұқырды. Осы кезде Рәштайдың шар еткен даусы қыстауды басына көтерді.
– Ойбай! Мынау Нұржан шырақ қой! Не болған? Аттан құлаған ба сорлы!
Досбол естен танғандай мәңгіріп, ер үстіне өңгеріп тастаған жігіттің қан-қан бет-аузына бағжиып қарап қалыпты.
Көйлегінің етегі шұбатылып ілгері аттаған келіншекті Тойтан қамшымен жонарқадан шықпыртып тартып өтті.
– Тоқта! Аулақ!
Рәштайдың жан даусы шықты. Досбол күнұзын қолында жүрген шолақ кездігін кезене ұмтылды. Ұмтыла берді де, Қидабайдың шошаң еткен шоқпарлы қолының селтең еткен қимылмен бірге опырылып құлап түсті.
Қидабай екінші қол көтерген жоқ, ер үстінде бір жамбастай қисайып, серіктеріне бұйрық берді.
– Бар! Ананы түсіріп, анау тас қораға қамап тастаңдар!
Досбол есін жиып көзін ашқанда, ең алдымен басында отырған Рәштайды көрді.
– Рә-әш-та-ай!..
– Үндеме! Қимылдама, Досбол.
Рәштай алғаш рет, күйеуін өз атымен атап, басын таңып тастаған шүберекті түзеп қойды.
– Үндеме. Басың айналмай ма?
– Жо-оқ.
Досбол орнынан жер тіреп көтерілмек болды. Ауырсынып қайта қисайды.
– Нұржан қайда?
– Қораға қамап тастады. Әлгінде саңылаудан сығалап көріп едім, байғұстың сау-тамтығы жоқ, - деп кемсеңдеген келіншек жаулығының шетін көзіне басты. Екі иығы үнсіз селкілдейді.
– Жауыздар! Қапыда қолға түсірген ғой. - Ыңырсыған Досбол қырына аударылды.
– Не істейміз, отағасы?
– Аналар қайда?
– Қыстауда. Марқаның етін пісіріп... Бір табақ жылы-жұмсақты әлгінде алып кірген.
– Қап! Адал малым арамдарға бұйырған екен.
Жақаштың гүрілдеген даусы тас жаңғыртты.
– Әу, Досболдың нақсүйері! Қайдасың? Сорпа әкел! Бол, жылдам! Қонақ сыйламайтын қандай жұртсың?
Рәштай сәлден кейін қайта оралды.
– Түрлері жаман, әсіресе, анау Қидабайы тым қорқынышты.
Досбол тәлтіректеп орнынан тұрды.
– Рәштай, құлыптың кілті сенде ме?
– Ойбай, не істегелі жүрсің?
– Нұржанды шығарайық та.
– Арандама босқа. Аналар сезіп қалады.
– Сөзді қой, кілтті әкел!
– Ойбай-ау, менде кілт жоқ қой. Тойтан қалтасына салып алған.
Досбол от басында жатқан темір сүйменді көтеріп, қақпаға жақындады.
Рәштай жағаласып сыбырлап жүр.
– Естіп қалады. Аямайды бізді де.
– Әрі тұр.
Темір сүймен темір ілгекке шақыр-шұқыр тиді.
Іштен Нұржан дыбыс берді.
– Бұ кім? Досболмысың?
– Иә. Мен едім, Нұржан қарағым.
– Әуре болма, Досбол. Сен мені бәрібір құтқара алмайсың. Таста сүйменді, - деп Нұржан қақпаның ар жағынан күбірлей сөйледі. - Тастадың ба? Енді мені тыңдап ал. Анау Қидабай мен Сатыш ар жақтан келген банды адамдары. Жақаш мен Тойтан солардың сыбайластары.
– Білем.
– Білсең, осымды колхозға жеткіз. Әзірше бұларға қарсылық білдірме. Әйтпесе, аман қалдырмайды.
Іштен Тойтан шықты.
– Досбол? Тұрып кеткенбісің? Жаның неткен сірі еді. Қақпа алдында не істеп жүрсің?
Тойтан жақындағанда, Досбол ышқырының бауын босатты. Күмілжіп тіл қатты.
– Дәрет сындырайын деп...
– Ой, жетесіз! Қора айналсаң, шатың айырылып кете ме? Әрі жүр, тағы да қан жауғызармын.
Тойтан артына қайырылып қыстау жаққа айқай салды.
– Сатыш! Әу, Сатыш!
Домаланған Сатыш қара көрсетті.
– Мә! Есікті аш! Сүйреп шық төбетті!
Қара құлып екі бұралып, тілі тиектен сумаң етті. Сатыш сықырлауық қақпаны шалқайта ашып тастады да, табалдырықтан бір аттап, ішке бас сұқты.
– Шық, кәне! Қайындап келгендей шалжиып жатып алғанын қарашы. Тұр тез сүметілмей.
Есіктен ақсаңдап ілгері аттаған Нұржанды андып тұрған Тойтан бір жұлқып, кедір-бұдыр тасы көп аулаға ұшырып түсірді.
– Келгеннен бері соңымнан қалмай сұғыңды қадап едің, тарт зауалыңды!- деп төрт тағандай қалған жігіттің ту сыртынан қамшы жаудырды.
Рәштай шырылдап келіп, Тойтанның қолына жармасты. Жаулығы бір шекеге қисайып кетіпті, кездері шатынап қолында өлердей өршеленеді.
– Тиме! Ұрма! Тоқтат, жауыз!
Тойтан шынтағымен толық кеуденің томпиған тұсынан нұқып қалып келіншекті жалп еткізді.
– Қаншық! Қабайын дедің бе? Қапқызармын. Күнім өтті дейсіңдер ғой. Жо-жоқ! Шетіңнен бауыздармын.
Үйден шыққан Қидабай тамағын қылғына мекіреніп, шаңқылдаған Тойтанды үнсіз тыйып тастады.
Жақаш қолына ұстап шыққан құрақ көрпені төсеп, Қидабайға: "Отырыңыз", - дегендей ишарат білдірді.
Қидабай малдасын құрып жайғасып отырып алды да, қонышынан шақшасын суырып, жұп-жұқа алақанына насыбайды лекілдете төкті. Содан кейін екі саусақпен іліп алып, насыбайды қос танауға кезек-кезек ытқытты. Шүңірек көздерден жас парлады.
Етікшінің жуалдызындай үшкір саусақ тік атылып Нұржанға тірелді. Күнұзын қысық көздердің құйрығымен дәл осы қимылды қапысыз аңдып тұрған Сатыш тұтқынын жұлмалап тұрғызып, желкелеп итеріп шаншылып-шаншылып отырған үшеудің алдына әкеліп төбеден түйіп, шөкесінен түсірді.
Жақаштың езуіне мысқыл үйірілді.
– Жоғары шық, уәкіл жолдас! Соншама күннен бері ынтық болған қонақтарыммен кездестің. Қалай, ұнады ма?- деп, етектей ерінді жайып жіберіп, қозықарынды билетіп қарқ-қарқ күлді.
Нұржан басын қайқайтып, бір тізерледі.
– Сенікі қай бір жетіскен жанның күлкісі еді, Жақаш. Арсыз күлкімен айбар шақырғаныңды мен түсінбес деймісің? Ер көңілін ұқпасаң, осы қорқау күйіңде ақ бейілге тура қарауға дәтің шыдамай, жыртқыш қалпында ұлып өтерсің!
Тойтан жалбыраған шашын бір сілкіп, желкесіне жауып жіберіп, білемдеген қамшысының сабымен қара жерді шабақтап нұқып-нұқып қалды.
– Әй, аш көзіңді! Қара маңайыңа! Көбің түгіл, тобың да жоқ! Өтпейді ағаш отың! Қолымдағы тұзағым - мазағыңның қарымтасы! Қорқытып, шұлғытып, өсиеттеп үркітем дегенің болмас. Ендігі билік біздікі. Мына қолда! Қамшымен қаныңа құйып, тамшылатып жаныңды суырам! Сол!
Нұржан қос білекке бір елі батып кеткен қыл шылбырды көтеріп әкеп бетіне тосты. Таңдайын қағып, күлтілдеп ісіп кеткен қос томпақтың астынан қанталаған көздерін сығалатты. Маңдайда ұйыған қанға жабысып қалған шашына алақан сыртын төседі.
– Адасқаныма өкінем! Сен туралы адал ой да болғаныма оттық жеп тұрмын, Тойтан! Әттең, ертерек сезбедім. Бірақ қайда қашып құтыларсың? Күнә-сұмдығың мойныңа бұғау боп оралғаны шын ғой. Құтқармас сол. Санаулы сағатың қалды.
Тойтан қамшысын сарт еткізді. Құлақ шекеден тік тартылып, сол жақ самайда таңбаланып, күп-күрең жолақ бадырайып шыға келді.
Қидабай сабаудай серейген қолымен қамшыны қағып жіберді.
– Тойтан! Қонақты осылай құрметтеуші ме еді? Теріңді тарылтпа босқа, Сатыш, қанжығадағы жанторсықты әкел. Нұржан шырақ, ер шекіспей бекіспейді. Ашуды таста. Шешіңдер қолын. Кәне, бері жақында. Дәмдес болайық. - Сатыштың ұсынған торсығын алып, шайқап-шайқап ақ қымызды лекілдете құйды.
Қанталаған білезіктігін алақанымен уқалап Нұржан біраз бөгелді. Содан кейін шарта жүгініп алды. Күп боп ісіп кеткен басын бұра алмай, бүкіл денесімен қозғалып жерошақ басында тамызық үзбей қолы жыбырлап, иегі кемсеңдеп отырған Рәштайға, одан сәл берірек тас обадай бедірейіп бүк түскен Досболға қадалып-қадалып өтті. Қайтадан Қидабайға шаншылды.
– Қидабай! Ерсілі-қарсылы шекарадан өткенде қарғыбаулап қосқан иелерің арсылдатып үйретпеп пе еді. Бүгін неге жуасыдың? Дәмдес бол дейсің. Халықтың қанын шімірікпей жұтқанда, мені де өзіндей көремісің әлде? Қанды қолдан қан ұрттар мен бе едім?
Қидабай әлі сол монтаны пішінмен тостаған толы қымызды ұстап отыр.
– Әдет-ғұрыпты ұмытқан шоқынды болмасаң, ұсынған қолды қақпа. Әйтпесе дәм-тұзым атар!
– Дәм ұсынған талайды мал-жанымен қоса жұтпап па едің? Соныңды өзің неге ұмытасың? Дәм-тұз атса, алдымен сені жайратар!
Қидабайдың қалтақ басы сорайып, жіңішке мойынды үзіп жіберердей ұмсынып барады. Қысық көздер жалпылдаған оттың сәулесінде екі ғана қызарған шоқтай жоғарыдан қарып түсердей кірпік қақпастан бедірейді.
– Солай ма! Міне, онда! - тостағанды аузына апарып былш түкірді де, ұмтылып ілгері созылды. - Іш, кәне!
Нұржан ыққан жоқ, бетіне тосқан тостағаннан жасқанбастан ол да көзін әлгі қос шоққа тіке қадады.
– Қонағың емес, тұтқыныңмын! Маған дегенің өзіңе әбден бұйырсын.
Қидабай тұлан тұтты. Аяқ астынан қалшылдап, Нұржанды тостағанмен жіберіп ұрды.
– Мә, ендеше! Кәпірге сатылған екенсің әбден! Өз қазағыңа өзің қарсы шығасың. Дініңді бұзып, тілінді ұмытпақсың ғой. Салдым онда ата-баба жолына! Уа, жігіттер! Қонағымыз қол қақты. Әдет-ғұрыпты аяққа таптады. Құдай жолынан безініп, кәпір қауымына енген күнәкарға қандай жаза лайық?
Ұзын дененің қимылы ширақ. Екі жағына кезек бұрылып шаншылып-шаншылып өтті.
Жақаш тікірейген шашын саусағымен салалап, бет-аузын қымыз жуып кеткен Нұржанға қуақылана күліп қарап қалыпты. Қидабайдың өзіне бұрылғанын көрмей-ақ сезді де, дүрдік ерінді ашар-ашпастан жалғыз сөзді, қорқынышты сөзді солқ еткізіп тастай салды.
– Өлім!
Тойтан да асығыс екен. Қамшысын өңмеңдете созып, сол кесікті бүкіл өшпенділікке толы ысылымен жеткізді.
– Өлім!
Қидабай енді Сатышқа тесілді. Анау бөксесі жайылып, мойны жоғалып, Нұржанның тасасында иегін омырауына тығып алып, қыбырсыз отыр еді.
Қидабай саңқ етті.
– Сатыш, сен не айтасың?
Серігінің сыры мәлім, үндемей құтылудың реті жоқ. Сатыш дөңгелек жүзін туралады. Күбірлеген ерін әлгі суық сөзді көмейден күштеп суырып шығарды.
– Өлім!
Қидабайдың қыбы қанды. Анандай жерде тұрған Боқашқа бұрылмады. Ешкінің шабындай жұп-жұқа маңдай терісін қатпарлата жиып, қайтадан Нұржанға шүйілді.
– Әне! Айтылды үкімің! Бәлшейбектерің қайда? Неге құтқармайды? Көп емес пе едіңдер? Жоқ! Осылай біртіндеп, бұтарлап, түптеріңе жетеміз! Есіме жақсы салдың. Иә, қан ұрттағаным рас. Колхоз деген сөздің аты өшкенше, сен сияқтылардың талайын көрге тірі тығармын-ақ. Алдымен, міне, тап сенен бастаймын. Иманыңды үйір!
Нұржан шаш арасынан бетіне тырс-тырс тамып тұрған ақты сүртпестен кекесін толы жүзді қан мен қымызға жүздіріп, тіке шаншылды.
– Әй, Қидабай! Қорқақ кеуденің ысылы өз көмейіңнен төгіліп жатқанын білсеңші! Мені дінсіз дедің. Ал нағыз дінсіз өздерің. Қауымы мен халқына арқа сүйеген адам дінсіз болушы ма еді. Сенгенім - халқым. Сиынғаным - елім! Бұралқы ит ұлыды деп бүгежектейтін ештеңем жоқ. Өлмейтін жан болмайды. Бірақ тап мына сендерді әділ үкім жазасына өз қолыммен кесе алмағаныма ғана өкінем. Кеудемнің дерті осы ғана. Өлтіре беріңдер! Дүниеде өзгермейтін тауым мен даламның әр тасы, әр бұтасы сендерге қарғыс атады! Жақсылықты өсиет етіп ұрпақтан ұрпаққа таратқанда, сендердің қабірлерің жермен жексен болып, із-тозсыз өшеді. Құриды жер бетінен!
Қидабай бір-ақ ұмтылып Тойтанның қолындағы дойырды жұлып алды да, алдындағы жігітті ырс-ырс етіп шықпырта жөнелді. Екілене ернін тістегенде, езуден аққан көбікке қызыл қан араласты.
– Өшір үніңді! Әлі де қабамын дейді сары төбет! Шариғат жолын қанмен жуам! Сатыш, атты әкел, - деп сұңқылдағанда, күнұзын қыбырсыз отырған Досболға жан кірді. Соны шүңірек көздер шалып қалған екен, қамшымен нұсқап, Тойтанға белгі берді. – Әкел ана немені! Бері әпкел!
Сатыш ауыздықпен алысқан күрең төбелді тықыршытып жақындата бергенде, орнынан қарғып тұрған Жақаш үзеңгіге аяғы тиер-тиместен ерге қонды. Қанжығадағы шумақтап байлаған арқанның бір ұшын тұзақтап Тойтанға ұстатты.
Қидабай қолын сермеді.
– Әй, ұста арқанды!
Өңмеңдеткен тарғыл көздер Досболды атып тұр екен. Бірақ Досбол қозғалған жоқ, ыққан жоқ. Басын шайқады.
Қидабайдың жүзіне мысқыл жүгірді.
– Сатыш! Тоқал деп едің ғой. Уәдеміз - уәде. Ана келіншекті өзіңе сыйладым. Мына нақұрыс бәлшейбекке болысам деп, әйелден айрылғалы тұр.
Сатыш құлдыраң қақты. Қысық көздері жасаурап, аюдай денесі қорбаңдап, Рәштайға жақындады.
Қидабай қайтадан Досболға қадалды.
– Ұстаймысың арқанды? Саламысың мойынға?
Досбол жыларман болып тұр.
Нұржан саңқ етті.
– Досбол! Саған ырзамын. Адал көңіліңе рақмет. Кел... Тайсақтама. Арқан мен сенде жазық жоқ.
Досбол екі аттап кеп, Нұржанды құшақтай алды. Ағыл-тегіл еңіреді.
– Нұ-ұр-жа-ан! Сенімен дәл осылай кездесем деп ойлап па ем? Не істейін енді?...
Нұржан Досболды сүйемелдеп тұрғызды.
– Бүкпе тізеңді. Мен үшін, Рәштай үшін айтқанды орында. Сөйт, Досбол!
Тойтан тосқан жоқ. Тұзақты Досболдың қолына ұстата салды да, итеріп жіберді.
– Бол!
Кібіртіктеген қол мойынға екі рет төніп кеп, екі рет тайқыды.
Қидабай Сатышқа иек қақты.
Сатыш Рәштайға құшағын жайды.
Сол сәт арқан жыландай ирелендеп мойынға сарт етіп оралды. Рәштай шарылдады.
– Не істедің, Досбол! Ойбай-ай, қолың қалай ғана барды? Қалай қидың?!
Қидабай қопаң етіп, қамшыны қылышша сермеп қалды.
– Тарт! Сүйрет өзінің тау мен тасына. Біріне басы тисін! Біріне қаны тамсын!
Жақаш та сол бұйрықты шыдамсыз күтіп тұр екен, тебініп қалып күрең төбелді аспанға тік шапшытып, іле дүбірлетіп желе жөнелді. Жұлып түскен орнынан ә дегенде қол тіреп аяғына тұрған Нұржан қылғына айғайлады.
– Әр тамшы қаным кек боп атылар! Тар-та-а-бер- ің-де-е-ер!
Қара төске сүрініп сүйретіліп құлады. Қайта тұра алған жоқ. Құлағына әлде оқыранған, әлде өксіген жұмбақ үн келді де, үзіліп кетті. Бүкіл денесін сығымдай жаншып бара жатқан бір сұмдық зілбатпан салмақ босатпайды. Тынысы тарылып, өкпесі қаңсығанымен, арандай ашылған ауыздан леп кірмейді. Әлгі дауыс - кісінеген құлынның шұқыраған зары мен өксіген әйелдің дауыс салуы ма - тағы да үзік-үзік талықсып жетті. Жандәрмен көргісі келеді. Бірақ кірпіктер неткен ауыр еді, қиюласып қалған ба, қозғалмайды. Қап-қара перде боп тұтылып, тау басына тарыдай бытырап өріп шыққан жұлдызды да, қыстау алдындағы жерошақта жалпылдаған отты да, түн құшағына бейімделген әлемді де жұтып жіберген.
Құлын даусы... Өксіген үн...
Тұла бойда сырқырамаған сау жер жоқ. Ап-ауыр зіл-батпан дененің тұс-тұсынан піскілеп-шаншып, жұлқып-үзіп, ғаламат бір қақсатқан ауру әкетіп барады. Жұтым ауа... Жалғыз ғана кеуде толтырып, емін-еркін бір жұтса!... Дүниені қып-қызыл өрт қаптаған ба? Әлде қан жапқан ба? Қиналудың, жанталасудың түсі - қызыл болғаны ма?
Үстінен жаншып, езіп бара жатқан немене екен? Неге босатпайды? Қандай қаратас қытымыр салмақ еді?
Кісінеген жіңішке дауыс... Құлын зары ма? Аңыраған әйел үні... Бикен емес пе?
Талықсыған белгісіз ызың дірілдеп барып үзіліп кетті. Мәңгі үзілді. Жансыз дене шұбатыла сүйретіліп барады.
Ауланың ортасында тау боп үйілген күл ғана қалды. Қоңырсыған түтін иісі қойнаудан сырғыған таңғы самалмен әлдеқашан тарап, сейіліп кеткен.
Тізерлеп отырған Рәштай мен Досболдың қарсы алдында Жақаш қалшиып тұр. Қолындағы тысы көнетоз қалың кітапты екеуіне кезек ұсынады...
– Ұстаңдар құранды!
Қидабайдың тарғылданған даусы естілгенде, селк еткен Досбол басын көтеріп алды.
– Ант беріңдер! Осыдан көрдік-білдік деп жан адамға тіс жарсаңдар, анау күлге екеуіңді де тірідей көмгізем.
Досбол көз астымен күлге сүзілді. Мап-майда аппақ күл ешнәрсені бадырайтпайды. Мәйіт те, Нұржан да жоқ. Өшті, ұшты, күлге айналды. Ендеше, сенің де өшуің оңай. Лапылдаған от, зіркілдеген Қидабай аямайды. Рәштайдың бұрымынан бүре уыстап, ақ тамағынан... Бұрылып келіншегіне қиыстады. Апырай, Рәштайдың қайсарын бұрын қалай білмеген? Жас жуған, күйе жұққан беттің сұстануы керемет. Жиіркенішке толы қап-қара... көз Жақашты жеп жіберердей қадалып, кірпік қақпайды. Досбол асықты. Дірілдеген қолын созып жыбырлаған саусақтарымен құранды бас салды.
...Таң саз бергенде қыстаудан аттанып кеткен аттылардың дүбірі көпке дейін жетіп тұрды. Таңғы ауада жаңғырған дыбыс ұзаққа жете ме, тұяқ тасыры сүт пісірім құлақ түбінде ойнады. Екі жерде үнсіз шоқиған әйел мен еркек бір-біріне бұрылып қарамай ұзақ отырып қалды.
Әлдеқайдан үш аяқтап шоқырақтап жеткен Ақтөс әйел мен еркекке қыңсылай жақындап, кенет...күлді бір иіскеп өтіп, тұмсығын көкке көтере, ішін тарта ұлып ала жөнелді.
Нұржанның кешіккенінен күдіктенген Матан Жаппасты ауданға асығыс жөнелтті де, өзі де қауырт әрекетке көшті.
Ымырт жамыла қараңғыны жамылып атқа қонды.
"Уәкілдің із-тозсыз жоғалуы мүмкін емес. Оны аңдушы көп. Ессіз қыстаудың біріне тығып ұстаулары мүмкін.
Нұржаннан жаным ардақты ма? Асарымды асап, жасарымды жасағанда неден қорқам. Екі аяқты пенденің түбінде бір баратын жері - қос адымдай қара жер қойыны. Сәтін салса, бір хабарын білермін".
Астындағы атын майда бүлкекке салып, көзге түспей жыра жағалап, тау бөктерлеп тартып келеді. Жолшыбай екі-үш қыстауды басып өтті. Соны шиыр кездестірмеген соң, көп бөгелмей, ілгері сұғынған көлігінің тізгінін тартқан жоқ.
Алдынан от жылтырады.
– Досбол-ау, ит үреді. Біреу келді! Тағы келді! Рәштай терезеге жалтақ-жалтақ қарады. Досболдың екі-ақ күнде жағы суалып, көздері үңірейіп кеткен. Қазір де қатты үрейленіп діріл қағады.
– Рәштай!... Рәш, сен баршы. Сыртқа шықшы. Рәштай күрсінді. Жақтырмаған сыңайын жасырмай, бүгежектеген күйеуіне кешеден бері алғаш рет тіке қадалды.
– Сорлы екенсің. Еркек деген атың ғана болғаны ғой.
Досбол жүзін бұрып, теріс айналды. Қару боларлық көзіне ештеңе ілікпеді ме, санын сипалады.
– Түу, сөзіңе болайын. Еркек дейді ғой. Қарайды еркекке. Нұржан кімнен кем еді? Әлгі бір кәріжілік сияқтысымен тырс еткізеді де, бітіреді саудаңды.
Сырттағы шәуілдеген дауыс одан сайын күшейді.
– Рәштайжан-ай, Ақтөстің арсылдауы жаман, өзің ашшы... Ойпыр-ай, қалтырап өлетін болдық қой!
Рәштай есікке беттеді. Күңкілдеп барады.
– Жалғыз үй отырмайық деп құдайдың зарын қылдым.
Досболдың өзі де жалғыз үй қалғанына опық жеп отыр. Жақаштардан қорқады, әйтпесе, барлы-жоғын арқалап осы қазір-ақ төменгі ауылға көшіп кетер еді. Оған өткел бұзылды. Құран ұстап ант берді. Қидабай аңдушысы қия бастырмайды. Нұржан тапсырмасын орындауға мүмкіндігі тағы жоқ. Жақ жазса, мүрдем кетеді. Былай тартса, өгіз өледі, былай тартса арба сынадының кері. Қажыған Досбол албардан тарп-тұрп естілген тақалы етіктің тықырына елеңдеп құлақ түреді.
Аласа есіктен қырындап енген Матанды көргенде, жүрегі жарылардай қуанып, даусы дірілдеп екі қолын соза ұмтылды.
– Апыр-ай, Мәке! Ассалаумағалайкум! Қайдан жүрсіз? Төрлетіңіз!
Матан асықпай төрге озып, малдасын құрып, басындағы құлақшынын шешіп алып қасына қойды. Көз астымен бәйек таппай тызылдаған үй иесіне қарап отырып, төбесін қасыды.
Досбол құрақ ұшты.
– Жоға, Мәке! Ел іші - алтын бесік. Рас екен. Бекер көшіппін. Мына келініңіз екеуміз оралсақ деп отырмыз.
– Жөн-жөн. Оралғандарың дұрыс.
Рәштай дегбірі қашқан күйеуіне дес берді.
– Досбол, ағаш жар! Қазан асайын!
– Әуре болма, келін шырақ. Шайың болса, жасай ғой. Таңдайым кеуіп келді.
– Мәке, түнделетіп неғып жүрсіз? Жайшылық па?
Матан қабырғаға жотасын сүйеді.
– Ауданнан келген уәкіл жоғалып. Е-е, сендер де білесіңдер, әлгі Нұржан деген жігіт. Екі күннен бері хабар-ошарсыз.
Досбол жауап қатпастан сырт айналғанда, Рәштай дастарқанды жая бастады.
– Досбол, ағаш жарып әкелсеңші. Самауыр суып кетіпті.
– Міне, қазір...
Досбол сықырлауық есікті ойбайлатып сыртқа шығып кетті. Матан Рәштайдың бетіне үңіле қарады.
– Қарағым, отыршы. Жүзің неге сынық!
– Жай, сырқаттанып...
– Қыстау маңындағы тұяқ іздері кімдікі! Өздері үш-төрт адам ғой.
Рәштай бір қуарып, бір бозарды.
– Атай-ай, бір ажалдан қалдық қой, - деп кемсендеп жылап жіберді.
– Қидабайлар ма?
– Иә! Солар. Сол жауыздар!
– Нұржанды не істеді? - деп Матан дауыстап қалды.
– Кешке таман уәкілді төртеуі атқа өңгеріп әкелді. Содан... тас қораға қамап тастады. Түн ортасында есік алдына шығарып. Содан қыл арқанды мойнына салып... атпен сүйретіп... Денесін өртеп жіберді. Досбол екеумізге құран ұстатып, ант алды. Әсіресе Жақаш пен Тойтан!
Сонсоң!..
– Таң атпай бәрі қайтып кетті...Біз... біз... құдай- ау, қалай жынданбай қалдым. Көз алдымда шалажансар күйде өртеп... - Рәштай одан әрі еріні икемге келмей еңіреп ала жөнелді. Бір құшақ ағашты көтеріп кірген Досбол Рәштайдың жылап отырғанын көргенде, қолындағы бұтақтар еденге тарс-тұрс шашылды.
Матан келіншектің басын көтеріп, жас баладай уатты.
– Қой, Рәштай! Босқа үрейленбе.
Досбол Матанның аяғын құшты.
– Мәке, күніміз не болады енді? Қидабай лақтай бауыздайды. Енді аямайды бізді. Тірідей шырылдатып өлтіреді. Құрыдық-ау, Рәштай!
Матан ақырып қалды.
– Жә! Еркек емес, ез екенсің ғой. Ағызба сораңды! Көз алдыңда болған сұмдықты жасырып, үндемей отырып, лақша маңырауын! Жанының тәттісін қайтерсің. Тұяқ серіппесең, өлтірмегенде қайтеді. Неге хабар бермедің? - Матан Досболдың жағасынан жұлқи тартып көзіне көзін төндіріп әкелді.
– Құ-ұран ұстатып ант алды ғой.
– Антты кек жолына беру керек. Жауыздыққа серт жүрмейді. Қорқақтық - қара бастың қақпаны.
Матан жыпылықтаған жігерсіз жанарға жиіркене қарап тұрды да жағадағы қолын босатып, Досболды итеріп жіберді. - Кет! Өшір қараңды!
Матан тысқа шығып кетті.
Рәштай еңкейіп Досболдың иығынан ұстады. Жасын сүртті. Жай ғана күрсінді.
– Өзім барсам қайтеді, Досбол! Солай да солай деп айтып берсем, сол жауыздарды түгел ұстап әкетер.
Досбол одан сайын үрейленді, Есік пен терезеге жапақ-жапақ бұрылып, ысылдай сыбырлады.
– Мен қайтем? Қыстауда жалғыз қалам ба? Онда мені де ала кет?
– Жарайды. Босқа даурыға берме, - деп Рәштай самаурынды көтеріп тысқа шығып кетті.
Досбол тұрған жерінде сылқ түсіп, екі қолын көкке жайып, шалқайған бастың бағжиған көздерін бұғамен жапқан, ыс басқан төбеге қадап үзік-үзік сыбырға көшті.
– Тәңірі-ай! Қарап жүрген жанға да зауалың бар екен ғой жіберетін. Не жазығым... не жазығымыз бар еді? Сол зұлымдықты менің көзімше... Арқан салғызып... Тірідей көрге көмгізгенде... мына мені де, тәңір-ау... өзің, өз қолыңмен көмбеген нең қалды? Жазықсыз адамды жазалағанда... еріксіз куәға тартқанда, сенің қай жыртығың жамалады?... Зұлымдарға зауалың болса... тез болса, неге түсірмейсің жасыныңды? Жанымды неге азапқа саласың? Түстім ғой тозаққа. Не істеймін? Не қылармын, жасаған! Жауызың мен емес едім ғой. Көзіңді неге жұмасың? Неге көрмейсің? Неге?
Тарам-тарам аққан жас үлкен мұрынның екі қапталын қуалай құйылып, кемсендеген ернін суарып жатыр. Қалтыраған қолдар қарғыс белгісіндей ұзарып созылып барады.
Таң құланиектене атқа қонған Матан есік алдында тұрған Досбол мен Рәштайға салмақты түспен қарап, шолақ қайырды:
– Сөз осы!.. Бір-екі күнде ауданнан отрядпен оралам. Босқа тыртаңдап, Досбол, сен келіннің үрейін ұшыра берме. Іркілмей бір жағына шығатын кезі де осы. Тесік өкпе күйінді ұмыта қоймасаң, онда қараңды қатарымнан табармын ден сеніп аттанам, Досбол! Бірақ, абай бол. Қидабайға сезік берме. Онда мәрғау кетесің!
Досбол қайта дегбірсізденді.
– Сезіп қалса не істеймін!- деп жорғалап келіп күдік айтты.
Матан жүзінде ширақ жігер бар. Тықыршыған атының басын тарта түсіп, еріксіз күліп жіберді.
– Ой, босым-ау, сол. Онда қазірден бастап. "Мені айырып ал!" деп аттан-айғайға баса бер.
Рәштай күйеуінен гөрі сергек.
– Жолыңыз болсын, Матан ата. Тезірек оралыңыз, - деп әлі де қыры сынбаған қалпы тізе бүгіп қоштасу рәсімін жасады.
Матан бұрылып алып еңіске қарай атын кібіртіктете түсіріп ұзап барады.
Бұл кезде қарсы қабаққа көтеріле берген Сатыш жалғыз қыстаудан асығыс аттанып бара жатқан жолаушыны көріп қап еді. Тұра қууға жүрегі дауаламады. Күн сала қарап әлгінің Матан шал екенін ап-анық жобалады. "Қумағаным абзал болды-ау. Пәле шал, кім білген, менен бұрын қимылдап, жанымды жаһаннамға жөнелтіп жіберуі мүмкін ғой. Қидабайға жете алмай қалдым деп барайын. Босқа басымды оққа төсегенде, мені ұшпаққа шығарып отырғаны белгілі. Өзі Нұрбикені құшып, ақтамағын иіскеп...маған анау Досбол иттің келіншегін де қимады. Алдымен ал деді. Артынша қайта айныды. Көрермін. Қидабайдың өз қылғанын өзіне жасамасам Сатыш атым құрысын",- деп ойға бөккен Сатыш бір кез әлгі жалғыз аттыға назар түсіріп еді. Қайда?.. Матан көз ұшында жалғыз ноқатқа айналып, тұмсықтан бұрылуға жақындап қалыпты.
"Әлгінде неге атпадым? Бірақ тау жаңғыртқанда не ұтамыз? Атпағаным дұрыс. Сол шалдың қолынан не келеді."
Сатыш әлі де шабан. Таңғы ұйқыдан қалдырып, тепкілеп оятқан Қидабайға деген құяңы босатпай, үнсіз зіркілдегенде, әукесі бүлк-бүлк қозғалды.
"Ал, жаттым, міне! Ессіз қыстауды күзеттіргенде Қидабайға бірдеме түсе ме? Күндіз де аңды, түнде де аңды. Оу, сонда бұ Досбол неме дүниенің тірегін ұстап тұр ма екен? Аузын бақадай аштырып, бауыздай салса, тізеден тізе қалдырмай, тасқа тырмысып, тауға өрмелемей ұйқыны қор-қор жалғамас па едім. Байы өлсе, күлімкөз келіншек менің қойнымда жатпас па?"
Сатыштың ернінен сілекей шұбырды. Шыдамады ма, қонышындағы шақшаны суырды. Ерін астына бір шөкімді тастап жіберді де, көзін жұмып, кеңсірігін кеңейтіп, аузын ашып жүремелдете екі-үш мәрте түшкірді. Өз түшкірігінен өзі секемденіп, мойынсыз денені қанар домалатқандай аудара-төңкере қозғап, тұс-тұсқа ұзақ шаншылды. Демігіп тыныс алғанда, күрең жүздің қаны көбейді.
"Бәсе! Сол, күлімкөз келіншек!"
Ендігі баққаны - Рәштай. Бұраңдап жүргені, бүгіліп еңкейгені, білектерін түріп, етегін ышқырына қыстыра, отыра қалып ешкі сауғаны - бәр-бәрі Сатышқа қызық бір елестей, дәурен дүниедей, ғажайып салтанаттай көрінді. Әсіресе, жалт етіп түрегелген келіншектің таңғы қиғаш сәуледе жарқ етіп түрулі етектен ағараңдаған балтыры Сатыштың тілемсек жанарын қарып түсті. Сол-ақ екен тұла бойды қалшылдаған тоқтаусыз діріл баурап, қара тасқа жұп-жұмсақ бауырын төсеп жатқан қанар дене селкілдей жөнелді.
"Осы қазір, белімді шарта буынып, жарау атқа міне салып, жеткен бойда шартық күйеуін ат омырауымен қағып түсіріп, күлімкөзді өңгеріп әкетейін бе? Қайта бір жауын азайтсам, Қидабай маған қадала қоймас. "Тіземді жылытқым келді" десем, өз басынан өтті ғой, ала көздің сұғы өтпес. Ал, Сатыш! Қимылда! Бекер тартыншақ болма? Сәтін өткізіп алсаң, бармағыңды мыжғылап қаласың?"
Орнынан апыр-топыр көтерілді. Апыр-топыр көтерілгенде шаң мен тасты бұрқ-бұрқ атты. Сонау, төменде қаңтарып қойған атына қарай ентелей аттады. Үзеңгіге оң аяғын салып, қайта-қайта тепеңдеп барып, ауыр денені әрең дегенде әупірімдеп ер үстіне аударды. Түзеліп отырып, тізгін қақты. Ат өрге қарай арындаған. Өрмелі тізгінді сыңар езулете жұлқып, жұлқынған бестіні ылдиға туралады. Әлгіндей арын жоқ. Орнынан тұра беріп, үй төбесіндегі шалғыны алып иығына салған Досболды шалып қалған-ды. "Шартық күйеу" таң нұрында бұның көзіне ертегінің алыбындай зорайып тұлғаланып көрініп еді. Содан кейін-ақ піштірілген сәуріктей діңкесі құрып, аңқасын кептірген "күлімкөзін" де ұмытып, ылдилап барады.
"Қидекем жөн біледі. Соның төрелігіне тоқтасам, құр қалмаспын. Қиянат жасамас. Дәл анау намаздыгердің көлеңкесіндей немені ұзақ сайрандатпас. Төбесінен тоқпақ тиген күні әйелі менің құшағымда ақ сазандай бұлқынар".
Қиял - ғажап қой. Сатыштың құрысқан денесі қайта жазылды. Салбыраған қабағы қайта ашылды. Өз ойымен ой-қырын түгендеп, кем-кетігін, әп-сәтте оп-оңай толтырып ала қойды.
Екі өкше ат бүйірін тесіп жіберердей тыныш таппайды. Ендігі асыққаны соншама, осы қазір Қидабайдың сорайған бойын, қылқиған мойнын көрмесе имансыз кетердей жанталасады. Бүкіл тілегін, бар арманын, үдеге асыратын пірі де, тәңірісі де Қидабай болған соң, Сатыш асықпағанда қайтсін. "Анау Досбол ит, ауылмен астыртын хабарласып жатыр. Әлгінде ғана қыстауынан Матан сұм аттанып кетті. Сәл кеш қалдым. Әйтпесе, шалды сақалынан сүйреп, қан-жоса қып әкелетін едім. Ізімізге іздеуші түсірді"- десем, Қидабай туламай көрсін! Таптым-ау амалын!
Жыртқыштың артынан өлексе жеп үйренген шиебөрідей қыңсылаған жеңсікті қиялмен тояттандырған Сатыш шошаңдаған қамшыны аттың санына көміп-көміп жіберді.
Төртінші тарау
Жарсудың құлдауына тірелетін аңғардың алды ұзыннан-ұзақ созылған бұралаңы көп терең шатқалды шұбалаңқы сай. Тау мен жайлаудың жапсары болғандықтан, сол сайдың қос қапталынан таспалана өрге төтелей тырмысқан жалғыз аяқ соқпақ суаттан қайтқан қара шұбар жыландай әр тұстан бір қайқаңдайды.
Құлдаудың қамшылар жағында қотан аумағындай тегіс жер бар. Бұраң сайдан оңға бұрылғанда тастақты жаңғыртқан тұяқ әлгі дөңгеленген алаңқайдың шетіне тиісімен, шашадан қаққан көк нілімен жуасып, тақ-тұқ тықыр бәсеңси қалады.
Үш-төрт аттының ең алдында келе жатқан Қидабай күнұзынғы тас пен тұяқ айқасқан екпінді жүрістен талып, қалжыраңқырап отыр еді. Қарсы алдынан кең ашылған шалғынды жазықты көргенде, еңсесін тіктеді. Осы ара - Қорабаймен кездесетін орын. Қорабай -жұртқа ақыл салмайтын, өз ісін өзгелерге қабақ қыбымен орындататын салғырттығы аз әккі жырыңды. Қарсысынан келген жанды томпақ көздің суық қарасымен тіліп өтіп, төмендетіп алып, ықтата жөнелетін ызғарлы сұсы бар. Қидабай басқа жерде ешкімге дес бермей, барынша сызданып ызғырық естіргенімен, Қорабайдың қарасы көрінді дегенше-ақ жынын алдырған бақсыдай сұры қашып, ылдилап қалады. Қазір де шүңірек көздерді ін түбінен сығалатып, алдындағы көп шоғырдан оңаша, жекеленіп бөлектенген Қорабайды теп-тез тауып алды. Бүлдіргесін білегіне ілген сары ала қамшысын былғап қап, серіктеріне: "Іркіліңдер!"- деген белгі беріп, жалма-жан атынан түсті. Шылбырды Сатыштың қолына ытқытып жіберіп, сидиған аяқтарын бүге сүйретіп, иығын төмендете бүкеңдей жөнелді.
Дөңгелек біткен сақалын уысына толтыра қысып, Қорабай шаншылып отыр. Томпақ көздер елпеңдеп келе жатқан Қидабайдың еңкіш денесін көктеп өтіп, сонау кейіндеп қалған жүргіншілерді түгендеп жатыр.
Сүрініп кеткен Қидабай төбесінен домалаған пұшпақ бөркін жерге түсірмей қағып алды. Қағып алды да бөрікті қолтығына қысып, екі қолды екі дертедей ілгері созды.
– Ассалаумағалайкум, Кәке! Сіздер де бері асқан екенсіздер ғой. Ат-көлік аман ба?
Қорабай созылған қолды көрмегендей шалқая беріп қабағын шытынды. Қозғалақтап қалды да, иығына бос тастаған ішігінің етегін тізесінің астына жымқыра басты.
– Қонаққа келді деп пе едің? Не бітірдің?
Қидабай бір тізерлеп құйрық басты да, бөркін шиырып апарып бір жақ шекесіне қонжита салды. Қожасының қолын алмағанына ренжісе де, оған күйзелмес күйін танытып шүңет көзде күлкі ойнатты. Сонан соң шапшаң қимылмен серпіле сөйлеп, даусын екпіндете шығарды.
– Кәке-ау! Осы жолы құдай оңдады. Бітіргенім көп!
Қорабай қозғалақтаған күйі сызданған өңді жылытпастан оң қабақты серпе көтерді де, сол шақшиған түсін бұзбастан оқыс саңқ етті.
– Жә, желпілдеме! Соншама шіренгенің - біреуді бауыздап, екеуден қашатын әдетің де баяғы.
Қидабай шыдай алмады. Қамшысын мықынына тіреп ырғалып алды. Көзіне де ілмей, ә дегеннен зіл салып, тұқырта жөнелген Қорабайға ашу атып, бұл да жон көрсете бастады.
– Апыр-ау, Кәке! Түкпірді қазыса беріп қайтеміз. Мен іздеген шиыр емес, атадан қалған мұра. Бет-беделді сынаспайық.
Қорабай қынжылғандай бетін тыржың еткізіп, болар-болмас теңселіп қалды. Жүндес жұдырығы жұмылып кеткен екен, саптамасының қонышын түйгіштей барып қайтты.
– Өзің нығызданып қалыпсың, Қидабай. Сірә, қанжығаңа бөктергенің қомақты-ау,-дей салды.
– Иә, қомақты! Әріден тартып, беріден қозғап айыпкерді көбейттім. Бас олжам -бәлшейбек Нұржан! Көзін жойдым! Кеңесшіл кедейлерді қайта тұрмастай тұқырттым. Бата қимыл жасадым. Қазір колхоз аталған ауыл біткен екі ұдай, - дегенде іштегі мақтаны да, ашу-өкпесі де жүзіне қалқып шыға келді. Қорабай серпіліп, ілгері ұмсынды.
– Тізе түс! Өтірігің көмілер ме екен?
Қалақ бас діріл қақты. Жіңішке мойын бұрала ұзарды. Баж еткен үн сұңқылдап естілді.
– Пай-пай, Кәке! Адамға сенер күніңіз болар ма? Бүгінде бәлшейбек бір бөлек, шаруа жаны бір бөлек. Ат-түйесін қомдап Шыңжанға тура көшкелі жиын отырған ел бар.
Қорабай ширата түсті.
– Білем оны. Бірақ оған сенің қандай қатысың бар, Қидабай? Соны айтшы.
– Неге болмасын? Іріткі салдым, өрт қойдым!
Қорабай бастырмалата жөнелді. Қашағанды қуғандағы жалтартпас әккі әдісіне көшіп, түйдек-түйдек сөздерді лекілдете төгіп жатыр.
– Өрт деймісің? Сол өртті сен қалай салдың? Өз сүрлеуіңді өзің құртып қоймадың ба? Бүкіл сегізінші ауылдың бетке ұстарларын әшкерелетіп, анау бұқара жұрттың алдында абыройымызды төкпедің бе? Шыңжанға көшкелі отыр дейді. Ендігі бізге сенер кім қалды? Иә! Салдың өртті! Өзімізге салдың!
Осылай сілкілеп аларда даусын онша қатайтпай ысқырынған ысылын суылдатып, көмейден лықсыған демді үздіксіз тоғытатын. Мынау зіркіл: "Тұрғызып қойып бауыздаймын!" – дейтін айбат сесі екенін сезгенде, Қидабайдың жүзін суық тер жуып кетті. Бір шекеде жалғыз өркешке жармасқан тентек баладай жарбиып тұрған бөркін төбесінен нұқи басып, бет-аузын жайпап сүртіп өтті де, меңіреуге тірелгендей берекесі қашып, жалтақтай қалды.
– Мен қайтейін? Анау Нұржан дегені ерік берді ме? Оның үстіне қылмысымыз ашылатын болған соң, Матан дейтін шал Досболдан бәрін естіп қойыпты, тез қимылдап, ауылдың малы-жанын айдай қаштық.
"Лепіріп шапшып, салмақ салыстыра ма, қайтеді?"- деп жігітінің қылығынан күдік аулап, қиялап шалып отырған Қорабайдың қыбы қанды. Осылай безектетіп ықтырып алған соң, босаң тұсынан тағы да бүріп түсті.
– Жә! Жарайды! Жауабыңның қыңсылап барып бітерін білгем. Білгем де тез жеткем. Енді аялдамайық. Олжаң қанша?
Қидабай ентелеп екі қолымен жер таянды.
– Үш мың қой, мың қаралы жылқы. Жүз шақты адам!
Қорабай шалқайып, қолымен бетін қалқалады, жүзін жасырды. Көңілденгені де, олқысынғаны да алақан тасасындағы томпақ көздерден шалынар емес.
– Әлі де көп емес. Біз де қарап жатпадық. Алты ауыл өртенді. Батырақтардың біразына колхозды құбыжық етіп таныттық. Бәлшейбектері тіл емгізгенше, мойны ырғайдай боп бітер.
Қорабайдың күлкі табы кілкіген жүзінен Қидабай сәтте үміттенді. Құйрығымен бір жылжып, тақалып келіп иық теңестірді.
– Кәпиративті түп орнымен тік қопара алып келдік. Киім-кешек, мата-бұйым - біраз дүние...
– Болды! Жап аузыңды! Көпірген шығарсың кім көрінгенге?- деп шаңқ еткен Қорабай отырған жеріңде секіріп түсті.
– О не дегеніңіз, Кәке! Е-е, білем ғой. Сізден басқаға...
Қорабай аяқ астынан сыр беріп алғанын сезді де, жүзін бұрып, сонау шыға берісте иірілген Сатыш, Тойтандарға назарын ұзартты. Сол қырындаған қалпы және бір дәмелі тұстан із тастады.
– Желектің бар ма? Кездесті ме?
Қидабай мына арбасқан сұңғыланың топ ішінен Жақашты танып қап, ішіне іріккен бір сырдан хабар емексіткенін оңай түйсінді. Бірақ жалпылдап жер сүзуге өзінің де тамсанғыш жеңсігі жібермеді. Есеп түйгіш аужалмен шырғалап қана шылбыр тастады.
– Енді ел болғасын... табылады ғой. Он шақты бойжеткен... Түстегем жоқ.
Бірақ Қорабай сергек, секіртпеді. Ажырая бұрылып, тіксіне қарағанда, бұлтартпас жанар шағып түсті.
– Жөн сөйле!
– Сұңғыласыз-ау, Кәке! Бар еді. Нұрбике сұлу бар еді. Ұрғашының көріктісі-ау! - деп тамсана мөлиді.
– Өзің түлкі алғандай жылмаңдайсың, Қидабай. Қырдың сары ала етек қыздарын түгендеп біткеннен саумысың?
Қидабай көз таластыруға тайсақтады. Еңкейіп бөркінің қылын алақанымен умаждады.
– Қажай бердіңіз-ау!... Қиял сағымын алданыш көретін бозбала санаймысыз мені? Бұйырғаны болды да.
– Ендеше, сабаңа түс. Жөніңді біл! Нұрбикені көздің қарашығындай сақта! Мен сенен сауға сұра маймын. Ал, сен түкпір сөзді түй де қой!
Қидабайдың демі бітті. Қайда беттерін білмеген далбаса ілікпен бас изеп, жымиған болды. Сол түрі жылаған баланың кемсендеген қалпына ұқсап кетті ме, Қорабай таңдай қақты. Қабақ баққан байғұс мынау тақ-тұқ дыбыстың артында жатқан салмақты дүмпуі барын тез болжап, қолшыл әрекеттің алдын алуға тырысты. Нұрбикенің ақ тамағы елестеп, кеуденің қызғаншақ күшігін қыңсылатқанымен, сол күшікті тапап кеткелі тұрған табан астына тастауға тәуекелі жетпеді. Қолын кеудесіне төсеп, көзді түйістірді.
– Түсіндім, Кәке! Сары майдай сақтап, жел тигізбей үлпілдек қалпында қолыңызға тапсырармын.
Қорабай дағдылы мінезбен біржолата қыбырлатып, бауырымен жер сыздыртқанша қояр емес.
– Солай! Етегін көтеріп пе ең?
Қидабай кірпігін төңкеріп жіберіп қайта ашты. Шүңет көздерде үрей оты жылтырады. Кезінде Нұрбике сұлуды тоқалдыққа алам деп тыраштанып, осы Қорабайдың қапың малдың сілекейіндей жыртыс жіберіп, қыз әкесіне хабар салғанын естіген-ді. Ол екі ортада өзі кәнпеске тұсында бұрынғы жайлауына әрі асып кетіп, кәрілігін көркейтем деген ұрымтал тілегі орындалмай қалған еді. Сондай құмартқан қызылына қол жүгірткен Қидабайды құралды қол аяр ма? Етегін қағып ақырып тұрса, Нұржанды қапқан қанды тұзақ мұның қылдырықтай мойнын бұйым да көрмес. Қорабайдың домбытпасын осылай түсінді де, Қидабай жан сауғалады.
– Тақсыр-ай, ұстара жүзінде тұрмын. Өтірік айта алмаймын. Буыршын кезін сүзбесе...
– Тоқтат! Алды-арты сол болсын! Салдым тұсауды! – деп жуандық ызғары тұнған дөңгелек жүзді түгел көрсетті. Егер Қидабай күмілжіп, көрмедім, білмедім деп танып кетсе, түйіліп түсуге дайын отыр еді. Шындығын айтып, айыбын көтерген қалпымен ығыса жөнелгенде, еркісіз іркіліп қалды. Қойын-қолтығынан демеп тұрған бар тіреуін бір-бірлеп сындырған соң, Қидабай несімен кінәласқандай. Ертең анау мол олжаны аман-есен арғы бетке алып өтсе, монтансыған шіркін есе түгіл, сыбағадан да қағылмай ма? Қорабай енді дауысын бәсеңдетті.
– Ал, Нұрбике Қойлыбайдың келіні ғой. Жақаштың әйелі, ә?
– Дәл солай. Әне, таныдыңыз ба, Жақаш та осында, – деп иек көтеріп ымдаған Қидабай теке сақалды шошаңдатып, күн-ұзынғы жермешел күйі үшін тобықтан қағып өтті.
– Надансың! Ұрлық қыласың - қарауылын ерте жүресің. Не ойлайсыңдар осы? Желекті келіншек пен жесір келіншектің айырмасын білемісің? - деп қадалып тұрып тағы бір ұпай жинар тұстан шаң берді. Қидабай нанар-нанбас пішінде мынау тосын пікірден үрке шошынып, қолын ербеңдетіп безек қақты.
– Апыр-ай, апыр-ай! Жесір келіншек - Нұрбике ме?
Серігінің дәл осылай шоршырын сезсе де, мөңкиді деп ойламаған. Қатты тіксінді. Енді айналсоқтаған жоқ, төтесіне тік көшті.
– Сен мені ел аузына өсек қып таңайын деп пе едің? Байы бар қатын шариғат жолына сия ма? Саған салмақ - Нұрбикенің басын аш!
Қидабай аузын кирелеңдете қиғаштай кергілеп, ауа жетпегендей ысылдап қалды. Артынша-ақ Қорабайдың қатуланған ажарына батыл қарады.
– Не деп барасыз? Ел естімеген сұмдықты... Қанды көйлек досымды, Жақашты...
Қорабай оң қолды бір-ақ сермеп, жағадан бүре уыстады. Жүндес саусақтар қарулы екен, сығымдап қысқанда, алақанда жұмарланған жаға да, Қидабайдың күреңіткен омырау терісі де жыртыларға шақ қалды. Осы шапшаң қимылымен дәлел, далбай іздеген жігітінің шұрқыраған жанын мұрын ұшына дірілдетіп тіреп қойды да, Қорабай манадан ішке бүккен үлкен есебін таспен ұрғандай нық-нық жеткізді.
– Қанды көйлек досың шәйіт кетеді! Ұқтың ба? Қаңғыған оқ қараға да, ханға да тиеді.
– Ұқтым, ұқтым, Кә-ә-ке! Сіз ырза болсаңыз, мен тоқпын! Міне, қолым! - деп тамағы сырылдаған Қидабай аларған көзді мөлитті.
Қорабай қолын босатты. Жерде жатқан пұшпақ бөрікті іліп алып, шаңын сілікті. Серігінің басына қонжитты. Сырт қараған кісіге екеуі оңаша бір күлкілі жайды сыбырласа қызықтағандай көрінер еді. Әлгі бір шалт жармасқан қол қимылы да елеусіз қалды.
– Жарайды. Жер табанға түсіп жалпаңдай берме. Сенің да орның бөлек, Қидабайым, - деп Қорабай әп-сәтте өзгеріп, қасындағы еңкіш кеуденің арқасынан қақты. - Мығым бол! Ал енді серіктеріңді шақыр. Келсін.
Қидабай қамшысын бұлғап, Сатыштарға белгі берді.
– Жақаш! Тойтан! - деп жеке-жеке атап бері қарай ұмсынған Сатышты кеудеден итергендей қатқыл үнмен бөгеп, іркіп тастады.
Бағанадан көз алдында қаңтарып қойып, енді ғана иек ұшына қондырған Қорабайға Жақаш та, Тойтан да ренішті еді. "Астыртын екеулеп сөйлесетіндей не бар? Әлден сырттатқанда, дәл осылай содырлығын көрсете берейін дейтін жуандығына біз оп-оңай көнер ме екенбіз", - дейтін сызданған түрмен түтігіп, булығып жеткен екі жігіт аяқтарын санап басып кекірейіп жақындады. Әсіресе Жақаш қозы қарнын ілгері оздырып томпаңдай аттағанда, аяқасты болғысы келмейтінін ұқтырардай кеудені шалқақтата түседі.
Тойтан айласын асырып кетті, жарқын амандасты.
– Ассалаумағалайкум.
Қорабай ернін қыбыр еткізіп қана, қолын созып, етегін жинап, жай ғана қағылды.
– Ә-ә, Жақаш мырза! Төрлет! Қойлыбай досымның көзісің. Отыр оң жағыма. Сөйле!
Әлі де ашуы тарқамай, бұғақта дірілдеген ызалы демді ауыз бен танаулардан атқытып тастап, Жақаш екі аяғын созып жіберді. Содан кейін томсарған жүзді өзгертпестен, түйілген қабақтың дүмпуін айқындата тамағын қырнады.
– Не сөйлейін? Атаның аруағын шақырып, азаматты атқа қондырғанымды айтайын ба? Ол хабарға менсіз-ақ қанық шығарсыз. Ендігі бетім-жақсы сөйлегенге жалтақтау бола ма, жақын тұтққанға жан беру бола ма, уақыт өзі көрсетер. Көңіл дауалайтын атамекен артта қалды. Мен - бір қашқынмын!
"Қашқынмын" десе де, кеудесі кердең. Дәме қылар көп ілгекті алға ұстайды. Намысын күйттеп, қайысқысы да жоқ Қорабай қиялады.
– Біз де кіндік жұртты жүз жыл бұрын қиып кетіл едік. Өлмедік. Иесіз, панасыз емеспіз.
Қорабайға көз тоқтатып шүйілген Жақаш ананың: "Ішіндегіні түгел алақанымда ұстап отырмын", - деген мысқылды назарын тоқып қалды. Андаусыз басса, қос жанар тұңғиығына жұтып жіберетін қос апандай кілегейленіп, кірпік қақпайды. Жақаш дереу сылтау іздеді:
– Ол дұрыс қой. Бірақ ауыртпалық көтермейін дегеніңе көне ме? Көнбегеніңе қоя ма? Әйтеуір, шала тастап, өрт тұтатып алған соң, әркім өз мінезіне орай ілік қарастырады.
Жақаштың осы бұлталақтауын пайдаланып, Қорабай өкшелей салды.
– Нең қалды қимайтын? Аңсағаның абақтың ба? Отың-суың бұл жақта біржола таусылып еді ғой.
Қорабайдың алдын орап кеткенін сезді де, ұпай жібертіп алған албырттығына ызаланса да, Жақаш сыр бермеуге тырысты.
– Оныңыз рас, Кәке! Іркілерім жоқ енді. Өзіңізге салмақ салдым. Қорғаным болыңыз. Мынау Тойтан да осы базынаға мінгесіп жетті алдыңызға. Тым болмаса ағайын бейілі ағынан жарылсын.
Тойтан аты естілген кезде жалбыр шашты оң жақ бетке жамыратып отыр еді, тұқшыңдап сілкініп, жаудыраған жалын желке тұсына қайырып тастады. Алғашқы сесінен тез қайтып, кібіртіктеген Жақашты жақтырмап еді, қарсы шабатын айбары барын сездіріп, ірілік танытты. Жақаш сөзін тірілтіп, қошеметтеп іле көтерген жоқ. Өзінің де осал түспесін мыналарға бадырайта жеткізіп, жон көрсетті. Даусы да кесек шықты.
– Иә! Дабырайта беріп қайтейік. Көз сатпаспыз. Азар қылмаспыз ешкімді. Ұтырлы жерінде жамаушы ғана болсаңыз, басқа дәметеріміз жоқ. Құдайға шүкір, айдағанымыз бен шұбыртқанымыз аз емес.
Сүйей салды емеурінмен жалт берген Тойтанды Қорабай түгіл Қидабай да түсінді. Түсінді де, осы бастан қолына қондырып алайын деген ниетпен, иыққа шыққыш адуын екпінімен бастырмалата жөнелді.
– Әй, Тойтан! Сен өйтіп көмейіңді көрсетпе. Көрсетпе деймін! Айдағаныңды алдымен аман-есен алып от. Екі аттамай жатып ірілік танытып ірге сайлайтын сүбелі адам бола қапсын?
Тойтан да ақырғанға жым болатын бала емес. Әлден әшкерелеп, топ алдында топыраққа аунатып алайын деп отырған Қидабайдың қоқан-лоқысын сезді де, мойнын сырт қайырып аш күзендей шақылдаған адамға дуылдаған қызулы бетті түгел көрсетті.
– Е-е, олай болғанда, омыраулай иектеп, ығыма түс, ырқыма жығыл дегенің бе? Сонда мен, тегі, араздық салқынын енді сендерден тартуға барам ба? Өйткенше, қу жанды шүберекке түйіп, мына туған жерде жітікке саяқтармен алысып неге өлмеймін? Неге қалмаймын топырағымда!
Қорабай сөз таластырған екеуді де ішінен қыжыртса да, дәл қазір дау-дамайды қаламады. Кеудесін тіктеп, ешкімге тоқтатып назар түсірместен сөйлеп кетті.
– Жә, жігіттер! Түс шайысып қайтеміз. Айтылды базына. Табылармын соған. Атамекен артып әкететін, теңдеп жеткізетін тең емес. Жетімсіреп қалады. Ағайындығым ағайындық. Қыл өтпестей татулық бар жерде азамат ығыр бола қоймас. Жақаш, Тойтан, екеуіңнің өтінішіңе сәлемім осы. Қазір жігіттеріңе барыңдар. Арасынан іріткі шығып жүрмесін. Анау қалың көштің адамдарына сақ болмаса, бірдемеге ұрындыруы мүмкін.
Жақаш пен Тойтан үн-түнсіз көтеріліп, ұзап барады. Кей-кейде долданған жанның қарсы алдынан гөрі күдірейген жотасы ішкі қыжылды сыртқа тепкіш. Тойтанның бүлкілдеген қос жауырыны отырып қалған екеуге ашулы жұдырық білемдегендей көрініп еді, Қорабай жүзін еріксіз тайсақтатты. Соны баққан Қидабай тамызық тастады.
– Көрдіңіз бе? "Тұрысатын жеріңді айт!" - деді ғой.
Қорабай жалт қарап, зіркілдеп ала жөнелді.
– Тайызсың! Таразыны тең ұстау жоқ сенде. Қақпанның аузында отырып, қақырығыңды шашасың. Қандай басыр едің, бәтшағар! Тұлан тұтқызғанда не табасың, а?
Қидабай тағы да мүлт кеткенін ұғынып, тамағына тас тығылғандай қылғына жұтынып, жіңішке мойынды жем аңдыған балапандай ырғаң-ырғаң еткізді. Сөзді молайтқысы келмесе де, жауапсыз қалуды жөн көрмеді.
– Наразының қолына құрық ұстатам ба? Жоға-ау, бұлқынғанда кімге сенеді? Айылын жияр емес, тегі - деп төменси бітірді.
Қорабай шұқшиған жоқ. Басқаның қолымен от көсейтін әдетімен кейде өз ойын үзеңгілестері арқылы өзгеге мықтап сездіртіп, тұқыртып қоятын. Әлгіндегі Қидабай мінезі өз қалауымен сай түскен соң, зілін жұмсартты.
– Қайда барады айылын жимай. Лепірген көңіл ғой байғұстікі. Саспа, бәрі де құрдай жорғалайды, - деп арғы бүкпесінен емеурін танытты да, жым-жырт қалды. Қорабайды енді басқа бір көрініс алаңдатып отыр еді. Анандай жерде қорбаңдаған Сатыштың құшағынан сытылып шығуға жанталасып жатқан Досболдың қимылы томпақ көздердің аясынан құр кетпеп еді, иек шошайтты.
– Мына біреуің кім, Қидабай?
Бұл кезде Досбол Сатышты шиырып тастап, жұлқынып босап шыққан-ды. Ырсылдаған Сатыш әлі де көз қылып мыртың-мыртың ілеседі.
– Тоқта! Өле алмай жүрмісің? Жүріміңді үзейін-ақ!
Қорабай қолын сермеді. Саңқ етті.
– Жібер!
Досбол келген бойда қақиып отырған Қорабайдың алдына тізесін бүгіп жалп етті.
– Айналайын, ағатай! Құлдығың болайын! Айтшы мына жендетіңе! Несі бер бізде, -деп сұқ саусағымен Қидабайды түйреп өтті.
Қорабай зәрленіп, дөңгелек сақалды егеп-егеп жіберді. Тісін сықырлата жалғыз сөзді сыздана ытқытты.
– Кімсің?
– Әй, Қидабай! Сен танисың ғой мені. Айтып өлтірші! Мені... анау Рәштай екеумізді қайда апара жатырсыңдар? Жазығымыз не?
– Өшір үніңді! Кімнің алдында тұрғаныңды білемісің, сен, мақау! - деп Қидабай қамшысын ыңғайлана көтеріп еді, Досбол қаймықпады.
– Құдай емес, адам болар. Арызым бар.
Қорабай иек қақты.
– Тездет! Не айтпақшы едің?
– Айтсам, бізді босат. Қайтар ауылыма. Әке-шешемнің моласы қалды. Кіндік қаным тамған қонысым қалды, - деп жыларман болған Досболға Қорабай жиіркене қарады.
– Қоныс... мола дейді! Басқадан жаның ардақты екен.
– Иә, тақсыр! Бұрын ардақты болатын. Туған жерден тентіреп, ел ақтаған жанымның құны бес тиын. Екі қолымды көкке созып, алладан тілер қайырды өзіңнен күттім! Бір момынның көз жасына қарасаң, ел ішінде ербиіп жүрейін, тастап кет. Анау... Рәштайжан екеуміз құдайдан, адамнан да көрмеген жақсылықты сенен көрдік деп қуанып кетейік, -деп қойнына қол жүгіртті. Досбол қойнына қол салғанда, Қорабай сескеніп ырғалып қалып еді, араға Қидабай ұмтыла берді. Досбол ораулы затты суырып алды. - Міне, барым осы! Әйелімнің... қосағымның сырға, білезігі... Бір ат беріп соққызып едім... Құлдығың болайын, азат қыл!
Сәл босаңсып алғанына ұялғандай Қорабай қаһарына қайта көшті.
– Болдың ба? Тағы айтарың бар ма?
Досбол әлі де дәмелі, орауды ұсына түсіп, мазасыздана жалынады.
– Не дейін? Басқа не айтам? Бас еркімнен артық не бар?
Қорабай жер тіреп көтерілді. Етегінің шаңын қамшы сабымен қаққан болды да, отырып қалған Қидабайға үстінен төніп келді.
– Әй, Қидабай! Тындырғаның осы ма? Үгітің қайда? Қыңыр, шолақ түсініпті ғой. Еркіндікті орыс ноқтасынан іздегені несі? Бәлшейбек тұзағын азаттық деп ұққан осыларды да адам деп соңымызға ертеміз-ау. Өзің ұғындыр, - деп саптамасының темір нәлін тасқа шақыр-шұқыр тигізіп жүріп кетті.
Қожасынан ұрыс естіген Қидабай аяқ тықыры көмілер-көмілместен ақырып қалды.
– Әй, қырт! Сандалма әрман! Енді бақылдасаң, бауыздай салам. Алдымен әйеліңді! Сонсоң сені! Ұқтың ба?
– Ұқтым!
– Ұқсаң, тілінді тісте! Тілге көнсең, өзімнің ғана жылқышым боласың. Үстіңе отау көтерем. Ал осыдан тағы да қиқаңдасаң, - жаныңды жаһаннамға өз қолымнан жөнелтем! Шімірікпеймін оған.
Екі шүңейт көз - екі ұңғыдай екен. Тасырайып, атылып кеткелі дайын тұр. Досбол мына жыртқыш қарастың шынында да ештеңеден шімірікпейтінін бүкіл денесімен сезінді. Тағы да үрей ұялады.
– Апыр-ай, ә! Енді ер туған жерге деп... - орнынан сүйретіле тұрып бұрыла беріп еді, құрықтай созылған қол иықтан басып, бүк түсірді.
– Әкел бері! Қолыңдағыны бері ұстат!
– Мінекейіңіз...
Орауды ашпастан қойнына сүңгіткен Қидабай сол иықтағы қолына сүйеніп, буын-буынын сықырлатып серейіп көтерілді. Төбесінен шаншылған күйі ақтық ызғарды және шашып кетті.
– Сөз осы! Еркің - қанжар жүзінде! Біліп қой!
Досбол бүкеңдеген қатпа қайыс дененің соңынан сүзіле қарап тұрып қалды. Ызалы күйік күйдірген алаулы іштің солығы қатты. Демігіп тыныс алғанда, жүзі қап-қара болып түтігіп кетті. Адамшылық рақым жоғалғандай көрініп, бар дүние айналасын қоршаған серек таулардай қиянатымен үстінен басып қалардай тарылып, құрыса түсті. Шарасыз халде өз маңдайын жұдырығымен тоқпақтап, түңіле жылап жіберді.
– Құрыдым-ау! Қайда барсам - Қорқыттың көрі. Көзден бір-бір ұшқан туған жер! Қалып барасың! Қандай күйге тап болам! Неден үріктім? Неге үріктік сол колхозынан! Қайран, Матан-ай! Айтып едің-ау өкінесің деп? Ал, Досбол! Зарла енді! Туған жердің самалы-ай! Қоштаса ма менімен! Мына мені қимай артымнан жіберген ел сәлемі ме? Қадіріңді білмеппін. Кеш, Елім!
Солқылдап күрсініп солық басты. Жеңімен көзін сүртіп жан-жағына қарады. Анадай жерде білем-білем майлы қарнын селкілдетіп күліп тұрған Сатышты көрді. Сол-ақ екен, мына мінезін өзіне мін санады. Ендігі істі қасарысқан табандылықтан күтпек боп жұдырығын қысқанда, тырнақтары алақанға батты.
– Тәуекел! Еркек боп туғаным шын болса, тайынбадым. Тостым артын! Көнбеспін тозағыңа!...
Бесінші тарау
Қос қапталдан біріне-бірі түйісе жақындасқан екі сілем таудың аңғары төменге қарай кең жайылып кетеді де, алқым тұсында тарылып, қысаңға айналады. Сонау етекте көкшіл мұнар дірілдесе, мына асуға иек артпада күндіз-түні арылмайтын тұман шаңыты үнемі дым бүркіп тұрады.
Сыңар аяқ сүрлеудің қайдағы бір шыңырауды жағалай ирелендегені соншалық, талай бұрылыста қызыл әскерлер мен коммунистік отрядтың мүшелері аяқ астына үңілуден қорқып, жағаларын ұстаумен болды..
Енді міне сол асудан өткенде, келесі Ошақ асуға беттер түс кең жайылды. Тау мен таудың кенерелес көтерілер баурайы кәдімгідей жазық екен, шаршаған топтың еңсесін көтеріп тастады.
Асудың етегі бірталай адам сыятындай жадағай екен, осы арада отряд еру жасауды ұйғарды.
Матан, қызыл әскерлер командир! - Ершов екеуі аттарынан түсіп, шылбырларын сүйретіп ілгерірек бөлініп, оқшау барып тұрды. Матанның сұсы ерекше. Үстінде ықшам күпәйке-шалбар. Беліне жиырма бес оқтаулы патронын сықаған оқшантайды байлап алыпты. Иығында шиті мылтық. Жүрісі ширақ, қимылы епті. Қазақшаға судай Андрей Михайловичпен жол бойы сөйлесіп емін-еркін әңгімелескен соң, біріне-бірінің көңілі толған ба, сүйсінуін жасырмайды. Андрейдің білімі көп, Матанның көрген-түйгені жеткілікті. Бірінің кемісін екіншісі толтырады. Жатырқау, жатсынудан аулақ.
Матан қазір де өзімсінген ыңғаймен Ершовтың жеңінен тартып, бері бұрылтты.
– Аздап ат шалдыртып алайық, Әндірей. Осы тұстан іздің бір белгісін табармыз,- деп төменнен сығалай қарады да, құптатып алып, жеңді қоя берді. Содан кейін жан-жағына үңіле қарап тұрды да, Андрей Михайловичты өкпе тұсқа еріксіз бұрды.
– Ана төбенің астында ауыл бар. Естимісің?...
Ершов Матанның қылығына жымия күліп, қайта-қайта бас изей түссе де, нұсқаған жақтан ауылдың ныспысы білінер ештеңе таппады. Сонда да екі-үш күннен бері бар мінез-құлқымен әбден ұнаған қарияның көңілін қимай баяу ғана күбір етті.
– Мүмкін...
Матан тызалақтап қалды.
– Мүмкін дегенді қой. Сене бер. Ол ауыл Қорабайлардың жолында. Ол көкжал оған соқпай кетпейді. Ендеше, қарақшылардың жөн-жосығы алақанымызда, - деп кішкене денесін қомдап, ұшып кететіндей тықыршыды.
– Ауыл бар деп аяданып қалармыз. Біраз бұрыстау екен. Оған барсақ, бандылар ұзап кетеді, - деп Ершов әлі де сенбеген күйі бас шайқады.
Матан жорғалап Андрейді бір айналып өтті. Қалшиып қарсы алдына тұра қалды.
– Сен, Әндірей, Қорабайдың қайда екенін білесің бе? Білмейсің. Мен білем бе? Білмеймін. Тек жобалаймын. Сондықтан ел-жұрттан сұрау керек. Мүмкін жаулар сол ауылда жатқан шығар.
Ершов әлі де екі ойлы. Матанға сенгісі-ақ бар, бірақ көзі жетпеген соң кеудедегі күдік босатпайды.
– Ауыл болмай шықса қайтеміз?
Матан тізесін бүгіп жүреледі. Қолымен алдын жайқады.
– Сенде көз бар ма? Мынау қойдың шиырын көремісің? Қайда бет алған? Анау төбенің астына. Әнеу сүрлеу де, мына шұбыр да солай кеткен.
Ершов иланып қалды. Шапшаң қимылдың әдетімен тез серпілді..
– Онда қимылдайық.
– Тоқта! - Матан еңбектеп әрі жылжыды. Бұрылып Ершовқа қамшының сабын ербеңдетіп белгі берді. - Мұнда кел, кемәндір жолдас! Міне мына-ау із ғой!
Ершов жүрелей отырып төмен үңілді.
– Да-а! Мынау солар! Бандылар!
– Асығуымыз керек, Әндірей. Олар қатты кетіп барады. бұл - Жақаштарға қосылмақшы жау тобы.
Ершов енді Матанға таңдана қарап, таңдай қақты. Ақ көңіл жанның кішірек көздерінде жылтыраған ұшқын ұлғайып барады екен.
– Қатты кетіп бара жатқанын қайдан білдің?
Матан білегінен бүлдіргесін шығарып, қамшысын жерге сұлатып салып әлденені өлшей бастады, еңкейген Ершовтың да мойны созылып барады.
– Мында қара, кәмәндір. Міне, мынау із - жылқының, онда да тұлпардың ізі. Жануардың мінер жақ артқы аяғының тұяғы кетілген. Мынау - сол тұяқтың таңбасы. Ал анау - екінші таңбасы. Анаусы - үшінші мөрі. Енді араларын өлшейін. Бір жарым қамшы бойы ғой. Демек, аяғын кең тастап, көсіле шапқан аттың жүрісі бұл.
Ершов аса риза болған халде тебіреніп, қарияның қолынан қыса ұстап, сілкіп-сілкіп жіберді.
– Сен, Матан Қойбағарович, білесің бе кім екеніңді? Сен - Дерсу Узаласың!
Матан бас шайқады.
– Босқа мақтама. Кешігіп қалдық? Олар бұл арадан кеше кешке қарай өткен, - деп қапаланып, үздіге күрсінді. Қолындағы қамшының сабымен нұқып жалғыз түйір жылқының жұдырықтай тезегін екі бөлді. Тағы да қабағын шытып, таңдайын қақты.
– Қалай? Қайдан білдің? - деп Ершов та тезекке үңілді. Бірақ ештеңе көре алмай қиналып тұр.
– Көргенімді ғана айтамын. Міне, мынаған зер салшы өзің. Бандылар топтала дүрмектелмей, ізбе-із шұбырып барады. Тұяқ таңбасын анық барлашы. Шет-шетін құм басқан. Себебі түнде жел тұрған. Ал, мына тезек кебу, ортасы ғана аздап дымқыл. Сонымен, кеш өткен, түн еткен, тағы жарты күн өткен. "Кешіктік" дегенім осы. Апырмай, болымсыз нәрсеге түсінбейсің, ал өзің мықты кәмәндірсің, Әндірей, - деп орнынан тұрып кетті. Матанның бар қимылын бағып тұрған Ершов қатты ырза боп, үн-түнсіз басын шұлғи берді.
Аяқ тықыры екеуін де елең еткізді. Қима шапанның өңірін омырауына айқастырып, белін көк шүберекпен таңып алған, сақалына бурыл толық кірген шалды ертіп келе жатқан Жаппас анадайдан дауыстады.
– Жолдас командир, бейсауат адам ұстадық. Сізді іздейді.
Ершов белін жазып, қарсы жүрді.
– Сіз кімсіз, ақсақал?
Қағылез шал іле жауап қатты.
– Мен мына төбенің астындағы ауылдан едім.
Матан Ершовты бүйірінен түртті.
– Айтпап па едім ауыл бар деп.
– Мені неге іздедіңіз?
Шал екі қолын көтеріп, алақандарын қосып бетін сипады. Қызарған көздерді сығалатып Ершов пен Матанды шолып өтті.
– Құдайға шүкір, қызыл әскерді танитын болдық. Сіздерді көрген соң, хабарласайын деп...
Ершов сөзін үзіп жіберді.
– Ауылдарыңызда Қорабай болды ма?
Шал сәтте көгеріп, ұзын сақалды діріл қағып, өз көкірегін қолымен түйгіштеп қалды.
– Болды ғой ол қаныпезер! Кеше кешке қарай осы арадан өзенді өрлеп, тауға беттеді, - деп кіжінгенде, селдіреген тістері сақ-сақ етті.
– Аман қалдыңдар ма?
– Қайдан? - Қажып, талған жүдеу жүз жылап жіберуге шақ тұр. Дәрменсіз түрде қалшылдап ашына сөйлейді. - Қойманы тонап, ауылды өртеп, қолға түскен жұртты алып кетті. Мен тау арасына тығылып қалдым. Қорабайлар жолай жайлаудағы ауылдарға соғып, жылқыларын айдап кетпек. Беттері - Ошақ асуы.
– Ошақ асуға өзен аңғарынан басқа тура жол жоқ па? - Ершов шалдың иығынан демеді.
– Баяғыда бір төте жолмен Ошақ асуға қой айдап барғам. Қазір ол арамен ешкім жүрмейді, - деп шал шарасызданып қолын сілтеді.
– Неге, ақсақал?
– Құрысын! Нағыз дозақ! Мұзы қалың, бораны сұмдық! Ат жүре алмайды.
– Қой өтеді ғой?
– Қой - жылқы емес. Қой үйренген мал. Және бірен-саран қой құзға құласа да үлкен шығын емес. Ат - ауыр. Мықты жіп, ұзын арқан, көп-көп киіз керек. Ауыр! Өте ауыр! -деп ашыла алғашқы пікірін дәлелдей берді.
Ершов қайтсе де мына адамды иліктіргісі келіп, одан сайын ентелейді.
– Бәрін табамыз, ақсақал. Қайткенде де шекараға Қорабайдан бұрын жетуіміз керек.
– Қорабай таутекедей жылпың. Сендер оны бір өткелден тоссаңдар, ол екінші асудан қылт етеді. Нағыз шайтан ол қарақшы! - деп үрей толы жанарды тайғанатты.
Күнұзын үндемей әрең шыдап тұрған Матан бір аттап шалдың оң жағына шықты. Иығынан тартып, өзіне қаратты да, бетпе-бет қадалып, кінәлай жөнелді.
– Өзің әбден қорғалақтап қалыпсың ғой, шәулім. Тамам елді тоз-тоз қып туған жерден күшпен айдап әкетіп бара жатса, сен осында аман отырып көрші, кәне!
Шал екі қолын ербең-ербең еткізді. Түйілген қабақта ашу да, ыза да бар. Оңаша болса Матанды түйіп жіберуден де тайынбайтындай.
– Әй, жарқыным! Тарта сөйле тіліңді! Қорабай менің екі туып бір қалғаным емес. Неге қорқытып сөйлейсің! Сен тұрмақ Қорабайдан да қорықпағам. Осыдан екі жыл бұрын ол құзғының ұлымды көз алдымда өлтіргенде, бетіне түкіргем, - дегенде еріндері кемсендеп кетті.
Ершов шалдың иығынан ұстады.
– Ұлыңызды неге өлтіріп жүр?
– Бандысына кірмейсің деп. Тым құрса, жалғызымды аямады-ау, - деп күрсінгенде демі үзіліп кететіндей, бүкіл жеңіл денесімен қалтырады. Іле тез серпіліп, шатынаған көзімен Матанға атып жіберердей тесірейді. - Ал сен... Мақұлдайсың дедің-ау.
Матан кінәсін мойындап, көзі жыпылық қағып бүкеңдей берді. Артынша екі қолын кеудесіне төсеп, басын иді.
– Уай, ақсақал! Білмеген у ішеді. Көңіліңе алма. Менікі қайнаған зығырдың жөнін таппаған шарпуы ғой. Артық кетсем, айып көрме, - деп алақанын созды. - Әкел қолды. Бірге қуайық кекті. Еремісің? Көрсетемісің төте жолыңды, жолбасарым?
Шал сәл бөгеліп тұрды да, алақанға алақанды сарт еткізді.
– Жарайды, көрсетем.
– Өзіңнің ныспың кім? - деп Матан қалтасынан шақшасын суырып ұстата берді.
– Атым Байбек - деп анай шақшаның тығынын ашар-ашпастан танауға апарып құшырлана иіскеді. - Кешеден бері тілім аузыма сыймап еді. Рақмет.
Байбек насыбайды атып болып, рақаттана түшкіріп-түшкіріп алды да, шақшаны иесіне қайтарды.
Ершов көңілденген шалға тағы сауал қойды.
– Азанда жүріп кетсек, асуға қай мезгілде жетер едік, ақсақал?
Байбек көзін сығырайта сәл ойланып тұрды да, ерніндегі насыбайды екі саусағымен сілкіп тастады.
– Көз - мөлшер, көңіл - таразы. Бір тәулікте жетіп қалармыз. Ол үшін ат-көлік, адамдар дұрыстап демалсын.
– Сөйтейік, - Ершов басын изеді.
– Онда мен арқан, жіп дайындатайын.
Байбек бүкеңдеген қалпы асыға басып, Жаппасты ертіп жүріп кетті.
Бір қызыләскер келіп екі атты жетектеп әкетті. Ер-тоқымын алып, отқа қоймақшы тәрізді.
Матан мен Андрей Михайлович анандай жердегі қойтасқа барып отырып, бірі темекі тұтатқанда, екіншісі шақшасын өкшесіне соғып тықылдатты. Екеуі де көпке шейін үнсіз қалды. Көңілде әлі күдік көп. Қорабайды із өкшелеп қуып жете алмауы мүмкін. Асудан өтіп, алдынан тоса алса, онда құтқармайды. Бар кекті, бар ызаны бір-ақ қайтарып, анау жылаулы елді босатып, туған жерге оралтар еді. Үсті-үстіне сорған темекісінің түтіні бет-аузына көлегейлеп кеткен Ершов тіпті қыбырсыз. Бір ойдан бір ойды тудырып, әр саққа шапшыған қиялды желілеп тартып, іштей көңіл елегінен өткізіп отыр ма, бейуаққа бейімделген кештің бұлыңғырында темекінің қызарған отымен ағараңдаған жүзінде толқу мол. Бір кез ырғалып тас обадай мелшиген серігіне елеусіз көз тастады. Ісіне сөзі сай, мінезіне әрекеті үйлескен сабырлы адам бұның қимылына тез ықшамдалып, сұрақ тосқан сыңай танытты.
– Матан Қойбағарович, шыныңды айтшы, өте аламыз ба? Жасырма,- деп күдігін жайып салды.
– Дәл қазір не дей қояйын? Бара көрерміз. Асудың жолы қиын. Әйтеуір, қамсыз болмайық, - деп Матан сонау жігіттерге қарап қалды. Әлгі бір дағдарысы бар күмәнімен әзірше бұл жайында доғара тұруды жөн көретінін сездіріп, тура жауапқа беттемеді. Енді анау сапырылысып жүрген қызыл әскер мен коммунистік отряд адамдарының бейқамдығын және мүлт жібермеді. Сол қырын отырған қалпы жүзін бұрмастан Ершовқа ақыл салды.
– Әндірей, күзетті мықтасаң. Қорабайдың қолы ұзын. Мынау арамызда тамыр-жекжаты болмасына кім кепіл?
– Жарайды. Өзім де сезіп отырмын,- деп Ершов орнынан тұрып кетті де, көмекшісін шақырып, тапсырмасын мұқияттады. Қайта айналып келіп Матанның иығына сүйене отырды.
Матан бұрылып қарады да, төмен еңкейіп кетті.
– Неге үндемейсің? Тағы айтарың бар тәрізді, - деп Андрей Михайлович сыр тартты.
Матан: "Ә, қусың-ау, өзің?" - дегендей күлімдеп ықыластана көз тоқтатты. Мынау қыр мұрын, майда шашты, ашық жүзді жігіт етене туыстай. Танысқанына екі-үш күн болса да, іштегіні айтқызбай танығыш, сезімтал. Бөлек бітімді, адал жандар біріне-бірі ұқсатып па, бір сәт Нұржаннан да аумай кетті. Осы бір исінген көңілдің аңсауымен ырзалық тапқан кеудесі бүлк етіп, тулап ала жөнелді. Соны өзі күшпен тежеді.
– Иә, Әндірей! Алға, аңғармен шолғыншы жөнелтсек пе деп едім. Жаудың ізін бағып, көш хабарын біліп қайтсын. Тіпті анау еріксіз кетіп бара жатқандардан сыр тартып, кері қайтаруға септігі тиер. Оның үстіне біз ізімен келе жатыр деп жауды бейқам етсін. Не дейсің бұған?
Ершов шалды құшақтай алды.
– Кім барады?
– Мен болармын.
– Жоқ. Сен мұнда керексің.
– Онда Нармұрыннан ыңғайлысы жоқ. Осы өлкенің ой-шұңқырымен таныс. Бұрынғы жылқышы.
– Дұрыс екен. Сөйтейік, - деп Ершов қолын босатып, шалқалап аспанға көз салды. Әр тұстан жылтырап көрінген жұлдыз енді-енді өріп келеді екен. Нілі жиі. "Ертең күн ашық болар" деп тұжырды да, шынтақтап, алаулап жанған түнгі отқа қадалды.
Кенет шырқай көтеріліп, әсем ән анау қараңғы аспанға қалықтап кетті.
... Ақ дидарың көргенде тұра алмаймын,
Сенсіз жерде салтанат құра алмаймын...
Кеудеде лықсыған ыстық сезім "Қарғаш-ау" деп үздіккенде тіпті әсерленіп, іштегі жүрек тебіренткен күйін осы қазір сабырсыздана білдіріп қалайын дегендей тыншымайды. Тау түнінің мақпал түндігін желпілдеткен сұлу ырғақ асқақ сырдың аялай ашылған іңкәрімен балдай созылады. Аяулысына әуенмен өрілгенде қандай сыршыл, тұнық әуеде аппақ боп қалықтап сезім нұры ұшып жүргендей.
Ән біткенде біразға дейін үнсіз қалған Матан ыстық жалынды өз көмейінен төкті. Әрі қызғанып, әрі қызығып оқшау түйін жасады.
– Әй, бәтшағарлар-ай! Әй, мойымастарым-ай! Саналы қайрат қауіп ойлатпайды-ау! Қайран қызулы жастық! Назың бітер ме? Өтер ме дәуренің! Осылай бізден кеткен қызық боп, айналып соғып жете берерсің-ау ретіңмен!
Ершов та елтіп отыр екен, Матанды түсінген көңілмен тез серпіліп, іліп әкетті.
– Шіркін, ән! Барды айтады-ау, Матан Қойбағаровичя! Мынадай әні бар елдің атқан таңын қай бұлт торлар! Қарашы! Бүкіл болмысымен бар шаттығын шақырып тұр ғой. Халықтың тұтасқан күші осылай серпін атар. Оның қасында Қорабай кім? Айдалада ұлыған аш бөрі емес пе?
Матан мүлде босады. Іңкәр көңілге дос сөзі өсімтал ұрық тастады. Тілеулес серік шын жанашырға айналып, сәт сайын зорайып барады. Кеудедегі толқынға ыққан қалпымен сүйсініп отыр. Шұлғыған кезде құлақшынның түрілген құлағы да құлшына құптап кетеді.
– Әй, білгірсің-ау, Әндірей! Жаның таза-ау, жас достым! Сенің бір басыңның қасиетіне мың Қорабайдың бар қазынасы жетер ме?
– Мақтама, босқа мақтама, ақсақал. Тым асқақтатпа. Ал ән жақсы! Әттең, уақыт тығыз. Жігіттер дем алсын. Сен оларға айт, тынықсын. Ал мен күзетшілерге кеттім, - деп Ершов атқып тұрып ширақ басып жөнелді. Матан оның соңынан қарап қалыпты.
– Неткен кішіпейіл. Көкірек жоқ. Мұндай да азаматтың асылы туады екен, ә!
Сәл сабырсыған ән тағы да есіліп, еркелей бұралып қайта өршіді.
Матан ән шыққан тұсқа беттеді.
Қойтасқа бауырын төсеп, шөккен түйеге жаба салған шоқпыт жабудай боп жабысып жатқан Сатыш шелденген бетті әрең жиырып, қос сызат - екі көзді алдына, төменге қадап қалыпты. Арқа тұсындағы мұзарт таудың сұсын желкесімен сезгенде, қарсы беттегі аңғарды бойлай ирелеңдеп өрлеген қиямет жол алқымға өксік тығып, ызаландыра күрсінтеді. Мынау бір шың, бір шыңырауы араласып сіле қатырған сұмдық асумен келе жатқан бұлар емес, қайта сол қатерлі қиян соқпақ азап пен тозақ кешкен сорлы жүргіншілердің кеудесін таптап, жанын жаныштап баса көктеп бара жатқан тәрізді. Көз алдында құздан төмен құлаған мал мен жанды еске түсіргенде, Сатыштың ыңыранған жаны паналар қуыс таппайды. Әзірше жаппар ие жар болып, мұны аман сақтап келеді. Сонау құрдымға сүйек-сүйегін мылжалап барып қыбырсыз қалатын бишаралардың орнында өзі болса - қайтер еді. Сатыш дірілдеп кетті. Далбасалап жүрек түбінен басқа ойды түртпектеп оятып алды. Енді соған алданып, шелденген жаялық бетті бар еркіне жіберіп, қысық көздерді жұтқызып қойды.
"Қидабай қандай зәлім! Етегін жастанып жүрсе де, ернін жібітіп жүреді. Нұрбике сұлуды өзі құшқанда, маған тым құрса Рәштайды да сипатпады-ау. Ұры иттің артын сұқ ит жалайды. Қорабай Нұрбикені енді босатпас. Шоқ, бәлем, Қидабай! Саған Нұрбике ме? Сол керек! Әй, Нұрбикенің керімі-ай! Аппақ тістері қандай! Оймақ аузы қандай? Шашынан ғана сипап отырар ма еді!".
Кенет ту сырты оқыс дуылдап қоя берді. Бауырын босатып, тасты итере серпілген Сатыш артына жалт бұрылды. Сызданып қамшысын білемдеп тұрған Қидабайдың зәрлі қарасы ақталуға мұрсат бермей түйреп түсті. Ысылдаған дем ысқырынған ашуға айналып, қамшыдан қатты қаһар төгіп, тұқыртып барады.
– Ой, малғұн! Неңді бағып отырсың, ә! Қасыңа келгенше қара басып. Бүйте берсең, үстімізге қуғыншыны бір-ақ түсірерсің. Сені де сақшы дейді- ау! Түте-түтеңді шығарайын ба?
Сатыш наразылық танытар күйден аулақ. Айыбын арқасына таңбалатса да, адымын аша алмады.
– Кәке, енді нетіп... байқамай.
Қидабай шорт мойыды.
Көк соқсын, көк соққыр! Сені де біреу байым бар деп малданып жүр-ау.
– Е-е, неге! Еркек атым бар емес пе? Бір сынап көріңізші! Тоқалдың ретін келтірем дегенсіз, - деп Сатыш қодиланды.
– Сен антұрғанның тоқал тұрмақ, тоқтылық қадірің қалды ма? Осы піштіртіп жіберейін бе?
– Әй, Қидабай, мені піштірткенде саған бірдеме түсе ме? Нұрбикеге таласқан мен емес едім ғой, мықты болсаң, қайда қалдың Қорабайға жақ жаза алмай? - деп өкшесімен жер тіреп ілгері аттады. Қидабай сасқан жоқ, дойырды құлаштай сілтеп, қарсы беттеуге дес бермей тартып-тартып жіберді.
– Мә, онда! Мені қойып Қоракеммен бой таластырайын дедің бе. Ал таластыр! Ал, тірес!
Қорабай аты естілгенде, қамшымен есі кірген Сатыш жан даусы шыға бақырды.
– Ағата-ай! Жан сауға!
– Дымыңды шығарма! Ал, өле қал! Өле қал осы қорлығыңнан! - деп Қидабай қамшының сабымен маңдайынан нұқыды. Сылқ шөге кеткен Сатыш екі қолын төбесіне қойды.
– Міне, басым! Міне, иманым! Сізден басқа қайда барам.
– Болды! Қыңсылама! Күзетіңе мығым бол! - деп Қидабай жүріп кеткенде, оп-оңай құтылғанына тәубешіл көңілден шүкірлік еткен Сатыш қойтасқа барып отырды.
"Басқа пәле тілден" деген рас. Қорабайда нем бар еді? Әлгі сырық нағыз құдай атқанның өзі. Олжаға қарық болатын сол. Ал мен болсам, хұшыр жиғандай көрінгенге қол жаюмен келем. Жегенім - таяқ. Әй, құрысын бүйткен тірлігі".
Артына бұрылып мұзарттың үшкіліне қадалды. Сонау шың басына сәлдедей оралған бұлт арасында қос қанатын жайып тастап қалықтап жүрген тау бүркітін қомсынды ма, еңсеріле қимылдап алдыңғы жаққа үңілді. Сәскенің қызулы сәулесі қойнау-қойнаудан тұман ыдыратып, биікке қарай шумақ-шумақ ақшыл шаңытты қуалай түріп келе жатыр екен, денесіне дымқыл бүріккендей бүрісе қалды. Кенет буынсыз мойынды созбақ боп тырмысып, орнынан тұрып кетті.
"Ойбай, біреу қараңдайды ғой!" сескенгені соншалық, екі қолы ербеңдеп қаша жөнелуге бейім еді, аяғының астында жатқан мылтығына сүрініп, төрт тағандап барып, түзелді. Қолы қаруын іліп әкетіпті. Қара құндаққа тырнағы батқанда, кеудеге сұс оралды. Жан-дәрмен мылтықты кезеніп, әлде үрейленген, әлде үрей айдаған жарықшақ дауысты көмейден тоғытты.
– Әй, әй, деймін! Ойпырмау, тілің бар ма? Тоқта деймін. Әйтпесе, жалпайта салам.
Бұрылыстағы жартастың тұмсығын айналған белгісіз адам бөгелетін емес. Көйлегінің етегін шұбалтып, жаулығының шашағын желбіретіп таянып келеді. Мол жаулықтан беті көрінбейді, қара көздердің от шашқан жылты ғана ерекше. Даусы да сыңғырап, әуезді естілді.
– Батыр-ай, зәремді ұшырдыңыз ғой. Шошайтпаңызшы андағы немеңізді. Атылып кетер.
– Кімсің? Неғып жүрген жансың? - деп Сатыш әлі де мылтығының ұңғысын үңірейте түседі.
– Неғып жүруші ем? Тезек теріп жүрмін. Көштің адамымын, - деп келіншек қарауытқан шоғыр жаққа қолын созды.
Сатыш қылғына жұтынып даусын жұмсартты.
– Адам болғанда... әйелмісің?
– Көтек-ау, әйел емей... Кемпір деп пе едің? - деп сыңғырлаған күлкімен булыққан әйелге Сатыштың әукесі салбырап, ындыны кеуіп барады.
– Түу, даусың неткен әсем еді! Бетіңді тұмшалап алғаның не? Ашсаңшы айдай жүзіңді!
Келіншек ыршып түсті.
– Ойбай, тұтақ! Бетімді аш деп... Оныңыз не? Әтекем көріп қалса... - Сабаудай сұқ саусағы бет тұсын жаулық сыртынан жалап өтті.
– Өзің енді бері жақындашы... Мықының бұлтылдап... Перімісің? Аспаннан түскеннен саумысың? - деп Сатыш ентеледі.
Келіншек иығын қиқаң еткізіп, басын қисайтып, үлкен көздерді сығырайта күлім қақты.
– Қойыңызшы. Перісі несі? Әйелді танымай...
Келіншек әлденені емексіткендей сезінді ме, Сатыштың тұла бойы дуылдап ала жөнелді. Алғаш аяқ-қолы балғадай, денесі әйелге келіңкіремейтін рабайсыз дәу тұлғадан жүрексінсе де, күлім қаққан көздердің жарқ-жұрқ жарқылы кеуде түбіндегі бір шоқты тұтатып жіберді. Енді осы өртті одан сайын өршітіп, жалынға тұтас берілуі керек, не кеуде қаққан қарсылықпен суынып, сөніп, мұздап өшуі керек. Осыларды ойлағанда Сатыш тағат таппады. Қысқа санды кергілеп, тұтам денені шалқақтатты.
– Түу, ынтықтырып соншама... Мені бері құбыжық көремісің? Қорықпа, жаным! -деп дік-дік аттап, екі аяқты бүкпей қаздаңдады. Қоқиқаз сөйтетін.
Келіншек қандай кесек болса, сондай қылықты. Бірде қой көзді дірілдеген кірпік астына үрке жасырып, бірде әлгі жанардан беймаза ұшқынды шашыратып сылқ-сылқ күледі. Күлкісі де ешкімге ұқсамас бір ғаламат.
– Қайдам. Күдіксіз жан бар ма? Мылтығыңызды кесе көлденең ұстап алыпсыз. Соған қарағанда, менен сіз қорқасыз-ау, тәрізі, - дегенде Сатышқа кәдімгідей-ақ ықылас танытқандай көрінді.
Сатыш мылтықты тас үстіне тастай салды. Жан тамырлары түгел кернеген денеден жеңілдік сезді. Екі қолды білем қазыдай дөңгелете иіп, бұғағын бұлғаңдатып, үздіккен демді асыққан тілекпен жеткізді.
– Ші-ір-ке-ен-ай! Сөзге жүйрік қайран қаракөз! Жеңдің мені. Ал енді сескенбе. Кел, келе ғой, жан... жаным! Анау-мынау жөпшеңді емес, Қорабайдың оң қолы - Сатышпын мен! - деп тәштие қалды.
– И-й, бөтекесі! Сатыш деген атышулы батыр сіз бе едіңіз? Міне, қолым! - деп келіншек күректей алақанын созғанда, көзі жұмылып сілекейі шұбырған Сатыш бір аттап, ұмтыла берді. Сол-ақ екен, қолына қақпан түскендей шап еткен қажырлы саусақтар қысып, құрсаулап әкетті де, бұрылып, жамбасқа салып жұмсақ денені алып ұрды. Алып ұрды да, кеудеге тізені қадап, нығарлап-нығарлап жіберді.
– Тырп етпе! Шығарма үніңді! Осып жіберейін бе тамағыңды? Талайдың адал қанын қара қаныңмен жуайын ба осы?!
Әлгі сыңғыр үннің иісі де жоқ. Шатынаған көздердің зәрі бұлтартпайды. Тыпырлаған Сатыш безек қақты.
– Апатай! Айналдым, апатай! - деп тырысып, жаулықты тартып қалғанда, жарқ етіп ашылған бұжыр беттен едірейген мұртты көрді. - Ойбай... еркек қой! Көкетай! Шыбынымды ая! Қи қасық қанымды. Құлдығында өтейін... Әй, Нармұрын! Ме-ен сізді таныдым.
Нармұрын жағадан бүрген қолын тік көтеріп, Сатышты қылғынта сілкіледі.
– Көш қай жерге аялдады? Күзеті қайда?
– Бәрін айтайын. Бо-босатшы тізеңді... Кеудем... кеудем қысылды, - деп Сатыш жалынды.
Нармұрын тұтқынын бір нұқып, етпетінен түсірді де, екі қолын арқасына қайырып, шылбырмен тас қып байлап тастады. Содан кейін асықпай әйел көйлегін шешіп тастап, тас үстіндегі мылтықты алды. Аузымен шаң қауып, топырақта тыпырлап жатқан Сатыштың үстінен төніп келді.
– Тұр! Баста былай! Біреу-міреуге белгі беріп қыңқ десең, о дүниеге бір-ақ аттанасың.
Сатыш маңдайымен жер тіреп, көтеріле алмай, тыпырлай береді. Үрейі ұшқан байғұс, тіс арасында сықырлаған құмды түкіріп тастауға да мұршасы келмей, ықылық атады.
– Міне, міне! Бастайын...
Нармұрын еңкейіп, жауырын тұсынан сол қолымен іліп алды да, тұтқынын дік еткізіп аяғына тұрғызды. Мылтық дүмімен жайлап түртіп қалды. Сатыш Нармұрынға бір, мылтыққа бір жапақтағанда, кірпік ұшына мөлт-мөлт жас іркілді.
– Былай жүріңіз. Аяғыңыз асты тас, сүрініп кетіп, мылтық оқтаулы. Атылып кетсе...
Нармұрын жүзін бұрып, мырс-мырс күлді. Қайта қатуланып, иегін шошайтты.
– Жанының тәттісін! Шәкірбекті пышақтағанда, Нұржанды өлтіргенде қолың дірілдеп пе еді? Зауалың келді! Қозғал жылдам!
Сатыштың аяғынан әл кетті. Тізесін бүгіп сылқ шөкті. Жүзін пора-пора жас жуды.
– Ме-ен өлтіргім келмеген. Ол... анау... Қидабайдың зорлығы. Қинаған сол. Өзім өлетін болған соң... Қидабай ешкімді аямайды, - деп енді кемсендеген ерні бүрілуге келмей ағыл-тегіл еңіреді. Нармұрын бір жағы жиіркеніп, бір жағы аяныш сезімі оянып, Сатыштың иығынан тартты.
– Тұр! Соранды босқа ағызба.
Сатышпен әуреленіп жатқан Нармұрын көрмей қалды. бұл кезде қасында Жақаш, Тойтандары бар бес-алты адамды ерткен Қидабай үстерінен түсіп қалып еді. Қидабайдың жирен түктері сояудай-сояудай боп тікірейді. Нармұрынды о да таныды. Дереу қулық ойлағыш бір шапшаң қимылмен серіктерін жайқаған қолының серпінімен үнсіз иіріп алды да, жалма-жан тапаншасын суырды. Сол бетте ақырған дауыспен бұйыра айқайлап қалып, оң жағында тұрған Жақаштың ту сыртына бір-ақ ырғыды.
– Әй, таста қаруыңды!
Нармұрын жалт бұрылды. Дауыспен бірге ұмсынған мылтық оқыс шаңқ етті. Мүлгіген тау тыныштығын бұзған жаңғырық тас-тасты қуалай барып үзілгенде, Жақаш опырылып құлады. Қидабай Нармұрынның тамаша атқыш мергендігін естіген, қол жітілігіне сенген үмітпен, соңғы сөзді әдейі Жақаштың желкесінде тұрып дауыстаған-ды. Қорабайдың қатаң тапсырмасын жаны қиналмай жүзеге асырған ол, айылын жияр емес.
– Дәндеген екенсің! Тағы кімің бар? - деп зілдене қадалған Нармұрынға жоғарыдан ернін шүйірді.
Тойтан сұлап түскен Жақашты құшақтай құлады.
– Ойбай, бауыр-ем, Жақаш!
Қидабай Тойтанды етігімен түртті.
– Тәйт! Сұңқылдама! Алланың ақ бұйрығы кәпірдің оғынан жетсе, шәйіт кеткен жанға жылауға бола ма? Ұмтыл онан да. Қапта! Ұста жауыңды! Енді ата алмайды. Оғы жоқ, - деп қамшысын сілтеп, Нармұрынды нұсқады. Жүзінде тышқан ұстаған мысықтың гүжілдеген лепіруіндей масайраған тоқтық бар. Соны сезгенде Нармұрын мылтықты лақтырып жіберіп, қойнынан алтыатарын суырып алды. Бұжыр беттің сұсы күшейіп, үлкен қара көздерден долданған ашулы кек оты ұшқындады. Алпамсадай адам жалғыз болса да шіміркенетін емес. Аналар бой тасалады.
– Жаннан безген тағы кімің бар? Шық бері!
Қидабай киіз қалпағының төбесі шошайып маңындағыларға қысқа-қысқа бұйырды да, тапаншасын кезенді.
– Тұс-тұстан қоршаңдар! Тірі алыңдар! Қапы кетпе, - деп шүріппені басып қалды.
Сатыш жан ұшырып, еңбектеп безе қашты. Бұрқ-бұрқ шаң суырып бара жатып, зарлай береді.
– Кәке! Қидекем! Ойбай, маған тиіп кетпесін! Мен Сатышыңмын! Құтқар, Жәкетай!
Қидабайдың түсі бұзылып кетті. Ырғай мойынды бұрай созып тас арасынан төменге үңіле түсіп қасындағыларын қадағалады.
– Қап, мына маубастың қылығын-ай! Қалтырауын қу жапырақтай. Байқаңдар! Байғұс боқ басында жазым боп жүрмесін.
Шіңк-шіңк еткен алтыатардың бір оғы Қидабайдың қалпағын жұлып түсті. Бір оғы Тойтанның алдындағы жартасты соғып өтіп, тас қиыршығымен еріксіз бұқтырды.
Қалпағына еңкейе берген Қидабай серіктерінің бас көтермей бұғып жатқанын көрді де, жалма-жан қас қағымды пайдаланып, бір шетке қарай бауырымен жер сызып, жол салып бара жатқан Сатышты басып салды. Анау тұяқ серіппестен қыбырсыз қалғанда қыбы қанғандай азуын шықырлатты. "Саған сол керек!"
Нармұрынның айғайы бәрін елең еткізді.
– Қидабай! Неге өлтірдің өз адамыңды! Сатышты неге аттың? Куә көзін құртпақ болдың ба? Бәрібір жазадан құтылмайсың? - дегенде Тойтандар орындарынан атып тұрысып, бастарын қылтитты. Жоғарыға тырмысқан кеспелтек дене соңғы қимылды сақтап, тыншып қалыпты, өкше тіреген оң аяқ тізеден бүгіліп, ілгері созылған сол қолы бұтаға жармасып, енді-енді ырғып кететіндей. Иегі көтеріле сәл шалқайған бастың төменнен қадалған кескіні жүрек шайлықтырардай. Анау мәңгі ашылып қалған көздерде үрей де, үміт те қат-қабат тұнып тұр. Көмек күткен сорлы жан қабақ қақпас пішінмен жоғарыдағы бесеуді әрі шақырып, өрі соттап тұрғандай. Тойтан сескеніп кетіп Қидабайға тарпа бас салды.
– Неге аттың?!... Неңді бүлдіріп еді?
Қидабай қысылып қалып серіктеріне жалтақтап еді, олар да түнеріп төніп келеді екен. Қарсы әрекетке көшті.
– Тәйт! Қаңғыған оқ қарақшы іздеген де! Соншама үзілгендерің не? Үстімізге жауды бастап келе жатқан жансызды аяйсыңдар! Онан да, анау жауыңды ұстасаңшы. Енді екі-ақ оғы қалды, - деп қойтасқа ыршып шықты.
Зу еткен оқ құлақ түбінен жалап өтті. Жалп етіп қайта жасырынды.
– Қап! Қолыма түссең... Әй, болыңдар! Қоршаңдар итті. Жалғыз-ақ оғы қалды.
Нармұрын төменнен тағы дауыстады.
– Қидабай! Әлі өлмеп пе едің? Сені көрге тықпай қоймаспын.
Таса-тасамен мысықша секірген Нармұрын қойтастың іргесінде бұғып отырған Қидабайдың үстіне төніп келді де, шүріппесін басып қалды. Тық еткен алтатар от алмады. Ызаланған жігіт бір-ақ атылып Қидабайдың кеудесіне ұмар-жұмар құлады. Қос шеңгел омырауға қадалды.
– Уай, қолыма түстің бе, қара бауыр қанішер! Алқымыңды сығайын!
Қырылдаған Қидабайдың көзі аларып шарасынан шығып барады екен. Тойтан мылтығының құндағымен Нармұрынның қарағұсынан салып өтті. Сол-ақ екен темірдей құрсаулап сығымдап бара жатқан қолдар босап, Нармұрын былқ-сылқ етіп қалды. Түйдек-түйдек жабылған жігіттер есін жиғызбай Қидабайдың үстінен аударып әкетті де, тас қып байлап тастады.
Қидабай алқымын сипалап біраз отырды да, етегін қағып орнынан тұрды. Басынан қан сорғалаған Нармұрын жанталаса бұлқынды. Соны көргенде қанын ішіне тартып, көгере сызданған Қидабай тапаншасын кезеніп, кеудесі сырылдап, серейіп төніп келді.
– Ә-ә, күшік! Кімді кім алды? Жеңдің бе? Уай, тантыған неме! Өлтірген олай емес, былай, - деп қалтыраған қолды ілгері созып, қарауылды сығалай бастады. Саңқ еткен дауыс қалт кідіртті.
– Тоқта!
Жартас үстінде Қорабай тұр екен.
– Тоқта! Тиіспе!
Қидабай ашына қылғынып, сыздана бақырды.
– Неге тоқтайым! Неге бөгелем!
Қорабай асықпай аттап төмен түсіп келеді.
– Тоқтайсың! Тырп етпейсің сол. Онымен өзім сөйлесем.
Қидабай көгерген жүзді жыбырлатып әлі де қалшылдаған күйі басшысына кінәлай қарады.
– Намысыма тиіп!... Жақашты өлтіріп! Сатыш та осының кесірінен... қол қақпаңыз!
Қорабай жауап қатпастан, Нармұрынның қасына жетіп тоқтады. Етігінің ұшымен иықтан түртті.
– Сен кімсің?
Нармұрынның қанталап, қызарып кеткен көзі төменнен тік шаншылды. Даусы да қатты шықты.
– Жендетіңмін!
Қорабайдың езуіне мысқыл күлкі оралды. Аяқты жоғары көтеріп, кеудеден басты. Салмағын салып тұр.
– Жендетпін дейсің, ә? Табанымда жатқан кім? Қайтіп өлтіртейін?
Нармұрын ыққан жоқ. Жанарын жалтартпады.
– Атасың ба, шабасың ба - еркің! Бәрібір жендетіңмін! Ізіңмен өкшелеп қуып Ершов бастаған отряд келеді. Зауалың келеді. Бұлталақтап көрші!
Қорабай бір аттап кейін шегінді. Білгісі келген жайды осылай оқыс естимін деп Күтпесе керек. Біраз бөгеліп барып, даусын ыңырана созды.
– Ершов деймісің?
– Иә! Дәл өзі!
– Білем оны! Айлалы түлкі. Бірақ мені алдай алмайды. Оққа кеудесін төсейді.
Нармұрын басын көтеріп, тура қадалды. Қан жуған жүз, шынында да, зауал өңіндей -еріксіз тайсақтады.
– Айлалы түлкі - сен! Ершов - жолбарыс! Бір-ақ шайнайды! Ендігі сөзім қысқа! Басқа айтарым жоқ, - дегенде Қидабай шыдай алмай қамшысын сілтеп қалды. Қорабай бас шайқады.
– Жә! Қолын байла, қоң тілгішін!...
Шақырайған көздерден ығысқан Қидабай, салғыласа алмады. Екі бүктеліп жым болды.
– Әкетіңдер! Тағы бір малшым көбейді! Масқара қылғанда көк шыбынды көзіне үймелетіп, қой соңына салып қоярмын, - дегенде Боқаш Нармұрынды жұлқып тұрғызып сүйрете жөнелді.
Анандай жерде шөккен түйенің ауып кеткен қомын мықшындап жөндеп жатқан Досбол жұмысын доғара салып, келе жатқандарға көзіне күн салып қарап қалыпты. Қамшысын үйіріп дікектеген Қорабайдың жігіті зіркілдеді.
– Әй, тоқтама! Неге қимылдамайсың? Бол. Тездет! Қазір көштің алды қозғалады, -деп төне түсті. Досбол ығысқан жоқ.
– Көшің де, өзің де құры! - деп сілтеген қамшыны қағып тастады да, ілгері ұмтылды. – Оу, Нармұрынбысың?! Апыр-ай, сен де қолға түстің бе? Ойбай- ау, басың жарылған ба?
Ентелеп келіп Нармұрынды құшақтай алды. Үнсіз жармасқан Боқашты топшысымен қағып жіберді:
– Кетші әрі, сүмелек неме! Саған не жоқ? Мүңкіме аулақ жүр!
– Досбол-ай! Жауда да жақының болсын деген. Жаным жай тапты-ау! - деп Нармұрын енді босады.
– Жә! Еріккеннен елігіп жүр деп пең мені? Шарасыз басқа сақина түсіп қор болдым ғой мен. Қатай! Мықты едің ғой, - деп қолын байлаған жіпті шешіп алып Боқашқа ытқытып жіберді.
– Мә, буынып өл!
Боқаш бұрынғы Боқаш емес. Өзіне бір елірме тигендей құтырып алған. Қамыт аяқтарды сырғанатып Досболға тап берді. Нармұрынның дәу жұдырығы тұмсығына сақ ете қалды. Мұрттай ұшты.
– Жүр, Нармұрын! Әңгімеңді айт, - деп Досбол түк болмағандай жолдасын ерте жөнелгенде, мұрнынан қанын сорғалатып Боқаш Қидабайларға қарай тартты.
Бұл кезде он шақты әлекедей жаланған жігіттерді жекелеп оңаша шақыртып алған Қорабай тас үстіне төсеп тастаған қара ала сырмақтың ортасында малдасын құрып жайғасып отыр еді. Қорабайдың сырт жағында түрегеп тұрған Қидабайға жетіп баруға Боқаштың дәті шыдамады. Жел өтін аулап, өзінше амалдағанда, тыжырынған Қорабай мойнын күдірейте бұрып, бет-аузын қызыл шүберекпен таңып алғандай сүмірейіп тұрған Боқашты көрді. "Осындай немелерді қайдан табасың?" дегендей жалт етіп Қидабайды көзімен түйреп өтті. Қидабай: "Кет, құры!" - деген белгісін жұдырығымен білдіріп Боқашқа алара қарап еді, Боқаш безіп кетті.
Қорабай күрсініп алып, сөз бастады.
– Бәрің жиналдыңдар ма?
– Иә! Тегіс осындамыз.
– Онда бері қараңдар! Қызыл түлкі - Ершов ізімізге түсіпті. Аңғарды өрлеп келе жатқан көрінеді. Ол енді қалмайды. Қалмасын. Маған керегі де сол. Сендерді, өңшең мергендерім, оңтайлы тұстарға тосқауылға қалдырам.
Жігіттердің бірі қозғалыңқырап қалып, қайта тынышталды. Соны бағып қалған Қорабай әлгіге иек шошайтты.
– Иә, не айтпақсың?
– Мүмкін ол басқа жолмен жүрер.
– Ошақ асуға басқа жол жоқ. Оның үстіне оның ізімізбен келе жатқанын анық білеміз,- деп Қорабай ыңыранып тоқтады.
– Онда дұрыс екен.
– Ажалын іздеп келеді екен.
– Маған кездессе ғой, шіркін! - дескен жамыраған дауыстарды қолымен тыйып тастап, Қорабай кеудесін тіктеді.
– Сендер қарауылда бір-бірден отырасыңдар. Ершовты қайсың көрсең - сол бойда өлтіресің! Естідіңдер ме?
– Иә! Естідік!
– Құтылмайды!
– Қос өкпеден қадап түсем!
Қорабай қол көтерді. Дуылдаған үн басылғанда, дөңгелек сақалды уыстап, жігіттеріне кезек-кезек қадалып өтті. Дауысын қатайта шығарды.
– Мылтығың от алмаса - қанжарыңды қара қанға суар! Қанжарың сынса - ол иттің өңешіне шеңгелің толсын! Қолың сынса, азуың жабыссын! Әйтеуір, Ершов мүрдем кетсін! Кәмендірі құрыған соң қызыләскерлер тоз-тоз болады. Сонда ғана шекарада бәлшейбектер емес, біз ғана иелік етеміз. Біз! Серт осы! - деп бас бармақты шошайтып сәл кідірді. - Осыны орындай алсаңдар, онда байлықтан жүзіп ішесіңдер. Сұлу қыз қойныңда, жүйрік ат тақымыңда, мыңғырған мал алдыңда болады. Қане, қол жайыңдар! - деп екі алақанын бетіне тосып әкеліп, күбірлеп отырды да, бетін сипады.
Қидабай иек қақты. Әлдекім шара толы қызыл қанды ортаға әкеліп қойды.
Жігіттер бірінен соң бірі қанға қолдарын матырды. Бірінен соң бірі тізе бүгіп өтіп, орындарына барып тұрды.
Қорабай көпке дейін қыбырсыз қалды. Шараға ентелеген жоқ.
Қиялай жортқан тау соқпағы талай жылдан бері тұяқ тимеген соң үзіліп, жоғалып қайта жалғасып, ащы шектей шұбатылады. Байбек пен Матанның беделіне сенген Андрей Михайлович ол жағынан қам жемейді. Алдындағы бірінің артынан бірі ілесе аяңдатып бара жатқан екі жолбасшының желкесінен көз аудармай ауыздықты жұлқа тартқан Орлигін жиі тұқыртады. Ошақ асуға діттеген шамада жететіндеріне ана екі шалдың нығыз отырысынан-ақ күмәнсіз. Жалғыз-ақ күдік жайлаған көңілдің бір мезгіл сыздап, сырқырап ала жөнелетіні бар. Ол - асудан өте аламыз ба деп қобалжу. "Өте алмасақ, онда Қорабайдан айрылып қаламыз. Бәрінен бұрын анау қалың көштің адамдарының көз жасы қинайды ғой. Туған жерден айрылып, зорлық күшімен тұтқын боп, құлдыққа бара жатқан бейқам елдің зары құлақтан кетер ме? Енді-енді көздері ашыла бастағанда бықпырт тигендей, сойыл мен шоқпардың астына алып, басын жарып, көзін шығарған соң мылтық ұшымен жылжыған шарасыз бишаралар не жасай қоймақ?
Нармұрын қайда жүр екен? Тірі кездессек қой. Басын өлімге тігіп тұрып, күлімдеп қоштасқаны есімде. Азаматтық борышын ардақ тұтқан қайсар жігітті қайтып аяламассың?! Неткен өжет! Көңілге сәуле түскен соң, кеудедегі бұққан кекті лапылдата өршітіп арындап шыға келді. Бұрын өзі үшін өзегі талса, енді өзгелер үшін өкпесін оққа тосады. Жаңа заманның ілгері талпынтқан игілікті серпіні осылай ертпей ме? Нұржан қандай еді? Талай тар асу, тайғақ жолда қатарласа айқасқа енбеп пе едік? Орыс, қазақ деп бөлінген жоқпыз. Мүдделес, мұңдас, армандас болып біріктік. Соның бірі айғағы мына коммунистік отряд мүшелері ғой. Бірі шаруасын, бірі қызметін, бірі егінін тастап, жаппай атқа қонды. Кек жолы - айқас жолы. Қанды қақпаны, ажалды тоспасы мол. Бірақ қарайлады ма оған? Жоқ! Елінің тыныштығын, жерінің құтын қорғауға белсеніп, келеді. Ендеше, Қорабайлар құтылмайды. Тек асудан өте алсақ қой...."
Матан мен Байбек тоқтаған екен. Ершов қатарласа жанасты. Енді байқады. Күнұзын қылдырықтай болып, бұралаңдап аңғар бойлай өрлеген соқпақ қарсы алдындағы түйетайлы мұзды құлдауға тіреліп тоқтапты. Әлдебір алып батыр наркескенмен құз жартасты бір тартып, қиғаштай тіліп түскен тәрізді. Ат үстінен үзеңгісіне шірене мойнын созған Андрей Михайлович бір жағы терең құзды жиектеген тар ернеудің сонау қарсы қабаққа дейінгі аралықты көзбен үнсіз шолып өтті. Есептеп тұр. "Ең кемінде жүз отыз метрдей барсың-ау!" Айтуға ғана жеңіл. Әйтпесе табан тірер бұдыры аз көк мұзда кей тұсында тік төмен құлдыраған шыңыраудан қару-жарақ, азық-түлік тиеген аттарды өткізіп көр.
Ершов әлі де көңілдегі қобалжудан арыла алмай, екі серігінің бетіне кезек-кезек қарады. Матан әдеттегі шапшаң мінезден жаңылып, мына алдан тосқан кедергіден қалай өтуді іштей долбарлап тұр ма, Андрей Михайловичтың сұра улы жүзіне ыңғай білдірмеді. Жан-жағына мойын созып қарағыштап отырды да, шалдың тізесіне қол созды.
– Шақшаңды әкелші! Бәке, сен осы қылшаның күліне не қосасың? Иісі керім әбден, -деп таутеке мүйізінен жасаған шақшаның тығынын екі саусағының арасына қыстырып, алақанға тық-тық шекіді.
– Тәйір-ай, не қосушы едім, - деп Байбек те насыбайды қос танауға асығыс тықпалады.
Ершов іштей кейісе де, екеуіне әзірше тіл қатқан жоқ.
"Қандай адамдар! қалай шыдайды екен?"
Шырт-шырт түкіріп тастап Матан тамағын қырнады.
– Бәке, мына арадан жүрек шайлықты ғой, басқа жол жоқ па?
– Жоқ. Басқа жол жоқ, Матан, - деп бас шайқаған Байбек қамшысының сабымен саптамасының қонышын салып-салып қалды. Тұмсығы тасқа тигендей шарасыз халіне мойып тұр. - Осы арадан баяғыда қоймен өткем.
Әңгімеге Ершов араласты.
– Адамдар өтеді...Өтуге әбден болады. Ал, аттарды қайтеміз? - деп дәмелене қарады.
Байбек күрсінді.
– Айтпап па едім, кәмәндір жолдас, бұл арадан аттармен өте алмаймыз, - деп сығалаған көздерде кінәлы жанның қарасы бар. Соны көргенде Андрей Михайлович оқыс шешімге іштей бекініп, шалдың иығына қолын салды.
– Қамықпаңыз босқа, ақсақал. Бір амалын табармыз, - деп енді Матанға бұрылды. -Ал, мықтым, сен не айтасың?
Матан сергек қалпына көшкен екен, тұрымтайдай қағылез денесін қомдап, іле бас шұлғыды.
– Келіп қалған соң, өтуге тырысамыз.
– Кейін қайта көтерілу қиынға соқпай ма?
– Әндірей, әзірше қайтар жолды ойлап бас қатырмайық. Мақсатымыз - Қорабайдың алдынан тосу ғой. Ол бізді әлі де болса ізінен күтумен келеді. Тұтқиылдан қарсы алсақ, ол қарақшың қайда қашып құтылады. Одан соң қайтар жолымыз да ашылмай ма?
– Дұрыс, Матан Қойбағарович. Жаудың алдын алуымыз керек. Қорабайды кордоннан әрі өткізбесек, босқын елді қайтарсақ, басқасына шыдармыз.
Осыдан кейін отряд қауырт әрекетке кірісіп кетті. Ершов қолдағы бар арқан мен жіптерді түгел алғызды. Киіз атаулыны және үйгізді. Енді арқандарды бір-біріне жалғаттырып, қабаттап екі-үштен қосып мықтап байластыртып жатыр.
Алдоңғар бастаған бір топ азық-түлікті шығарып, тамақ дайындауға кірісті. Бұрын ас қамын Әнәпия өзі басқаратын. Кешеден бері оның да қолы тимей келеді. Босқын көштен қалдырып кеткен, айдалаға, шатқалға жеке қалдырып кеткен келіншекті ілестіріп алған-ды. Айы-күні жетіп отырған байғұсты содан бері Әнәпия қамқорына алған еді. Қасынан кетпей бәйек болумен келген. Қазір де бір текеметті төсеп жіберіп, толғақ буған әйелді сүйемелдеп апарып жатқызып, ішін сипап отыр.
– Шыда, күнім, шыда! Аман-есен қол-аяғыңды жинаған соң, бәрі көрген түстей ұмыт болады. Көресің бе, мына сарбаздарды?! Күйеуіңді де босатып аламыз. Әйда сонан соң ауылға оралып, кішкентайдың шілдеханасын дүрілдетіп өткіземіз.
Келіншек ыңыранып, ернін тістеп, жауап қатпайды.
Жаны қанша қиналса да, анау отряд адамдарына бөгет жасамайын дей ме, дауыс шығармайды.
– Апыр-ай, соншама қасарысқаның не, шырағым? Жылап, жылап жіберші, бәрі тарқасын, - деп Әнәпия күйіп-піседі.
Сонау төменде сарқыраған өзеннің гүрілі бір тынбайды. Сәскеге тырмысқан күннің қиғаш сәулесінде аппақ күмістей жылтырап, тамшы шашырата құлдилаған тау өзені бұл арадан жылғадай-ақ болып шалынады. Өзеннің жағасындағы жасыл шілікке әлгінде Алдоңғар екі-үш жігітті ертіп кетіп еді, құшақ-құшақ отын көтеріп оралды.
Сәлден кейін от жанып, алау тілі көк түтінді көсеулеп жатыр.
Тамақ дайын болғанда, бөрі алқа-қотан отырып біразға дейін үнсіз ауқаттанды.
Ершов төс қалтасынан "Павел Буре" сағатын шығарды. Қақпағын сыңғыр еткізе ашып, үңіле қарады.
– Тура он екі болыпты. Бастайық жігіттер. Жетпісбаев, Душник! Менің Орлигімді әкеліңдер!
Отряд адамдары әлі де дүдәмал еді. Командирдің өзі бастап, бірінші боп өтемін деуіне іштей қарсы болғанымен, соны айтуға батпай тұр. Андрей Михайлович сенімді түрмен жымия күлді.
– О, Орлик сенімді ат. Нағыз альпинист. Қане, Мәке, анау киізді бері әперіңізші, -деп Матанға иек қақты. Матан киізді төрт бүктеп, жақындады.
– Омырау тұсына тақа. Ал, жігіттер, мықтап байлаңдар. Киіз түсіп қалатын болмасын.
Төрт қабат киіз Орликтің алқымының астынан омырауына мықтап таңылды. Киіз үстінен арқанды өткізіп екі ұшын жігіттердің қолына ұстатты.
– Алтауың үш-үштен саумалап арқанды жіберіп тұрындар. Матан Қойбагарович, сен отряд толық өткенше осы арада бол! Ал, бастайық.
Ершов атының ауыздығының ілгершегінен тас қып ұстап алып ілгері бүкшие жылжыды.
– А, құдай, сәтін сала гөр! - деп Байбек бетін сипады. Ат пен адам көк мұзда жиі тайғанап, біріне-бірі сүйеніп қыбырлап кетіп барады. Жоғарыдағы кісілер үрейлі жүзбен саңқ-саңқ айқайлайды.
– Абай бол! Көзіңе қара!
– Анау бұтаны тиянақ қыл. Тіре соған аяқты.
– Арқанды көп сусытпа! Сусытпа деймін. Көремісің, ат демеу ала алмай тұр.
– Андрей Михайлович, омыраудағы киізді дұрыстаңыз, түсіп барады.
– Ойбай! Тайды! Сырғанады!
Орлик тізесін бүгіп екі-үш метрдей сырғанап барып, түзелді. Ершов мойнынан алақанымен қағып қойды. Өзі де екі-үш жығылып тұрды. Әбүйір болғанда қолын босатқан жоқ.
– Орлик, будь молодцом! Потерпи, дружок!
Ат тағы жығылды. Төрт аяқ шатқаяқтап жатыр. Кісінеп жіберді. Жоғарыдағылар тағы даурықты.
– Деме! Айрылмаңдар арқаннан. Әй, көмектесіңдер, келіңдер. Ұстаңдар тағы бір-екеуің! Тарт қатты!
– Жұлқыма! Өзі тұрсын орнынан. Әй, жануар-ай! Есті ғой жылқы малы. Тұрып кеткенін қарашы!
– Ойбай-ау, байқасаңшы! Неге жұлқисың!
– Ура! Түсті! Жетті-ау аман-есен.
– Даурықпа! Енді екінші атты әкел! - деп Матан бұйрық берді.
Бұл екі ортада Ершов атының омырауындағы арқанды шешіп алып, қарсы беттегі қара тасқа керіп байлап тастады. Төмен түсетін адамға біраз демеу болады.
Екінші атты да дайындап болды. Киізді қабаттап омырауға қамыт қып салды.
Алдоңғар күлімдейді.
– Мынау біздің Әндірейдің білмейтіні жоқ қой!
Байбек құлшына құптап бас изеді.
– Қайдан ойына келді десейші. Осы өңірде тусақ та, атты осылай құздан түсіріп көрмеп едік.
Әлдекім білгішсінді.
– Әндірейді осал деп пе едің? Жай адам қызыл кәмәндір бола ма?
Бұл кезде Әнәпияның да есі қалмап еді. Толғақ қысқан келіншек жанын қоярға жер таппай, ыршып, дөңбекши бастады. Көгерген ерінді тістелеп қан-жоса қылды. Кең ашылған көздер бір сәт Әнәпияға қадалды.
– Апатай-ай, қиналдым-ау!
Әнәпия кең кеудесінің үстіне келіншектің жотасын төсеп, екі қолтықтан көтере ұстап алыпты. Көйлек сыртынан алақанымен құрсақты сипалайды.
– Шыда, қызым! Бәріміз де сен құсап қиналғанбыз. Мә, сусын ішіп жібер. Сонда толғақ бумайды.
Келіншек тостағанға ернін тигізді де, қайтарды.
– Апа-тай! Қа-раңыз-шы-ы! Біздің адамдар өтіп жатыр ма? Бәрі өте алатын-ын ба-а! Мен... мен қол байлау бол-ма-а-дым ба?
– Садағаң кетейін сол. Ештеңені ойлама. Өтпей... өтіп жатыр. Ат та, адамы да тегіс өтуде. Сен, қызым, тістенбе. Ауыртқан кезде, қысылма, айқайла! Айқайлай бер! Бәріміз тілеуіңдеміз, - деп Әнәпия екі қолтықтан тарта түседі.
– Апа-тай-ай, неткен зіл. Сон-ша-ма бұрап... Қандай азап... Азап еді!
Матан қасындағы Алдоңғарға бұрылып, маңдайдағы терін алақан сыртымен бір сүртіп тастады.
– Өтіп жатыр. Құдай кесірінен сақтаса бірер сағатта түгел өтерміз, - деп тұрды да, Әнәпия жаққа көз қиығын жүгіртті.
– Әлі қиналып жатқанын-ай! Апырай, адам неге анасын қинап туады екен?
Алдоңғар күмілжіді.
– Қайдам, Мәке! Мұндайды кім көрген?
– Иә, өзі де бір қайсар. Даусын шығармайды. Айғайлап-айғайлап жіберсе ғой, - деп Алдоңғар тілектес мейір білдірді.
Матан күрсінді де, Алдоңғарды арқасынан жайлап қана итеріп қалды.
– Сен Әнәпияларға байқас бол. Мен ана жаққа барайын.
Алдоңғар Әнәпияға жақындады. Келіншектің үзік-үзік үні естілді. Күйіп-жанған лептің алқынған сыбыры Алдоңғарды тіліп түсті.
– Апа-тай! Мынау тентек қай-те-ді?! Өзін сағыны-еп барам ба? Уһ... тезірек түгел өтсе-е... Тен-текті... Қиналдым-ау...
Әнәпия қатты шаршапты. Жіпсіген өңінде жылтыраған тер тамшылары жалт-жұлт мөлдірейді.
– Шыда, күнім! Тентегің қазір-ақ шар ете қалады, - деп Алдоңғарды көрді де, дауыстады. - Әй, тілеуің бергір, Алдоңғар! - Неғып тұрсың? Түй! Түйгіште жерді! Шыдай гөр, қызым Бибатима пірім! Қолдай гөр!
Алдоңғар ештеңеге түсінбей, алақтап қарады.
– Ойбүй, шірісін. Алақтамай, ана шиді қалқалашы! Ықтасын болсын аздап. Таса ғой. Желі де, көзі де жоқ. Тұмса келіншек те бір, тұмса байтал да бір. Қызғаншақ... Айналайын, күнім, айқайла! Әй, Алдоңғар! Ойбай-ау, түйгіштей бер! Таяқпен, сабаумен... Қамшыңмен ең болмаса.
Алдоңғар жүрелеп отыра қалып, қамшының сабымен жерді дүрс-дүрс түйгіштетеді. Асығыс Матан келді.
– Қалай?
– Әлі хабар жоқ. Қиналуда. Мәке, осы Әнәпия неге түйгіштетеді мынаны? - деп Алдоңғар қамшысын көрсетті.
– Қайтсін. Қысылған соң амалдағаны шығар. Әйел босана алмай қатты қиналғанда, баяғыда келі түйетін, - деп сәл кідірді де, қайта жалғады. - Сен, бері қарашы. Біз осы арадан әрі кетеміз. Сен, Әнәпия екеуің келіншекті алып қайтасыңдар, - деп тұрды да, кенет айқайлап жүгіре жөнелді.
– Ойбүй, анау атты жіберіп алды-ау, қап!
Ақбақай бестінің омырауынан демеп тұрған арқан үзіліп кеткен еді. Демеуінен айрылған ат тұмсық соза жығылып, сырғанай жөнелді. Тізгінінен ұстап бара жатқан Жаппас қоса домалады. Үрейлене шулаған жұрт екі қабақтан айқай салды.
– Қоя бер!
– Босат тізгінді!
– Өзің керме арқаннан мықтап ұста!
Жаппас тізгінді босатып, арқанға жармасты. Ақбақай ат соңғы тіректен айрылған соң, сауырын көтере мойнын астына алып аударылып еді, сол бетте ештеңеге тірелмей қылдай ернеуден ауытқып кетіп, сонау көз ұшындағы шыңырауға жеткенше ауада әлденеше рет домалап, төңкеріліп барып, серек тастарға қалбақтап барып түсті.
Жоғарыдағылар әлі де күңкілдесіп жатыр.
– Айтпап па едім теңін азайт деп!
– Сонда жүкті өзің арқалап түсемісің?
– Бәрінен бұрын азық-түліктің кеткенін қарашы!
– Шірік арқанды қайдан алған?
– Табылғаны сол болса қайтейін?
– Қап! Азықтың бәрі шыңырауға кетті-ау!
Матан серіктеріне салқын қарап, қабақ шытты. Сол түрімен даурыққандарды бірден тыйды.
– Болды тұрмаңдар босқа! Енді тіпті сақтық қажет. Арқанды мұқият тексеріңдер. Үзігі болмасын. Жіптің ұшынан төрт-төрттен ұстаңдар! Солай! Ә, пірім, жебеп жібер!
Матан қайтадан Алдоңғарға жақындады.
– Шақшаңды берші. Тілім аузыма сыймай барады. Анау Бәкеңе таңым бар. Кеше ғана насыбайы таусылып, менен атып еді. Қай, жерде жүріп қылша үкті екен? Құнтымыз жоқ біздерміз ғой. Қарап жүріп мұрнымызға су жетпейді.
– Мәке-ау, түйгіштей берем бе?
– Шыда! Жақсылығы болар. Маған немере, саған балаңдай боп ұл туады, Алдоңғар.
Қалқа тасасынан Әнәпия көрінді. Жаулық астынан бұрқырап шыққан самай шашы ағараңдап, түсі бұзылып кетіпті. Кеудесіне құндақтаулы нәрестені қысып алыпты. Маңдайдағы төрт сызық әжімі бұрынғыдан да тереңдеп, кемсеңдеген ерін айналасына ұсақ сызықтар көбейе торлапты.
– Шерменде-ай! Жыла! Жылай түс, - дегенде өзі де өксік буып діріл қақты.
Матан мен Алдоңғар орындарынан атып-атып тұрып қарсы ұмтылды.
– Не болды, шырағым?! Ойпыр-ай, бишараның жаны аман қалды ма? - деп Матан сабырсыздана қарады.
– Дүниеге мына сорлыны әкелді де, көз жұмды. Келіншек жоқ енді, ата!... Мен шіркін тіпті аты-жөнін де сұрамаппын. Ана сүтімен ауызданбай мына мұңлық зарлап қалды. Жетім қалды.
Алдоңғар тамағына тығылған өксікті қылғына жұтып, кірпігінің ұшына шыға келген қос тамшыны жеңімен сүртіп тастады.
– Бейшара-ай! Нағыз бақытсыз осы болады-ау, - деп екеуге жалтақтай берді.
Матан қоштаған жоқ. Қабағына түйіліп оралған кейісті серпіп жіберді де, ұмсына қолын созды.
– Жоқ! Бишара емес! Әкелші бері,- деп нәрестені құшағына алды. - Төлім! Мекенің -елің, отаның - үйің болар! - деп теңселіп тұрды да, Алдоңғарға қарап қалып, осы қазір ғана туындаған бір түйінді көңіліне үлкен медеу көріп, аталық тілекпен байлау жасады. -Жетім емес! Мен тұрғанда, Алдоңғар-ау, сен тұрғанда анау Әндірей, Жаппастар барда жетімдік көрер ме бұл? Неге бақытсыз болсын!
Қолындағы нәрестенің үстіне түсіп, бейіл, мейірді төккен қарияға жас толған шарасын кеңейтіп, құптай қараған Әнәпия бас изеді.
– Тентегім деп еді... Атын... есімін Арман қойсақ қайтеді, ата, - деп о да тілек қосты.
Екі көзі жасаураған Алдоңғар үнсіз келіскенде, Матан бауырындағы нәрестеге елжіреп кетті.
Бесін кезінде соңғы ат аман-есен ар жақ қабаққа өтті.
Матан үш-төрт жігітке жер қаздырып, әйелді өз қолымен жерледі. Қия шаттың кемеріне жалғыз томпақ боп, бейкүнә ана уыз іңгәні ести алмай мәңгі қала берді.
Матан Алдоңғар мен Әнәпияны кейін қайтарды.
Ошақ асудан өткен соң Ершов Қорабайлардың жүретін жолына қарай отрядын бұрып, тездетіп алдын орауға қам жасады. Бұның есебі бойынша осы бүгін түні қалың көш Балтағұл асуынан бері аспақ. Ершов сол арадан Қорабайды күтіп алса, барлық ойы жүзеге асады.
Азық-түлік аз. Қордың бәрі құзға құлаған атпен бірге кетті. Қауқарсыз, аш отряд ертеңге қалса не бітіреді?
Осыларды ойлағанда тақымын еріксіз қыса түседі.
Бір кез Матан бұның етегінен тартты.
– Әндірей, көремісің? Бір қазан ет алдымызда тосып тұр.
Ершов қабақ көтерді.
– Қандай ет?!
– Ана ізді көремісің? Әлгінде ғана таутеке өтіпті ғой. Міне, міне тасқа тиген мүйіз орнын қарашы! Қынадағы қисық сызық мені алдаған емес, - деп өтіне қиылған жүзі еріксіз иліктіріп, бас шұлғытты.
– Болсын.Сонда кездестіре аламыз ба?
– Ол жағын маған тапсыр. Текенің жымы белгілі. Қасыма екі серік қосып бер.
Матан айтқанын дәл орындады. Сүт пісірім уақыт өткенде таутекені бөктеріп оралды.
Балтағұл асуының алдына еру жасады. Текені тез жайғап тастаған Матан жігіттерге қақтатып жатыр.
– Өстіп те бір ауқаттанып көрелік. Түтін сіңген ет дәмді болады,- деп қояды.
Кенет әлдекім айқай салды.
– Әй, анау кім?
Елең еткен топ қыраңнан көрінген аттылы адамды байқап қалды. Анау да сол заматта кері бұрылып, тасаға түсіп жоқ боп кетті.
– Қорабайдың шолғыншысы болмасын.
– Болса болсын. Енді қайта бізге білгені жақсы.
– Қап! Қуу керек еді!
Ершов қолымен шуды тыйып, жігіттерін атқа қонғызды. Енді ертерек қимылдап Қорабайлардан бұрын ыңғайлы тұста тосқауыл құрмақ.
Намаздыгер кезінде Қорабай көшті тоқтатып, ас қамына кіріскен еді. Тұс-тұстан от жағылып, қойлар сойылып, қазандар көтерілгенде, Қорабайдың, сыбағасы жеке асылды. Қарагер биенің жайнаң көз құлынын шыңғыртып сойған жігіттері көштен Рәштай бастаған екі-үш әйелді ертіп әкеп, ас жабдығына жұмсады.
– Тездетіңдер! Кәкең - кірпияз адам. Сорпада көбік қалмасын.
– Әй, қатын! Қасынба!
Қорабай көп түтіннің зәрінен алыстау жерде қыбырлаған мал мен жанды қабақ астынан бағып отыр. Жүзінде мейірлену, тоқмейілсу бар. Мына көз алдында жыбырлаған жандының бәрі ертең мұның қойны-қонышына қып-қызыл алтын боп құйылмай ма? Әрине, үлестің жарым-жартысы бұны жұмсаған иелерінің қалтасына түседі. Сонда да бұл жолғы олжа тақияға тар келмейді. Бәрінен бұрын аққу мойын Нұрбике сұлу неге тұрады? Ақ тамақтан иіскеп аш белден құрсаулай қысып бауырға қысқанда жүрек құрты бір жыбырлап қалып, байыз табар еді-ау.
Томпақ көздер сонау көш адамының ішінен көлеңдеген көйлек киген келіншектерді тіміскілеп-тіміскіпеп кетеді. Бірақ Нұрбике назарға ілінген жоқ. Асығыс аттап, аяқ-қолы түгел ербеңдеп келе жатқан Тойтанды жақтырмады. Дәл бұлай үстіне Қидабайдан басқа ешкім еркіндеп, кеуделей қоймайтын. Қасында жатқан сары ала жез сапты қамшысын қысып ұстай алды.
Тойтан сонда да бөгелген жоқ. Қолшыл, жуанбел көкжалдың алдына қуып келген шыдамсыз үрей жалбыр шашы жартылай жасырып тұрған ақ сұр беттен ап-анық көрінеді. Аларған ұшқынсыз көздердің дәл қазір шырай бұзарын сезген Қорабай саңқ етті.
– Не боп қалды? Қай сұмдығыңмен өңмендеп келесің?
Бұл сәтте сонау алшақтау тұрған топтан Қидабай бастаған екі-үшеу де жоғары өрлеп жақындап қалып, әлгі жақтырмаған жуан дауыстан бұлар да еріксіз қыбырлап, "ұшқалақ байғұс жатқан жыланның құйрығын басып, бір пәлеге ұшыратар ма екен?" дейтін үргедек күдікпен Тойтанның желке тұсынан шаншылған көздерді түйреп-түйреп жатыр. Тойтан қайқаң етіп белін жазып, бауырын көтерді де, Қорабайдың қарсы алдына қалт тоқтады. Жіңішке дауыс сұңқылдап шықты:
– Ойбай, Кәке! Құрыдық! Ершов алдымызды орап кетіпті! Алдап соғыпты.
Қорабай қопаң етіп, теңселіп қалды. Қабағын шытынғанда, жүзі көгеріп, сұрланды.
– Не айтып тұрсың? Қайдағы Ершов! Құс болып ұшып өтпесе, мұзды асуды адам аяғы басып көріп пе еді? - деп қамшыны бұлғап қалды. Томпақ көздер дәл қазір сексеуілдің түнде қызарған екі қызыл шоғы. Кірпік те, күл де жаба алмайды. Ызалы жалынын атып тұр.
– Шолғыншы жігітке сенбей, өзім де байқастап ем, қаптап жүр. Бізге қарсы келеді, -деп дірілдеген тізені бүгіп сылқ түссе де, Тойтан, көздерін әлгі екі шоқ - екі жанардан тайсалтпады.
Қорабай қамшымен қара жерді ойып түсердей нұқып-нұқып жіберді. Дөңгелек сақалмен көмкерілген түсі қалш-қалш селкілдегенде, атылайын деп тұрған арыстанның бейнесіне ұқсап кетті. Жыртқыш көздердің жыртқыш ұшқыны аппақ күрек тістердің арасынан анда-санда көрініп қалатын қызыл тілдің қимылымен ұласқанда, Тойтан шынымен сескене бастады.
– Құдай куә! Сендерге сенем деп қапы қалдым! Міне, тістедім бармақты! - деп Қорабай аузына тақала берген қолын кейін серіпті. Өкпелі жүзді қатайтып, ұрынарға қара таппай ашу үстінде қатты булығып, тамағына тас тығылғандай қылғына жұтынып алды.
– Ошақ асудан қалай өткен, ә? - деп Тойтан да жыпылықтап, далбасалап сөз қосты.
– Сонда маған беймәлім жол қызыләскерлерге мәлім болғаны ғой. Былтыр күзде Әжімбайдың қолы осы арамен өткен. Басқа өткелді ол да білмейді, - деп кідірген Қорабай қайтадан Тойтанға шүйілді. - Әй, сен қорыққанға қос көрінер деп айқасқан кірпігіңді атты адамға санап жүргеннен саумысың? Әлде анау кедей-кепшікке жаның ашып, мені састырам-пыстырам деген сасық қулығың ба? Онда мен сені ұшықтап алайын, - деп қамшыны екілене көтере бергенде, Қидабай тез жетті. Қақырынып дыбыс берді. Көтерілген қол ауада тұрып қалып, жансыз сылқ түсті.
Қидабай бір тізерлеп құйрық басты. Қорабай енді қызарған көзді серігіне қадады. Ызадан жарылардай болса да, қазіргі қажыған ойдың күйгелек күйкілігімен дәрменсіздік танытып, көмек күтті.
– Естідің бе? Естісең, Қидабай, ақыл қос!
Қидабайдың да оқыс ышқынып, төтелей салатын тәуекелі шамалы екен, есеңгіреткен хабардың дүмпуінен-ақ әлсіреп қалыпты. Бас сауғалаған нәрсіз жұтаңдықпен жүзін тайдырып, күмілжіп жер шұқылады.
– Апырай, ә? Не десем екен? Дәл осылай боларын кім ойлаған. Орап кетті-ау Ершовы құрғыр!
Қорабай ықтиярсыз түрде безек қақты.
– Жә! Жә! Қызылкөз пәле сұғын соңыма қадап тұрғанда байбаламың неме қажет. Қатты ашуың, қажырлы қайратың қайда? - дегенде өзінің де ұсақтап кеткенін байқамады.
Тобылғы сапты қамшының жылан түстес зәрмен төбесіне төне беріп еріксіз тайқыған тұсында Тойтан қорлық тұтқан кеудеден ашу іздеп тыраштанып еді, бірақ ондай батылдыққа бара алмады. Енді мына өлермен жыртқыштың алдында көзге түспек ниетпен далбаса жасады. Артымен жылжып ілгері сұғына беріп, дауысын кенеді:
– Мен айтайын ба?.. Мынау қара халық - қалың көшті алға салсақ қайтеді! Соның тасасымен...
Қорабай сөзін аяқтатқызбастан тарпа бас салды.
– Сол қалың жұрт - қара бұқараң қарсы ұмтылып, өзімізді тоссын деймісің? Онсыз да әрең ұстап отырғанда, өз тұзағымды өз қолыммен шығарып берем бе?
Өңменнен қадалған сексеуіл жанар уытты екен. Тойтан жым болды. Мойны ішіне кіріп, кеудесі бүгіліп, кішірейіп барады. Жақаш тірі кезде шоқтығын күдірейтіп, бір адамдай сесті еді, сыңарын жоғалтқан соң, зеку аңдыған құлақтың түбінде жаңғырық тынар емес. Жүнжіп қалды.
Көпке дейін ешкімде үн де, қыбыр да болмады. Әркім-ақ көмейде тұрған байлауын айтқысы келгенмен Қорабайға ұнамай сөгіс естиміз бе деп қорғалақтай ма, суырылмайды. Жабық қабақ, салыңқы иін перде боп ой-бойдағы өзгерісті қымтап тұр. Кідірістің ұзап бара жатқанын пайымдаған Қидабай өзінің тыз етпе мінезіне бағып, Қорабайға жүзін бұрды.
– Бір үміт мынада болар... - дем-тыныс алқымға кептелді. Сөз үзілді. Қорабай иек изей демеп жіберді.
– Қандай үміт ол?
– Кәке, мен былай етсек деп ем. Жігіттердің ішінен он шақтысын іріктеп алып, ішке ілгері жіберсек. Солар қызыләскерлермен қаша ұрыс салып... алдандырып жатқанда өзіміз шекарадан өтіп кетсек.
Қорабай бас шайқады. Қидабайды кәдімгідей-ақ менсінбей ерін шығарды. Кекесін толы жүзді тек содан айырмай шытынай сөйледі. Даусында әжуа да бар, ашу да бар, өкінішті үрей де мол.
– Е-е, сен Ершовты білмейді екенсің. Ол сен ойлағаннан он есе артық ойлайды. Бәрін біліп, бажайлап отыр ол сұм. Ешқайда бұрылмай, ешқайда сетінемей, қасқа маңдайдан қара сойылды сілтегелі тас-түйін дайын отыр. Мен білем ғой оны. Және қару-жарағы қандай. Әлгі тас қопаратын, зілзала төгетін граната мөтшік дегені бар. Ал бізде не? - деп қапаланған Қорабай Қидабайдың иығындағы мылтықты серпіліп барып, ысырып босатып алды. Құндағына тесіліп, оқпанына үңіліп бас шайқап, танауын тыржитты. - Ал бізде не? Мынау ағылшын қарабинінен басқа неміз бар? Бұның өзін сол ағылшындарың, ақ төбеттерің тап бір мені мүсіркегендей мыңға балап бермеді ме? - Жан-жағына ысылдай қарағанда, күйіп-өртеніп кетердей күреңітіп алыпты. Осы арада ашумен булығып өрескел бір қателік жібергенін өзі де сезбеді. Бұрын қару-жарақпен қамтамасыз ететін ағылшын қожаларына шаң жуытпайтын. "Иттің иесі болса, бөрінің тәңірісі бар. Әңгілияң мықты ел кеңесті бұйым көрмейді. Әлсіретіп барып, бас салады. Сол кезде сыбағаның сүбелі тұсын кертіп жейміз", - деп соңына ерткен сыбайластарына сіңдіріп отыратын уағызынан жаңылысып кеткенде, Қидабай үнсіз томсарған топтың ойын қайтадан әлгі көп індеткен бағытқа ойыстырып жібермекке тырысты.
– Енді не істейміз, Кәке? Ақыры, өзіңізге тірелдік қой. Көрсетіп жіберіңіз.
Қорабай Қидабайдың алғырлығына риза боп бас изесе де, өзінің ұстанған қатқылдығынан жібімеді. Манадан ішке түйген байлауын әдейі іркіп отыр еді, осылай алдына жапырыла құлаған үзеңгілестердің пұшайман халдеріне кекесін таныта, кеуде керді.
– Шіркіндер, ырылдап балтыр қауып, қыңсылап іргеге тығылудан қашан айнып едіңдер. Сендерге де ақыл қосамыз-ау, - деп іле қағытып, артынша даусын бәсеңдетті. -Бір ғана амал қалды. Түнді тосамыз. Қараңғыны пайдаланып, лап қойып әр жаққа шабуылмен өтеміз.
Тойтан Қорабайға шынымен сеніп еді, мына шешімге көңілі толмады. Жүрексінсе де, шыдай алмады, шыр ете қалды.
– Оққа кеуде тосамыз деңіз.
– Былжырама! Менде жүзден астам жігіт бар. Әдетте Ершовың отыздан да аспайтын, - деп тұқыртып тастамақ боп зекіп жіберді. Тойтан ығыспады.
– Бір мылтықтың аузына жүз кісі қарайды.
– Оттапсың! "Ажалың келмей, қырық жыл қырғында өлім жоқ". Біздің жол - ақ жол, пайғамбар жолы. Оның үстіне мынау бір жағы тау, бір жағы өзен - қос қапталдан қауіп жоқ. Не көрсек - алдан ғана тосамыз.
Отырғандардың бірде бірінің көкейіне бұл байлауы қонар емес. Оққа қарсы өңмендеу ешкімнің миына сіңбестей. Пайғамбар жолы өлімге айдаса, иман емес, мал-жан іздеп, олжаға құныққан содырларға сөз ызыңы ажал сыбырындай естілмегенде қайтеді. Салмақпен иліктірем дейтін әрекеттен де түк шығатындай болмады. Қауіп-қатерге кездескенде төрт табандап сіресе қалатын жан тәттілік еріксіз бұқпантайлады. Басқаның ғана қолымен от көсейтін аянкеш немелер өлі де түлкі бұлтаққа салып, жым-жырт отырысты. Азаматтық биіктен табылар бұлар емес. Әрқайсысы алқынған өкпенің ыстық қабынуымен қайтсек тірі қалармыз дейтін уайымшыл тілекпен әлден-ақ түтігіп, қабарып кетіпті. Іштегі дәл сырларын ашпаса да, томсарған жүздерінен айтқызбай-ақ оқып отырған Қидабайдың да кеудесіне құбыжық қорқыныш ұялады. Мына жиында төбесін шошайтқандардың бәрі бұның кебін киіп, қауқарсыздық танытқанын сезгенде, ауыртпалықты Қорабайға ысырып тастай салуды жөн көрді. Бірден келіспей, басшы байлауына о баста солқылдақтық көрсеткен өзі атанбақшы ниетпен ептілік жасады.
– Сонда қалай болғаны, Кәке? Сізге ұйысақ, онда құрған қақпанға өзіміз барып түсеміз бе?
Қорабай да құралақан емес. Қидабайдьщ сәт сайын жүз құбылған мінезінің түп-төркінін сезіп отыр. Қатты қомсынып, барқ-бұрқ ақырып, етегін қақты.
– Әй, салбөксе қатын! Әй, шатасқан сорлы! Әй, үйлеген маубас! Неткен ақпа құлақсың! Әй, анау қалақ басында қарғаның миындай ми бар ма? Ay, неге ойламайсың? Шабуылды Ершов бастамай ма? Бері жөңкілмей ме ол? Сол кезде жүз оқ қардай борамай ма біз жақтан, - дегенде қамшы білемдеген оң қолы зіркілдеген сайын ауаны тіліп-тіліп түседі.
Қидабай арындамаса де берісер емес.
– Ершов жылжи қояр.
– Жылжиды. Жылжымай тұра алмайды. Анау қазына малын, ел адамын тау мен тасқа аштан-аш қаңтарып қоя алмайды. Қоймайды, - деп өзінде жоқ батылдық пен жауапкершіліктің Ершовтан табылатынына әбден көзі жеткен есепшіл көңілдің емеурінін білдірді. Әрине, бұл арада Ершовтың зорайып, өзінің аласарып бара жатқанын ескерген жоқ. - Оның үстіне, мен білсем, ол асудан жеңіл-желпі өткен. Азық-түлігі аз. Ершов бүгін түнде қайткенде де шабуылға шығады.
Тойтан қомпаңдап қалды. Иығын басқан салмақ оп-оңай сыпырылып түскендей, кеудесін тіктеп, басын сілке, жалбыр шашын желкеге қарай қуып тастады. Көздерге қайтадан жылт оралды.
– Түу, неменеге қорыққам! Ершов өзі ентелейтін болса, құдай берді ғой, қақпанды біз құрармыз.
Осыдан кейін жым-жырттық жоғалып, үрей сесі ыдырап, отырғандар амал-тәсілді жан-жақтан үңгірлеп, кеңейтіп әкетті. Жаңа ғана қарсы алдарында қара тастай берік қабырға тұрған тәрізді еді. Енді сол меңіреуден сызат табылып, сәуле елес бергенде, суыған қан қайта қызынып, тұла бойда сергектік тіріліп, серпін оянды.
Соғыс тәсілі, шабуыл мәселесі осы қызулы сөздерде жан-жақты талқыланды. Қорабай қатулы қабақты жұмсартып, кірпікті жиі қағып, басты жиі шұлғып пікір-кеңесті келісе тыңдап отыр. Осылай әркімді бір сөйлетіп, тыңдап алған соң, барлық ой-тұжырымды өзі екшеді.
– Қидабай, сен жиырма жігітті іріктеп алып, қазір бөгелмей ілгері аттанып кет! Сенің міндетің - бой тасалап, тосқауылда отыру. Біз осы тұсқа лаулатып от жаққызып өзіміз кейін сырғып кетеміз. Ершовты бері өткізіп жібер. Олар от жарығына жеткен кезде, біз алдынан, сендер - арттарынан екі оқтың арасына қыспаққа аламыз. Содан құтылып көрсін!
Қидабай бас изеп келісті де, төмендегі иірілген қолға қарай емпеңдей басып жөнелді. Қорабай енді Тойтанға қарады.
– Тойтан, сен ана көштен он шақты адамды әкеліп от жаққыз. Аяма ешкімді! бұлталақтағанын жаһаннамға жөнелт! Құны сұраусыз! - деп шорт түйді!
Көтеріле берген Қорабайды Тойтан қолтықтан сүйеп төменге алып кетті.
Аздан соң жиырма жігітті ерткен Қидабай аңғарды өрлеп, ілгері шапқылап бұрылыс айналып, көзден таса болды. Қорабай көшті кейін бұрғызып, өзі бастап қыбырлап барады.
Тойтанның мылтық асынған жеті-сегіз жандайшабы бар. Әлгінде ат үстінен қамшы ойнатып Нармұрын, Досболдарды бөлектеп алып қалған-ды. Әсіресе Тойтанды арқа тұтқан Боқаш өлермендене құтырып еді. Нармұрын мен Досболды шықпыртқанда айызы қанып, кеңсіріктен қарқ-қарқ күлген-ді. Қазір де ат үстінде жарбиып алып, Досболдарды қамшымен нұсқап мазақтап келемеждейді.
– Әй, Тәке! Маған Нармұрын мен Досболды беремісіңдер? Берсеңдер мұрындарын тіліп, құлақтарын кесіп, өзімнің құлақкесті құлым етейін, - дегенде екі көзі екі жерде ызаланған Досбол мен Нармұрынды бірдей түйреді.
– Жә! Боқаш! Уақыт жоқ. Айда! Апар анау ағашқа. Тез отын дайындат! - деп Тойтан ызғар шашқанда, өзінің тілегені де сол Боқаш қамшысын оңды-солды сілтей жөнелді. Боқашты жалғызсыратпай ат үстіндегі он шақты жігіт қой қайырғандай омыраулата кимелеп, Нармұрындарды бұта мен шілікке еріксіз тықсырды.
– Тез! Болыңдар!
– Аянкестенбе. Сындыр. Жұл!
– Алақанын аяуын!
– Саусақтарын бұтарлап сындырар ма еді, асықпауларын қарашы!
Күн ұшарға ілінді. Қойнауға көлеңке ұйыды. Қызыл шұғыла тау басынан сырғанап, төменге қарай өрт болып құйылып барады.
Он жігіт үш рет қатынап, он жерге ағаш пен бұтақты қалқайтып үйіп тастады. Пора-пора терлеген Досбол маңдайдан аққан терді алақан сыртымен сырып тастап, Нармұрынға иек қақты.
– Әй, Нармұрын! Мына ағашты тасытқызып, отын дайындатып мыналар не істегелі жүр?
Нармұрын бастапқыда өзі де ештеме сезбеп еді. Әлгінде Боқаштың жыбырлап сұраған сөзіне Тойтанның сыбырлап айтқан жауабын естіп қалған. Содан бері терісіне сыймай мысы құрып жүрген-ді. Досболға қарап ашу буа күйінгенде бұжыр беттің қылдары тікірейіп-тікірейіп шыға келді.
– От емес - тор! Қақпан! Анау Әндірей мен Матандарды жұтатын обыр. Қазір біздің адамдар бері лап қойса, осы жарықтың үстіне түседі. Қорабайдың жендеттері, көрінбей отырып, қырғын салады. Әне, оттың мәнісі! Өз адамдарымызға өзіміз көр қазып жатырмыз! - дегенде іштегі жанды қылы үзіліп кеткендей қиналды.
Досбол Нармұрынның қолынан ұстай алып, бетін-бетіне тақады. ЬІстық лебімен бет шарпып кіжіне сөйледі.
– Ойбай-ау, біліп тұрсаң, неге жақпа демейсің? Неге өшір демейсің? - деп жалт бұрылып шеткі отынға еңкейіп тұқшыңдап тамыздық тұтатып жатқан Боқашқа қарай ұмтыла берді. Бір-ақ аттаған Нармұрын жағадан жұлқып тоқтатты да алқына сыбырлады.
– Ал, өшір! Қырып салсын сонсоң бізді Тойтандар. Тағы әкелсін он шақты бейбақты. Онымен не табамыз?
Досбол түсінді де бас изеді. Лап еткен ашу енді дағдарысты шарасыздықпен иек кемсеңдетті.
– Сонысы бар екен-ау, енді қайттік?
Нармұрынның да амалы таусылып тұр Досболдың шын ширыққан түрінен тілеулестік көрген соң, өзін қинаған бір жайды және ашты.
– Сен ілгері кеткен Қидабай тобын көрдің бе?
– Иә, көрдім.
– Неге кеткенін білдің бе?
– Қайдан білейін, көріпкел емеспін.
– Мен естідім, тосқауылға кетіпті. Біздің адамдарды бері өткізіп жібереді де, артынан түре тиіседі.
Досбол шегін тартып, тынысы тарылып, мына көз байлана бастаған кезде бейқуат көгеріп барады. Нармұрын иығынан сілкіп-сілкіп жіберді.
– Не болды?
– Жа-ай.. Хабар бере алмағанымыз ба?
– Қалай береміз?
Досбол қажырға мінді.
– Нармұрын, ноқталы басқа бір өлім. Тау асып құлдыққа кетсек, онда тірі өлеміз. Өйткенше айқасып неге көрмейміз?
– Қалай? - Нармұрында басқа тіл жоқ.
– Біз он адамбыз. Тойтандар сегіз-ақ. Көппіз.
– Дұрыс... - Нармұрын елти бастады. - Мен Тойтанды жайғастырайын.
– Жоқ! Тойтанда өшім бар. Оған таласпа. Ал, сен жігіттерге тез айтып шық. Белгі менен болсын, - деп Досбол бөліне жөнелді.
Боқаштың сіріңкесі су ма, әлде қолының икемі жоқ па, әлі тұтата алмай жатыр. Соны көргенде Тойтан өзі оңаша тұрып адамдарына ақырып бұйрық берді.
– Болыңдар, бәрін жағыңдар!
Жекелеген бандылардың қасына Нармұрын өз жігіттерін "көмекке" жұмсады. Көзін қысып қалды.
– Бар, көмектесіңдер!
Досбол ышқырын ұстап Тойтанға жақындады.
– Әй, Тойтан! Хан бұйрығынан да ауыр зәр қысып барады. Мына қалқаның тасасына барайын, рұқсат ет, - деп Тойтанның ту сыртынан шыға бере, бір-ақ атылды. Айқайлап жан ұшырды. - Жігіттер! Ер екі өлмейді. Аянбаңдар!
Тойтан ә дегенде сасып қалып еді, аузын ашқанда жалбыраған шашы тіліне жабысты. Ысылдап, демімен қайырып, арқасындағы Досболға шақылдап жатыр.
– Досбол! Қоя бер деймін. Жүріміңді үзем.
Досбол шырылдаған неменің топшысын қайырып, шекесімен көк желкеден түйіп қалып, Тойтанды тұмсығымен жер сүздіре жалп еткізді. Дереу үстіне тізерлей қонжиып, жетім лақтай тыпырлаған жауының қолын тас қып таңып тастады. Содан кейін жотасына құйрық басып, жайғасып отырып алды. Мойнын қисайта бұрып, топырақ пен шаңды қос танаудан атқыған лебімен бұрқырата қыңсылаған Тойтанға едірейіп төнді.
– Жүрім үзгішшілін шірік неменің. Астыға түскеннің қалай боларын көр енді, - деп секеңдеп қояды.
Нармұрындар бұл кезде қалғандарды да тегіс ұстап, қолдарын байлап, шоқтай қып үйірді. Өздері бір-бірден мылтық асынып алыпты.
Досбол соны көргенде тіпті екіленіп кетті. Алақанына жұққан шанды Тойтанның жотасына үйкелеп сүртіп-сүртіп жіберіп, құс төсекте жатқандай рақаттана көсіліп, шынтағын желкеге төсеп, бір жамбастады.
– Жігіттер, отты тез сөндіріңдер! Бұл біздің адамдарға құрылған қақпан, - деп бөгелді де, саңқ етті. - Әу, әлгі Боқаш сұм қайда? Ойбай-ау! Жіберіп алғанбысыңдар?
Орнынан атып тұрды. Тойтан бір қырына аунап жан шақырды. Нармұрын бұжыр бетті жоғары көтеріп, қыр мұрынды желге беріп тұр еді, бір кез адымдай жөнелді. Сол бетте түйедей тастың тасасынан әлдекімді аяғынан сүйретіп, дырылдатып алып шықты. Анау бажылдап келеді. Боқаш екен.
Досбол қайдан тапқаны белгісіз, тұзақтаулы шылбырды ыңғайлап үстіне төніп барады.
– Нармұрын! Сәл тоқта! Бұны енді мен сүйретейін! Нұржанды атпен дырылдатқан осы сұм болатын. Маған бер, - деп еңкейіп қыл шылбырды қарашығы мүлде жоғалып, көз орнында екі айран шел қалған Боқаштың мойнына тастап жіберді. Енді сілке тартып, жалт бұрылғанша, Нармұрын бір-ақ атылып қолынан ұстай алды. Шылбырды жұлқып, тұзақты ағытып жіберді.
– Не істегелі тұрсың, Досбол! Нең бұл?
Нармұрын ашуланғанда әр бұжыры күреңітіп, әрқайсысы зілді жанардай қадалады екен, Досбол шылбырға таласпады.
– Бұл - кек қайтаруым! Өш алуым!
– Сонда жендет болғаның ба?
– Жауды аяған жаралы. Нұржанның қаны мойнында.
– Сот бар, өкімет бар. Солар тергейді, тексереді. Орынсыз кіріспе,- деп Нармұрын Боқашты иықтан тартып тұрғызып, аяғына қондырды да, әлгі шылбырмен қолын қайырып танды.
– Бар, апарып, аналарға қос. Бұларға, Досбол, сен жауаптысың. Не қашырсаң, не айрылсаң,- онда отряд алдында сенімен өзім сөйлесем. Естідің бе?
– Саңырау емеспін.
– Ендеше тым ұшқарыланба.
Досбол сабасына түскендей бас изеді. Нармұрын күліп жіберді.
– Дегенмен, өзің мықтысың, Досбол! Сен болмағанда... жақсы ойлап таптың. Ал, қозғалалық. Анау жартасқа орналасып алыңдар. Ендігі қимыл бізден болсын.
– Әй, Нармұрын, нағыз азамат екенсің! Бірге жүріп те бір-бірімізді осынша уақыт қалай білмегенбіз, - деп Досбол құшақтай алып, құшырлана қысты.
Аздан соң төрт жігітті ертіп, Нармұрын аттарын ойнақтап ілгері кетті.
Бір-бір қойтастың түбінде бүкшиіп отырған Қидабай тобы алдына тесіліп қалыпты. Ешкім қимылдауға да мұршасы келмей, екі иықтың арасынан түйе үстіндегі баладай жарбиған Қидабайдың қалтақ басына көз сүріндіріп өтеді де, үнсіз ілгері тесірейеді. Арық адамның бүкірейгенде екі жауырыны тік шошайып, аспандап кетеді екен: арттағы, қапталдағы серіктері әлгі екі томпақтан үріккендей тыныстарын да ұрлана сейілтеді.
Қидабай шүңірек көздерді жұмып алып, жирен қылдарды әр жерден бір тікірейте ойға шомыпты.
"Қорабай қолшыл боп барады. Әбден жонданғаны сондай, өзінен басқаны көзіне де ілмейді. Бәрі - құлқынның жеміті оған. Қылқ еткізеді де, қылқанын түсірмейді. Жақаш анау. Есіл ер қыршын кетті. Құны сұраусыз. Одан малын бағатын жылқышы артық: Нармұрынның бір тал шашына тигізбеді-ау! Неге тыйылдым сонда? Шүріппені тартып қалсам ғой... Қорабайдан неге қорқа берем? Ол да мендей екі аяқты жан... Әй, бірақ қолдаушысы мықты. Тоқта!... Ағылшындарды балағаттағанын жігіттердің бәрі естіді. Осыны неге бір өршітіп жібермеймін, ә? Ол ақ төбеттерге керегі Қорабай емес, қарулы қол ғана ғой. Ендігі Қорабайы мен неге болмаймын? Ондай күйде мал да, жан да тіпті желекті де менде болар-ау..."
Қидабай ойымды біреу естіп қалмады ма дегендей ұзын мойынды екі жағына кезек ырғай созып, серіктерін шүңірек көздерді жағалатып сүзіп өтті. Тас мүсін жүздер тасқа жабысқан кеуделерде ешбір белгі білдірген жоқ. Қидабай қайтадан иегін алдындағы шалқалап үңірейіп жатқан бөркіне кетпей кигізіп, қыбырсыз қалды.
"Қорабайдың менен несі артық? Нұрбике сұлу әрі-беріден соң мені ұнатады. Қыңсылап бауырыма жабысқанда... Қой, Нұрбикені ұмыт, Қидабай. Одан да... иә, бір саңылау ашылайын деп тұр. Ершовтарды өткізіп жіберсем... Жол босамай ма? Арыстанның тілерсегінен тістейтін күшік болып қайтем? Кете берсін. Біреу үшін қу басты өлімге байлайтын есерсоғың мен емес. Қорабайы өлген соң, аман-есен оралсам, ендігі жорықтың туы менің қолымда желбіремес пе? Шоқ, Қорабай, шоқ! Мың асқанға, бір тосқан! Жетті зауалың!"
Осындай оқпанды сайлап, қақпанды құрған құпия тілекпен тұжырым жасаған Қидабайдың қайқы белі өркештеніп барып, қайта шөкті. Қадау-қадау сирек кірпікпен жарыса атылған шүңірек көздің құрдымындағы қос қарашық анау төменнен, бұрылыстан қыбырлап өрлей салған Ершов қолын көріп қалған еді. Серіктері де дыбыссыз қозғалақтап, ін аузындағы мысықтай едірейісе қалыпты.
Шағын отрядтың ең алдында астындағы ұзын сирақ биік шоқтықты Орлигін билете басқызып келе жатқан Ершов оң қапталындағы Матанға әлденені айтып, сабырсыздана тыңдайды. Бейуақ шақтың көлеңкесі қоюланған күңгірт зауалы перделей ме, бет-жүздері анық көрінбейді. Тек, тікелей салып, еш күдік-қобалжусыз түйдек-түйдек өрмелеп келе жатқандарына қарағанда, әзір алдарынан қауіп тоспайтын тәрізді.
"Бытырлатып оқ астына алайын ба? Қарашы, тіпті айылдарын да жимайды. Мына бізді қурай құрлы көрмегені ме?" дейтін ызақор ашу кеудесін кептеген кезде Қидабай қарабинін ыңғайлап шүңірек көзбен қарауылды Ершовтың омырау тұсына сұр жебедей тік тартып, сығалай қалды. Сығалай қалды да, лезде тайқыды. Жігіттері де басшысының қимылынан дәмеленіп, қара құндақтарды кеудеге тіреп, суық ағашқа жақтарын қиюластыра жабыстырып, әрқайсысы өз нысанасын жекелеп қарауылға таңып, тастүйін сіресе қалыпты. ұңғының дөңгелек оқпанынан бұрқ етіп себілетін бір уыс көкшіл түтінмен қабаттастыра, сұқ саусақтардың тілене жалайтын жалғыз серпінімен маңайды саңқ-саңқ қапқызып, құмалақтай қорғасынды бұршақтай бүркіп жіберуге дайын отыр екен. Қидабай сылқ еткізіп таңдайын қақты. бастар көтеріліп, иіндер босап, қолдар шүріппеден ажырады.
"Бәсе, өткізіп жіберуіміз керек еді".
"Қидабайды жан түсініп бола ма?"
"Бір сәтте қырық құбылады. Қай мінезін аңдарсың?"- дейтін жүздер қызыл шапақ ойнатқан кешкі күннің сәулесінде бір-біріне қарасып өтіп, тез тыншыды.
Қидабайда үн жоқ. Іштегі берік түйін өзіне ғана аян. Жанкешті құпиямен жымдасқан еріндердің тасасында тығылып жатыр. Көздер ғана бағытынан таймады. Бір кез қопаң етті.
"Әй, әлгілері қайда? Жер жұтты ма?"
Отряд құз жартастың қалқасына іліккен еді. Көлеңке суарған қойнаудан қыбырлаған тірлік білінбейді.
Әлдене шаңқ етті.
Тасқа тиген қорғасын оқ шың етіп айдалаға безіп барады. Ұзаған сайын әлгіндегі ашулы ызылы өксіп азайғандай. Ысылдап келіп, шақ етіп тас қауып, ыңыранып өкініп жоғалған оқ қас қағымдай сәтте өлім-өмір қақпасының жақтауын түртіп өтті. Соны пайымдаған жігіттері етпеттерінен жата-жата қалысып, бауырымен жер сызғанда, Қидабай ажалдың өзімен ерегіскендей, ұзын сирақтарды жазып, сорайтып бойын өсірді. Шүңірек көздерде үрей де, қобалжу да жоқ еді. "Шынымен-ақ дәм-тұз таусылар шаққа жеттім бе?" - деген шыдамсыз таңдану ғана әлсіз жылтылды жұғып қалыпты.
Күкіреген дауыс шатқалды оқыс сілкінтіп, жаңғырық қуалап ұзады.
– Әй, Қидабай! Зауалын жетті! Жетті-і! - деген Нармұрынның даусын танып қалғанда, Қидабай дереу ұмсынып, мылтығын көлденеңдете берді. Шаңқ еткен қатқыл дыбыс сейілгенше, қара шұға шекпеннің омырау тұсы тесілді. Қалтыраған тізелері бүгіліп бара жатып, сусып түскен қарабинінен босаған оң қолымен төсін басқанда, саусақ арасынан атқылаған ыстық қан өңірін жуып кетті.
"Өлгенім бе?... Нармұрын ақыры түбіме жетіп тынды-ау!.. Неге жыламаймын?! Соншама қорыққан ажал осы емес пе? Кеудемді күйдіріп бара жатқаны болмаса, құбыжық түгі де жоқ екен. Сатыш бұнда нағып жүр? Оу, Сатыш! Төбет неме сол! Кеудеме ыстық істікті сұққылағанда не бітірем дейді екен? Жақаш... Жақаш-ау, мынау сүмелек иттің қолын неге қағып жібермейсің? Күлемісің? Күл, күліп қал! Нұрбикенің төсін талдырған мен болатынмын. Мен!
Қорабай-ау!... Ақситпа аузыңды! Сенен үркер Қидабай жоқ. Жоқ! Әне қызыл істік сенің де кеудеңе қарай сұғынып барады. Ә-ә, қашқақтайсың?
Нұр-жа-ан?! Сен тіріліп кетіп пе едің? Өртенген адамның денесі қайта құралушы ма еді? Сен айтшы? Мына кеудемді тызылдатып бара жатқан жалын өршіп тулап бүкіл денемді шарпи ма? Сөндірем деймісің? Жоқ, жақындама! Керек емес. Мүсіркеме мені. Жалынбаймын. Жалынбаймын дедім ғой... Әттең , қапы қалдым..."
Ұзынынан сұлаған Қидабай өкше тіреп ақтық рет шоршыды да, ауыздан ытқыған қою қанды жирен қылы сереуленген алқымға айдап тастап, мәңгілік тыныштығына көшті. Кірпігі сирек шүңірек көздер басына қанды жалаудай батар күннің соңғы шуағын ораған мұзартқа сығырая сығалап қалыпты.
Мылтық даусы естілгенде аттарынан түсіп, тұс-тұстан тас қалқалап жоғары өрлеген Ершов тобы үрпиісіп тұрған жігіттерді қоршап алып еді. Төрт жігітін ертіп келе жатқан Нармұрынды көріп қалып, қол бұлғады. Содан соң Қидабайды қоршап үнсіз аңтарылып тұрған бандыларға дауысын қатайта, бұйрық етті.
– Жігіттер! Бәрің қоршалдың. Қимылдағаның - жаныңмен қоштасасың. Қолдарыңды көтеріп, мылтықтарыңды тастаңдар.
Қидабаймен бірге бүкіл сес-қажыры таусылғандай жігіттер қаруларын лақтырып, бүкшиіп қолдарын көтерді.
Ершов мылтықтарды жинатқызып, Нармұрынды жекелеп, Матан үшеуі оңаша шықты.
– Жарадың, Нармұрын. Жағдайды түсіндірші. Нармұрын барлық жағдайды тездетіп екі-үш сөзбен айтып өтті.
– Қорабай бізді от жарығында тосып отыр дейсің, ә. Тоссын, - деп Ершов сәл бөгелді. Папиросын тұтатты. - Онда біз оны үмітінен жаңылдырмайық. Былай істейік. Нармұрын, сен мына қолға түскен жігіттердің төрт-бесеуін ертіп, өз тобыңмен тез кет. Жағылатын отын жағылсын. Қорабайдың оры өзіне қазылған екен. Көмектесейік оған.
Ершов Нармұрынға тапсырмасын тағы да мұқият тәптіштеп, сәлден кейін отрядын атқа қондырды.
– Ау, от қайда? От көріне ме? - деп қайта-қайта тықыршыған Қорабай шолғыншыларына дауыстап қойып тұр еді, түнгі аспанды жарығымең серпіп түскен алау шұғыласын айтқызбай-ақ көрді Сол-ақ екен атының басын кілт бұрып, тебініп қалды.
– Ер соңымнан! Ұмтыл, сарбаздарым! Аянба!
Адыр үстіне шыға келгенде, он шақты жерден лаулаған оттың арасында қараңдаған бес-алты жаяу мен бірнеше аттың қарасы көзіне бадырайып ілінді.
– Ұмтыл! Жарып от! Қалма! - деп атына қамшы басып төмен құйғыта жөнелді. Етекке қарай жөңкілген Қорабай қолы оттардың тұсына келгенде, тұс-тұстан тас қалқалап отырған жігіттеріне Ершов айқай салды.
– Отряд! Aт! Үстерінен алдынан орай бір дүркін бүркіп от! - Саңқ-саңқ мылтық үні, сартылдаған "Максим" сытыры тау жаңғырықтырып жібергенде, Қорабай қолы аяқ астынан опыр-топыр болды да кетті. Өздерінің алданып қалғанын сезгенде не істерін білмей үйме-жүйме топталды.
Қорабай қылғына айғайлады.
– Неғып іркілдіңдер? Ұмтылыңдар! Қалғаның - өлгенің! Жасқанба! Шап! Тайма!
Әр жерден бір күңкіл көбейіп еді, арты тұтасып ызалы ашулы үндерге жалғасты.
– Қайда шап дейді?
– Мынау тозаққа өзі түсірді!
– Құтқарылу жоқ енді!
– Бала-шағаны көрмей, темір торда шіритін болдық-ау.
– Әттең-ай! Қор қылды-ау! Сорлатты-ау Қорабай!
Үрейленген Қорабай адамдарының мына сөздерін Ершовтар да естіп еді, Андрей Михайлович кеудесін көтерді. Қасына Матан да қатарласты.
– Жігіттер! Мен Ершовпын! Нанбасаңдар мына Матаннан сұра ңдар. Сендер қоршауда қалдыңдар! Ешқайда қашып құтыла алмайсыңдар. Қарсыласудан пайда жоқ. Босқа қырғынға ұшырамаңдар. Қорабай, естіп тұрмысың! Ендігі әрекетіңнен ештеңе өнбейді. Жігіттеріңді осы алдағаның да жетеді.
Қорабай жауап қатқан жоқ. "Нағыз жауыз мына болар. Қазақшаға судай екен. Момын халықты алдау оңай. Осылай тілін біліп, ішіне кіріп, бұл көк көз неме кейін мойныңа мініп алады-ау. Қандай бишара қазақ едік. Бір орыстың айтақтауымен бір-бірімізді қырып салуға дайынбыз". Осындай ойлар денесін қалшылдатқанда, көзден ұшқын атылды. Тез қимылдап, бесатарды сумаң еткізді. Күнұзын Қорабайдың қимылын аңдып тұрған Матан ілгері серпіліп Ершовты қалқалай берді. Сақ еткен дауыс Қорабайдың дірілді үнімен жалғасты.
– Жастығымды ала жығылайын! Менен бұрын сен өлерсің, қызыл түлкі! - деп шүріппені екілене тартып ілгері қадалғанда, томпақ көздер алға ұмтылып Ершовты тасалай, оқ тиіп құлаған Матанды көргенде ернін қыршып алды. - Қап! Өз кеудеңді орыс үшін төсеген, қайран қазақ, қашан адам болар екенсің!
Сығалаған ызғарлы жанар Матанның үстіне төне құлаған Ершовты ата алмады. Қасында тұрған өз адамдарының бірі Қорабайды көк желкеден мылтық дүмімен періп жіберді. Ат үстінен опырылып құлаған басшысын тырп еткізбей жалма-жан байлап тастаған бандылар қол көтерді.
– Жан сауға!
– Бәрін бастаған мына сұм! Қорабай ғана!
– Біз алданған бейбақтармыз!
... Ершов Матанды көтеріп алыпты. Көзінен аққан қос тамшы от жарығында екі шоқтай бетінен төмен қызарып сырғанады.
Жан-жақтан ағылып, бір-бірімен шұрқыраса табысқан көш адамдары сәлден кейін қыбырлаған малды айдап, кейін бұрылғанда, Досбол мен Рәштай оңаша қалып еді. Қызыл бөртпе шәлісі сусып мойнына түскен келіншегінің иығына қолын салған Досбол дір еткен Рәштайдың қимылын мүлт жібермеді. Қолын тартып алып, елеусіз ғана жарының жүзіне көз жүгіртті. Қара торы өңі сұлық. Қара көзде бұрынғы жылу жоқ. Жатсырау ма, жалығу ма, жалыну ма - өзгеше пішінмен ұстатпайды. Алғаш исінгендей күйеуіне құшақ жайғанда, бұл дүниесі түгелденгендей лепіріп еді. Енді міне, шұбырған шаңның тозаңы түтеп кеткен қойнауда екеуден үнсіз шоқиысып отыр.
Алда талай асу бар.
1997 жыл.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру