Мазмұнға өту
Home

Өкілдер

Нағашыбек Қапалбекұлы

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

Өкілдер

Белгілі қаламгер, халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегері Нағашыбек Қапалбекұлының «Өкілдер» атты бұл әңгімелер жинағында өмірлік тарихы бар, танымдық мазмұнға бай «Суықтөбенің ұлары», «Өкілдер», «Аспанқораның алтыны» атты сиясы кеппеген тың әңгімелері топтастырылған. Шығармалар бүгінгі күннің көкейкесті мәселелерін о

/uploads/9826c631-ed6e-5d09-ac83-8c57e454805e/cover.png

(Триптих-әңгіме)

1. Төтенше тапсырма

Аудандық партия комитетінің бірінші секретары Құрысжанов маған сынай аз-кем қарап отырды да, ерекше тапсырма берді:

– Жас та болсаң сенімді басшы коммунистің бірісің. Саған жауапты іс тапсырмақпын. Қатты нөсер, бұршақ жауып «Прогресс» совхозының таудағы бір отар қой-қозысы қырылып қалыпты. Соған комиссия құрып, сені басшы етіп тағайындадым. Комиссия мүшелері күтіп отыр. Нақтылап, анығын тексеріп қайт. Өзің білесің совхоз директоры әбден ісіп-пісіп жүретін дәңкеуде. Осыны анықтап, өтірік-шынын растап келетін тек сен ғана деп сеніп отырмын. Осы күзде сені партшколға жіберетін ойым бар... – деп тіпті арқаландырып, орнынан түрегеп шығарып салды.

Комиссия мүшелері – госстрахтың бастығы Ертай мен ауданның бас малдәрігері Насыров екеуін ертіп алып, бірден «Прогресс» совхозына тартып кеттім.

Дала тамылжып, түрленіп тұр. Биік-биік бәйтеректері алыстан көрінетін «Прогресс» совхозының орталығындағы екі қабатты кеңсе алдында жасы мосқал тартқан совхоз директоры қарсы алды. Өзі ыңыранып, асықпай, баяу сөйлейді:

– Жолдас комиссия мүшелері! Ал, қарағым өкіл бала! – деп маған бұрылды. Аудандық газеттің білдей бас редакторымын, «бала» дегенге намыстанып қалдым. -Жайлауға ертең ертеңгісін күн ысымай шығайық! Қазір үйге жүріп шәй ішіңдер. Мен әлі оразамды ашқан жоқпын, - деді директор Жарболов әр сөзін сыздықтата, нығырлай айтып, сөз бітті дегендей бұрылып, машинасына беттей бергенде мен:

- Біз баратын жайлау Ботасаз – анау Кішісаздың арғы беті, қырғызбен шекарада ғой. Бүгін шыққанымыз жөн болар, - дедім.

Директор алакөздене маған жалт қарады, ашуланғанда бет-әлпеті бұрынғысынан да шұбарланып кетеді екен.

- Ертеңгісін шығамыз дедім ғой – деп қасымдағыларға қарап еді, екеуі де елпеңдеп бастарын изесіп, директордың ығына жығыла салды.

- Онда ертең ертерек таңғы сағат бесте шығайық – деп мен тақақтадым.

- Асыққаннан құдай сақтасын. Сағат жетіде осында жиналамыз – деп директор үзілді-кесілді өз шешімін айтты.

Мен бірден ауданға қайтып кеттім.

Ертеңіне сағат жеті болмай совхоз кеңсесіне жеттім. Кеңсе есігінде қара құлпы, төңіректе тірі жан жоқ. Әзер дегенде көрші үйден кенеп сұр плащын жүре киген бүкірейген күзетші шал шықты.

- Директор ертеңгісін кейде гаражда болады, мүмкін сонда шығар – деп темекісіне тұншыға жөтеліп, жол көрсетіп жіберді.

Гараж бастығы картөшке мұрынын ысқылап қойып:

- Директор айына бір-екі рет ғана мұнда келеді. Бүгін болмайды ол кісі, - деді.

Қайта айналып кеңсеге келгенде бухгалтерияның қыз-келіншектері жинала бастапты. Неге екенін қайдам, бәрі маған күлімсірей амандасты.

- Директорды тек диспетчер ғана біледі, - деген соң бөлек бөлмеге жеке жайғасқан кепкісін көзіне баса киген тыриған арық диспетчердің алдында тұрмын.

- Алло, алло «Марс»! Бұл «Юпитер!» Жауап беріңіз! – деп шіңкілдеген дауыспен айқай салады.

Әзер дегенде:

- «Марс» тыңдап тұр, - деген гір-гір еткен рациядан директор шоферының үні жер түбінен әзер естілді.

- «Марс»! Бірінші қайда, редактор өкіл сұрайды.

- Бірінші үйінде, күтіп отыр. Келсін дейді – деп қырылдап-сырылдап көксау рация даусы өшті.

Директордың үйі ауыл шетіндегі өзеннің жағасындағы сыңсыған бақ ішінде жеке салынған биік қоршаулы әсем мекенжай болып шықты. Көк қақпаны ашып қойыпты, бірден машинамызбен өттік. Есік алдында қаңтарулы тұрған госстрахтың қызыл «Москвичі» мен ветстанцияның көк жолақты уазигі көзіме оттай басылды.

Қағілез директор шофері бірден үйге бастады.

Үй-іші көк ала түтін, үстел үсті қайысқан сан түрлі тамақ, арақ-шарап иісі шығады. Ал бір бұрышта орталарында кішкентай жозы Жарболов, Ертай, Насыров үшеуі бұрыларға шамасы жоқ, құлаштап карта соғып отыр.

- А-а, кел, кел батыр! – деп директор сәлемімді селқос алып, бір қырындай қарап қойып, картасына үңіліп кетті.

- Ау, бастығымыз кеп қапты ғой. Төрге шық! – деп Ертай ысырылып, қасынан орын дайындады. Өзі қызулау, ауызынан темекісі түспейді.

- Мен карта білмеймін, ойнай алмаймын.

- Ер жігіт үш нәрсені білуі керек. Карта ойнауды, аңшылықты және серілік жасауды... - деп Ертай осым дұрыс па дегендей қасындағыларға күле бұрылды.

- Жас қой, үйренеді әлі-ақ. Өмір көрсетеді.

- Әй, ана қатынды шақыршы – деп директор шоферын жұмсады. - Әй, қатын, мына балаға тамақ әкеңдер, шұбат беріңдер, - деп еді түпкі бөлмеден уылжыған жап-жас, судыраған гүлді-гүлді жап-жаңа халатты желбегей киген келіншек уыз күлкісін сыйлай кірді.

- Кел қайным, дастарханға отыр, шәй іш! – дегенде дауысы хрустальдай сыңғыр-сыңғыр етеді. Көзін төңкере назданғаны қалай, жымиып, тәтті күлкісін сыйлағанда томпақ бетінің ұшындағы әп-әдемі пайда бола қалатын ой-шұңқыры қандай, ары-бері үлпілдеп жүргенде сиқырлана дөңгеленген мықыны қандай!..

«Жарболов жас әйел алыпты» дегенді естігенмін. Менен де жас қой тіпті, әй, ұзаса жиырманың жаңа ғана үстіне шыққан мынау өңді келіншекті анау шұбар бет, дөңкиген қураған томардай ыздиған директордың әйелі деуге қимайсың-ау.

- Вис!

- Пас! – десіп бұрыштағы үшеуі темекілерін кезек-кезек бұрқыратып, еліріп отыр.

- Мизер! Әй бәрекелді! Насыров жолдас мизеріңізді жуамыз. Сіз ақ арақты ғана аласыз ғой. Әй, құй қане! Біз Ертай екеуіміз коньяк ішеміз! Сіздің қолыңыз жүрісті болып тұр ғой, сіз үшін қане алып қояйық!

Үшеуі де тартып-тартып жіберді.

- Редактор қайным-ау, қазы-қартадан алсаңызшы. Ас – адамның арқауы деген, -деп алдыма табақты жақындатып қойғанда желбіреген халатының жеңі иығыма тиіп, жағымды өзгеше жұпар елітіп барады. Шіркіннің құлын мүсін, тоқ кеуде, тұсақ бөксесі, іштен үзіле шыққан «ішсейші, жесейші» деген үні, әдемі жымиысы, көзін төңкере қарағаны жүрек құрғырды лыпылдатып, өртеп барады ма, қалай?!

Тек мыналар мені шаншылған қурайдай тіпті көздеріне ілер емес. Орнымнан атып тұрып, бұрыштағы карташыларға жетіп бардым.

- Жолдастар, қане жолға шығайық. Баратын жер алыс, жайлау жолы қиын! Қане жиналайық! – дедім дауысымды қатқылдатып. Мен комиссия бастығымын ғой.

Бәрі үшін директор жауап берді. Қолындағы картасын жозыға қойып, денесімен түгел бері бұрылды да, күлімсіреген күйі:

- Қарағым, сен асықпа. Демал. Біз мына екі ағаңмен кеше жайлауға барып, бәрін көріп, актілеп, жаңа ғана келдік. Солай емес пе? – деп директор әр сөзін салмақтана айтып еді ана екеуі бастарын шұлғып, міңгірлей берді.

- Иә, осы жаңа келген бетіміз...

- Бәрін өз көзімізбен көрдік. Акті де дайын.

- Қайдағы акт? Сіздер бүгін ертеңгісін шығамыз демеп пе едіңіздер? – деп шап ете түстім. Мыналар не сандырақтап тұр?

- Ары-бері ойлана келе, кеше уақытты босқа өткізбей тауға шығып кеткенді жөн көрдік. Міне, акт. Сені шаршатып неғыламыз деп шештік. Жұмысың ауыр, шаруаң көп, ит өлген жерге үйренген біздей ыстық-суыққа піскен шалдар барып өлген малды санасын. Ал жастар сендер демалуларың керек, – деп Насыров мойынға асып алатын төрт бұрышты былғары сөмкесінен екі парақ қағаз алып, маған ұсынды.

- Өліп, сасып кеткен малдарды санаймын деп аудандағы жалғыз редактор жазушымыз ұшынып, ауырып қала ма деп те ойладық...

- Өлген малдан өзен бойында жаман індет тарауы мүмкін екен енді кешіксек...

Екі парақ қағазды екі қайтара оқып шығып, қаным басыма шапты. Редактор тағайындарда аудан басшысы Құрысжанов жеке шақырып алып: «Сені жиырма жеті жасыңда үлкен газеттің басшылығына ұсынып, обкомнан әзер өткіздім. Өкіл болып, талай-талай жауапты жұмыстар тапсырғанымда жастық желігіне салынып, лапылдап, ұшқалақтанып кетпе. Ақыл елегіне сал. Сабырлы бол. «Сабыр түбі - сары алтын». Қалпыңнан шығып кетпе. Осыны есіңде мықтап ұста!» - деп таптап-таптап табыстаған-ды.

Міне, қазір де мыналардың мені баласынып, алдағандарына зығырданым қайнап, жарылатын бомбадай түнеріп, әзер-әзер шыдадым.

«Ботасаз жайлауында қатты бұршақ жауған, арты қара нөсер болып, сел жүрген. Соның салдарынан өзен бойындағы жайылымдағы 520 саулық пен 701 қозы қырылып қалған. Соны комиссия көзімізбен көрдік, санадық, растап қол қоямыз» деп, үшеуіміздің атымыздан акт толтырыпты.

- Енді бұл опат болған малдардың шығынын госстрахтан төлейміз, - деп Ертай шашын құшырлана қасып, директорға қарап, бір көзін қысып қойды.

- Бұл жолы Ерекең бәрімізді оңдырмай ұтты, қолының жүргенін қарашы. Өзі сұлу келіншектерге де қолы жүргіш сері ғой бұл Ерекең – деп Жарболов қарқылдай күлгенде алтын тістері жарқ-жұрқ ете түсті. – Ал, жолдастар алдымен шаруаны бітірейік, актіге қол қойып тастайық. Сонан соң мына Арасанда отырған қошқаршының дайындап отырған сыбағасын барып жейік. Ерекең жақсы көретін әнші қыздарды да шақыртып қойдық, – деп ырқ-ырқ күлген қалпы директор қалтасынан қара автоқаламын шығарды.

Қашанғы шыдайын, тарс ете түстім.

- Бұл не қылған әпербақандық? Кімді алдамақсыңдар? Партиялық тапсырма қайда? Сіздер жайлауға барған жоқсыздар. Мұның бәрі өтірік, жалған! Мен шындықтың түбіне жетпей қоймаймын. Мен басқа комиссия мүшелерін жинап, барып тексеремін. Тексертемін бәрін! – деп дірілдеп-қалшылдап кеттім.

Ұзынтұра Ертай орынынан атып тұрып:

- Сен бізге тіл тигізбе! Мына Насыров ағаң екеуіміз талай комиссияны көргенбіз. Сен абайлап сөйле! – деп даусын қатайтып, түрін суытты.

- Терең ор қаздырып, өлген малдың бәрін соған тастап, үстіне солярка құйып өртеттік. Онан кейін дәрі құйып, көміп тастадық. Төңірегін дезинфекцияладық. Ертең жаман індет ауру тарап кетсе қайтеміз? – деп жайбырақат қалпы Насыров көзілдірігінің үстімен маған сынай қарады.

- Бұршақ тауға сұмдық жауып, жаңа қырқылған қойға да, тақыр жүнді қозыға да алапат болыпты. Қайта адамдардың, шабандардың аман-сау қалғанын айтсаңшы. Мал табылады, адам табылмайды. Міне, қазір ауданда бір миллион қой-қозы бар, түгел қырылып қалса қайтер ек! «Бастан құлақ садақа» демекші бұл ештеңе емес. Сіз қол қойсаңыз, болды. Госстрах бәрін өндіріп, шығынды төлеп береді. Қызбалыққа салынба, мә, қол қойыңыз, басеке, - деп Ертай әп-сәтте қайта жұмсарып, майдалап, қаламды ұсына берді.

- Сіздер кімді алдамақсыздар? Сонау Ботасаз жайлауына барып келу үшін ғана екі күн керек. Мұның бәрі өтірік. Мен қол қоймаймын. Бұл қылмыс! Бәрін Құрысжанов жолдасқа айтамын, - деп тарс-тұрс, бұрқ-сарқ ашуланып, сыртқа шыға бергенімде үй иесінің келіншегі алдымды тосты. Халатын тастап, жаздық ашық түсті ақшыл тар көйлегін киіпті.

- Қайным-ау, қайда асығасың? Сенің сыбағаңды қазанға салып қойдым, астан үлкен емессің ғой жеп кетсейші... – деп наздана еркелеп білегімнен ұстай алғанда тоқ соққандай тұрып қалдым. Алақаны қандай ыстық, білегімді күйдіріп барады. Денесімен түгел жақындап келіп:

- Ешқайда бармайсың, мен өтінем сенен – деп құлағыма жұмбақтана, сиқырлана сыбырлағанда тіпті есімнен айырылып қалдым. – Жеңгеңді жерге қаратпа, біз де бір тілегіңді орындауға жарармыз, - деп сылқ-сылқ күліп, екінші қолымен жон арқамды сипап өтті. Басым айналып, көзім тұмандатты. Білегімді келіншектің алақаны күйдіріп алып барады, екінші қолы жотамда... Көзі күлім-күлім, қарыс қана жердегі еріні жарылардай қып-қызыл шиедей үлбірейді. Екі тоқ омырауы бізді көрдің бе, сездің бе дегендей ғажап әлемді сездіре қарыстай ғана жерде діріл қағады.

- Қайным, жаным-ау, қойсайшы, үйге кір, жаным... – деп сыбырлаған келіншектің демі тұңғиығына тартып барады.

Насыров пен Ертай сыртқа шыққанда ғана екеуіміз ажырап кеттік, әйтпесе...

- Дастарханда күтемін, редактор қайным. Жеңгеңді өкпелетпе – деп толықсыған айдай келіншек тырсита киген көйлегіне бүкіл денесі бүлк-бүлк етіп, бұрала басып үйге кіріп кетті.

- Бері жүрші, - деп аналар екеулеп мені бөлектеп шығарды да:

- Сен асықпа, аптықпа! Жассың ғой. Мұндайда абай бол, артық істеймін деп опық жейсің.

- Сендер нағыз көзбояушы, өтірікшісіздер, кетемін мен, - дедім.

- Қарағым, сен тыңдап ал. Мен биыл пенсияға шығамын. Құрысжанов мына бізді әдейі арандатып айдап салып отыр. Жарболов екеуінің жұлдызы қарсы. Біз арқылы мына директорды жарға жықпақшы. Жарболовтың тамыры тереңде білесің бе? Ол Мәскеудегі Политбюро мүшесінің көмекшісімен дос. Бір звоногы – бітті, біз құрыдық. Біз емес-ау, Құрысжанов ұшып кетеді. Амал жоқ, Ерекең екеуіміз ақылдасып, осылай шештік. Сенің ақылың бар, қарсы болмас деп ойладық. Жарболовтың қолы ұзын, абайламасақ ортада біз өртеніп, күйіп кетеміз – деп Насыров сары майдан қыл суырғандай бипаздап түсіндіре бастады.

- Өзің ұятқа қаласың. Тәтті отырыстың дәмін бұзба. Қазір анау Арасан бұлақ басына барамыз, бізге арнап мал сойып жатыр, әнші қыздарды бұралтып, өнерін қызықтаймыз. Бұл дәурен екі келмейді. Босқа арамтер болып, әуреленесің, - деп Ертай арқамнан қақты.

- Жоқ. Кеттім мен! Рахмет бәріне! – деп тас-талқан ашуланып, машинама міндім. Аналар жалынып-жалбарынып жіберер түрі жоқ.

- Кеттік! Айда қане! – шоферіме ақырып жібердім.

Машина зуылдап келеді. Ойым да сан-сапалақ.

«Бұлар мені алдап, бала көреді ғой. Тапқан екен баланы?! Беттері шылп етпей өкіметтің бәленбай малын үйде арақ ішіп, карта ойнап отырып-ақ жоқ қылып отыр. Қап! Көрсетейін сендерге!».

Ашу қысып, райкомға келсем, қас қылғандай Құрысжановты обкомға шақырып кетіпті.

Редакцияның қат-қабат шаруасынан босамай, кештеу үйге келсем тұңғышымды алдымнан көтеріп шыққан келіншегім мәз-мейрам. Бетімнен сүйіп, ерекше ықыласпен қарсы алды. Бір үйме табақ жылқы етін алдыма қойып:

- Әперген сырғаң мен сақинаңды тағып, түстен кейін жұмысқа барып едім, көрген әйелдер өліп кете сақтады! Мынау дегенің ең керемет, ең қымбат деп жарылып кете жаздады іштері күйгендіктен.

- Қайдағы сырға, сақина?

- Анау автолавщик Серік ше? Сен беріп жіберді деп түсте әкеп берді ғой.

- Ал, мына етті сатып алғансың ба? – деп былбыраған жылқы етін соғып жатырмын.

- Жоға. Оны да сен беріп жіберді деп госстрахтың бастығы бір жылқының етін тұтас әкеп тастады. Оның бәрін мына ыстықта қайтіп екеуміз ғана жейміз, рәсуа қылып сасытып аламыз ба деп әке-шешеме, Боранкүл әпкелерімді шақырып, таратып жібердім. Ой, олардың саған риза болғанын көрсең. Сіңілім де осы айда өзің білесің күйеуге шықпақшы, мына ет жақсы болды-ау...

Ішім қылп ете қалды. Автолавщик Серік Жарболовтың жақын жиені. Қақпанға өзім оңбай түскенімді қарашы! Жеп отырған етіме түйіліп қалдым.

- Әй, сен не істеп жүрсің? – деп келіншегіме әкіреңдей жөнеліп едім, ол бетін басып, бода-бода жылап қалды.

Таңға жуық қазанға бидай қуырғандай тысырлап жауын жауды. Сіркіреген жауында көңіл хошым болмай, ертеңгісін қақпадан шыға берсем мені тосып Ертай мен Насыров тұр.

- Жаңбырда далада тұрмайық, жүр, сенің кеңсеңе барайық – деді Насыров бірден жол бастап.

Кабинетіме келген соң әңгіме тізгінін өз қолына алды:

- Мен талай сойқанды көргенмін. Биыл күзде пенсияма аман жетсем деп жүрмін. Сен, Ұлан шырағым, жан-жағыңа абайлап қарасаңшы. Анау Жарболовтан Құрысжановтың өзі сескенеді. Оның көкесі – Мәскеуде, Орталық Комитетте. Біз де талайды көргенбіз, оған қарсы тұра алмаймыз. Жарболов директор болғалы жиырма бес жыл, бес совхозды басқарды. Былқ етпейді. Қайта оған қарсы келгендер тоңқалаң асып, қуылып кетіп жатыр. Біз де күйіп кетпейік. Ақылың бар азаматсың, болашағың зор, -Насыров ақсақал ақтарыла сөйледі.

Ертай осы жерде кесімді өзі айтты:

- Бар пәле – артық план, көп қозы алу дегеннен басталады. Бәлен қозы алдық деп өтірік асырып ақпар береді де, қосқан қозыны өстіп списать етеді. Ал, госстрах оның орынын жабады. Ол үшін акт керек. Міне, құда да тыныш, құдағи да тыныш деген осы. Болашағың бар. Ал, Жарболовпен сыйласып жүргеніміз дұрыс – дей келе кешегі екі парақ актіні алдыма тастады.

Бүгежектеп өзім жанқалтамнан автоқаламымды алып, актіге сүйкете қол қоя бастадым.

Үстелімдегі бұта түбінде бұғып жатқан қояндай сұр телефон шар-шар ете түсті.

- Ұлан Керімбекович, сізді бірінші секретарь Құрысжанов тез келсін деп шақырып жатыр! – деген хатшы қыздың жүректі суырардай тақылдаған өктем дауысы селк еткізді. Галстугімді жөндей-мөндей екі парақ актіні ала сала тапырақтай тұра жөнелдім.

Далада маусымның жып-жылы жауыны мөлдірей жауып тұр.

2. 27 жылқы және сұлу келіншек

– Калинин совхозының жиырма жеті бас жылқысы электр желісіне ұрынып ток соғып, қырылып қалыпты. Барып, көзбен көріп, анықтап келіңдер, - деді бүкіл бюро мүшелерінің көзінше маған тапсырма берген бірінші секретарь. Қасыма аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы Ережепов пен госстрахтан Ертайды қосты.

Райком айтты – бұлжымас заң. Калинин совхозы орталықтан жырақта, соноу қалың құмның жағасына орналасқан түйе мен жылқы өсіретін шаруашылық.

Астымда су жаңа уазик, ішін қалыңдап ешкі терісімен тыстап, табанына кілем төсеттіргенмін. Далада ақпанның ақырған ақ бораны, ал машина іші ұядай жып-жылы. Екеуін қасыма отырғызып алып, совхозға жетіп бардық. Директор ауырып қалды деп, бізді бас зоотехник қарсы алды. Қара тоны қаудырлаған ірі денесіне қарамай ұшып-қонып, ілтипат көрсетіп жатқан бас зоотехник салдырлай қатты сөйлейді екен.

- Үйден шәй ішіп, жылынып алыңыздар. Күн азынап тұр ғой, жол жабылып қалмаса... мүмкін ашылған соң ертеңгісін шығып кетеміз бе?

- Бақандай бір үйір асыл тұқымды жылқылар түгел қырылып жатқанда қайтіп демаласың бас зоотехник жолдас? Кеттік қане!

Түріне қарасаң қанша жаста екені айырғысыз Ережепов:

- Ұлан Керімбекович, тоңып, дірілдеп тұрмын сенсеңіз. Бір-екі кесе шәй ішіп, жылынып алайық. Жол алыс, күн болса мынау боздаған...

- Астан үлкен ештеңе жоқ, - деп Ертай да қостай кетті.

Бас зоотехниктің жайтаңдаған ашық-жарқын келіншегі ағылшын тілінің мұғалимасы дастарханды жайнатып тастапты. Ет жеп, құрт қатқан сорпа ішіп, шәйға қанып, жолға шықтық.

Бас зоотехниктің уазигіне отырып, екеуіміз жол бастадық. Ережепов пен Ертай мінген менің машинам қалың қарлы боранда әйтеуір қалмай ілесіп келеді.

- Ау, осы сендердің директорларың жұмыс істей ме өзі? Қашан көрсең Алматыда жүреді, өзі әлі күнге совхозға көшіп те келмепті. Әлгі шешендерге тоғыз қора салдырдық деп, ақшасын жеп қойды деп сөз шығып еді, ақыры не болды? – деп бас зоотехникті алқымға алдым.

Шынында да директор бас терісі келіспеген, түкірігін шашыратып кекештене сөйлеген сөзін жан адам түсінбейтін өркөкірек, берекесіз біреу. Жұмысы қанша ақсап жатса да былқ етпейді. Міне, бізді де менсінбей үйінде тығылып қалды.

- Прорабтың шалалығы ғой, документтерді дұрыс толтырмаған. Құм ішіндегі қамыс қоралар ғой салынған! Бірақ біреулер қастандық жасап өртеп жіберіпті бәрін. Комисия шығып анықтап, госстрахтан құнын өндіріп алдық қой...

- Ал, бас зоотехник жолдас, қалай ғана айдың күннің аманында осыншама жылқы қырылып қалды? Көрші колхоз, совхоздардың өрісі бір, қонысы бір малдары дін аман. Партиялық жауап бересіңдер бұған! Қозы алуда ең соңындасыңдар, мал шығыны да орасан. Бұл қалай Бекболов жолдас?

Қуырып, шыжғырып бара жатсам да рульді сыға ұстаған бас зоотехник мыңқ етер емес.

- Биыл жөндейміз бәрін, ретке келтіреміз, – деп міңгірлегендей болды.

Қопадағы шойын жолдан өтісімен ен далаға шықтың ба дегендей ақтүтек ала қаншық боран жалақтап, үрді де тұрды.

- Осыннан қанша шақырым біз баратын жер?

- Жүз жиырма болып қалады. Жол ашық болса ештеңе етпес еді, ал мынандайда қиын-ақ...

Жол танауы қусырылып, тарыла түскен, дөңгелектің қос ізі кейде көрініп, кейде мүлде көрінбейді.

- Аңырақайдың құзғын желі көтеріліпті ғой, – деп бас зоотехник әңгімені басқа жаққа бұрды.

Ұлыған боран терезе әйнегін долдана сабап-сабап кетеді. Жол жиегіндегі күрдік-күрдік аққырау көмген бүріскен шоқ-шоқ жусан қобыздай сыңсиды.

Жаналғыш әзірейілдей ысылдап-ызылдап, аһлап-уһлеп алас қағып тоқтамайтын Аңырақайдың ақ мылтық бораны қураған қаңбақтарды дедектете қуалап, жол үстіне әкеп тығып, қармен бүркеп тастапты.

Екі уазик те ызылдай ышқынып, қалың қарды қарс айырып, боранға қарсы ашуланған арыстанша ұмтылады.

Қыс түсті болды аудан алашапқын боламыз, бүкіл мал осында қыстайды. Райком бізді өкіл етіп колхоз-совхоздардың мал қыстатуын тексертеді. Қаншеңгелде апталап кезекші болып жатамыз. Ал мынандай – оқыс оқиға, алапат жағдайдағы ерекше тапсырмаға абай болмасаң босқа күйіп кетесің.

Жол-жөнекей Қосқұдық, Ащысай деген бір-екі үйлік қыстау маңдарынан ғана болмашы тіршілік нышаны сезіледі. Басқа селт еткен ештеңе жоқ, сұрқай дала, сұмырай кеш.

Аңырақайдың әзірейіл бораны басталса көлік те жүре бермейді. Міне, бізге қарсы азынаған абажадай екі ғана әскери машина өтті.

- Ұлан Керімбекович, сәл-пәл тоқтап, аяқ-қолымызды қозғалтып алайық – деп бас зоотехник сұранғанда өзім де әзер отырғанмын, басымды изей бердім.

Бекболов сөмкесінен арақ, консерві, қазы, ет шығара бастап еді:

- Осы той-тойлаймын деп гөлайттап жүріп құрттыңдар ғой қоғам малын, - деп дүрсе қоя бердім. Ол дереу сөмкесін қайта жинастыра бастады.

Құтырған төбеттей боран арсылдап-гүрсілдеп орайда-орай соғады, сәл-пәл ғана ентігін басып алады да қайта екіленеді. Жылқының картасындай аяз сорған әппақ бел-белестер бозарады.

Менің шоферым мен Ертай түсті де, Ережепов көрінбеді.

- Ол ұйықтап қалды – дегенде госстрах бастығының аузынан арақ иісі бұрқ ете түсті.

«Ә-ә, бұлар өкіртіп ішіп келеді екен ғой».

- Басеке, күн қақап тұр ғой, жылыну үшін сәл-пәл ішіп едік, - деп Ертай ақталғансыды.

- Кеш батып барады, тездетейік қане! – дедім дігірлеп. Әне-міне дегенше қараңғылық үйіріле бастады.

- Енді қанша қалды?

- Жиырма шақырымдай – деді Бекболов алға үңілген қалпы.

Жол екіге айырылды, тіке кететіні – Қаншеңгелге барады. Қаншеңгел – құм өңіріндегі қыстайтын малшылардың орталығы саналатын оншақты үйлі ауыл. Біз оған жетпей Аяқжол деп аталатын жолмен күнбатысқа бұрылдық. Бұл өңірдегі әр сай, жота, жолының өзіндік аттары бар, оны мына Бекболовтар жатқа соғады, тіпті қызық-қызық тарихынан да әңгіме айтады. Қаншеңгел оншақты шақырым, одан әрмен қалың құм ішінде жүздей шақырым жерде - Ақтұз атты кеншілер ауылы бар.

Машина шоқалақтап, секіріп, ойқы-шойқы жолда ызылдап жүрісі өнбейді. Алдан түк көрінбейді. Әлгі ертегілердегі Таусоғар мен Көлтауысарлар шайқасындай құм, қар жентек-жентек машинамызды сабалап, құм қойнауының әңкі-тәңкісі шыққан.

Екі мәрте оппа қарға тығылып, әзер шығарып алдық.

Өлдім-талдым дегенде жылт-жылт еткен жарық көрінді. Әупілдеген екі барақ ит алдымыздан жүгіріп шығып, шабалана үрді.

Қора-қопсыға жанай салынған үйге тақап тоқтай қалғанда есіктен тонын желбегей жамыла бір жігіт жүгіре шықты.

- Кет, әй кет әрі, – деп ол иттерді апарып үйшіктеріне қамады. – Кел, келіңіздер! -деп бас зоотехникті ғана танып, біздерге таңырқай қарап, үйіне бастады.

- Жаурап қалмадыңыздар ма? Жол ұзақ, күн болса мынау, боран дегендей... мен свет берейін, қазір шабанканы қосайын! - деп серейген ұзын жігіт қалбалақтап қалды.

Тыр-пыр етіп шабан движогы оталып, лып-лып электр жарығы жанды.

Біз үйге дірдектеп жаурап кірдік.

Бетінің қызылы тамған толықша келген ақсары келіншек үй-ішін жиыстырып, төрге көрпе төсеп жатыр.

Бекболов бірден тапсырма бере бастады:

- Пешті жағып, шәйларыңды әкеліңдер. Келінжан тездет, тоңып қалдық.

- Қазір-қазір, ағалар!...

Дөңгелек үстел үстіне қант, май қойып, шәй әкелгенше Бекболов таныстыра бастады:

- Мына кісі бәріміздің бастығымыз – деп мені мақтап-мақтап талай жерге апарды. Өзі газетке шыққан менің әңгімелерімді оқығандығын танытып, үлкен жазушы деп дардай ғып қойды.

Бүріскен су торғайдай әптер-тәптері шығып мыжырайған Ережепов пешке кіріп кете жаздап қақталып отыр. Ал, осындай сапарларға әбден еті өліп кеткен Ертай ширақ, қайта қунақ қағады.

- Мынау әлгі жылқышымыз – Саттар, мынау келіншегі - Гуля.

Шәймен бірге сыңғырлап бөтелкелер келді, Ережепов көзі тұнып екі рет қырлы стаканмен тартқаннан кейін кәдімгідей сөйлей бастады.

- Ал, басеке, мен мына Саттармен Қаншеңгелге барып келе қояйын – деп Бекболов орнынан тұрды – Келін, шырағым соғым етінен молырақ сал.

- Мен де әлгі почташыда шаруам бар еді, сендермен бірге барайын! – деп госстрахтың бастығы Ертай да оларға қосылды.

Ережепов машинадан сөмкемді алам деп далаға бірге шығып кетіп еді, көзі тіпті атысып кетіпті, үстелде тұрған арақтан дәу бір стақанға ліпілдете өзі құйып толтырып алды да лықылдата жұтқаны-ай!

Шөкім нанды иіскелеп, бірдеңелерді мұрнының астынан міңгірлеп айтқан бойы қылжиып ұйықтап кетті.

Бұрышқа көтеріп апарып жатқызып, үстіне тонын жаптым.

- Бұл кісі де көтере алмайтын болыпты, әйелі басқа күйеуге тиіп кеткелі осындай болып жүр... Не деген атпал арыстандай жігіт еді!...

Қазанға ет салып болып, дастарханның шетіне тізе бүккен келіншек бұрышқа немқұрайды ғана көз қиығын салды.

- Өзі түк тамақ ішпейді, енді осыдан мәңгіріп ертеңгісін бірақ оянады. Өте білімді, жігіттің төресі еді, шамның білтесіндей таусылып бітіп барады.

Дастархан үстіне бір шиша арақ әкеп қойды.

- Оқымысты қайным, жаурап келдің ғой, кел мынадан тартып жібер.

- Жаңа айттым ғой, мен ішпеуші ем...

- Онда менде таза спирт бар, - деп сандығын сарт-сұрт ашып, ішінен әскери фляжка шығарды. – Ем үшін, қарашы, түшкіре бересің, денеңді суық буып қалған.

Шынында да мұздап, жайым болмай тұр.

- Жасым жиырма тоғызда дейсің бе? Күйеуім отыз алтыда. Ал өзім... – деп сылқ-сылқ күлді. - Өзім биыл жиырма беске шығамын.

Мә, мына келіншек менен де жас екен ғой. Жұп-жұмыр білегі мен толық омырауына көзім еріксіз түсіп кетті.

- Оқымысты қайным-ау, жеңгеңнің ниетін қайтарма – деп стақанға жартылай фләжкеден спирт құйды да, бір шыны таза су әкеп берді. Жарқылдай күліп, денесін тақай жаныма отыра кеткенде жылы ағыс бойыма жүгіріп өтті. – Ем үшін демалмай тартып жібер!

Әрі-сәрі боп отырып:

- Ақ жеңеше! Бірінші сіз алыңызшы!

- Әй шешек-ау, мен тамақ істеймін ғой. Мейлі оқымысты қайным айтқанда у да болса зәм-зәм болар – деп өзіне құйғанды ары бұрылып сіміріп алды да, артынан су ішіп, біраз отырып қалды.

Бері бұрылғанда жанарында лыпылдаған от тұтаныпты. Әдемі жан жадыратар жымиысы қандай!...

- Нартәуекел! Ала ғой, қане қайным!..

- Иә, денсаулық үшін,- деп көзімді шарт жұмып тартып кеп жібердім.

Ауа жетпей тұншығып барамын.

- Мынаны жұтып жіберіңіз – деп мөлтілдеген кеседегі суды ұсынды ақ келіншек. Іш-әлемім өртеніп барады.

Лезде бусанып, жаным жадырап шыға келді. Темір пештегі лаулаған оттан ба, үй ысып бара ма, арқама жапқан тонымды ысырып тастадым.

Көзім шырадай жанып, артынан ішкен екі кесе ыстық шайға балбырап, балқып, ішкі әлемім ыстық ағысқа толып, рахат күйге бөленіп, болып-толып шыға келдім.

- Әбден буын-буыныңызды суық қармап қалыпты, кел теріңді сүртіп жіберейін, -деп әппақ жұмсақ сүлгімен бет-аузымды бір қолымен сүрткіштеп, екінші алақанымен арқамды сипалай ма, әйтеуір бір рахат әлемге жаным бөленіп, бүкіл денем жадырап, шаттық әнін сала жөнелді.

- Оқымысты қайным-ау, кел, енді кішкене ғана ішсеңіз, түк те болмай біржола сауығып кетесіз.

Манағыдай емес, өзімнің де ындыным құрып, зейінім соған ауып тұр. Мына бұлықсыған әдемі келіншек тағы қышаса екен деген емексі ой буады.

- Терлеп, жақсы боп қалдым, жетер, жеңеше?

- Жеңгеңнің тілегін қайтарма. Суық әбден сорып тастаған, сүйек-сүйегіңе дейін өтіп кеткен. Егер мынаны ішпесең, кейін кеселденіп кетесің.

- Ақ жеңеше-ау, оның бәрін қайдан білесің?

- Мен көп нәрсе білемін, қайным... Қазір су әкеп берейін...

Менен кейін ол да тартынбады.

Темір пеш үстінде қазанда жылқының сүр еті шұрқ-шұрқ қайнайды, үй іші ыстық па, жоқ спирттен бе терлеп ап жөнелдім.

Шар етіп бала жылады.

Келіншек лып көтеріліп, толқи басып, «мен қазір» дегендей ыммен білдіре түпкі бөлмеге кіріп кетті.

Баласын ұйықтатып, қайта келгенде келіншек тіпті ажарланып кетіпті. Екі беті албырап, еріні қызғалдақтың үлбіреген қауызындай қызара толып, көзі жарқырап, үстіне жеңсіз көйлек киіпті.

- Үй ысып кетті ғой, - дейді менің сұқтана қарағаныма қысылғандай. Таралған екі бұрым шашы ұзын, арқасын еркелей қағып, бөксесін ұрады.

Ол отты қағыстырып, сорпаны сапырып, етті аударыстырып жатқанда шыдай алмай орнымнан қалай түрегеліп, арт жағынан барып қапсыра құшақтағанымды білмеймін. Оттай ысып, тығыршықтай бұлықсыған денесі дір-дір етеді. Оның қолаң жұпар шашын сипап, иіскелей өзіме тартқанда ол маржандай аққала тістерін көрсете еркелей, наздана күле бұрылды.

- Өй, қайным-ау, етті сапырайын да! - деді зілсіз үнмен сыбырлай.

Мен еркінсіп кеттім, әппақ мәрмәрдай мойынынан, құмар иісті омырауынан, топ-толық ерінінен өліп-өшіп сүйе бастадым.

- Шешек-ау, жүр ана бөлмеге барайық! – деп жанарларында от тұтанған келіншек түпкі бөлмеге жетектей жөнелді.

Әппақ сейсепті көрпе жапқан жерге төсек салып қойыпты. Сол бұрышқа барып, шырт еткізіп жарықты өшіріп, шешіне бастады.

Көмпиген төсекке сүңгіп:

- Келсейші, - деймін сыбырлай үздігіп.

- Қазір - дейді ол шашын түзей, көрпені аша беріп, - Шыдасайшы жаным!...

Алтынның буындай, күмістің суындай іңкәр, гүл-гүл көңіл алып-ұшып барады.

Күн сіңген, сүт сіңген, уыз иісі бұрқыраған топ-толық ұршықша иірілген піскен әңгелектей жас келіншек есімді алып, елжіреп, алыс-алыс армантауларынан асып кетіп барамын, шаттық шыңдарына биіктеп барамын...

Не деген ғажап әлем, сиқырлы дүние: мың ғасырда бір-ақ рет келіп, кететін нағыз рахатстан ұжмақ есігін ашып, төрін ұсынып, таңғажайыптарымен таңқалдыра таныстырып, есімді алып барады, бәрін-бәрін ұмыттырып, естен тандырып, есеңгіретіп барады.

Қыз Жібектің желкілдеген әсем көңіліндей, Ақ Баянның ақжарқын пейіліндей, Қыз Құртқаның сағынышты сазындай әлдилеген ақұлпа әппақ сезімдер тұтқынында шәһид болып кетсең де арманың болмас, сірә! Әппәқ шуда-шуда бұлттар үстімен желбірей ұшып келемін, ұшып келемін. Ағараңдаған ақ періштелер тым биікке алып ұшып әкетті.

Көзім ілініп барады екен, селк ете ояндым.

- Аналар келіп қалса қайтеміз?

Ол мойынымды құшақтаған әппақ толық білегін алып, мекірене керілді.

- Малдың бүкіл документін, актілерін түні бойы толтырып, таңертең ғана әкеледі.

- Олар Қаншеңгелге ғана барып-келеміз деп еді ғой?

- Иә, Қаншеңгелдегі пошташының үйінде. Сонда ауылдан ветврач, управляющий бәрін шақыртып, документтерді толтырып жатыр.

- Мені алдап тастап кеткен бе сонда? – Шырт ете ашуланып, орнымнан тұрып кеттім.

- Таңертең бірақ келеді. Түнімен карта соғып, арақ ішеді.

Әппақ сазандай бұлықсыған келіншек артық-кемі жоқ әппақ тәнін жарқырата көрсете, еш қымсынбай түрегеле бастады.

- Не болды, жаным? - деп тік тұрған мені жалаңаш күйі қыса құшақтап, құшырлана сүйді.

Манағы бір сәттік жойқын сезім, асығып-аптыққан қызба мінез сап басылған, қатты алданғаныма ішімді удай өкініш тілгілейді.

- Мені бәрің алдағансыңдар ма сонда?

- Қайным-ау, жаным!... Не болды соншама! Жаңа киімді бірден батпаққа салмас болар. Қызығымызды лайламашы. Қойшы жаным!

Оның жәдігөйлене жалына бастағанына ішім мұздап, лезде қатайып алдым.

- Қойшы, жаным, міне денең де лапылдап тұр. Тундрада жаурап келген қонақты әйелімен жатқызып жылытады екен. Сен де енді ауырмайсың.

- Шоферімді де, машинаны да алып кеткенін қарашы.

- Қойшы, жаным! – деп тығыршықтай келіншек жұп-жұмсақ үнмен бөбегін сипағандай сылап-сипап, өбектей бастады. Әйелдің демі, айналып-төңкерілгені, сыбырлағаны – бәрі-бәрі жаныма майдай жағып барады. Бірақ, сыр бермегенсіп сазарып, қатайып қалдым.

- Неге сонша қапа боласың? Тікен ішінде де гүл болады, батпақта да алтын жарқырап жатады. Өмірдің осындай сәттілігін сезініп, дәнін теріп жемесең аққан судай өте шыққан ғұмырыңда не қызық қалады? Түп-түзу жол да жалықтырады, анда-мұнда өстіп бұзып қоймасаң несі қызық?

«Сен көрінгенмен өстіп жата кетесің бе?» деген суық сұрақ көкейімде тіреліп тұрып қалды.

Тас қорғасынды да ыстық балқытады. Ұлпадай жұмсақ, ұндай әппақ тусыраған денесі қандай ғажап!.. Ол менің қолымнан тартып, қайта жатқызды.

- Қайным-ау, мына келіншек әбден бұзылған, көрінген еркекке көз сатады екен деп ойлап қалдың ба? Менде де ар-намыс бар, көрінген кешіп өтетін жайдақ су, салдақы емеспін. Есіңе сақта жаным, - сенсең сен кіріп келген бетте-ақ ұнап қалдың. Жер бетінде қыбырлаған қаншама пенде бар, бір-ақ саған бұйырғаныма шын бақыттымын! Өйткені, сен маңдайы жарқырап туған нағыз алтын айдарлы ертегімсің менің... Сенесің бе, сені осыдан бір ай бұрын түсімде көргенмін. Жаңа кіріп келгенде таң-тамаша болдым. Мен ылғи осылай болашағымды түсімде көріп қоямын.

- Бақсылығың бар ма? Тәуіпсің бе?

- Е, жоға. Бірақ келешекте болатын жағдайларды түсімде алдын-ала көріп қоятыным бар. Ылғи осылай.

- Апыр-ай, ә? Мен түк көрмеймін, тіпті түске сенбеймін.

- Білесің бе, армандай берсең алыс таудың шыңына да шығасың. Міне бүгін сенімен жолықтым, бақыттымын! Мұндай бақыт бұйыра бермейді.

Ол өліп-өшіп емірене сүйіп, қыса құшақтап, еркелете бастады. Шынында да жомарт бақыт құсы басыңа қонды деген осы ма екен?

Келіншектің ыңғайына көніп, бұлықсыған денесіне көміліп, армантауларына қалықтап барамын. Ләззат атты таңғажайып әлем есігін ашып, бәрін-бәрін тарс ұмытатын, әппақ нұрға бөленіп, жазиралы гүл жайнар қайран шақтар-ай...

Ауызғы бөлмеде қаңғырлап шелек құлады, тасыр-тұсыр етіп есік ашылды. Шошып, тұра бергенімде:

- Жаным, ол Ережепов қой. Есін білмейді, далаға шықпақшы. Жүз грамм құйып берсең өлген өгіздей былқ етпей сөткелеп ұйықтайды, - деді келіншек ып-ыстық құшағына қыса.

- Тұрайық – дедім де киіне бастадым.

Ережепов даладан қалтырап-дірілдеп жылан қуған көжектей бүрісіп, сұрқы қашып, көзі бағжаңдап, дөңгелек үстел жанына сұлқ отыра кетті.

- Ии, күннің суығын-ай!

- Кел, жылыну үшін кішкене алып қояйық – деп келіншек алдына арақ құйылған стақанды қоя салды.

Анау дауыл күнгі қураған жапырақтай дірілдеп, стақанды екі қолымен ұстап, езуінен тамшылата тыжырына жұтты. Әншейіндегі шәушиген беті тіпті күйген терідей тырысып-пырысып, жұдырығымен аузы-басын сүрткіледі. Сүт пісірімдей тұнжырап отырды да бөтелкені алып, тағы өзіне-өзі құя бастады:

- Сіздер үшін. Күнде мұндай той бола бермес – деп тағы сімірді. Арақ ішкенде ашырқанып, бет-әлпеті шөпиіп бір уыс болып, тыжырынып біреу желкелеп батпақ жегізгендей әбден қиналады екен.

- Ет балбырап пісіпті, міне түсіріп жатырмын, - деп ұршықша қозғалған қызылсары келіншек пештің түбінде дөңгеленіп жүр.

Ережепов шынында да арақтан әбден жеңіліпті, отырған орынында көзін жартылай жұмып, ес-түссіз қылжиып қалды. Ауылдан шыққалы аузына түйір ас салмады ғой бұл сабазың. Күйіп кетеді ғой, ішіне түскен шер-шеменін өстіп жынды сумен жуамын деп жүріп біржолата өртеніп кетеді ғой.

- Жігіттің төресі еді бұл кісі, нағыз интеллигент! Білімді, жұмысты шыр айналдыратын мықты маман дейтін. Әйелі мұны тастап, басқаға тиіп кеткелі бері осыған үйір болып, ақыры осындай сормаңдай күйге түсті.

Ортадағы нән табақтағы еттің шетін де оя алмадық, бір-бір кесе қатық қосқан сорпа ішіп, келіншекпен емен-жарқын әңгімелесіп отырмын.

- Мыналар кешікті ғой.

- Ертеңгісін бірақ келеді демедім бе? – деді келіншек жайбырақат.

Сағат тілі түнгі үшті көрсетіп тұр. Ыстықтап далаға шықсам, боран әлі ұлып тұр, түнде әлдеқайдан аждаһаның қырылындай зәрлі-запыран тұла бойыңды тітіркендіретін жаман үн сарнайды. Тасырлап жылқылар үріккендей болады. Қап-қара түнектен бозарған қар көмген далада Аңырақайдың әңгүдік желі жын-ойнақ салып, есерленеді.

Тасырлаған менің жүрегімнің лүпілі екен. Суылдаған қарды иіріп әкеліп үйдің ық жағына үйіп тастаған.

Ұйқым шайдай ашылып, қарды сықыр-сықыр, қарш-қарш басып ары-бері жүргіштеп кеттім.

Бұлар мені алдап, торға түсірмек қой. Көлдің бетін қаншама қамшымен сабаласаң да із қалмайды. Мына жылқышының күзді күнгі піскен алмадай қызыл келіншегімен әдейі жеке қалдырғандары ғой. Дәл қазір таптап-таптап келіншекке айтып қоюым керек, аузына сақ болсын. Ал, анау маскүнем Ережеповтен келер қауіп жоқ, бір қатыным кетті деп соншама жүнжіп, бітуге шақ жүр өзі. Рухы күйреуік-ау, әлде қатынын тым қатты жақсы көріп, жүрегін беріп қойған ба екен? Бекболовтар талайды көрген әккі көкжалдар ғой, күліп отырып, аяқ-қолыңды байлап, отқа тастап жіберуден тайынбас. Абайламасаң – арандап қаласың. Осы совхоз ғұмыры көтеріле алмай-ақ қойды, өзіне бастық та құтаймайды. Малдың өлім-жітімі де көп, төл алуда да ең соңында жүреді. Солай бола тұрса да мына бір дұдық, айтқан сөзін адам ұқпайтын дөкір мінезді былтыр күзде келген директоры ешкімнен ықпайды, қыңқ демейді. Тіпті аудандағы бюро, исполком, халықтық бақылау секілді сан-сапалақ жиналыстарға да қатыспайды, орынбасары - мына бас зоотехникті жібереді.

Құрысжанов та бұрын екі ауданды басқарған, ұстаған жерінен айырылмайтын, айтқанынан қайтпайтын, қарсы келгенді қақыратып жіберетін бірбеткей де азулы басшы. Ол бюро өткізгенде шыбынның ұшқан ызыңы естілмейді, біреуге өшіксе басына қанды қара боран дауыл соғып тұрғандай тұқыртып жібереді. Бюроға түскендер есі кетіп, қол-аяғы дірілдеп, есеңгіреп отырады. Тек осы совхоздың директорына ғана тісі батпай, ыңғайы келсе оңдырмай алып ұрайын деп аңысын аңдып жүр еді. Мына жиырма жеті жылқының аяқ асты өлімінен кейін кекеш директордың аяғы көктен келетін шығар. Қой, қызыл бет келіншекпен әңгімемді әбден пісіріп қояйын. Жоламай-ақ қоюым керек пе еді, әй бірақ бұл құпияны кім біліп жатыр? Екеуміздің ортамызда мәңгі айтылмас сыр болып қалар. Бұл беті жылтыраған жылтыңдаған бәлекеттей қатын әлде мені тұзаққа түсіру үшін әдейі, қасақана осындайға барды ма?

Жүрегім шым етті. Аласұрған бақсыдай ұйқы-тұйқы соққан бораннан денем мұздады.

Жып-жылы ұядай үйге кірсем... лаулап жанған темір пеш түбінде келіншек жүрелеп кішкентай ағаш орындықта жылап отыр. Екі көзі қып-қызыл, жасы бетінен айғыз-айғыз ағады.

- Не болды? – дедім сасқалақтап.

- Ұлан, Ұлан Керімбекович! Кешірші! Кейде бақыттан бас айналып осылай іштегі шер-шеменді шығару үшін қатын деген өстіп жылап-сықтап алатыны бар. Сіз мені бір жеңіл жүрісті салдақы деп ойлап қалдыңыз-ау, сірә?...

- Жо-жоға! – деп сасқалақтап қасына тізе бүктім

- Мен де біреудің ерке қызы едім. Үйде бір ұл, бір қыз ғана едік, ағам ерте үйленіп кетті. Мен студент болып анау-мынау жігіттерді менсінбей, көкірек керіп жүріп алдым. Тәккәпарлық – жарға жығады. Үшінші курста Сағымға жолықтым. Ау, оны сіз танымайсыз ғой, атын неғып айтып отырмын. Ол физкультурный институтта оқиды, күрестен қала чемпионы, ұзын бойлы, бұйра шашты әлгіні өлердей жақсы көріп қалдым. Мына ессіз жақсы көру де – апиын секілді жындандырып, не істеп, не қойғаныңды білмей қаласың. Онымен ресторандатып, анда-мұнда қонып қалып жүріп жүкті болып қалдым. Төңірегінде өңкей спортпен айналысатындар, шетінен мақтаншақ, даңғой, қалталарында уыс-уыс ақша, түнімен сайрандап, күні бойы жапалақ секілді пырылдап ұйықтайды. Аяғым ауырлағаннан кейін үйленейік деп едім өзіме тарпа бас салды.

- Немене деп сандалып отырсың! Әлі оқуды бітіруіме екі жыл бар. Екі жылдан кейін көреміз.

- Оған дейін күн санап өсіп бара жатқан ішімді қайтемін? - десем:

- Басымды қатырма көп! Алдыртып таста! Сен-ақ пәле болдың ғой жабысып! – деп қанша жылап жалынып, жалбарынсам да тастап кетіп қалды. Жолы жіңішке біздер жылағаннан басқа қолымыздан не келеді? Әбден жылап-жылап, амалым жоқ дәрігерге бардым. Не керек, бала өсіп кеткен, төрт айдан асқан, алдыруға болмайды. Жалындым, ақша ұсындым. Көнбеді. Талай жерді шарладым. Сағым да сол кеткеннен жоқ болып, мүлде көрінбей кетті. Шарадай басым шақшадай болып, өз перзенті ғой бірдеңе ойластырар, некемізді қидырармыз деп жатып кеп іздедім. Оны еш жерден таба алмай дал болдым, өзім сабаққа да бара алмай жатып қалдым. Екі айдай уақыт өткенде барып Сағым қалада деген хабар естідім. Бірақ ол мені іздеп келмеді. Бір күн күттім, екі күн, ақыры оған аяғыммен сорлап, зорлап өзім іздеп бардым.

Медеудегі түнгі ойынханада бір топ жолдастарымен шала мас болып дуылдап отыр екен. Сағымның қолтығында ұзын тырна сирақ, желбіреген сары шашы иығын жапқан тыриған арық қыз тіпті ұялу-қымсынуды білмей жабысып қайта-қайта сүйіседі. Сағым мені кеудемнен итеріп, сүмелек иттей қыңсылатып, зар жылатып қуып шықты.

- Енді көзіме көрінбе! Ішіңдегі менің балам емес, міне мыналар куә болады! Кет дегенде ит те кетеді! Жоғал! – деп шапалақпен салып-салып жібергені-ай.

Медеуден әбден тауым шағылып, ебіл-себіл жылап қайттым. Несін жасырайын, мұншама масқара қарабет болғанша біржола өлгім келді. Енді қалай өлуді ойлана бастадым. У ішем бе, арқанға асылып қалам ба, тамырымды қиып, ваннада қансырап жатып көз жұмамын ба?... Жан шығару дегеннің – қаншама азап екенін ұқтым, егер кездейсоқ тірі қалсам, онда тіпті масқара болғаным ғой. Әңкі-тәңкі басым қатты.

Бұл өмірде баланың парызы - әке-шеше, бауырларына кір келтірмеу екен. Көпе-көрнеу өліп кетсем масқараланған әке-шешем зар илеп сорлап қалады. Мүлде жоқ боп кетсем ғой. Қайтіп біржола жоғаламын, мына қарғыс атқыр қу өмірден. Мойныма тас байлап көлге секірем бе, қайтемін енді?...

Ең сұмдығы - өлімге мойынсұнған жан сергектеніп кетеді екен. Екі хат жаздым, біреуі Сағымға, екіншісі әке-шешеме... Бойым жеңілдеп, хатымды жазып болып, кім арқылы берерімді ойладым.

Санамды сапырылыстырып, құрбы-достарымды жіктеп қарай келе Динаға тоқтадым. Дина деген жан досым, осы совхоздың қызы. Ұят-намысы бар. Басыңды қатырып қайтейін, оған бар сырымды, сұмдық шынымды түк қалдырмай жырдай ғып айтып бердім. Ол хаттарды екі мәрте қайталап оқып шығып жабырқап, қабағы түсіп, салмақтана былай деді:

- Шолақ өзен тез тасиды. Сен тым қызба, морт екенсің ғой. Бәрін ақылға салу керек. Өзіңе ең қымбат - өміріңді және сол өміріңді жалғастыратын құрсағыңдағы балаңды қалай өлімге қиясың? Тым келте ойлайды екенсің, сені мен ақылды қыз ба деп жүрсем. Қаншама жайсаң жігіттер соңыңнан өліп-өшіп жүгірді, біреуіне көз тоқтатып қарамадың. Паң болдың, тәкаппар болдың. Өркөкіректік – орға жығады, сор жабыстырады. Шешілмейтін түйін болмайды. Қаншама жұбайлар бір перзентке зар болып, жете алмай зар жылап жүр. Алла саған сыйлады. Ғұмыр – біреу, өмір бір-ақ рет беріледі. Оны қадірлеу керек, аялап, әлпештеп, бағалау керек. Кімнің басында болмай жатыр мұндай жағдай, тек енді екеуміз бірігіп ойластырайық.

- Қажай берсең темір де тесіледі, ұра берсең қара тас та уатылады. Менің ары қарай тірі жүруге әлім жоқ. Мүжіліп біттім, қап-қара қалың мұң, сор, ішімнен таусылып біттім. Неге ғана маған осындай қасіретті басыма үйіп-төгеді, неге ғана бұл өмірге келдім екен? – қарғана зар жылағаным есімде.

Дина шапалақпен осып-осып жіберді.

- Сен таза ақымақ екенсің ғой. Сені жын иектеп, шайтан азғырған ғой. Жап- жас үлбіреген өміріңді қайтіп дәтің барып қиып кетпексің? Есіңді жи, басыңды көтер! Кейін кім біледі, қызығыңды осы баладан көрерсің.

- Бала емес ол маған бәле болды ғой. Әкесі оңбағанның баласы қайбір жетіседі ғой дейсің?

- Ғайбат айтпа, Ішіңдегі бала бәрін естіп, сезеді. Ол - әппақ нұрдан жаралған періште. Сол періште – саған бақ әкеледі, бақыт сыйлайды. Бәрін ұмыттырады, осы бөбегіңнің күлкісі – бар қайғыңды жуып кетеді!

Дина құрбымның осыншама ақылдылығына таң-тамаша болдым. Дәл бір сексенге келіп, көпті көрген әжедей ақыл-кеңесін беріп, бірде ұрысып, бірде жібектей есіле әңгімелер айтып кешке дейін қасымнан шықпады.

Томаға-тұйықтық, жан адамға сыр ашпау – қасірет екенін сонда ұқтым. Ішке түскен уайым-қайғыны ешкімге айтпасаң түйінделе-түйінделе үлкейіп, ат басындай шер-шемен кеудеңді буып, қаратас-қалың орман қайғы жамылып, ауру-індетке ұшырайсың да үзілесің, не өзіңе қол салып, бұл фәнимен қоштасасың.

Сырласатын досың болғаны – қандай жақсы! «Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады» - деген рас екен. Шын жолдасың – шыңғырған шындықты бетіңе шыжғырып айта отырып, одан қалай жолын тауып құтылуды да ойластырады. Динаға, шынын айтайын, екі дүниеде де алғысымды айтамын, тірі көрер күнімді, жарық дүниеде өстіп тірі қалғаным тек қана сол қыздың көрегендігі. Не керек, сол күні кешке маған ұрсып-ұрсып алып:

- Сені біздің ауылдағы бір жігітке ұзатамын! Қаласаң ертең келіп машинасымен алып кетеді! – деп тұр.

- Қарным шермиіп байға тиетін жағдайым бар ма?

- Оның бәрін ойластырып, ол жігітпен әбден кесіп-пішіп, келісіп қойдым. Бүгін бірнеше мәрте телефонмен сөйлестім. Бар шындықты айттым.

- Ей, Дина, ақылы ауысқан жігіт болмаса біреудің екіқабат қылып тастап кеткен салдақысын қалай жар ғып алады?

- Міне, мәселе осында болып отыр, - деп Дина бәрін тәптіштеп түсіндіре бастады.

Ауылында Сапар деген жамағайын ағасы бар екен, өзі тумасынан жылқышы, жасы біздерден бір мүшелдей үлкен болғанымен, таза ауа, кең далада көкпар тартып, қымыз ішіп жүргендіктен сұңғақ бойлы, жиырмадағы жігітке бергісіз. Өзі екі рет үйленсе де бала болмапты, дәрігерлерге қаралса кінә Сапардан болса керек. Боранда қалып, суық өтіп, қатты ауырып, ауруханаға жатып емделген. Емделіп шыққанымен бедеу болып қалатынын ескерткен екен. Тағдырға не шара, сол жылқышы ағасына бала керек, жар керек. Міне, Дина сол Сапар ағасына осылай-да-осылай деп бар жайды тәптіштеп түсіндіріп айтыпты.

- Гүлнар жеңіл жүрісті жаман қыз емес. Салмақты, ақылды, тек ғашық боламын деп ұрынып қалды. Жігіті алмай тастап кетті. Түр десең түрі бар, мінезі жібектей! – деп әбден мақтапты.

Белден ұрған жыландай мен сексен ширатылып, тоқсан тарқатылып қалың ойға малынып, ойланып отырып қалдым.

Адамның үміті өшкен күні - өлгені деген рас қой. Бұл өмірден мүлде күдер үзген, таусылып біткен мен бұл ұсынысқа не дерімді білмей дал болдым. Шегінерге жер жоқ.

Дина алқымдап, тақылдап қояр емес, қайтсе де ол көндіруге көшті. Ақыры не керек:

- Жігіттің өзін көрейінші! - деппін. Өзімнің қас масқарам шығып отырғанына қарамай ана жігіт мүмкін аузы-басы қисайған, төрт мүшесі сау емес мүгедек не есалаң ба деген ой туды.

Ауылы осы Алматыдан екі жүз шақырым Күртіде. Ертесіне түсте «Жигули» машинасымен келіп тұр ғой. Сапар – шынында да жігіттің көркемі, көз тартатын ұзын бойлы, тарамыс жігіт екен.

ЖенПИ-дің жанындағы «Шахта» деп аталатын асханадан түстік іштік. Лағманды жей алсамшы, өрттей қызарып, ұяттан өліп барамын, жігіт те тіке қарауға жасқанып, сөзден қалған. Дина ғана екеуімізге тілегін ақтарыла айтып жатыр, айтып жатыр. Сапарға перзент керек, мына сәбиді өз баласы дейді, ешуақытта жан баласына айтпайды, бетіңе баспайды... анау басын изеп, мақұл дей берді.

Не керек екеумізден де уәделерімізді алып, қолымызды ұстастырып:

- Ағаштың тамыры ащы болғанымен жемісі тәтті. Екеуің осылай қол ұстасып тату-тәтті ұзақ бақытты өмір сүріңдер! – деп түс ауа бізді жолға шығарып салды. Оқуымды сырттай оқып, кейін бітіруге келістіретін де Дина болды.

Жол-жөнекей сықсыңдап жыладым. Ол тырс етіп үндемейді.

Күрті өзенінің жағасына тоқтағанда ғана ақырын ғана шашымнан сипады.

- Гүлнар, Гуляжан... жылама. Мен сені енді ешқашан жылатпаймын. Саған уәде беремін! Сені енді Гуля, Гуляжаным деп атаймын – дегенде басымды еңгезердей жігіттің кеудесіне қойып, еңкілдегенім-ай. Ол күректей қолымен шашымды, иығымды, арқамды аялай сипай берді. Маңдайымнан шөпілдете сүйгені-ай!...

- Рахмет! – дедім – Рахмет, сізге! Мың да бір рахмет. Аллаға, сізге кезіктіргеніне! Мен мәңгі сендікпін!

Көктем жаңа-жаңа шығып келе жатқан көкөзек шақ. Қырға қылтиып бәйшешектер шығыпты.

- Бәйшешектер биыл қалың шығыпты, береке болады, - деді Сапар. – Оларды жұлмай-ақ қояйық.

Екеуміз жағаны керіп, көбігі шапшып, таси ағып жатқан өзенге беті-қолымызды жудық.

Міне, Сапармен осылай жолықтық. Оған қосылғаннан кейін күзге салым нәрестелі болдық. Сапар керемет қуанды, асып-тасып, бөбегін қолынан тастамайды...

- Уһ!... – Ол егде әйелдердей көкірегін жара күрсінді. – Бағанағы алып-ұшпа сезім, спирт қызуы бәрі-бәрі ізім-қайым жоғалған, келіншектің әңгімесін елти тыңдаған қалпы малдасқұрған аяғым ұйып қалыпты.

- Қой, шәй суып қалыпты. Құр әңгімемен отырып байқамаппын ғой! – деп ол орнынан лып көтеріліп, пеш төңіректеп кетті.

Әңгіме әсерінен алған қорғасындай ауыр ойдан арыла алмай тұнжырап отырмын. Мына ылдым-жылдым пысық, үлбіреген келіншектің – қаратүнек зындан тағдырына, одан шығып күншуақтанған бүгінгі ғұмырына қайран қалдым. Көмейімде кептеліп қалған талай-талай сұрақтарға жауап іздеп екіұдай отырғанымда, шәй демдеп әкелген келіншек әңгімесін жалғады:

- Сапарға бала ұқсай ма демексіз ғой. Құдайдың құдіреті бүкіл келбеті, сыриған ұзындығы айнымайды. Өз фамилиясына жаздырып алды. Міне, екі жыл болды осылай жылқышы болып жүріп жатырмыз. Жаз жайлауға сонау қырғыз жайлауымен иықтас Құмбелге шығамыз, қыста осы құмды қыстаймыз. Жыл он екі ай малдамыз. Енді мына Құдайберген баламыз мектепке қалай барады деп отырмыз. Ертегі сияқты өмірімді айтып мылжыңдап басыңды қатырып жіберген жоқпын ба?

- Жоға.

- Сіз жазушысыз ғой. Бәрін түсінеді деп айтып жатқаным ғой.

- Дина қайда? Келіп тұра ма?

- Дина мына Құдайберген туғанда сыйлығын алып келіп құттықтап, екі-үш күн жатып кеткен. Мына баламыздың кіндік шешесі сол. Орал жаққа күйеуге шығып кетті, балалы-шағалы. Елге жақсылық ойлаған жан бақытты болады, жақсылығы алдынан шығады. Былтыр кішкентай сәбиі, күйеуімен бізді іздеп келіп, жайлауда оншақты күн қымыз ішіп, демалып қайтты.

- Оқуың не болды?

- Не болушы еді, тастадық қой. Шынын айтсам масқара болған қалаға қайтадан барғым келмейді, мүлде көргім келмейді. Сапарымның тілеуін тілеп, бала-шаға бағып, шәй-суын реттеп беретін әйелі болсақ та жарады. Оқу, оқу деп тапқан шапағатымыз қайсы? Мектеп бітірісімен күйеуге тиіп кеткен қыздар нағыз бақытты, нағыз адал жар, асыл ана, кейін қасиетті әже әне солар болады. Ал қалаға барып, оқуға түсіп, тікаяқ болған студенттердің көбісі – алаяқтанып, небір бәлекеттерді көріп, біліп, арбадан бұзылған аттай жаман жолға түсіп кетеді. Қыздың бақыты – ертерек байға тию, бұзылмай тұрып өзінің жарын табу. Әке-шеше алыста, ауылда, қалаға келген қыздар селкілдеп қызық іздеймін деп нешетүрлі жігіттердің құрығына ілінеді, арақ-шарап ішеді, мас болады. Қайда, қалай жатып қойғандарын білмейді. Екіқабат болып неше түрлі кеселге ұшырап, баласын алдыртып тастайды, түрлі дәрі-дәрмек ішеді, еті үйреніп, соны қуаныш көреді.Олар ертең қалай ана болады? Кейін күйеуге тисе де бала таба алмай бедеу болып қалады, немесе жарымжан мүгедек сәбиді ілдалдалап әзер табады. Өзінің ауру болғандығынан баласы да кемтар болып, қасіретті өмірге душар болады. Көп сөйлеп кеттім бе?...

- Шынымды айтсам, айтқаныңның бәрі рас.

- Жастық шақтың тез кебетін буы болады, мән-мағына бермейсің. Талай-талай нәрсені көрдік, талай қыздар боздап қалды. «Қызға қырық үйден тиым, қала берсе қара құлдан тиым». - Ата-бабаларымыз қыздарын, әйелдерін қалай бағалап, сақтандырған. Оң босағаға пәк күйінде келген қалыңдық абыройы қандай еді!... Уһ! Көптен бері ішімде құса боп жүрген жан сырымды бүгін ағыл-тегіл ақтардым-ау... Сіз жазушысыз, бәрін түсінеді дегенім ғой... Тек Дина ғана біледі, сол келгенде шерімді тарқатамын. Бала, күнделікті күйбең тіршілік – бәрі-бәрін ұмыттырады екен. Уақыт – емші. Баяғыдағы өлгім келгені жайлы есіме түссе – жаман ұяламын... Еліккеннен есіріп, өмірде қайғы тауып алған өзіме де обал жоқ. Адам өзіне-өзі тағдыр жасайды. Қазір басқаша ойлаймын, көзқарасым мүлде бөтен.

- Жаңа студент қыздардың бәрі бұзылған дедің бе?

- Арын, ұятын сақтаған бойжеткендер толып жатыр. Тозақта да періштелер жүреді. Дегенмен жастар еліктегіш, желіктеп көрінгеннің жетегінде кетеді. Адамды араласатын орта бұзады, ұрының досы – ұры болады. Ата-анасынан ажырап, өздерінше қалада ғажап өмір осы екен-ау деп тұтылып, жұтылып жатқан қаракөздер қаншама. Сол қайғы-қасірет, шерменде болған шерлі қаракөздердің сел-сел көз жасынан қаланың ағып кетпей сау тұрғанына таңқаламын!

- Сен, Гүлнар, философ болып кетіпсің ғой.

- И, жоға. Біз көргенімізді, ойға түйгенімізді ғана айтамыз.

- Әлгі жігітің қайда?

Келіншек ащы мырс етті, көзінде от жарқ ете қалды.

- Оны қашан сұрайды екен деп отыр едім. Ол жоқ, төбелесіп, пышақтан кетіпті. Өзі Якутиядан жасырып алтын, бриллиант таситын. Өлілерді тілдемейді. Талай қызды зарлатып, сорлатып еді, қарғыстары жібермеген шығар. Өзім де көп қарғыстап едім, бекер екен оным... Оның өліп қалғанын естігенде түбі солай болатындай селт етпедім. Бүкіл оған деген сезімдерімнің бәрі өртеніп-өртеніп, сөнген күл ғана болып қалыпты. Зырылдап өтіп бара жатқан уақыт бәрін ұмыттырады деген рас. Тағы бір кесе ішіңіз, – деп кесемді алды. – Тағы қандай сұрағыңыз бар?

- Мен журналист-жазушымын ғой. Айып етпе.

- Көмейіңде тұрған бір сұрақты қойсаңшы.

- Ол не?

- Ұялма. Мына келіншек опалы тағлым-тәрбие жайлы көп мылжыңдады. Өзі қандай деп отырсың ғой.

- М-м...

- Түсінемін. Қанша еркектің құшағында болдың деп төтесінен сұрамайсың ба?

- Айтпай-ақ қой. Жаңа ғана құмарлана иіскеген жұпар гүлім – шоңайна тікен болып шықса қайтемін.

- Баяғы өзім өлердей ғашық болып, екіқабат болған пышақтан өлген жігіт пен Сапардан басқа еркекке жолаған емеспін. Сенбейсің, ә? Өлердей шын сөзім. Бүгін саған бар сырымды, жырымды, шынымды айттым ғой. Жылқышының жас әйелі деп қылжақтап, емеурін білдіретіндер толып жатыр. Бірақ, біреуін жақындатпаймын. Іштей сертім бар. Сапардың ақ төсегін, пәк сезімін ластағым келмейді.

- Ал, бүгінгі... мен ше?

- Сені көргенде тым ыстық тартып кеттің. Жаңа айттым ғой маған түсім аян береді деп. Мың-миллион жылдан бері білетін жақын адамымдай көріндің. Шын айтамын. Бұдан кейін де ешкімге көз салмаймын, сенбейсің бе?

- Білмедім... – деп күмілжідім.

- Шынымды айтсам ренжімейсің бе?

- Неге ренжимін.

- Құдайбергеннің соңынан біреу еру керек қой. Ары-бері соны көп уайымдап, қайтсем екен деп іштен тынып жүруші едім. Түсімде сенімен жолығатынымды аян етті ғой. Саған мың да бір рахмет!...

Ол қайта көзіне жас алды.

- Біздер қатындар қауымы өстіп жылап алмасақ – тұншығып өлерміз. Сөзімен бірге көз жасымыз қатар дайын тұрады. Қайтейін енді. Арыстай атақты сенен жүкті болсам – ертең арыстандай ұрпақ әкелмеймін бе! Құдайға шүкір, тәуба!... Күпірлік ете көрме! Сен Ұлан, ренжімеші... Екеуміздің арамызда жан баласы білмейтін мәңгілік сыр болып қалсын. Құдайбергенім қайтіп жалғыз тал болып қалады деп мен тасмаңдай сорлы уайымнан сал-сал болып жүруші едім. Сені жолықтырған Аллаға мың да бір рахмет!

Ол мені «сен» деп атымды атап, теріс айнала құлшылық ете бастады. Спирттен бе, жоқ мына келіншектің әңгімесі ме басым әңкі-тәңкі. Ми қауашығының арасына мың сан құмырсқаны өргізіп жібергендей әптер-тәптерім шықты.

Ол өксіп-өксіп, қап-қара шашы жайылған қалпы екі иығы селкілдеп жылап отыр. Бір адымдай жердегі оған бірдеңе айтайын десем тілім күрмеліп, барайын десем зілзал болып, қозғалмаған күйі мелшиіп қара тас болып қаттым да қалдым.

- Сен мені жеңіл жүрісті жаман қатын деп ойлап отырсың ба? Менің жан-дүниемді, қатпар-қатпар, қилы-қилы қасіретке толы өмірімді түсінеді-ау деп саған бәрін-бәрін түгін қалдырмай түгел жайып салып айтып отырмын. Адамгершілік – ол да ерлік. Ұланжан, мен саған қара күйе болып жабысып қалмаймын. Мүмкін кейін кездессем де бас шұлғып, амандасқаннан ары бармаймын. Бар құпиям өзіммен бірге кетеді. Сен ауданның маңдайына сыймайсың, астанаға, алысқа кетесің. Құлашыңды Айға сермейсің, кеудеңді Алатауға теңейсің, жұлдыздармен сырласатын жаның нұрға толып, биіктеп кетесің. Содан мен бір ұшқын сәуле алып қалдым мына боранды түнде. Сол сәуле мәңгілік мені қуаттандырып, жан әлемімді сәулелендіріп, кеудемді жап-жарық етіп тұрады.

Мына айдалада кездескен жылқышының келіншегі пештегі жанып жатқан сексеуілдің қып-қызыл шоғына қадала қарап толқи айтқан осы бір сөздері миымды найзағайдай осып-осып өтті.

- Еркек біткеннің дені қыз-келіншек көрсе болды бұқа көзденіп, көкезуленіп өтірікті судай сапырып, жаттанды әңгімесін гөйітіп, тиісе жөнеледі. Ә дегеннен бетін қайтарып тастамасаң ыржалақтап-қылжалақтап, арам ойлап, арсыздана қолын жүгіртіп, бәрінің ұры мақсаты – белгілі жайт. Қатынның соңынан әзәзіл сөз ергіш болады. Бір былғап, қарабет болсаң өмір бойы жуып кетіре алмайсың. Сенің ойлы, арғы-бергінің бәрін білетіндігіңе орай өткенімді қазбалай тізіп шықтым, шынымды айтсам сол бір қасірет жамылған қаралы күндерімді ойлаудың өзі – азап. Тажал тағдыр адам баласын өстіп сынап, өз тезінен өткізеді екен ғой. Бұған сен не дейсің?

Не дейін, тұншығып, үнім шықпады. Бір ауыз артық сөз - жанын жаралап, мәңгілік кесел боп жабысар. Іштей ұғындым, ол жанын жегідей жеген мұнар басқан ойларын бөліскісі келді, шерін тарқатты. Енді мен ойлана бастадым, бұл шер маған ауады ғой. «Алтын басты әйелдің ішінде бесігімен бала жатады, алтын басты еркектің ішінде ат басындай шер жатады».

Дүние ғапыл болса да осынау алай-дүлей боранды түнде жапандағы жалғыз үйдегі келіншектің орайда орай айтқан құпия сыры жан-дүниемнің астаң-кестеңін шығарды.

Бұрыштағы Ережепов аударылып жатты.

- Тұрып тамақ, шәй да ішпеді байғұс. Бір қатынның кесірі – қырық есекке жүк болар деген. Жақсыдан – шарапат, жаманнан – кесапат. Неге үндемейсің, Ұлан? Сені өте жақын тартып кеткендіктен бірер сәтке ғана сен деп отырмын. Оған ашуланба. Мен ЖенПИ-де оқыған тіл маманымын ғой. Оқуды тастап кеттім, қалаға барғым да келмейді, көргім де келмейді. Қалада бәрі жасанды. Күндіз қыздары ұяң, ұлдары сабырлы көрінеді де, түн баласы былапыт былғанышқа белшесінен батады. Қала түні бойы жынойнаққа айналады. Шайтан азғырып, ібіліс иектеген кәрі-жасы бәрі араққа кәйіп болады, наша тартып есіріктенеді, ресторан, қонақүй біткен қызойнақ ордасы. Азғындаған, алапестенген замандастарымнан қазір өлердей жеримін, айта берсем небір сұмдық, сұрқияларды көріп, біліп жүрдік қой. Бәрі біледі, үндемейді. Сен де оқыдың ғой қалада. Қала – ұрпақты аздырады, тоздырады. Рас емес пе?

- Кім біледі, бәріне қара бояу жаға бермеу керек қой.

- Анықтап қарасақ Айдың бетінде де секпіл бар. Сенің миыңды ашыттым ба. Көп сөйлеп кеттім ғой, сірә. Ойбуй, таң атып қалыпты ғой, сиыр сауып келейін, - деп келіншек орнынан тұрып, тонын киіп, басына түбіт орамалын орап алды. Белі кеткен түйедей қалың ойға қамалып, үстел шетінде отырған орнымда ойланып, қаражартастай қатып қалыппын.

Даладан қайта кірген келіншек:

- Күн шайдай ашылыпты! – деді қуана. Бағанағы мұң, қасірет ізі жоқ. Шелектерін алып шыққан оның соңынан мен де киіне бастадым.

Дала беті үлпілдек ақша қар, аспан асты, жер үсті тым-тырыс. Жылқышының қоржын үйінің мұржасынан билеп шыққан ақ түтін де тік шаншылып көкке көтеріледі. Үп еткен самал жоқ.

Терісі әбден оңған, жүні түскен ескі қара тон киген келіншектің жанына келдім. Ол сексеуілді бірінің үстіне бірін соғып, сындырып әуре. Қарулы. Жон арқасы күжірейіп, орамалы қисайып кеткен келіншек мүлде бөтен, жатбауыр тартып тұр.

- Әкел, мен көмектесейін!

- Қойыңыз... қолыңызды жаралап аласыз, – деп белін жазып, сыңқ ете қалғанда мойылдай жанары жалт ете түсті. Бар әдемілік, тұнықтық, сезім оты – көзінде екен ғой. Тауқіметті қанша тартса да бұндай жандар балажан болады, бұлар жаманшылық жасамайды және бұлар тым тәуекелшіл болады.

- Құдай мен некелескен байыңа құлай сенуің керек! – деді ол, нық үнмен.

Мен қора айналып, күртік-күртік қарды қыңсылата басып, ой сапырып, мұң мүжіп қырға көтерілдім. Суық сорған дала сүмірейіп, безеріп тұр.

Әппақ матадай бозарып мелшиген бел-белестер. Таңғы аяз бет шымшылайды.

Гүр-гүр етіп екі уазик екпіндей үйге тақай келіп тоқтады.

Үстел үстін жайнатып тастапты. Бұрыштан кілмиіп Ережепов басын көтеріп, бізге таңырқай өлген қойдың көзіндей қызыл шелденген нұрсыз жанарымен мелшие қарап қалыпты.

- Қане, қолдарыңызды жуыңыздар, ас дайын! – деп жылқышы мойынына сүлгі асынып, бір қолында кірлен, екінші қолында шәугім, бәрімізге кезек-кезек су құйып шықты.

Түннен желінбей қалған ас қайта жылытылып, үйме табақ ет әкелінді.

Сапар сөмке толы шишаларды суырып алып, бәрімізге құйып шықты.

- Басеке, сіз бастаңыз, тост айтыңыз.

- Шаңыраққа тілек айтыңыз – деп Ертай қостай қойды.

- Әр үйде қуаныш, береке болсын! Есіктен ырыс, бесіктен бала кетпесін!

Келіншек нұрлана жымиды да, түрегеліп келіп өзі стақан қағыстырды.

- Әй бәрекелді! Тауып айтылған сөз. Қане алып қояйық! – деп Бекболов өзі бастап, жылқышы қоштап, стақандарын көтеріп, алып тастады. Ережепов жалаңаяқ жылан басқандай тыжырына, үш-төрт бөліп, лоқсып барып, әрең тауысты. Ертай ішкен сайын өңденіп сала беретін сал-сері дерсің. Осындай той-думанның гүлі, шаршау дегеннің ізі білінбейді.

Бас зоотехник екі рет тартқаннан кейін көпіріп сөйлеп жүріп берді.

- Сіз бекер ішпейсіз. Мынандай алапат суықта ішпеген адамға кесел жабысады ғой – деп араққа біраз мадақ арнады. Бәрімізді шетімізден мақтап-мақтап көтермелеп сөз берді.

Дастархан басындағылар әңгімесі созылып, Ережеповтың масая бастағанын көріп:

- Қой, тұрайық. Баратын жерімізге барып, көріп қайтайық! - дедім.

- Басеке, онда мынаған көз салып жіберіңізші, - деп Бекболов қолыма қағаз ұсынды.

- Бұл не?

- Акт ғой.

- Қандай акт?

- Ұлан Керімбекович, қарап шығыңызшы, акт дұрыс жазылған ғой, - деп Ертай дидары ашылып, сүлгімен терін сүртінді.

Бекболов төтесінен тартты:

- Басеке, мына шаңырақта мына озат жылқышы Сапар мен Гуля келініңіздің ақ дастарханында таңғы ас үстінде актіге қол қойып берсеңіз.

- Әй, бәрекелді! Тауып айтылған сөз! Қазақтың барлық мәселесі дастархан үстінде шешілген. Солай емес пе Ережепов жолдас? – деп көзі кілмиіп әзер отырған райсельхоздың бастығын түртпектеді.

- Так точно! Так точно! Солай. Қайда мен қол қояйын? – деп Ережепов қолын созды. Әне-міне дегенше екі жерге қолын қойып та тастады. Бекболов еркінси Ертайға да дереу қол қойғызды да қағазды маған ысырды.

- Сіздер қызықсыздар. Әлі өлген бір жылқыны көрген жоқпыз. Қалай қол қоямыз?

- Көресіз, көрсетеміз. Тек мына жерде документті дұрыстап алайық, бәрібір өкімет госстрах арқылы құнын қайтарады.

- Ұлан Керімбекович, қол қоя салыңызшы! - Бас зоотехник қаламын тыққыштап қоймады.

Керілген жіп жұқа жерінен үзіледі. Шарт та шұрт тарс ашуланып, бұрқан-тарқан болып шыға келдім.

- Тоққа түскен жылқылар қайда? Оның бәрі асыл тұқым, өте қымбат мал. Көрсетіңдер қане?

- Аға, ағатай, жағдай осылай болып қалды. Түсінесіз ғой – деп жылқышы жыламсырап қолыма жармасты. – Ағатай, мен құрып кетемін ғой.

Жасы менен үлкен болса да мені «ағатайлап» жалпақтап жалынып-жалбарынып тұр.

Менімен бірге бәрі өре түрегелді. Жапатармағай жармасып, жалынуда.

Тек келіншек қана сол отырған орынында мелшиіп қатып қалыпты. Ойбай-ау, түк көрмей жиырма жеті бас асыл тұқымды жылқыны өлді деп қол қою – қылмыс қой.

- Әй, сен неғып отырсың. Күйеуің сотталып кетеді ғой. Қайыныңа тоқтау айтпайсың ба? – деп Бекболов жылқышының келіншегіне әкіреңдеді.

- Жоқ, Сапардың түк кінәсі жоқ. Директор екеуің бәрін қырғызға саттырып жібердіңдер. Бізге бар бәлені жаппақсың ғой...

- Әй, сапылдаған қатын, жап ауызыңды. Уыздай жас жігітті айналдыра алмапсың! Осыдан бір бәле шықса ана Рославль совхозының жылқышыларындай күйеуің түрмеде шіриді. Аяғына жығыл қане, қайыныңның, жіберме!

Келіншек үн-түнсіз жылап қалды.

Ережепов отырған орынында қисайып, ұйықтап кетті.

Госстрах бастығы жалаң бас күйі далаға бірге шықты.

Жылқышы мен бас зоотехник екеуінің жалынғандарына қарамай, қолдарын сілкіп тастап:

- Партияны алдап, мемлекет малын талан-таражға салғанды көрсетемін сендерге! – деп машинама мініп, тартып кеттім.

Аупарткомның бірінші секретарының алдына барлық істі жайып салдым. Құрысжанов әбден разы болғандығы соншалық:

- Келесі партконференцияда сені бюро мүшесі етіп сайлаймын. Мына нарконтрольдің ісінің де, сөзінің де берекесі жоқ. Жарайсың! Нағыз коммунист міне осындай болуы керек! Ертең сағат екіде бюро өткіземін. Сен хабарлама жасайсың, жақсылап дайындал! Совхоз директоры, парторг, бас зоотехникті шақыртамын. Калинин совхозының кекеш директоры жер баса алмай шіреніп жүруші еді. Қолға түстің бе әйтеуір – деп алақанын ысқылап қойды. – Қоғам малын құртқан олардың ертең көздеріне көк шыбын үймелетіп, партиядан шығарып, жұмыстан босатып, ісін прокуратураға бергіземін. Әбден ісіп-пісіп кеткен ғой! Шіркін, партияның өкілдерінің бәрі сен сияқты принципті болса ғой, баяғыда коммунизм орнар еді.

Құрысжанов анау-мынауға шешіліп, ішін алдырмайды. Айбарынан, ашуынан ығып, көзіне түспеуге тырысып, қашып-пысып жүреміз. Міне, маған бүгін ықыласы бөлек, көңілі дария.

Түннің біруақытына дейін қадалып отырып хабарлама жаздым. Бюрода нақты фактімен айтпасаң, көпсөзділікті көтермейді. Калинин совхозындағылар шыбын шаққан құрлы қорықпайды, өтірікке әбден машықтанып алған, еттері әбден өліп кеткен. Бұл қылмыс қой, өте ауыр қылмыс! Енді өздері сазайын тартсын. Басқаларға сабақ болады.

Ертеңгісін ертелеп бірінші секретарь шақырды. Жазған хабарламамды көрейін деген ғой деп алып-ұшып бардым.

Есік алдында сары шашты бұлдырықтай хатшы қыз:

- Бірінші өте ашулы! – деп құлағыма сыбырлады. Жүрегім зырқ ете қалды. Тасып тұрған көңілім су сепкендей басылды. Ішке қорқа-қорқа кірдім. Ақбурыл тарта бастаған шашын сілкіп қойып, көзілдірігінің астымен сұстана қараған Құрысжанов жауар бұлттай түнеріңкі.

Апалақтап барып, алдына отыра да алмай, қақиып тіке тұрып қалдым.

- Бүлдірдің ғой бәрін. Бас зоотехник пен жылқышыны қорқытып, тілдегенің не? Тірі болсам директорды құртам деп көкіпсің ғой. Рас па? Сен үшін менің естімегенім жоқ. Облыс басшысы Көбелеков жер-жебіріме жетіп боқтады. Алқаш мұжық секілді қит етсе орысшалап боқтап алып жөнеледі. Жебір, қылмыскерді анықтасақ та бәлеге қаламыз...

Қайнаған самаурындай аудан басшысының қалыптан шығып, сөйлегенін тұңғыш рет көрдім. Орнынан тұрып, ары-бері жүргіштеп кетті.

- Отыр, неғып қалшиып тұрсың. Сендер де шаш ал десе бас аласыңдар. Ақыры мен таяқ жеймін. Көбелеков оңдырмайды, сойқанды салады. Ол анау Политбюро мүшесі Кириленкомен бажа. Мә, мыналарға қол қой, - деп қағаздарды маған қарай лақтырып жіберді. Олар өлген қарғаның қанатындай жайылып, қызыл кілем төсенген паркет еденге қалықтап түсті. Дереу жинап қарасам, кешегі өзім әкеп берген акті.

- Неменеге көзіңді бағжаңдатасың. Қол қой қане!

- Түсінбедім, жолдас Құрысжанов?

Ол тарс етіп, бомбадай жарылды.

- Әлі көзін ашпаған сен күшік неге түсінесің? Сен әлі піспеген жұмыртқасың. Сені тым ерте редакторлыққа қойыппын. Саясаттан жұрдай дымбілмес сендейлер түбімізге жетеді. Әй, жетесіз, саған не айтып отырмын. Калинин совхозының ана кекеш, сумұрын директоры мен Көбелеков екеуі институтта бірге оқыған, тіпті жатаханада бір бөлмеде бірге жатқан кәтта дос дейді. Түсіндің бе суми! Жыланның аузына саусақты салмайды. Енді жетті ме жетеңе. Түнде Көбелеков звондап, тас-талқанымды шығарды. Зіркілдеп, талай кемшіліктерді айтып, құртамын, жоямын деп әкіреңдеп, тілдегені-ай. Маған ерегісіп, мені орнымнан алдыртып, өзің болу үшін әдейі істеп отырған залымдығың дейді. Қол қойдың ба, әпкел бермен! – деп өзі бір тексеріп шықты да, екінші секретарды шақырды.

Жасына жетпей жайыла семіріп кеткен, араққа үйір, көзінің алды көлкілдеп жүретін өңкиген жалпақ сары Соловьев деген екінші секретарь Ережепов пен Ертайды ерте кірді.

- Комиссия түгел ғой. Қазір Соловьев бастаған мына қол қойған комиссия мүшелері Калинин совхозына барасыңдар. Госстрах бастығы апатқа ұшыраған жылқылардың құнын төлейсіз. Жиырма жеті жылқыны есептен шығарып, актіні директорға табыс етесіздер. Ережепов жолдас Калинин совхозына қосымша резервтен үш жүз тонна комбикорм жем бергізіңіз. Осы совхоз малын қыстан қысылмай аман алып қалуға сіздер тікелей жауапты өкілсіздер! Ережепов егер совхозда 24 форма бойынша өлім-жітім малы болса осы комиссиямен дұрыстап актімен шығарыңыздар. Бүгін бюро өтпейді. Партияның міндеті – жазалау емес, көмектесу! Түсінікті ме?

- Түсінікті! – деп бәріміз түрегеп, сымдай тартылып, тұра қалдық.

- Рұхсат етсеңіз, ауырып тұрғаным, мен бармай-ақ қойсам - деп едім Құрысжанов шаңқ ете қалды.

- Жауапты партия қызметкері ауырмау керек. Доғар сөзді! Ей, сен өзің көп сөйлейтін, түк түсінбейтін доғал, саясаттан шаласауатты коммунист екенсің! Кетіңдер қане, жоғалыңдар! Өңкей милау, нақұрыстар!

Атып-атып қалай далаға шыққанымызды білмей қалдық. Ертай менің машинама, Ережепов екінші секретардың көлігіне мініп, қалың қар көмген жолмен Калинин совхозы қайдасың деп борандатып тартып кеттік.

Көңіл хошым болмай, сіркем су көтермей отырсам Ертай жайраң-жайраң етіп әңгімелесуге құштар.

- Көрінген нәрсені көңіліңе ала берме. Бірінші бастық болған соң ұрысады, тәрбиелейді. Ой-хой, менің жұмысым қып-қызыл жанып тұрған өрт қой, ылғи да осылай алашапқын болып жүреміз. Көндігіп кетесің. Байқап қарашы, ұзақ жасайтындардың бәрі салмақты, көңілді жүреді, - деп Ертай анекдоттар айта бастады.

Шоферым шиқылдап мәз, мен де түйінім жазылып, жадырайын дедім.

Ертай - ұзақ жылдар госстархтың бастығы болып келе жатқан, елдің бәрінің тілін таба білетін басшының бірі. Ешкімге қарсы келмейді, күліп қарсы алып, күліп шығарып салады.

- Ауданның қанша бірінші басшысын білемін бәрі қатал, өстіп зіркілдеп, зілденіп, ұрысып, қабақтары ашылмайды. Ойбай-ау, басшы бос болса – береке кетеді, жан-жаққа бытырап шашылып қалмаймыз ба? ЦК-дан солай тапсырма алған, оларға ешуақытта қарсы келуге болмайды. Қарсы келсең желкең қиылады. «Сіздікі дұрыс, бәріне мақұл» деп мөнді-мөнді болып, ығына жығылып жүре бер. Беймезгіл шақырған қораздың басы шабылады. Абайлап, тек жүрсең – дөңгеленіп көп жүресің.

Ертай мені жақын тартады, менен жиырма жастай үлкен. Айтқанының жаны бар, бірақ жан-дүнием қабылдай алмай әлек.

Айдаладағы бір түп тораңғыдай туғаннан қақиып жалғыз өскендіктен бе кісікиіктеніп, көп адаммен араласпай, ішкі сырымды ақтара алмай, сіресіп, қатып жүремін. Қандай ғана жанның аға-інілері, қаумалаған бауырлары болады, қызыға да қызғана қарайсың да іштен тынасың. Ғұмыр бойы әкем тұттай жалғыз болыпты, мен де әке-шешемнен ерте айырылып, интернаттың қара нанын қаужаңдап, аш-жалаңаш болып тірмізіктеніп, өлермендікпен оқыдық, диплом алдық, жұлқынып жүріп көзге түсіп, тез өстік. Жиырма жеті жасымда аудандық газеттің білдей бас редакторына тағайындарда Құрысжанов жеке қабылдап:

- Сен лапылдаған жассың. Әр нәрсені байыппен, ойланып шеш. Талантыңа шек келтірмеймін. Тек екі нәрседен ерекше сақ бол. Аузыңа арақ-шарап алма, екінші қыз-қырқыннан абай бол. Бұл екеуі де мойыныңа киілер тұзақ, өміріңді құртатын тозақ! Түсінікті ме! – деп тапсырған.

Ертай аға да міне, әңгімені сол ыңғайға аударып келеді.

- Ұлан, бауырым, сені ерекше сыйлаймын, тіпті інімдей жақсы көретінімді білесің. Аға болған соң саған бір тәмсіл айтайын. Біз ескі қақсалдар не көрмедік. Бәріміз де бөрік киген еркек атымыз бар. Несін жасырайық әдемі қыз-келіншек көрсек көкке тойған текедей қызылкөзденіп қаламыз. Қатындар қылымси жымиса дүние төңкеріліп кетсе де бәрі-бәрін тарс ұмытып, күйлеген құнажын көрген бұқадай жындысүрейленеміз.

Атам заманнан бері еркек атты ұрғашыға көз тігеді, құмартады, кейде құтырып, алапестеніп кетеді. Жассың ғой лапылдап жүріп – қатын деген өрт қой, өртеніп кетпе, көрінгенге көзіңді сатып, көңіліңді берме.

Сабыр түбі – сары алтын. Абайлап жүрсең – алысқа барасың. Қатын біткеннің бәрі бірдей емес. Май тақым, жын тақым, сұм тақым деп үшке бөлінеді. Күлмей тыңдап ал. Бұрынғылар айтқан көне ғақлия ғой. Май тақым дегені – мұндай қатынның еркегінің жолы ашылып, қырсығы кесіліп, мол дәулетке жолығып, берекелі, мерекелі боласың. Жын тақымға жолықсаң – қырсық шалып, абыройдан айырылып, берекең кетіп, өміріңнің тас-талқаны шығады. Ал, сұм тақымды қатынға кезіктірмей-ақ қойсын. Ондай қатындардай сатқын, салдақы бұйырған еркек біткен ажал құшып, өмірі үзіледі. Біз көпті көрдік, беті жылтыраған қатындардың кесірінен небір атпал арыстандай жігіттер арақ ішіп, қызметінен айрылып, құрып кетті. Талай-талай азаматтар қор болып қалды. Ережепов те өсіп, кейін бірінші секретарь болады-ау дейтінбіз, міне көз алдымызда салдақы қатынының кесірінен өшіп бітіп барады, әбден құлдырады. Көрінген қызыл ала көбелекті қуа берсең де орға жығыласың – деп Ертай кейбір хикаяларды айта бастады. Бұл кісі нені тұспалдап отырғанын ішім сезіп, қылп ете қалдым.

Үндемей қысқы жолда қыз-келіншектер жайлы, олардың мекірлігі мен кесірлігі жайлы қызық-қызық оқиғаларды тыңдай бердім.

Әппақ қар көмген ауыл ортасындағы совхоздың екі қабат кеңсесі алдында бізді жап-жаңа бұлғын жағалы, қызыл тон киген директор:

- Құрметті өкілдер, қош келдіңіздер! – деп түк болмағандай, моншадан жаңа шыққандай буы бұрқырап, жылмия күліп қарсы алды.

3. Чемпион

Бүкіл активтерді таңғы сағат жетіде жинап алған аудандық партия комитетінің жаңа бірінші секретары апшымызды қуырып, бәрімізді қозы санаққа атап-атап өкіл етіп бөлді. Тапсырмасы зілді, кейбір колхоз-совхоздар қозыларды жасырып, тығып ұстап отыр. Бәрін тауып, жоспарды қайтсек те асыра орындау керек!

Аудандық соттың төрағасы Оспанов екеумізді Октябрь совхозына өкіл етіп бекітті.

Оспанов алпысты алқымдаған, ғұмыры асып-сасуды білмейтін сабырлы, баппен ақырын сөйлейтін, денсаулығын ерекше күтіп жүретін, көпшілікпен араласпайтын томаға-тұйық жан. Алатаудың етегін кенерелей салынған жол бойы ләм-мим деп тіл қатпады.

Көк түлеп, қырда төл жамырап, күн маужырап, көктем құлпырып-ақ тұр.

Аупарткомның жаңа басшысы Алмасов қаһарына мінгенде қар жаудыратын айбатты, өзіне де өзгеге де күндіз-түн тыным бермейтін мазасыз пысық. Қарсы келгенді қалпақтай ұшырып түсіреді. Екі сөзінің бірі:

- Бұл ауданды коррупция жайлап алған. Былық-шылыққа белшеден батқасыңдар. Бәріңді тексеріп, соттау керек!

Күні кеше ғана қарқ-қарқ күліп, қарындарын сипап, дүкірейіп жарты патшадай шіреніп жүрген колхоз, совхоз басшыларының мойынынан су кетіп, өң-түстерінен айырылып, алашапқын болып жүр. Қыс бойы өкіл болып құмды араладық, одан мал төлдету кезінде отар-отар қой қоздайтын кезде қойшы-сақманшылармен бірге қораларда түнеп жүрдік. Енді – қозы санағы науқаны, одан көші-қонға өкіл боламыз. Ала жаздай сиыр фермаларында таңғы бестен сауын барысын тексереміз. Әйтеуір аупарткомның тапсырмасы бітпейді, бәрі жауапты.

Міне, осы ауданда он жыл бойы сот төрағасы болып істейтін Оспанов қасымда маужырап ұйықтап келеді. Анау ақын-жазушылармен қалада көлкіп-шалқып бірге жүрсем, жаза алмай, жазуға мұрша бермей жүрген дүниелерімді жазып, бұрқыратып үсті-үстіне кітап шығарсам... Қылғынып, тұзаққа түскен аңдай, кепкен томардай іштен тынып, жұтаңданып, бәрінен қалып барамын. Менің бар арманым – жазушы болу ғой, ал мұнда алашапқын қолбаладай жұмсайтын партияның өкілімін. Бар уақытым, жастық жалыным – сонымен өтіп барады. Кету керек деп сан оқталсам да, сәті келмей шідерлеулі аттай шырайналып өтіп бара жатқан күндеріме қайғырамын. Әуелі жылт еткен шығармашылық ойларымның бәрі елес болып ұмытылып барады.

Прудки ауылындағы кеңсенің алдына келгенде совхоз директоры өзі қарсы алды.

- Бүкіл активтерді жинап, сіздерді күтіп отырмыз – деп ылдым-жылдым мен қарайлас жас директор жол бастап, бірден кеңсеге кіргізді.

Қып-қызыл мауыты мата жабылған үстелдің қақ ортасында директор, оң жағында Оспанов, сол жағына мен отырдым. Директор жүзіктің көзінен өткен ширақ, өкіл болып келген екеуміздің мақтауымызды әбден келістіріп, таныстырып өтті.

- Жолдастар, биыл атақты юбилейный жыл. Ұлы Октябрь Революциясына - 70 жыл, жасампаз партиямыздың съезі ашылатын жыл. Міне, Ұлы Октябрь есімін алып отырған совхоз осыған қандай табыстармен келді, соны анықтайтын кез келді. Біздің негізгі көрсеткішіміз – қозы алу. Социалистік міндеттемені қалайда орындауымыз керек. Қане, бірінші бөлімше қанша дейді?

Үстіне кең-мол көнетоз костюм-шалбар киген егде бөлімше басқарушысы орындықты сықырлата түрегеліп:

- Партиямыздың съезіне тартуымыз – 110 нан деп отырмыз – деп тершіген маңдайын, мойнын көлдей беторамалымен сүртіп қойды.

- Міне, Тасболатов басқарған бөлімше қашан да жарыс озаты. Молодец! Ал, екінші бөлімше не дейсің?

Бурыл мұртын тым едірейтіп өсіріп жіберген бөлімше басқарушы:

- Басына бас береміз ғой, - деді.

- Қалай басына бас? Уәде қайда? Соцалистік міндеттеме қайда? – деп директор дауысын қатайтты. – Міндеттеме қанша еді?

- Жүз бестен дегенбіз.

- Енді не айтып отырсың? Давай, 105-тен деп жаз.

- Ауыр ғой. Тіпті жүздің өзін зордың күшімен амалсыз, әрең айтып отырмын.

- Сен мұртыңды едірейткенше жұмыс істеуің керек еді. Балтай-шалтайды қой. 105.

Директор қарамағындағылардың үлкен-кішісіне қарамай бәріне – «сен» - деп сөйлейді екен.

- Ойбай өлеміз ғой, ең құрыса 103 десеңізші, басеке!

- Болды. Екінші бөлімше – 105-тен. Отыр.

- Ал, үшінші бөлімше управляющиі? Тұр, қане!

Бүйрек бет жас жігіт орынынан лып түрегелді.

Жас болса да қарны шермиіп, ырсылдай тым жайылып, жарылайын деп тұр.

- Ал, сайра бұлбұл? Қанша дейін?

- Жетпістен.

- Әй, сен не оттап тұрсың? Әй, оңбаған, андағы қарыныңды жарайын ба осы? Партиядан шығарылып, сотталайын деп тұрсың ғой сен суайт. Міне, сот председателі Оспанов жолдас арнайы келіп отыр. Өкіл жолдас өзі соттайды. Солай емес пе Оспанов жолдас?

Сот төрағасы былқ етер емес, мізбақпаған күйі тас мүсіндей қатып қалыпты.

- Әй, өтірікші! Қыс бойы басына-бас берем деп сайрадың ғой. Жем-шөптен тарықтырған жоқпын, сұраған сақманшыларды бердім, бар жағдайыңды жасадым. Ал, айтшы міндеттеме қандай еді?

- Бөлімшедегі отардың көбісі тұсақ, бірінші тума. Изолятор дегендей.

- Әй, сандырақтап, сандалма! Алмасов жолдасқа не деп рапорт беремін. Не масқараны оттап отырсың? Басына бас деп жаз.

- Ойбай, басеке, өліп кетемін ғой. Сексен деңізші – деп бөлімше бастығы қып-қызыл шиқандай болып, ырсылдап жалына бастады.

- Әй, сені управляющий қойған өзіме де обал жоқ. Уәде қайда? Гөлайттап қыз қуып, карта ойнап, қаңғып жүрдің. Бүкіл совхозды артқа тартасың. Алмасов жолдасқа кім жауап береді?

- Жоқ қозыны қайдан табамын, Ереке?

- Тап! Табасың. Жер қаз, аспанға ұш – табасың. Таптыртамыз. Әр жүз саулықтан -90-нан дейміз. Сенің мәселеңді парткомда қараймыз. Түсінікті ме?

- 85-тен деңізші Ереке. Кейін күзде қозы басы жетпей зар қақсаймыз ғой.

- Сен тілің мен жағыңа сүйенбе. Күзге дейін сен істейсің бе, істемей осы қозы санақта құрисың ба, көреміз. Болды! Сонымен, бірінші бөлімше – жүз он, екінші – жүз бес. Бізді сорлатқан үшінші бөлімше. Міне, есептеп жіберейік. Совхоз бойынша қоздаған отыз мың саулықтың әр жүзінен жүз төрттен қозы алып отырмыз, - деп бізге қарады.

Келген өкілдің басшысы ретінде сөз маған берілді.

- Жаңа келген аудандық партия комитетінің бірінші секретары Алмасов жолдас биыл аудан бойынша Октябрь совхозы қозы алудан чемпион болады деп зор сенім білдірді. Жас басшы, іскер коммунист Еркін Жазықбаев жолдас басқарған совхоз әр жүз саулықтан жүз он бестен қозы алды деген рапорт күтіп отыр. Жақында ауданда партия конференциясы өтеді. Соған Колбин жолдас өзі қатысады. Сонда жас, болашағы зор Жазықбаев бүкіл директорлардың атынан сөз сөйлейді. Осыны арнайы жеткізуді бізге тапсырды... Әрине ол үшін қозы алуда – ауданның алды, чемпионы болу керек.

Зал іші тым-тырыс, өлі тыныштық орнады. Директордың жұқа ақшыл өңі лезде лып-лып қызарып, қабағы түйіліп, түнеріп орынынан тұрды да:

- Өкіл жолдастармен өзім бірінші бөлімшені аралаймын. Екінші бөлімшеде – профком, үшінші бөлімшеде – парторг өкіл болып, әр қойшының социалистік міндеттемесінің орындалу барысы жайлы түсіндіріп, актіге қол қойдырып қайтасыңдар. Аудандық партия комитетінің бірінші секретары Алмасов жолдастың жүз он бестен деген тапсырмасын мүлтіксіз орындаймыз. Онда бірінші бөлімше жүз жиырма бестен, екінші бөлімше – жүз он бестен, үшінші бөлімше – жүз бестен кем болмауы керек. Давай, марш! Ертең кешке сағат сегізде қол қойылған қағазбен тапсырманы орындап, осында жиналасыңдар. Тапсырма орындамағандар - партбилеттен де, қызметтен де айырыласыңдар, - деді зіркілдеп, ашуланып.

Бәрі үн-түнсіз машиналарына мініп, лезде тарап кетті.

- Сіздерге мына Суықтөбенің ғажап жерін көрсетейін, - деп директор бізді тауға қарай алып жүрді. Жазықбаев директор болғалы бір жылдың ішінде ауылда құндыз, түлкі, тауық, күркетауық өсіретін фермалар ашыпты, енді Мәскеуден маман шақыртып екі цехтың жобасын жасап жатыр. Асыл тұқымды бұқа, сиырлар сатып әкеліпті.

- Енді есебім бойынша екі-үш жылда бұл совхоз миллионер болады. Теплица жасау, бау-бақша, гүл өсіру ойымда бар.

- Еркін-ау, талай шаруа жасап тастапсың ғой – деп Оспанов таңдана қасқа маңдайын сипап қойды.

- Аға, сіз білмейсіз ғой. Мына сірескен қалың мұзды бұзу оңай емес екен. Осындай бір жаңалыққа бет бұрайық десем, тексерушілер қаптап, заң-зәкөнді айтып, есті алып, шаршатып тастады. Бәрі қарсы, ешкім түсінбейді. Мұзды мұхиттай сірескен қырсықты қалай жібітемін? Пайда шаш етектен ғой. Европада болдым, Израильге бардым, көп жайларды көзіммен көріп, әбден танысып келдім. Расчет-есебі, бәрі-бәрі бар. Бірақ, ел де түсінбейді, жоғарыдан келгендер әңгіртаяқ орнатып тергеп-тексеріп, бірі кетсе бірі келіп, маза берер емес.

- Ереке, жаңалық жасағандардың бәріне – кедергі көп болады. Адамзат дамуына қарашы, ұлы жаңалық ашқандарды құртып жіберіп отырған. Коперникті жер дөңгелек деп айтқаны үшін тірідей өртеп жіберді емес пе?!

- Жоға деймін, ауылымыздың үлкен ақсақалдары үстімнен арызды қайта-қайта өкіртіп жазып жатыр. «Жазықбаев тышқан, құс өсіріп, бас пайдасын ойлап кетті. Қымбатқа мал сатып алып жатыр» - деп жазады. Ойбай-ау, менің есебім бойынша егер осы шаруалардың бәрі істеліп кетсе – қызығын өздері көрмей ме? Талай-талай жиналыста айттым, арызқойлардың өздерімен әңгімелестім. Түсінбейді. Неге бір бұқаны он сиырдың құнына сатып аласың дейді. Ол бұқа бір-екі жылда жүз сиырдың құнын жалғыз өзі тауып береді ғой. Ертең осы 500 сиыр ұстағанша, 100 сиыр ғана ұстап, сүтті екі есе көп өндіргеніміз шаш-етектен пайда емес пе! - Директор қызыл кеңірдектене ойларын айта бастады. Айтқанының бәрі дұрыс, ақылға қонады.

Тау қойнауындағы сарқырап ағып жатқан өзен жағасына көкмайса үстіне тігілген ақшаңқан киіз үйдің жанына келіп тоқтадық.

- Бұл совхоздың передовой чемпионы Мұстафа Махмудов деген атақты шабанымыз – деп директор үй иесін таныстырды. Сақал-мұртын қауғадай өсіріп жіберген орақ мұрын шешен жігіті қазақша судай ағып тұр.

- «Жақсы қонақ келсе қой егіз табады» демекші қозымыз егіз, қойымыз семіз. Ағалар, қане төрлетіңдер, - деп мақалдап ішке кіргізді.

- Бұл Мұстафа айтқан уәдесінде тұратын нағыз батыр. Былтыр совхоздың чемпионы атанып, «Жигули» машинасын мінген. Енді биылғы межесі тіпті жоғары.

- Ереке, сіздер аман болыңыздар. Иншалла, бұйырғаны болады.

- Мұстафа қане бірден айт, биыл қаншадан аласың?

- Міндеттеме 150, ал өзім 160-тан деп отырмын.

- Әп, бәрекелді! Кейін асықпай сөйлесеміз, кеңесеміз Мұсекеңмен.

Алдымен қырғауыл қуырдағы келді, содан кейін дәу шарамен ішіне неше тұрлі жеміс-жидек, шөп-шалам салынып, бұқтырылып пісірілген күркетауық еті тартылды.

Тамаққа мелдектеп қалдық, дәмі тіл үйіреді. Бізге жеңсік – ірімшік, қолдың кілегейі, сары май қойылған бай дастархан шетінде шәй сораптап отырған директор орташа стаканға толтырып арақ құйып қойғанда:

- Мен ішпеймін. Мына Оспанов аға да 100 граммнан артық өмірі тартып алмайды – дедім бірден.

- Ұлан Керімбекович ішпейтінін білеміз. Бірақ сот аға екеумізге тағы ішуге тура келіп тұр. Ал, Мұстафа өзің тост көтеріп айтшы, қаншадан қозы болады?

- Алла қолдаса, 160-тан деп отырмын.

- Тұра тұр, Мұстафа. Қашанғы Махмудов ортада жүреді. Анау Жолдыбаев, Қилыбаев, Сақаловтан кем бе екен? Биыл аудан бойынша сен чемпион болуың керек. Колбин жолдас жақында келейін деп жатыр, мүмкін қойшылар слетіне қатысатын шығар. Тоқтар жеріңді айт!

- Олай болса нартәуекел, 170!

- Мұстафа, сен жігіттің сұлтанысың ғой. Ана Дегерес колхозынан Жолдыбаев – 180-нен деп рапорт беріп қойыпты.

- Сонда қанша дейін? – деп қойшы жүрелеп отырды.

- Давай, айды аспанға шығаршы. Октябрь совхозының аға шопаны Мұстафа Махмудов әр жүз саулықтан 185-тен қозы алды деп қол қой, мен ауданға телеграммамен рапорт бергізейін. Биыл Мұстафа «Волга» мінейін деп тұр. Ордені бар, енді геройға ұсынуымыз керек, - деп бізге қарады.

- Дұры-с-с-с-с! – деп Оспанов керілді.

- Қане, онда аудан чемпионы Махмудов үшін алып қоялық! Сонан соң өкіл жолдастар жұмыс деп шаршап жүр ғой. Демалсын, карта ойнасын.

Есік алдында жұлқынып тұрған торы тайды жетектеп әкеп Мұстафа:

- Бата жасаңыздар, - деп қолын жайды.

- Мұстафа мырза қыс бойы жемдеп шыққан семіз тайын арнайы сіздерге арнап соймақшы.

- Қысыр емізген жабағы ғой, етін көресіздер, бал татиды.

- Ереке, Мұстафа! Тамаққа әбден тойдық қой. Рахмет! – деп шыр ете түстім.

- Чемпион, передовой Мұстафаның ниетін қайырмаңыздар! Қазір қазанға салса жас малдың еті екі сағатқа жетпей былбырап дайын болады. Қалғанын екі өкілге тең бөліп машинасына салып береміз, үйдегі бала-шағаларыңыз ауыз тисін, - деп директор лыпылдатып жіберді.

Оспанов бата ырымын жасады. Директор, Оспанов, Мұстафа үшеуі «пас, вист» десіп, карта ойнауға кірісті. Карта білмегендіктен, далада қыдырғым келді.

- Мұстафа, Ұлан Керімбековичке ана жуас жирен атты ерттеп бер, қыдырып қайтсын!

Көктемгі шыққа шомылған көкмайсаға оранған тау етегінде көбелек қанатын желпитін ғана самал үлпілдейді.

Қойшының күртешесін, шәпкісін киіп, галстугімді шешіп тастап жирен атқа алшая мініп, арқардай Суықтөбе тауының етегін ала сейілдеп жүріп кеттім.

Көптен төрт қабырға – кеңселерден шықпай, даланы сағынып қалыппын, рахаттана демалып, көңіл-күйің шырқап салар әндей тулап, әдемі сезімдер кеудеңді кернейді.

Бұл таулар нені көрмеді?

Табиғат түгел жасанып, жасарып, жаңғырып жатқан тамылжыған уыз шақ.

Бір-бірінен аумайтын көп белестердің бәрі тіреле келе тау кеудесіне қосылады, әр белестің астындағы сайда төменге еркелей шапқылаған қыз бұрым ақ бұлақтар.

Кеудені кере демалып, ғажап күй кешіп, көптен ұмытып кеткен, уақыт көші, жұмысбастылық ұмыттырып жіберген әлдебір ескі әуенді ыңылдап айта бастадым.

Шешем марқұм әнші еді, той-томалақта басынан тастамайтын орамалын жөндеп қойып той бастап, айтқан әндері қандай еді. Ондай сәтте шешем ажарланып, түрі ашылып, гүл-гүл жайнап, жадырап сала беретін. Оған басқа да келіншектер қосылып, думанды қыздырып, ән сауығы мақпал түнде қалықтап Қызыләскер ауылындағы тойлар ерекше сән-салтанатымен жарасымды өтетін.

Қайран, қалың бейнеттен көз ашпай, колхоз жұмысынан бел шешпей кеткен шешелеріміз әйтеуір әндерді бірінен кейін бірін айта келе, соңында соғыс кезінде туған сағынышты, мұңлы, зарлы әуенге ауысады. Қан майданда мерт болған бауыр, күйеулерін жоқтауға ұласып, бәрі сықсыңдап жыласып тарасатын. Соғыс десе – менің көз алдыма сол зарлы әндерді жылап айтатын, беттеріне ерте әжім түскен, ерте егделеніп кеткен келіншектер елестейді.

Соғыстың қаһарлы ызғарын көрген, бар тажал-алапатқа қарсы тұрып көнген, қатал тағдырды тік тұрып, қайыспай көтеріп елге демеу болған қайран асыл аналарымыз-ай! Сіздерге басымды иіп, қайран қаламын.

Шешемнің замандастары соғыс кезінде бойжеткен шақта шешек ата алмады, өмірлері қара жұмыста өтті, кейін жарымжан мүгедек кәнтөжний күйеулерінің қас-қабағына қарап, жыл аралатпай бала тауып, өсіріп жатты. Соғыстан жаралы келген әке, бейнеттен көз ашпаған сорлы шешем екеуі де ерте үзілді, соңында тұңғышы мен бастаған балалары аңырап қалдық.

Жетімдік, жоқшылық, интернат, балалар үйі... бәрін-бәрін көрдік-ау. Тасқайрақтай өксігімізді ішке жұтып, тірмізіктеніп алға ұмтылып, өлермендікпен оқып, әйтеуір осы күнге жеттік. Әке-шеше әруағын ойлауға да мұрша бермейтін зырылдаған бұ заман?! Жүрегіме шүпілдеген сағыныш толып, көзіме шіпілдеген жас келді.

Жетімдер - өмір бойы әке-шешесін сағынып, сарғайып, оңашада өстіп жылап-сықтап алады. Жетімдер – ылғи жаутаңдап, көрінгеннен мейірім, шуақ, жылы қабақ аңсап өтеді-ау!... Жетім өскен іні-қарындастарымның аяз қарыған, мұз сорған тұрлаусыз тағдырын ойласам өкініштен көзімнен қан сорғалайды, жүрегім тілім-тілім жараланады. Соғыстан кейінгі жетімдер заманы – зартолғау, сағынышқа толы мұңлы, егіліп-төгіліп жылай да алмай, жарқылдап-қарқылдап күле де алмай өткен қасірет дәуірі ғой. Қайсыбірін айтайын, іштегі толы зар-запыран, шер-шемен таусыла ма? Кім ұғады жетімдер мұңы мен сырын? Енді, тек ұрпағымыз жетімдік көрмесін, әке-шешесіз өспесін!...

Әке-шеше! Неге ерте асықтыңдар ана дүниеге. Құрдастарымның көпшілігінің әке-шешелері дыңдай, өздері не бала емес, не шала емес, әлі еркеліктерін баса алмай талтаңдап жүр.

Қайран асыл шешем марқұмның төгілтіп айтатын ғажап мұңлы ыстық әндерін ыңылдап келемін. Әуенін тапқаныммен, сөздерін ұмыта бастаппын. Әндеріңді ғана емес жан ана, қайран менің әке-шешем барлық ісіңді сағындым ғой, ғұмыр бойы сағынып өтермін-ау, сіздерді.

Қырқаларды қиялаған жалғыз аяқ жолмен белес үстіне шыға келсем, сонау үш-төрт ағаш өскен сай табанында палатка, құрым киіз үй көрінді.

Жирен атпен тепеңдеп ақырын аяңдап солай түстім. Сайдағы тепсеңдегі үй жанында төрт-бес әйел қазан қайнатып жүр, анадай жерде қат-қат жиналған коробкалар мен қаздай тізілген ақ флягтер.

- Сәлеметсіздер ме?

- Сәлеметпіз. Сұлу жігіт сәлемші болсаң аттан түсіңіз. Ағаш жарып, от жағысып қолқабыс жасап жіберіңіз. Мұндайда көмектеспесеңіз балаңыздың көзі шегір болады деген ырым барын білесіз бе?! – деп қыз-келіншектер дүр ете қалды.

Аттан түсіп, жандарына келгенде байқадым, бәрі көздеріне түсіре орамал тартып алғанымен араларында өңді, жас келіншектер де бар екен.

- Мә, мына балтаны ұстаңыз, - деп күміс тісті ажарлы келіншек үйілген қураған алма ағашын нұсқап, белін жазды. Тау болып кеуіп қатқан қураған алма ағашы жарылмайды. Әп-сәтте бусанып, алақанымды алдыртып алдым.

- Келіңіз, шай ішіңіз, – деп далаға, шөп үстіне жайылған дастарханға шақырды. Бағанағы қуырдаққа шөлдеп, қаталап қалсам керек, қара шәйді қыз-келіншектермен бірге әзілдесе ішіп отырмын. Дастархан үстінде бөлке нан, құмшекер, сары май...

- Қайдан адасып жүрсіз? – деп шәй ішкен сайын ажарлана түскен келіншек жөн сұрады.

- Қонақтан қайтар кезде ғана сұраушы еді... Жоқ іздеп шыққан едім.

- Іздегеніңіз қыз ба, әлде...

- Мейманды састырып, қызартпаңдар, одан да жақсылап шәй беріңдер – деп төрде отырған кексе әйел қыз-келіншектерді тыйып тастады.

Жымың-жымың еткен әзілқой мен құрайлас қыз-келіншектер ақ орамалдарын шешіп тастап еді тіпті құлпырып, жайнап шыға келді.

- Тау ішінде өңкей сұлулар қайдан жүрсіздер? – деп енді мен сұрақ бере бастадым.

- Майдың планын орындап жатырмыз – деп төрдегі әйел бәрі үшін жауап берді.

- Таң атпай тұз жегенсіз бе, сүр жегенсіз бе, терлеп кетіпсіз ғой, мә орамал, - деп біреуі сүлгі ұсынды.

- Сіздердің шәйіңіз жұпар иісті зәмзәм суындай қанбай отырмын...

- Жоғыңызды осы арадан тапсаңыз, шәйді аямаймыз...

Бәрі ду күлді.

Қыздардың қылықты, назды, жан жадыратар, сезім қытықтар күлкілері-ай десеңші!...

- Майдың планын қайтіп тау ішінде орындап жатырсыздар?

- Сен қарағым, қайдан келіп едің?

- Қырғыздан, мына Суықтөбенің арғы бетіндегі «Красный Восток» деген колхоздан...

- Ә... бәсе, бұрын көрінбеген жансың. Сендерде қандай екенін қайдам, біздің әрбір ауылға, совхозға сүт, сары май өткізуге үкіметтен план беріледі. Үйде мал ұстатпайды. Баяғы колхоз кезінде колхозшыларға бір гектардан жер беретін, кейін совхоз болдық та, әр үйге 10 сотық қана қалды. Қала мен ауылды тезірек теңестіреміз деп жерді тартып алды, одан кейін малға тиісті. Әр үйде 1 сиыр, 5 уақжаннан артық болмауы керек. Ет планы деп үй-үйді милициялар, өкілдер аралап, артық малды тартып алып, сойып, етке тапсырады. Бүкіл ауылда бұқа жоқ, тана-торпақ жоқ. Сүт қайдан болады? Содан кейін қаладан жәшік-жәшік сары майды машина-машина ғып сатып әкеліп, осында тауда әлгі сары майды шыжғырып, қайта қайырып, флягтерге құямыз. Міне, мұны май, сүт орнына тапсырамыз. Совхоз бізді осында сол істі істеуге жіберген.

- Апыр-ай, ә? Сүттің жоспарын орындап жатырмыз десеңдерші.

- Иә, солай. Көк-сөкті де үйге Алматыдан тасимыз. Огород жоқ, совхоз бүкіл жеріне егін егіп тастаған. Мына Октябрь совхозының Мәскеуден оқып келген жас директоры бау-бақша септіріп жатыр екен деп естіп қуанып жатырмыз.

- Қайырған майымыз жетпесе, жайлауға шығысымен жас қозыларды бөлектеп, саулықтарды сауамыз. Төлдеріне обал-ақ, сүтке жарымаған төлдері жарымжан, аурушаң, нәзік болып, қыста қырылып қалады. Мал да майдаланып кетті. Баяғыда бір қойың 50-60 кило тартса, қазір жиырма килоға әзер жететін қояндай ғана қойлар қаптады.

- Май, ет планы деп енді ашаршылыққа ұшыратпаса болғаны да...

- Баяғыда Голощекин деген өстіп қазақтың бар малын етке қырып тастаған. Малсыз қазақ – жансыз қазақ, малын алғаны – жанын алғаны. Қазақтар сонда қынадай аштан қырылды. Осы Суықтөбені асып, қырғызға жеткені тірі қалды. Қырғыздар да, өзбек, Ресейде де тоқшылық, мамыражай. Елдің бәрі сонда қырғызға қарай жосылды, жолда қынадай қырылды. Осы қырғызға асатын асу жол жиегінде көмілмей ақсөңке болып, сүйегі ашылып тау болып жатқан сорлы қазақтар осы «план, план!» дегеннен өмірлерін қиды.

- Кішкентай ауылдарды біріктіреміз деп бәрімізді совхоз орталығына көшіріп әкеп тастады. Не жеріміз, не малымыз жоқ, қарақан айлыққа қарап қалдық. Ал, айлықты осындай ет пен сүт планы деп ай сайын жартылай ұстап қалады. Бір қора, бір үйлі жан қайтіп күн көреміз? Не жейтін етіміз, не ішетін сүтіміз жоқ. Қаңсып, құрып барамыз.

- Содан кейін ғой, бала табуды азайтып жатқанымыз – деп орамалын қайта тартып жатқан келіншек тарс еткізді.

- Біздің ауылға Лида деген участковый врач келіп, барлық жас келіншек біткенді қаны аз, ауру-науқас деп бала таптыртқызбай тастады. Сенесіз бе, содан биыл бірінші класқа баратын балалар болмай қалды. Бұл қалай сонда?

- Жоқ, қырғыздарда ондай емес – дедім күмілжіп.

- Соғымды қырғыздардан, көк-сөкті көкбазардағы өзбектерден сорлы қазақ сатып алып, әзер күнін көріп отыр.

- Жас сәбилерге обал-ақ. Сиыр сүті жоқ, көп шетінейді...

- Әй, қонақ балаға не болса соны айтқанша, бойдақ па соны сұрасаңдаршы!

- Келіншегім, екі балам бар.

- Қап-ай, ә! Мына отырған үш қызымыз да бойдақ. Май шыжғырғанда шашы түспесін деп совхоз басшылығы ақ орамал тартқызып қойғаны ғой.

- Дайын әп-әдемі, дәмді сары майды шыжғырмай-ақ, дәмін бұзбай қайта тапсыруға болмай ма?

- Жоқ, болмайды! Жалпы біздің совхоз ғана емес, бүкіл аудан осылай істейді. Қайтеміз план орындау керек. План орындалмаса совхоз ақша алмайды, біз айлықсыз қаламыз.

- Колбаса жемегелі не заман?! – деп біреуі күңк етті.

- Кешке дейін ана сегіз флягті қайырылған майға толтырсақ екі шиша ақ арақ береді. Кешке келіңіз, көңіл көтеріп отырайық.

- Мен жоғалған малымды тауып алайын. Сонан соң көрермін.

- Қыз-келіншектердің тілегін қайырма. Арақ бар, келіңіз.

Ақ орамал тартқан қыз-келіншектер қағаз жәшіктерді жыртып ішіндегі сары майды қазанға салып, шыжғыра бастады. Сай іші күңірсіген май, түтін иісі...

- Сау болыңыздар, – деп атқа міндім.

- Кешке дейін сау болыңыз. Кешке келерсіз енді?! – деп топ қыз—келіншек сыңғырлай, жамырай қатар сөйледі.

- Әрине, келемін. Обьязательно келемін! – дедім нық үнмен күле қоштасып.

Көңілім алып ұшады. Көктем деген ғажап кезең, дала түгел түрленген, гүлденген құбылыс. Міне, қырқа астында пырдай боп ақтылы қой жайылып жүр. Қой шетінде консерві қалбырларын бишігінің ұшына байлап алып, қаңғырлатып жүрген орыс жігітін сөзге тарттым.

- Мына отар кімдікі?

- Мұстафа Махмудовтікі.

- Қозысы қойдан аздау ғой.

- Білмеймін, бәрін Мұстафа ака біледі.

Көзбен мөлшерлесем төлі тым аз көрінді.

Үйдегілер картаның қызығына әбден беріліп, маған бұрылып қарауға мұршалары келмей, ентелеп отыр.

- Осы Мұстафаның алған қозыларын санап көрсек қайтеді? – деп едім, бәрі алакөздене жақтырмай қарады. Оспанов умаждалған нән жастықты екінші жағына қойып, аунап түсіп, ыңырана керілді. Директор жылан шағып алғандай, шар ете түсті:

- Ұлан Керімбекович! Құрметті өкіл жолдастар, актіге қол қойылды. Міне, аға шопан өзі отыр. Сонша әуре болып неғыламыз... Демалсаңыздаршы бір мәрте. Міне, сот ағаның қолы жүріп тұр бүгін!

Мен бірбеткейленіп, бой бермедім.

- Бүкіл совхоздың бар малынан осы бір отарды ғана санап шығайықшы – деп өзеуредім.

Оспанов та менің ыңғайыма жығылып:

- Өкілдің бастығы Ұлан Керімбековичті тыңдайық. Қой алыста ма еді өзі? – деп орынынан ирелеңдеп тұра бастады.

Көкте пырдай болып жатқан отарды иіріп, алдымыздан бір-бірлеп өткізіп, екі мәрте санадық. Саулық саны дұрыс, ал қозы басына-бас жетпейді. Әр жүз саулыққа шаққанда небәрі 97-ден ғана айналып тұр.

- Мынау нағыз масқара ғой, әуелі 100-ге де жетпейді, ал сіз 185-тен алдым деп тұрсыз, аға шопан жолдас? – деп Мұстафаға қадалдым. Ол қыңқ деп ығар емес, жайбырақат:

- Уәде – Құдай сөзі. Алла қаласа 185-тен дедім бе, сонша қозы болады.

- Директор жолдас! Қалай ғана төлді жеткізесіз, міне, төрт жүздей қозы жоқ. Бұл нағыз көзбояу – деп түтігіп, айқайлап кеттім.

- Өкіл жолдастар, саспаңыздар. Мен төрт жыл бойы бас зоотехник болдым басқа совхозда. Барлық жақта осылай. Мұстафаның қой-қозысы көп. Ана Покровкаға апарып, тығып бағып отырған бес жүзге жуық жекеменшік қой-қозысы бар, соны қосады. Етке деп бордақылап отырған жиырмадай өгіздері бар, малдары мына Суықтөбенің қуыс-қуысында толып өріп жүр. Соларды қозы ретінде етке тапсырып, 185-тен ойнап шығады. Солай емес пе Махмудов жолдас?

- Мал жетеді, қозы да жетеді. Директор айтты, Мұстафа орындайды. Директорды ұятқа қалдырмайды Мұстафа.

- Әне, айттым ғой, Мұстафа айтпайды. Айтты ма сол жерде қатып қалады. Нағыз еркек, нағыз батыр, ер жігіт! – деп директор қойшының арқасынан қақты. – Биыл бүкіл ауданның чемпионы боламын деп малдарын дайындап қойды ғой ертерек. Бәрін есептеп қойды.

Мұстафа жоталанып, арқаланып, күлім-күлім етеді.

- Үйге жүріңіздер. Жас тайдың еті пісіп тұр, - деп ойында ештеңкеге алаңы жоқ Мұстафа жайбырақат, жайраңдаған күйі бізді үйге бастап алып жүрді.

- Совхоздың маңдайалды озат қойшысы осындай болғанда басқалары не болғаны? Артымыздан бәле болып жабыспай ма? – деп Оспановқа жағалатып айтып көріп едім, ол кісі қыңқ етпейді.

- Әрқайсысының қолы тұр. Актіге бөлімше басқарушы, бас зоотехник, ветврач бәрі растап қолдарын қойып әкеледі. Ең соңында директор қолын қойып, мөрін соғып береді. Жылдағы белгілі жағдай ғой, өздеріне де жан керек, абырой керек, осылай жасалады. Қайтесің басыңды ауыртып. Ал жоспарды орындамасақ өкіл ретінде біз де таяқ жейміз. Үндеме, бауырым, - деп Оспанов маған басу айтты.

Талай-талай тарихқа куә - басынан мәңгі мұз-қары арылмайтын Суықтөбе тауының биік-биік шыңдарына қарай-қарай алаңдай бердім. Осы таудың қатпар-қатпар қойнауларын аралап, төбесіне бір шықсам-ау...

«Октябрь совхозының аға шопаны Махмудов қарамағындағы отардың әр жүзінен жүз сексен бестен қозы алды» деген рапортын аудандық партия комитетінің бірінші секретарына апарып беріп едім:

- Жарайсың, өкіл осындай болуы керек! Газеттің бірінші бетіне суретімен бас! – деп разы болды. Іле-шала Жартасты совхозынан Сақалов деген былтыр чемпион болған қойшы жүз тоқсан бірден деп рапорт түсірді. Дегерестік Еңбек Ері Жолдыбаев – жүз тоқсан үштен, одан кейін Ақшилік Базаров – жүз тоқсан бестен деп телеграмма жіберіпті. Өзара бақталас озат қойшылар бір-бірінен асып түсіп, бірінің көрсеткішін бірі аңдып, жарысқа түсті де кетті.

Қозы алу науқаны бітті-ау деген кезде бәріміз күтпеген жаңалық болды. Баяғы Октябрь совхозынан Махмудов Алмасов жолдасқа кіріп, екі жүзден қозы алдым деп баяндап шығыпты. Бәріміз аң-таңбыз, әсіресе мен қайран қалдым. Өзім санағанда небәрі тоқсан жетіден ғана болса, енді әр жүзінен екі жүзден деп тұр. Бұрын-соңды болмаған әлемет көрсеткіш! Екі күн бойы осы екі жүз жайлы гу-гу әңгіме болды.

Үшінші күні бюроға шақырды.

Алмасов қозы алу қорытындысын айта келіп, биыл бұл науқанды Октябрь совхозы – жүз он бестен, ал ондағы озат шопан Махмудов – екі жүзден алғаны жайлы айтып, құттықтады. Жазықбаевты орынынан тұрғызып:

- Молодец! Слетке дейін сенің өзіңе «Волга» автомашинасы тиіп қалады, - деп тіпті қуантты.

- Енді сол қойшылар слетінде туды көтеретін чемпион озат қойшы кім болады? Міне, бүгін Жартасты совхозынан Сақалов деген атақты қойшы екі жүз үштен деп рапорт әкепті! – дегенде зал ду ете түсті.

- Шуламаңыздар қане! Оны ести сала Дегерестік Жолдыбаев екі жүз төрттен депті. Қолдан ұрықтандырған СЖК дегеннен үштен туады, тіпті төрт-бестен туған қозылар бар депті. Ал Махмудов екі жүз бестен беремін деп отыр. Қалай қарайсыңдар?

Ешкім үндемей тым-тырыс отырып қалды.

- Жоқ, бұлай асыра сілтеуге болмайды. Биыл аудан бойынша екі чемпион болады – Махмудов пен Сақалов екеуі де екі жүзден алды деп, Совет Одағының туын екеуі бірге көтереді – деп аупарткомның бірінші секретары тоқ етерін айтты.

- Ертеңгі газетке екеуін портретімен – «Биылғы чемпиондарымыз!» деп айқайлатып жазып жарияла, - деп маған бөлек тапсырма берді.

- Бұл қойшылар қызық. Анау Жолдыбаев пен Базаровтар енді екі жүз бестен әкелеміз деп шала бүлініп жатыр екен. Жоқ, райкомның бюросы мұндай әпербақандыққа жол бермейді. Екі жүзден асырып, бүкіл СССР-ға күлкі болатын жағдай жоқ. Қойларымыз шошқа болып кетті ме бір саулық төрттен, бестен қозы туатын.

Алмасов бюроны осылай бітірді.

Жеңіс мерекесінің ертеңінде Суықтөбе тауының әсем бөктері Қастек өзенінің жағасында өткен қойшылар слетінде СССР туын Сақалов пен Махмудов екеуі қатар көтеріп шықты. Сақаловтың астына мінгені құба жал әппақ айғыр, Махмудов өзінің торы жорғасын майпаздата жорғалатып қатар туды бірге көтеріп келген сәтте бүкіл жиналғандар ду қол шапалақтап қарсы алды. Екеуі туды биік тұғырға қондырып, президиумға Алмасовтың біреуі оң жағына, біреуі сол жағына келіп жайғасты.

Алмасов мақтауын келістіріп, қолпаштап сөйлеп болған соң «Ауданның 1987 жылғы чемпионы» деген қызыл лентаны мойындарына іліп бергенде екі қойшы да қуаныштан қауынша жарылып, ыржалақтап күле берді.

- Мен келесі жылы қолдан ұрықтандырудың жаңа тәсіліне сүйене отырып, әр жүз саулықтан екі жүз үштен қозы аламын, - деді Мұстафа Махмудов өз сөзінде. Ал, Сақалов:

- СЖК-ның табысы шаш-етектен. Келесі жылы мен озат тәжірибені пайдаланып, әр жүз саулықтың соңынан екі жүз бестен қозы ертемін – дегенде бүкіл ел жарыла қол соғып, дүркіреп кетті.

- Бөс, бөсе бер, көзбояушы сиқыр, - деді қасымда отырған Рославль совхозының директоры Бірімқұлов бет-аузын тыржитып.

- Не дейсіз?

- Ұялмай, қызармай соғады-ақ бұлар! – деп Бірімқұлов күңк етті. Озат қойшыларға кілем, палас, телевизор, радиоларды сыйлыққа үлестіре бастады.

Аудандық партия конференциясына дайындық кезінде қырылып жұмыс істеп, күндіз – күлкі, түнде – ұйқыдан қалдық.

Мәдениет үйіне бізді сағат тоғызда кіргізіп, қамап, қайта-қайта санап, паспортымызды тексеріп, әптер-тәптерімізді шығарды.

Не керек, сағат он бірде Алмасовпен бірге қып-қызыл сахнаға Колбин шыққанда бүкіл делегаттар түрегеліп, ұзақ қол шапалақтап тұрып алды.

Алғашқы сөзді Сақаловқа берді:

- Құрметті жолдастар! Қазақстан бақытқа кенелді. Бізге ұлы көсем туған Ульяновскіден ауа жайылып, бей-берекет кеткен қазақ елін тәртіпке келтіру үшін жаңашыл, принципті, көреген жаңа басшы келді. Құрметті Колбин жолдас, біздің Қазақстанға Сізді екінші Ленин келді деп қабылдаймыз. Лениншіл Қазақстан Компартиясының бірінші секретары Колбин жолдас жасасын!

Сақалов бұлбұлша сайрады дерсің. Дүркін-дүркін жәрәукелене ел қол шапалақтауда. Колбинді екінші Ленин көсеміміз деп көзін бақырайтып қойып әй бір дабырайтты-ау. Ол ырқылдап-жырқылдап күле қасында отырған облыстың жаңа бірінші секретары Келдібаевқа күжірейе бұрылып, әлденені сыбырлайды. Келдібаев алақандай жап-жасыл бадырақ көздері жалт-жұлт етіп, басын шұлғи береді.

- Біздің облысқа Келдібаев бірінші басшы болып келгелі бағымыз жанды. Бұл кісі күндіз-түні қой қорасы, сиыр фермасы, қызылша плантациясы, жүгері алқабын аралайды да жүреді. Керзі етік киіп қарапайым қойшы, егіншімен әңгімелесіп, ылғи көмектесіп отырады. Келдібаев жолдас бәрін терең біледі, осындай білгір басшы өмірі біздің облыста бұрын-соңды болған емес, - деп Сақалов алысқа сілтеді...

Резіңке етікті киіп алып, қылша, жүгері суаруды өз көзімен тексеретін Асқаров болатын. Оны қазір түрмеге қаматты. Ал, мына көзі алақ-жұлақ еткен жасыл көз, бұжыр бет, үсіген кәртөшке мұрынды Келдібаев бар ғұмыры зауытта істеген, түбі қазақ емес, әуелі қазақша бір ауыз сөз білмейтін көрінеді.

Колбин екі иығы селкілдеп не болса соған мәз болып қарқылдап күле беретін дәу күжірейген, шойын кеуде мосқал тартқан божбан қара кісі екен. Біздің екі көзіміз – сонда. Ол сөз сөйлегендерге онша мән бермей Келдібаев пен Алмасовқа кезек-кезек бұрылып, жайыла күліп отыр.

Октябрь совхозының директоры Жазықбаев та жазып алғанын орысша сыдыртып оқып шықты. Кезек-кезек асығыс сөйлеп жатқандардың барлығы Колбинді мақтайды, бұрынғыларды даттайды, кемшіліктерін айтады. Бәрі сынауға шебер-ақ.

Мұрты едірейген Социалистік Еңбек Ері атағын алған жылқышы тіпті аспандап кетті:

- Колбин жолдас келіп интернационализм гүлдеді. Енді трайбализмді, ұлтшылдықты түп-тамырымен жоюымыз керек. Қайтыс болған барлық ұлт өкілдерін бір жерге жерлеп, бәрінің бейітіне бесбұрыш қою қажет. Біз мәңгі бірге СССР-дің жасампаз азаматымыз. Тіріде - өрде, өлсек – көрде бірге болуымыз керек.!

Колбин бастап, Келдібаев қостап қолды соғып жіберіп еді, зал ду ете көтеріп әкетті.

Колбин қалай болса солай ашық-шашық, бірді айтып басқаға кететін орыс мұжығындай Ульяновскіде істеген ісін айтып мақтанып тұрып алды. Бір-екі анекдот айтып қарқ-қарқ күліп, коммунизм туралы пәлсапа соқты. Енді үш-төрт жылда бүкіл қазақстандықтарға түгел үй салып беремін деп бөсті. Басқа ешбір жаңалық жоқ, ескі сарын. Еңбек Ерінің айтқан ұсынысы дұрыс, жолдың бойы, жота біткен мола, бейіттер. Қай жерге егін егеміз? Барлық ұлттардың бейіттері бір ғана жерде болу керек. Екінші мәселе – орыс тілі дамымай отыр. Екі мыңыншы жылы бүкіл СССР-да барлық ұлттар тілі гүлденіп, шешек атып, бір ғана – ұлы орыс тіліне көшеді. Орыс тілін білмеген, орысша оқымаған адам қызмет істей алмай қалады. Ауылдағы барлық мектеп, бала-бақша орыс тіліне тез арада көшуі керек! – деп сөзін бітіріп аюдай қорбаңдап орнына отырғанша залдағы делегаттар түрегеп қол соғып, қошаметтеп тұрып алды.

Келдібаев қанын ішіне тартып сазарып жап-жасыл көзін алақ-жұлақ еткізіп, орысша сөйлегенде екі сөзінің бірі «қыру керек, қамау керек» - деп сұқ саусағын залға қадап-қадап зілденіп, тұрып алды. Жақында ғана өзі Ресейден ауыстырып алып келген сары шашты сорайған орыс прокурорды орнынан тұрғызып қойып, тапсырма бере бастады:

- Мына залда отырғандардың көбісі қылмыскерлер, коррупционерлер. Ана қазір істі болған Құрысжановтың сыбайластары. Бәрін түгел тексеру керек, қамау керек, орындарынан босату керек. Колбин жолдастың саясатын жүргізетін жаңа орыс кадрлар қоямыз. Өзімізде болмаса Ресейден, Ульяновскіден алдырамыз. Сыбайластық, жерлестік, жемқорлық әбден жайлап алған. Былық-шылықтан тазартамыз – деп аузынан қара қан ағып, қарашұбарланып алып, зіркілдеп-қалшылдап барып әзер тоқтады.

Партконференцияда тоғыз адамнан тұратын бюро мүшелерінен Алмасов, Сақалов, Еңбек Ері жылқышы үшеуінен басқаның бәрі басқа ұлттан сайланды.

Осыдан кейін екі күн өткенде Оспанов аяқ астынан телефон шалды:

- Ұланжан, анау Махмудов тоқсан жетіден артық қозы бермеймін деп, қой-қозыларын туыстарының үйіне апарып тығып тастапты. Енді қайттік?

- Дереу жолға шығайық та барып анықтайық оны!

Совхоз директоры Жазықбаев қатты сасып, әбіржіп қалыпты.

- Уәде еткен «Волга» машинаны бермедіңдер деп тас-талқан ашуланып, артық қой-қозы, малдарын бөліп алып Покровкадағы туыстарына апарып беріп, бөліп, тығып тастапты. Ауданға бір ғана «Волга» машинасын бөліпті, оны Сақаловқа берді. Ал мынау соған өкпелеген. Қырсық ит айтқаныма көнбейді. Колбинге, Келдібаевқа жазамын деп отыр. Алмасов естісе оңдырмайды.

- Бізді де құрттым десеңші – деп Оспанов ышқынып кетті.

- Махмудовты тауып сөйлесейік!...

- Махмудов «Волганы» әпермесеңдер маған бес тиын, түк артық қозы бермеймін. Өздерің санағансыңдар деп жолатпайды – деп жас директордың есі шығып кетіпті. Дереу Махмудов Мұстафаға жеттік. Бірақ ол Алматыға кетіп қалыпты, ал оның сақалды, сеңсең бөрік киген әкесі бізді әбден кінәлады:

- Уәде – құдай сөзі. Мұстафаны чемпион жасап, атағын сендер алдыңдар. Ал, балама беремін деген машиналарың қайда? Біз бүкіл туыстарымызға мақтанып айтып қойдық. Грозныйға айдап апарып көрсетеміз деп едік. Әбден масқара қылдыңдар. «Волга» машинасын неге Сақаловқа бердіңдер?

Қара жерге кірерге тесік таппай, ұяттан өртеніп, құр қол қайттық.

Совхоз директорының үйінде де түк тамақ батпады. Көп сөйлемейтін Оспанов ағаның өзі:

- Мыналар әбден ашынып алған. Чемпион жасап, басымызға бәле сатып алдық.

- Енді қалай ебін тауып құтыламыз?

- Менің немере бауырым казпотребсоюздың бастығы ғой. Соған айтайын, озат қойшы, чемпион екені рас. Сол көмектеспесе партбилеттен айырылып, үшеуіміз де құрыдық дей бер.

- Айналайын ағатай, көпті көрген асыл кісісіз ғой, міне телефон, сөйлесіңізші, -деп директор екеуіміз жалына бастадық.

Не керек, сот төрағасына телефон трубкасын ұстатып, казпотребсоюздың бастығымен сөйлестірдік-ау!...

Резервте бір «Волга» бар екен, совхоз директоры хат жазып әкелсін еңбегін көрсетіп, бергізейін – дегенін естігенде Оспанов пен Жазықбаев қатындары ұл тапқандай бір-бір рөмке коньякті тартып-тартып жіберді. Ақыры екеуі бір бөтелке армян конягін тауысып, ет жеп, әбден көңілденді.

Алдымызға нән табақпен қуырылған балық қойды.

- Оу, мынау форель ғой, - деп Оспанов төне түсіп, таңдай қақты.

- Аға, бұл – балық біткеннің төресі, патшалар ғана жейтін жеңсік ас қой, - деп Жазықбаев табақты бізге қарай жақындатып қойды.

- Мұны Алматыдан сатып әкелдіңдер ме?

- Жоға... Мен сіздерге бір қызық айтайын. Әнеукүні партконференциядан кейін Колбинді тура осы жерге алып келді ғой. Анау көкмайсаға екі киіз үй, әппақ ақшатыр тігіп тастағанбыз. Чемпион совхоз деп оларды күтуді маған тапсырды. Алмасов күнде келіп жаналқымға алып, бәрін өзі алдын-ала тексеріп жүрді. Бір күн бұрын екі водавоз толы форель балығын әкеліп, осы Қастек өзеніне жасалған тоспаға төктірді. Ертесіне Колбин нөкерлерімен осында келгенде киіз үйге кірмей, ақшатыр ішінде отырды. Арақтан ол да, Келдібаев та қайтпайды екен, құйып үлгере алмадық қой. Бір кезде шешініп тастап, өзен жағасына келіп, балық аулауға кірісті. Қармақтарын тоспаға тастаса болды бір тәулік аш тұрған балықтар бірден қабады. Аналар қарқ-қарқ күліп мәз-мейрам.

Нән қошқардың мүйізін, тісін қағып, пісіріп Колбиннің алдына қойып едік, шоршып түсті. Жырқ-жырқ күліп Келдібаевқа итерді, ол ауыз тимеген күйі Алмасовқа берді. Алмасов дереу тұтас пісіріп қойған шошқаның торайын алдыртты. Екеуі әлгіге шүйіле төніп түсіп, арақпен қосып қорс-қорс етіп қойып шайнаңдап сүйсіне жегені-ай!... Әлгі торайдың қып-қызыл шүршиген тұмсығын шорт кесіп, маған ұсынғаны. Әлгіні жейін десем жиіркенемін, жемейін десем аналар қадалып тұр. Не де болса аузыма сала салып, қарш-қарш, кірт-кірт шайнап әрең жұтып, артынан бір стақан арақты ішіп жібердім. Әлі күнге дейін әлгі тура тамағымда тіреліп тұрғандай болады да тұрады.

Олар әбден риза болып, түннің біруағында әзер кетті ғой. Бір-бірімен бас сап сүйіседі екен, менің бетімді сілекейлеп сүйді дерсің. Алмасов екеуміз көтеріп машинасына әрең отырғыздық. Содан бері балыққа қарық болып қалдық қой... – деп совхоз директоры бізге де балық аулауға ұсыныс жасап еді, біз ықылас білдіре қоймадық.

Қайтар жолда өзен жағасына тоқтап, Оспанов аға екеуміз сейілдеп біраз ары-бері жүрдік. Көктем күні қызара дөп-дөңгелектене батып барады, таудан еркелей салқын самал соғады.

- Қашанғы осылай өмір сүреміз? Қойшы байғұстарға өтірік асырып қозы жазады. Олар бар малын беріп, қарызданып жыл бойы құтыла алмай жүреді. Көп қойшы ақ таяғын ғана ұстап қалған қара қасқа кедей, борышқа әбден батқан сорлылар. Атақты қойшылардың көбісі құр кеуде, сирағы шыққан пақырлар. Орден, медаль береді, грамота әпереді, сыйлық үлестіреді. Онысы неге жетеді? Құр атақ қана.

- Жоғары жақ біле ме?

- Ой, бәрін бес саусақтай біледі. Мәскеуден бастап план, план деп айқайға аттан қосады. Майға план, етке план, қозы алу план?! Өкіл емес, әпербақан боп кеттік қой!...

- Елімізге екінші Ленин келді, енді жарылқайды деді ғой.

- Тапқан екен Лениндей көсемді!? Құлды бәрекелді өлтіреді. Бәрін бүлдіретін – жағымпаз өзіміз. Ұрпақ мүлде майдаланып кетті. Ал, екінші Ленин дегеннің ырқылдап-жырқылдап өтірік күлгенін көрдің бе? Бұл – қан шеңгелдей келді. Арты қалай болар екен? – деп Оспанов аға қасқа маңдайын қасып қойды.

- Аман-сау пенсияма жетсем екен. Ұланжан, бұл әңгімем екеміздің арамызда қалсын. Жан адам естімесін. Жарай ма? Бұл әпербақандардың қолына бір түссең, қабырғаңды қаусатып, омыртқаңды опырып жібереді.

- Ғұмыры тісімнен шықпайды, аға!

- Бір ауыз сөзіне бола әкемді халық жауы деп ұстап әкетіп, жоқ қылып жібермеді ме? Біз сондай сақтанғыш, үркек, қорқақ ұрпақпыз, қарағым. Сақтанып жүрейік.

- Қаншеңгелде өкілдікке жіберген бес басшы түнде арақ ішті деп партиядан, жұмыстан қуылды.

- Мәскеуде Ельцин Жоғары советке председатель сайланған күні аудандық сессияда Нүсіпов деген алғыр да өткір жігітті райисполкомның бірінші орынбасары боласың деп алдап, өткізбей қорлап, күйікке шыдамаған ол инфаркт алды. Ақыры содан қайтыс болды.

- Үлкен бір совхоздың директоры атылып өлді.

- Райпотребсоюздің бастығы асылып қалды.

- Келдібаев облыстағы бар жергілікті қазақ басшыларын қан қақсатып жұмыстан босатып қана қоймай, бәрін дерлік қолдан істі қылып, қаматып, тентіретіп, зар қақсатты.

- Орыстардан әйел алғандардың, шаталардың дәуірі шалықтап жүріп берді.

- «Кунаевщина», «Аскаровщина» - деп бұрынғы қызмет істегендерге халық жауындай шүйлігіп, зұлмат... қынадай қырғын басталды.

- Самсыдағы бір әйел баласы желтоқсанға қатысқаны үшін сотталғанын естігенде талмадан көз жұмды.

- Еркін Жазықбаевтың үстінен қол қойылмаған, кім жазғаны белгісіз арыздар қарша борап, ақыры қылмысқа тартылып кетті.

- Мәскеуде КПСС-тің соңғы съезі ашылған күні мені аудандық партия комитетінің бюросында партиядан шығарып, жұмыстан босатты.

Иә, бұлар енді бөлек-бөлек әңгіме...

СУЫҚТӨБЕНІҢ ҰЛАРЫ

әңгіме

Әкем қамықты.

Екі бетінен қызылы тамған ет-жеңді, анау-мынауға қыңқ демейтін жан соңғы үш айдың ішінде азып, қу сүйек болып, әуелі тамақтан да біржола қалып барады. Шүңірейген көз, терісі жақ сүйегіне жабысқан, жүдеген ол мен апарған көжені ары ысырып қойды.

- Бүгін түсіме Рысқұл көкем кірді.

- Қай Рысқұл? – деп едім, әкем жақтырмай қарады.

- Туған ағам ше, Егізбайдың тұңғышы. Жан бауырымның бейіті де

белгісіз, асы да берілмеді.

Әкем ауыр-ауыр дем алып, әңгімесін жалғады:

- Баяғыда соғыста жараланатын күні түсіме кірген. Жадырап күліп басымнан сипай: «Мә, мынау етті же, ауыз ти, саған сақтап жүрмін, бұл ұлар еті - деп менің аузыма бір түйір күйік етті салып жатыр. - Сені де қу жетімек болып ешкім маңдайыңнан сипамады, ал үрім-бұтақтарыңды жасық қылмай, еркелетіп өсіргін».

Жарықтық көкем, дәл осылай деді. Азынаған снаряд даусынан шошып оянып кеттім. Аузымда күйік дәмі тілімді қуырып барады. Ағашы сыңсыған тайга, дәу қарағайды қалқалай шинелімді бүркеніп жатқан ұйқымнан ояна сала командирдің бұйрығымен шабуылға шықтық. Ысқырған снаряд дәл жанымнан жарылып, өзімді шыбын құрлы көрмей, ұшырып әкетіп, төңкеріп, топыраққа көміп тастапты.

Ес-түссіз жатқан жерімнен санитарлар тауып алып, госпитальға жеткізген. Бір аптадан кейін есімді әзер жинадым. Басым айналып, контузия алдым, аяғымнан жүре алмай, қос балдақпен елге қайттым.

Рысқұл көкем түсімде шұбар айғырына мінгізіп, өзі жетектеп, Суықтөбе тауына мені алып бара жатыр. Әй, көп ұзамаспын...

Менің көзімнен бұршақ-бұршақ жас төгілді.

- «Әке, сен өлсең, мына тасмаңдай ұлың шырқырап жалғыз қала ма? Көзін ашпаған күшіктей ана шешесіз өскен шашы желбіреген қылқи мойын төрт жетімек қыздарыңыз қайтеді?»

Лықси, көз жасы болып төгіліп жатқан бұл сөздерімді айта алмадым. Аузымды ашсам болды, ағыл-тегіл өкіріп, жылап жіберер едім.

- Рысқұл көкең жайлы айтып берейін. Кел, қасыма отыршы... Сен әуелі ол жайлы түк білмейсің де ғой.

Еріні кезеріп, жарылып кеткен, ауру дендеп, аштықтан бұратылып әзер жатқан әкем демігіп, демін әрең алып жатып, ағасы және өз өмірі жайлы қырылдап-сырылдап айта бастады.

Сырттан дыбыс естілді.

- Қапаш! Қапаш қайда екен?..

Интернаттың терезесін біреу қамшының сабымен тықылдата ұрып тұр. Түн тас қараңғы, дала ақ түтек боран.

- Ау, Қапаш!.. Қапаш!..

Орнымнан атып тұрдым. Сөйттім де сұп-суық бозқырау көмген терезеге жабыстым. Далада ат үстінде қарауытқан жанды даусынан жазбай таныдым. Рысқұл көкем! Жанбауырым, біздің үйдің тұңғышы!

Асығыс-үсігіс киіне салып, сыртқа ұмтылдым.

Ақ қырау көмген аттың үстінде Рысқұл көкем мені алдына көтеріп алды.

- Қапаш-ау, бауырым-ай, қалайсың?

- Көке, бәрі жақсы. Көшеде қалған жерімізден комсомолдар ұстап әкеліп, осында жатқызды. Сәду нағашым да қасымда.

Ол мені құшырлана иіскелеп, құшақтап, атын тебіне арырақ жүріп кетті.

- Көке, қайда жүрсіз? Сізді банды боп кетті дейді ғой?

- Үндеме, Қапаш. Әкеміз Егізбайды ана Шамалған стансасында атып тастапты деп естіген соң, атқа міндім де, кек алайын деп Суықтөбе тауына тарттым. Сонда байлардың мен сияқты ұрпақтары жиналуда, кек аламыз. Көктем шыға осы Қарақыстақты шабамыз, одан Алматыны аламыз.

- Әкемізді неге атыпты?

- Жер аударамыз деп поезға отырғызып жатқанда, қашпақ болған ғой... Қайғыға шыдамай, шешеміз де жүрек талмасынан қайтыс болыпты.

Мен мырсыңдап жылап қалдым. Әке-шешемнің қайтыс болғанын естімеген едім. Қайран әке-шешем!.. Шынымен бізді тастап мәңгілікке кеткендерің бе?

Рысқұл мені қапсыра құшақтады да:

- Қапаш, қой көзге түсіп қалмайын! Сен аман бол енді!.. Мә, мынаны жеңдер, Сәдуге де бер!

Ол қолыма бір дорба ұстатты.

- Мені көрдім, білем деп жан баласына айтпағын.

Қапсыра құшақтап, екі бетімнен кезек-кезек шөпілдетіп сүйді де, алдынан жерге түсіріп, тасырлатып шаба жөнелді.

Дірдектеп бөлмеге кіріп, дорбаның аузын ашып қарасам, шоққа қақталған піскен ет.

Балалар үйінің өңкей қылқи мойын арық-тұрақ балалары түгел бас салды. Аузыма салған күйік иісі бар бармақтай жылқы етін шайнап жатып, өксік қысып, жұта алсамшы. Тамағыма бір түйіншек кептелді де тұрды да қалды.

Күні бойы әке-шешемді есіме алып, көз жасымды бұлап өксідім де жүрдім. Апта бойы ағыл-тегіл жыладым. Қайран әке-шешем, қайран біздің берекелі үй, асыл бауырларым!

Біздің әппақ үйіміз Әйтек сайында асқақтап күндік жерден ерекше көрінетін еді. Әкеміз Егізбай өз елінде беделі асқан, дәулетті байдың бірі еді-ау. «Егізбайдың жеті соқыр ақ түйесі бар» дейтін. Көз тиеді деп жүз түйені бір соқыр деп атайды екен. Осы өңірде әппақ ақ нар өсірген де біздің әкеміз. Дәулеті шалқып, еліне мырзалығымен, жомарттығымен аты дүркіреп шыққан кезде Совет өкіметі келіп, ел іші ала тайдай бүлінді. Бай, молда дегендерді құбыжық көріп, елден аластай бастады.

Рысқұл көкем туа біткен өрттей алғыр еді. Егізбай атаммен бірге Тоқпақ, Наманган базарына мал айдасты, орысша судай, хат танитын, зерек, алғыр. Ұзынағаштағы татар көпес қолында ләпкеші болып, саудаға үйренді, одан әрі шәріге кетті.

Апалаң-топалаң заман туып, кәмпеске шығып, әке-шешемізді Оралға жер аударуға алып кетіп бара жатқанда әкем:

- Сен тығылып елде қал, - деп мені әдейі қалдырып тастап кеткен еді.

Рысқұл қалада болатын. Жалғыз қалып, Ұзынағашта қаңғып жүрген жерімнен мені комсомолдар ұстап алып, балалар үйіне өткізіп жіберді. Балалар үйін ел детдом деп атайды. Детдомға келгелі бері өңкей өзім құралпас жадап-жүдеген балалармен араластым да кеттім.

Көкем қайда екен деп, сағынып, елеңдеп жүргенде, көрмегеніме тура бір жыл өткенде барып, өзі мені іздеп келді ғой.

Жарым түнде үсті-басын қырау көмген жалғыз атты жан көкем ештеңеден тайсалмай, Қарақыстақты қақ жарып келіп, інісін іздеп тапты ғой. Жүрегі таудай, жанып тұрған өрт еді-ау.

Қайдан еститінін кім білсін, балалар гу-гу әңгіме айтады. Әр баланың басында – қиын тағдыр, үміт, күдік... Олардың қай өсегіне сенеріңді білмейсің.

- Суықтөбеде Омар бастаған бандылар күн өткен сайын көбейіп, бүкіл Шу бойын алып кетіпті. Қызылдарды қоймай қуып, ауыл-ауылдан тазартып жатыр. Ұзамай Совет өкіметі біржола құлайды, - дейді.

- Оларды бүкіл топ-тобымен қызыләскерлер ұстап алып, тып-типыл қырып салыпты!

- Ойбай, бандылар Қытай асып кетіпті, кейін сол жақтан үлкен күш жиып, қайта оралып, кек алады екен!

Әйтеуір ел іші дүңк-дүңк әңгіме. Рас-өтірігі белгісіз. Рысқұл көкем тірі ме, қайда жүр, қыста келгелі бері тырс еткен хабар жоқ.

Күннің шуағы төгіліп, дала көгеріп, көктем де келді.

Детдомның жанында базар бар. Күн жыли бастаған шақта сабақтан соң қашып барып, соны аралаймыз.

Базардың да баяғыдай емес, сәні кеткен, өңкей азып-тозған адамдар, қайыр сұрап жүрген ұсқыны қашқан кір-қожалақ кішкентай балалар. Кепкілерін қоқырайтып, былғары киінген милиция, қызыләскерлер келе жатыр десе, әлгі қайыр сұрағандар бүркіттен қорыққан қояндай тығыларға жер таба алмай қашады. Әсіресе, бір беті тыртық, сөйлегенде аузы қисайып кететін ұзын бойлы, арық Қорымбетов деген милиционерден бәрінің зәресі ұшады. Ол анау-мынауға қарамай, наганын суырып алып, зәре-құтыңды алады. Детдомның балалары топ-тобымен жүрмесек Қарақыстақтың жүгермектері де бұзық, киіміңді шешіндіріп, тартып әкетеді. Сыпсың-сыпсың қағып, ұры-қарылар да затын, малын әкелген ауылдан келгендерді торуылдайды. Әйтеуір, базар бізді тартады да тұрады. Әр жұма сайын өтетін базарды жексенбіге ауыстырғанымен базаршылар мұнда жұма күні де келіп, сенбі, жексенбі жатып, үш күн бойы базар тарқамайтын болды. Кейде ауылыңның таныс адамдары да ұшырасып қалса, мәре-сәре болып жатқаның.

Базарды бес-алты бала аралап, қызықтап жүргенбіз.

- Иттің ғана қаңғыбастары! – деп түйедей атымен базарға екпіндей кірген Қорымбетов милиционер сыртымыздан сап ете түсті. Тым-тырақай тұра қаштық.

- Ой, өңкей қасқырдың бөлтіріктері! Жанбақылар!– деп жирен қасқа атымен тұра кеп қуды.

Безектеп қашып келе жатып, тасқа шалынып, жалп ете түстім. Тұра берейін десем, тіземді шодырайған тасқа оңдырмай соғып алыппын, зар қақсатып жүргізбейді.

Әлгі тыртық бет милиционер атынан түсе сала, қамшымен арқамнан осып-осып жібергені.

- Өңкей өкіметтің тамағын бекер жеген шошқалар! Тұр, қане!

Жон арқам удай ашиды. Қорымбетов наганын суырып алып, оны шекеме оқтап-оқтап:

- Кімнің баласысың? – дегенде, аузы басы мүлде қисайып, ысылдаған аждаһадай түрі тіпті сұрланып кетті.

- Егізбайдың.

- Қай Егізбай? Әкең қайда?

- Әкем кәмпескеленген.

- Ә-ә- әлгі ме? – Ол тілін жұлған жыландай ыс-ыс, ырс-ырс етіп:

- Сен кәпірдің...бандының тұқымы екенсің ғой! Анау Рысқұл Егізбаев банды кімің сенің?

- Ағам.

- Совет өкіметінің жауы ол! Оны құртамыз, өзім құртамын! Көзін жоямыз!

Қорымбетов құтырған бурадай қалшылдап, тыртық беті одан әрмен қисайып бір езуінен көпіршік шығып, наганын ары-бері сермеп:

- Шеттеріңнен атып тастау керек сендерді! Тып-типыл үрім-бұтақтарыңмен түгел құрту керек! Қазір сені де атып тастасам, ешкім қой демейді. Ал, анау Омарға қосылған Рысқұл бандыны өзім іздеп жүріп, атып өлтіремін! Өңкей жауыз иттер! Айтқаным айтқан! Сен солардың шпионы шығарсың. Түс алға!

Қисалаңдап, аяғым ауырып тұрған мені алдына салып айдап, түрмеге әкеп қамады.

Абақты ішінде оншақты адам, ыс, тер басқан ауасы тар. Салдырлатып құлпылап жапқан соң күңгірт қараңғылыққа көзім үйренейін деді. Состиып босағада тұрып қалған мені шақырып, жандарына отырғызды. Аты-жөнімді сұрай бастап еді, бұрышта жатқан бір жігіт елең етіп:

- Әй, сен Рысқұлдың інісісің бе? – деп қасыма келді. – Ол Суықтөбеде, аман-сау. Соларға тамақ апарайын деп ауылға түсіп едім, ұстатып жіберді ғой. Қарағым, Рысқұл көкең керемет мерген, жігіттің сұлтаны. Әттең!.. Мені бүгін Алматыға әкетеді, мүмкін атып тастайды. Бандылар Суықтөбенің қай жерінде жасырынып жатыр дейді. Өлсем айтам ба? Мен мына Өтеп еліненмін.

Оның сөзін аяқтатпай есік қайта ашылып, мені шақырып әкетті.

Екі милиционер, тағы жай киінген бір-екі кісі отыр.

- Саған Рысқұл келсе, дереу бізге хабар бер. Ол саған бір соғуы керек, ол жөнінде не білесің өзің?

- Ештеңе. Баяғыда Алматыға кеткен.

- Қашан?

- Бұдан бір жарым жыл бұрын.

- Одан кейін көрген жоқсың ба?

- Жоқ.

Үстіне былғары қысқа бешпент киген шашы сексиіп өскен қара бұжыр кісі түрегеп келіп:

- Сен жақсы оқушы боласың, сәбеттің жақсы азаматы боласың. Шыншыл адам боласың. Бәрін бізге айтып тұруың керек! – деп арқамнан қақты.

- Құлақтың тұқымы ғой бұл! – деп бұрышта отырған Қорымбетов ысылдай шегір көзін қадады.

- Жоқ, бұл енді сәбет өкіметінің баласы. Олай демеңіз. Қазір сені детдомға қайта апарып өткіземіз. Сені өкімет бағып, қағады. Тамағыңды да, киіміңді де береді. Енді сенің әкең де, шешең де сәбет өкіметі. Түсіндің бе? Түсінсең, сенен мына жаңа заманның жақсы, жаңа азаматы шығады. Детдомда тәрбиешілер не дейді, балалар не айтып жүр, ақырын құлағыңды салып жүр. Кейін өзіміз шақырғанда бәрін айтып берсең болды. Мә, мынаумен шәй іш! – деп, алдында жатқан кесек-кесек аппақ қанттың біреуін қолыма ұстатты.

Детдомда бәрі шұрқырай қарсы алды. Әсіресе, қалақтай ғана сап-сары, арық шілбиген Сәду нағашым көзіне жас алып, айналып-толғанып қасымнан шықпады. Қалтамдағы қантты Сәду нағашыма беріп едім, қуанғанын айтпа!

- Сені қамап, атып тастады! – деп естіп ек...

- Ұрлық жасап, сотталатын болыпты, - деп еді.

Балалар мен жайында қилы-қилы естігендерін кезек-кезек айтады.

- Абайлап, тыныш жүр. Құртып жібереді бұлар, - деп Сәду менімен

түйдей құрдас болса да, жеке шығарып, сақтандырып жатыр.

Кешкі тамақтан кейін детдомның бастығы, қаладан келген татар кісі мені кабинетке шақырып алып, ет пісірім уақыт өсиет айтты. Оның айтуынша, төрінде ілулі тұрған Лениннің ұрпағы, баласы болып шықтым. Сол үшін оқуым керек, дұрыс жүруім керек. Басым зеңіп, ұйқым келіп, әзер шыдадым.

Детдомның бастығы орысша қосып, тұздықтап сөйлегенді ұнатады, әрі даусы жіп-жіңішке, темірді аралап жатқандай зықыңды кетіріп, миыңды шыңылдатады.

- Ұқтың ба? Дұрыс па? – деп сұрай береді. Амалсыз бас изейсің.

Әйтеуір балалар жатып қалған кезде әзер жіберді-ау.

Төсекке құлай кетіп, тарс ұйықтап кетіппін. Біреу түрткілеп оятып.

жатыр. Сәду қансұрып дамбал-жейдесімен ағараңдап:

- Қапаш, тұр, ағаң келді! – деп құлағыма сыбырлайды. Атып тұрдым. Жазғытұрым терезені жуамыз деп ашылатын ғып қойған. Жүгіріп терезеге келсем, ар жағында Рысқұл көкем! Терезені ашып жіберіп едім, мені тымақ құрлы көрмей ар жағынан қолын соза суырып алды да, атының алдына мінгізіп, аяңдап тау жаққа алып кетті. Тонымен мені қаусырып қымтап қояды. Есім шыға, қуанғаным-ай! Мені Рысқұл көкем Суықтөбеге алып кететін болды.

- Қалай, Қапаш? Туһ шашыңның қайраттысын-ай!.. Әй, сенің иісің тура әкемдікіндей, күшік-ау, - деп шашымнан, мойнымнан құшырлана иіскелеп, бетімнен кезек-кезек сүйгені-ай!..

Мен де басымды көкемнің кеудесіне еркелеп, тыға түсемін. Не деген ғажап дүние, рахат әлем!

- Көке, көкешім, сен барда мен ештеңеден қорықпаймын. Қыс

бойы қайда жүрдің, неге келмей кеттің? Ешкім жоқ, тұлдыр жетім, сорлы болдық қой деп, - қорсылдап жылап жібердім. - Мен сені сағындым ғой? Сенен басқа қамқор болар кімім бар? Көке, көкетайым, мені алып кетуге жеткен екенсің ғой. Сенімен бірге асқар-асқар таулардың ар жағына, қайда болса да барамын. Мен де ержеттім ғой, мен үлкен болдым.

Ауыл іргесіндегі Қарақыстақ өзені буланып, шолп-шолп ағып жатыр. Соның тастақты жағасына келгенде мені көтеріп аттан түсіріп, тонына орап, отырғызып қойды. Өзі қалтасынан беторамалын алып, шетіне түйген бармақтай ғана күйелеш қара түйіршекті аузыма өз қолымен салды.

- Жей ғой, бұл ұлардың еті. Ұлар – тек қана біздің Суықтөбеде ғана өседі. Ұлар етін жеген жан бәле-жаладан, ауру-сырқаудан аман болады, ұзақ жасайды. Әнеукүні біреуін ұстап, отқа қақтап, пісіріп бәріміз бөліп алғанбыз. Маған тигені осы. Тамағымнан өтпей, Қапашыма жегізейін деп әдейі сақтап алып келдім. Бүкіл Егізбай тұқымынан қалған екеуміз-ақ. Енді, тек сен аман бол. Сен өсіп-өн. Біз бір ата, бір шешеден он едік, еһ, қайран дүние, төбемізден жай түскендей ойран-топан болдық қой. Жападан-жалғыз қалып барасың. Бәрі де жоқ. Кешегінің бірі қалмады, не сұмдық. Сен аман болшы енді! - деп дауысы қалтырай иіліп келіп құшақтай алды.

- Көке, сен ше? Сен барсың ғой қасымда?

- Әй, мені қойшы. Мен кек алмай тынбаймын. Біз солай серттестік, Алла куә, ата-ана, бауырларымыздың қаны үшін, қанды кегі үшін, жан қисақ та жастығымызды ала жатамыз.

- Көке, мені Қорымбетов боқтап, ұрды, - деп бүгін болған оқиғаны тез-тез айтып бердім.

- Оңбаған тыртық бет! Кезінде атақты ұры, қаны бұзық қарақшы, барымташы еді, милисаға кіріп алып, құтырғанын көрдің бе?

- Көке, сен де ұлардың етін жедің бе?

- Жоқ, сен жесін деп, сақтап әкелдім. Бұл қасиетті құстың етін бөліскенде біреулер өзі жеді, біреулер жақындарына жегізбек болып бөліп алды. Ал маған мына жарық дүниеде сенен жақын кім бар? Сен ғана. Абайлап жүр, аузыңа сақ бол! Мені көрдім деп жан баласына айтпа! Сен ұлар етін жедің – сен ұзақ жасайсың, балалы-шағалы боласың. Егізбай атаң мен Бүбіш шешеміздің ошағын өшірмегін, - деп даусы тарғылданып, қыстығып, тістеніп, мені құшақтаған күйі тұрып қалды.

Іргемізде қайнаған шәйнектей буы бұрқырап Қарақыстақ өзені жұлқына ағып жатыр. Түнгі ауыл жым-жырт.

- Көке, мені алып кетпейсің бе, сонда?

- Жоқ, Қапаш, сен осында қаласың.

- Көке, көкетай, мені тастамашы. Мені қалдырмашы, мен сізден

қалмаймын. Мен де кек аламын! Алып кетші!

- Жоқ, олай болмайды. Жүр қайтайық. Сен ақылдысың ғой.

Ол мені детдомға қайта әкеп салды.

Қоштасарда өбектеп, демі дірілдей құшақтап, құшырлана иіскеп, сүйгені-ай, десеңші. Мен аңырап жылап қалдым. Елі кеткен қу даладай құлазығаным-ай! Төсегіме кеп жатқаннан кейін де сары таңға дейін өксіп-өксіп, жүрегім аузыма тығылып, ықылық атып жаттым. Іштегі запыран-шерім шыққанша боздағаным күні бүгінгідей есімде. Көзімнен аққан жас көл-дария болды, жастығым шылқып кетті. Жылай-жылай бет-аузым ісіп, бетім домбығып, шерленгенім бұл өмірімде ұмытылмас!

Құдайдың құдіреті, содан кейін ғұмыры көзімнен жас шықпайды. Ішім өртеніп, зарланып, қанша қайғыланып тұрсам да, көзіме бір түйір тамшы ілінбей, безеріп қалатын әдет таптым! Сол түні ұзақ таңға сілем қатқанша жылап-жылап көз жасымды мүлде сарқып алғамын ба?

Ертесіне түске салым балалар шу ете түсті.

- Түнде бандылар милиционер Қорымбетовті іздеп үйіне барса, ол қашып кетіпті!

- Жоқ, ол кеше қалаға тұтқындарды айдап әкетіп, үйінде бала-шағасы ғана қалыпты. Үйіне кірген банды ешқайсысына тиіспей, қорада тұрған атын жетектеп, алып кетіпті.

- Қатынына айтыпты: «Қисық беттің ажалы бізден! Көрінгенге ұрынбай тыныш жүрсін!» - депті.

Ішім қылп ете қалды. Бұл – Рысқұл көкемнің ісі ғой. Әрине, сол! Түндегі мен айтқан әңгімеден кейін әдейі бұрылып барған ғой. Не деген ержүрек!.. Жүрегінің түгі бар өжет ер ғой ол! Асыл туған ағам-ай!.. Абайласаңшы!

Түсте бәріміз тамаққа жиналып жатқанда бір топ солдаттар сау ете түсті.

- Егізбаевты шақырып жатыр.

Төрт қызыләскер мені детдомнан қоршаған күйі, ай-шай

жоқ айдады да кетті.

Кешегі түрме, бір топ нәшәндіктер. Бәрі кезек-кезек Рысқұлды.

сұрайды, қашан келді, қашан көрдің? Мені жын ұрып па, безеріп, мізбақпай:

- Детдомға келгелі көрген жоқпын, білмеймін, - деймін.

Түнде түрмеге қамап тастады, іші толы сан түрлі адамдар.

Биыл қыс ерте кетіп, көктем шығысымен көктен дым тамбай, көк.

шықпай, мал тойынбай, ел іші апалаң-топалаң. Қыс бойы салық салып қолда бар тұқымды сыпырып, алдындағы малды айдап кеткен ауылдарды жұт шала бастаған. Жұрт ауа көшіп, тентіреп, қырғыз асып жатыр. Жүре алмайтындар шыбындай қырылғалы тұр. Түрме ішінде жатқандар осы жайлы айтады. Рысқұлдың туған інісі екенімді білгендер:

- Азамат екен, ер екен! Өзекті жанға бір өлім! Қорымбетовтің үйінде болмай қалғанын қарашы! – деп Рысқұл көкемді көтермелеп, жер көкке сиғызбай, разы болып жатыр.

Ертесіне бір топ тұтқындармен бірге Алматыға айдады. Жол ауыр, аяғым ісіп, үш күнде зорға жеттік. Қаланың шетіндегі ұзын барақ түрмеде бір ай жатып, сан түрлі сұраққа алды. Ақыры орысша оқытатын детдомға өткізді. Мұнда тәртіп қатал, дені орыс балалары, бірлі-жарым ұйғыр, дұнғандар да кездеседі. Тек орысша сөйлеуің керек, қазақша сөйлесең болды:

- Калбит! – деп май құйрығыңнан тепкілейді. Қу тамақ, тіршілік не істетпейді, бір жылда орысша тәп-тәуір сөйлейтін халге жеттім, бүкіл детдомда төрт-ақ қазақ баласы болдық. Оның өзі төрт бөлек жүреміз, бір-бірімізге жақындатпай, сөйлестірмей аңду салады. Детдом биік темір қоршаумен қоршалған, сыртқа шығармайды.

Келер жылы осы детдомнан екі орыс баласымен мені пойызға отырғызып алды да кетті. Пойыз дегенің есек арбаңнан арман екен, бір жүріп, екі тоқтайды. Не деген таусылмайтын ұзақ жер. Митыңдап жүріп келеміз, поезд қалың ормандарды қақ жарып түтініне қақалып, боздап жүріп келеді. Біздің Алматыда жып-жылы барқыт күз еді, мына жақ әппақ қар жамылған суық бөтен ел, бөгде жұрт. Ыңыранған пойыз боздайды, қарлы әлемге көз тігіп, менің жүрегім боздайды. Шымшықтай жүрегімді туған жерде әке-шешесінің бейітінің басында қалдырып, құр қуыс кеудем кетіп барады.

Қанша жүрдік есімде жоқ, адам әбден мезі болады екен, сілеміз қатып Чита деген Сібірдің қаласына келгенде түсірді. Біз әбден кірлеп, абыржып кетіп едік, сонда моншаға түсіріп, киімдер берді. Жаңа бізбен бірге келе жатқан орыс баласының біреуі ауырып, осы қаладағы ауруханаға түсті. Кейін оны қайтып көрмедік. Сүзектен қайтыс болды деп естідік.

Бізді де оншақты күн емханаға жатқызып шығарды. Тексермеген жері жоқ, тап-таза болып шықтым! Жат жұрттағы өксікке толы өгей өмірім басталды. Чита қаласынан жүз шақырымдай жерде сыңсыған орман ішінде арнаулы интернатқа әкеп орналастырды. Интернат деген аты болмаса, жан-жағы биік етіп қоршаған, солдаттар күзететін түрме дерсің! Бізді оқытатын да, бастық-тәрбиешілеріміз де – кілең әскерилер. Таңның атысы, күннің батысы жаттықтырады, оқытады, тыным бермейді. Түнге қарай шаршап-шалдығып, есің ауып төсекке жатысымен қор ете қаласың.

Ешкімге хат жаздырмайды, хабар алдырмайды. Кімің бар деп сұрайды. Ешкімім жоқ деймін. Рысқұл көкемді айтпаймын. Таза, ешкімім жоқ, тұлдыр жетім деп менің анкетама жазып қояды.

Адамның сезімі, өзі де жабайыланып, семіп, сіріленіп, қатып кете ме деймін! Өткен балдәурен күндерім түс-елес секілді, алыстағы буалдыр сағым боп кей-кейде елестейді. Қапаш атым ұмытылып, мұнда «Костя» деп, құжаттарға Константин деп жазып қоятын болды. Фамилиям да дұрыс жазылмай, Иксбаев болып кетті. Әке-шеше деген жерде тек сызықша тұрады.

Он алты жасқа толғанда аяқ-қолым балғадай зіңгіттей шымыр жігіт болып шыға келдім.

Алысқанымды алып ұрамын, белдескенімді ұршықша иіремін, жүгіртсе, озамын, әйтеуір ерен күш бар бойымда. Мәскеуден арнаулы комиссия келіп, таңдап-талдап, екі бозбаланы баяғы пойызға қайта отырғызып алды да кетті. Бұл жолы күтіміміз, тамағымыз оңды болды.

Енді Новосібір облысындағы тайгадағы көкжасыл тау қуысындағы көзден жырақ санаторийге алып келді. Сыртына орыс тілінде «Денсаулық түзеу санаторийі» деп жазып қойғанымен, іші әскери адамдарға толы болып шықты.

Құпия әскери тапсырма орындайтындарды дайындайтын бұл ерекше мекеме бізді күндіз-түні жаттықтырып, мылтық атқызып, жауынгерліктің қыр-сырын үйрете бастады. Мұндағы оқу мерзімі төрт жыл екен. Үш жылын бітірген жазда соғыс басталды деген хабар дүңк ете түсті. Дабылмен дүр қопарыла көтеріліп, жолға шықтық. Дереу түп-түгел солдаттардың сары киімін сықастыра кигізіп, қолымызға мылтық ұстатты.

Мәскеу түбіне әкеліп, қоршау жасата бастады. Соғысқа осы жерден кірдік. Мәскеуден бастап төрт жыл мойнымнан автоматым түспеді, керзі етікпен бүкіл Европаны араладым. Немістердің алғашқы қарқыны су сепкендей басылған, қыстың қаһарынан және Совет әскерінің өлермен - өжеттілігінен рухы түсіп кетті. Қорыққан жан – қояннан бетер жаман. Небір сұмдық, сұрқия істерін көрдік фашистердің. Олар нағыз қанішер ғой. Совет елі жұмылған жұдырықтай болды, шынын айту керек, ержүрек, шыдамды, отаншыл ел! Соғысты ешуақытта ұмытуға болмайды балам. Ол – біздің ерлігіміз, біздің – ұлы жеңісіміз. Соғыстағы сұрапыл сұмдық жағдайларды айтсақ өмірің жете ме?!

Қырық бесінші жылы біздің қарқын үдеп кетті. Берлинге жақындап қалған көкөзек шақта түсіме Рысқұл көкем кіріпті. Дәл баяғыдай маған бір түйір күйік етті аузыма тыққыштай, «Ұлар еті ғой, же» деп жатыр. Ояна кетсем, аузымда күйік дәм, шынымен жеген секілдімін.

Сол күні дәл қасыма снаряд жарылып, ес-түссіз күйімде госпитальға жеткізіліппін. Одан әрі-сәрі күйімде Уфа қаласынан бір-ақ шықтым.

Денем түгел снаряд жарықшақтары, басым айналады, ауыр контузия алғанмын. Есімді әзер жидым, мәңгіріп жүремін де қоямын, кейде талып жығыламын. Дұдықтанып, алғашқы жыл сөйлей де алмадым, құлағым дүңгірлейді де тұрады. Қайта-қайта операция жасап, денемдегі снаряд жарықшақтарын алып тастайды, кейбірі іріңдеп, жарасы бітелмейді. Қыр жіліншегіме қадалған жарықшақ ғұмыр бойы қалып қойды.

Мені ес-түссіз ары-бері көтеріп, тасып жүргенде бар қағаз-құжаттарым қайда қалғаны белгісіз, жоғалтып алдым. Уфадағы қартаң татар дәрігері:

- Сенің паспорт, әскери билетіңді қайта толтыру керек. Өзің айтып берші, -дегенде ойланып, қайтадан аты-жөнімді дұрыстап «Егізбаев Қапаш», ал туған жерімді Алматы қаласы деп көрсеттім.

Уфадағы үлкен госпитальде бір жарым жыл жаттым. Алланың рахымы түсіп, тілім шығып, бітелген құлағым ашылды. Қос балдақпен госпитальден бірден шығып, туған жер қайдасың деп Алатауға тарттым. Алатаудың бауырындағы ата-бабамның мекені Майбұлақ ауылына жүрегім алып ұшып, сағынып, аңсап жеттім. Үстімде әскери киім, офицермін. Өзім ақсап, қос балдақпен әзер жүремін.

Ақсаңдай басып асып-тасып бұрқырай ағып жатқан Қарғалы өзеніне бетімді жудым. Қос уыстап суын ішсем, солярка татиды.

Атын суғарып тұрған қартаң мұртты орыстан сұрасам:

- Жоғарыда тоқыма фабрикасы бар. Сол жүн жуады, қалдық, жуынды суын өзенге жібереді. Содан дәмі бұзылған, - деп тұр.

Баяғы Майбұлақ ауылы «Фабричный» болып өзгерген, үлкейген. Ешкім мені танымайды. Сұрастырып бірер туысқанымның үйіне барсам, әкемді айтсам шошиды. Байдың тұқымы дей ме, жолатпай, жақтырмайды. Өзім де әбден орыстанып, тілімді де ұмыта бастағам.

Баяғы өзім алғаш оқыған детдомды іздеп, Қарақыстаққа бардым. Біздің детдом өкпе ауруын емдейтін үлкен аурухана болып өзгеріп кетіпті, танитын жан баласы жоқ. Базар да аудан орталығы Ұзынағашқа ауысқан.

Ақсаңдай басып Қарақыстақ өзеніне келдім. Әлі сол дәл баяғыдай асып-тасып ағып жатыр. Суы балдай тап-таза, мөлдіреген суынан қос уыстап ішсем балдай-ау, нағыз зәмзам суы! Көкірегім ашылып, Суықтөбе тауына қарадым.

Күні кеше осы ауылда детдомда оқыған қара қайыстай қатқан бала міне, зіңгіттей жігіт болып саған оралды. Қасиетіңнен айналайын туған жер!

Дәл бүгін өліп кетсем де арманым жоқ!

Оу, басынан ақ сәлдесін алмайтын абыз атамдай алып Суықтөбе! Құлдыраңдап жүгірсем саған жетем бе, екі аяғым жүргізбейді. Қасиетті Суықтөбе, менің Рысқұл көкем қайда? Рысқұл бауырым бармысың?

Шер басып қара тастай қатып қалған жүрегім елжіреп, сонау күндер елесі толқын-толқын болып көз алдымда көлбеңдеді.

Суықтөбеге көз жанарым сарқылғанша ұзақ-ұзақ қарадым да тұрдым.

Көбігін атып, бұрқырап Қарақыстақ өзені дәл баяғыдай ағып жатыр, ағып жатыр.

Суықтөбе тауына табынып, басымды идім. Қасиетіңнен айналайын киелі, ұларлы тау!..

Ақыры, есіме нағашыларым түсіп, Тәуке ауылына барсам, ауыл да, колхоз да «Қызыләскер» деп аталатын болыпты. Сәду, Төлеш нағашыларымның біреуі - қойма меңгерушісі, біреуі - завферме, дүркіреп тұр. Құшақ жая қарсы алды. Солардың қолында біржола тұрып қалдым. Сол ауылдағы Күлиман шешеңе үйлендім. Екі жылдан кейін сен туып, атыңды Сәду: «Нағашыларында туған, жолды бала болады. Нағашыбек болсын» деп қойған еді.

Қайсыбірін айтайын, ұлдан жалғыз қалып барасың. Саған ұлар етін жегізе алмадым-ау...

«Қайран Рысқұл көкем қайда екен? Әлемнің бір түпкірінде жер басып жүр ме? Тірі болса, тесіп шығар еді. Қайда ғана екен?»- деп іштей сан мәрте ойлап қоюшы едім.

Ауылымыздағы әлгі үндемес Болысбай нағашың келін түсіріп, тойына шақырды. Басына күндік ораған ақ қағаздай кемпір маған тесірейіп қарай берді. Ол келін жақтан құдағи болып келіп отыр.

- Сен Егізбай байдың баласысың ба, осы? – деп сөзді өзі бастады.

- Иә.

- Рысқұл деген ағаң болды ма?

- Иә.

«Бай», «банды» дегеннен әбден зәрезеп болып қалған байғұс басым,.

шоршып түстім.

- Жәйша ма? Не болды, құдағи?

- Жүр, екеуміз жеке сөйлесейік, - деп кемпір мені үстел басынан

тұрғызып алып кетті. Есік алдына палатка құрып тастап, той сонда өтіп жатқан. Мені кемпір Болысбайдың үйіне кіргізіп, бос бөлменің біреуіне әкеп отырғызды. Бөлмеде пырдай болып кішкентай екі-үш нәресте пысылдап ұйықтап жатыр. Даладағы дүңк-дүңк даңғырлаған музыка, даңғаза сөз жаңғырығы ғана естіледі.

- Атым Қапаш дедің бе? Сен менен сескенбей-ақ қой. Мен баяғы Омар деген бандының жалғыз тал қызымын. Атым – Зәбира. Мына Қарақыстақта тұрамын. Жалғыз қызы болғандықтан мені еркекшора етіп киіндіріп, еркелетіп өсірді. Қыз қуу, бәйгеге қатысып, құралайды көзге атқан мергендігіммен атым ерте шықты. Әкем – саяткер, аңшы, әрі осы өңірдегі бай тұқымынан, ежелден жуанның баласы. Қызылдар келіп, ел іші апалай-топалай, быт-шыт болды. Кешегі қаратабан құл-құтандар атқа мінді. «Бай қасына көшіп бар – байымасаң, маған кел, құл қасына көшіп бар – құрымасаң, маған кел». Кәмпеске шықты. Елдің малын алғанша жанын алғаны жөн еді. Өрістен – мал, елден – сән кетті. Ақыры, әкем қан жұтып жүріп, бердеңке, мылтық, оқ-дәрісін қоржынына толтырып салып, мені ертіп, тауға қашты. Онда мен он төрт жасар желкілдеген кезім. Несін айтайын, Суықтөбеде бір жыл әкемнің жанында болдым. Суықтөбе тауы – ғажап қой, шың-құздарына адам бара алмайды, аң-құс деген өріп жүр. Суықтөбенің күнгей-теріскейінен өкіметтен қашқан, қорлық көргендер келіп қосылып жатты. Бізді қолға түсіреміз деп қызыләскерлер соңымызға түседі, атыс-шабыс басталады. Біз ауып басқа жаққа кетіп қаламыз. Суықтөбеде сенің ағаң Рысқұлмен таныстым. «Айқымдағы Егізбай байдың тұқымымын. Ата-бабамыздан бері қарай келе жатқан дәстүрмен – ақ нар өсіретінбіз. Жайлауымыз - Кішісаз, қонысымыз -Әйтек сайы» дейтін. Өзі көркем, ән де салатын, қиюластырып өлең де шығаратын, жүрген жерін думандатып жүретін еді. Шіркін, жанып тұрған өрт еді-ау. Ол зіңгіттей бозбала, мен сыңғырлаған бойжеткен. Жарастық та қалдық. Әзіл-қалжыңымыз таусылмайды, туған қарындасындай еркелетеді.

Бірде ол ауылға түсіп келді. Түрі өрт сөндіргендей тұнжырап, таусыла сөйледі: «Мына қызылдар құртты ғой бізді. Әкемді Шамалған стансасында атып тастапты. Шешем мен іні-қарындастарым аштан түгел қырылыпты. Тек жалғыз ғана інім – Қапашым ғана детдомда жүр. Әнеукүні Омар ата ұлар атып алып, бәрімізге бөліп берген еді ғой. Қапашқа жегізіп келдім. - «Ұлар - киелі құс» дегені есімде. Соңымнан ерген жетім қозы – қара тұяқ сол ғана ғой, Қапашым аман-сау болсын», - деп еді, қайран боздақ. Суықтөбе қасиетіңнен айналайын, бізге пана да болды, асырап баққан ана да болды. Бірақ ішімізден шайтан азғырған опасыз сатқындар шықты. Қайда екенімізді білген қызылдар күшейіп, бізді тықсыра бастады. Ақыры ақылдаса келе, жиналған топты ауыл-ауылына таратып, оншақты ғана серіктерімен Омар әкем Қытайға өтпекке дайындалды. Рысқұл әкемнің оң қолы, «Шықсақ – тауымыз бір, өлсек аға – көріміз бір, сізбен біргемін» - деп ешқайда кетпей қойды. Азық жинап, ұзақ сапарға қамданып жатқанда, бізді аяқ астынан қоршауға алды. Ішімізден шыққан сатқын дөп үстімізден түсірген. Дәл қасымда дәу қара жартас түбінде қызылдармен атысып жатқан Рысқұлға қақ маңдайынан оқ тиіп, шалқасынан құлап түсті. Әп-әдемі сұлу жүзін қызыл қан жуды да кетті. Орамалымды басымнан жұлып алып сүрте бастадым, шып-шып қан тоқтамайды. Жарықтық, қайран бозым тіземде жатып жатып тіл тартпай кетті. Әппақ орамалым қып-қызыл шылаған қан болды.

Оншақты адамның бесеуі оққа ұшты, мені бір жігіт келіп қолтықтай жөнеліп, сайға түсіріп, атқа мінгізді. Күн қып-қызыл талаурап батып бара жатты, біз сай-сайды қуалап, құз-жартасты қиялап, қырғызға асып кеттік. Шуды өрлеп, Ыстықкөлді жағалап, тау-тасты паналап, қайда жүрсек те, қызылдар тыным бермеді, соңымыздан шам алып түсті. Ақыры әкем: «Қарағым, сен елге қайт. Рысқұл секілді жазым болып кетсең, мен күйіктен өртеніп кетермін» деп, елге қайтарды. Е-е, қайсібірін айтайын, бас салып ұстап алып, ай жарымдай қамап, сұраққа алды. Айтар жауабым біреу: «Бәрі түгел оққа ұшты, мен мылтық ұстаған жоқпын, тамақ пісіріп жүрдім тек қана». Әкем солай үйреткен. Ақыры мені босатты. Әкем сол бойы із-түссіз кетті-ау! Қытайға өтті ме, әлде қызылдардың қолына түсті ме, білмеймін. Суықтөбеде қайта банды пайда болып, бір жаз шайқасып, ауыл-ауылға түн баласы қырғидай тиіп жүріп, ақыры олардың да сүйегі Суықтөбеде қалды. Мүмкін, бұл әкем бе екен жастығын ала кетуге, кек алуға келген-ау, - деп те ойлаймын. Несін айтасың, «Бандының қызы» деген атақ өмір бойы қыр соңымнан қалмады. Менің әкеммен соғысқан қызыләскерлерге ауылда биік ескерткіш орнатып, аттарын алтындап жазып қойды. Сол ескерткішті көргім де, қасынан жүргім де келмейді. Ұлардың етін екеуімізге жегізіп, әкем мен Рысқұл өздері ауыз тимей кетті ғой. Қайран, текті атаның асылзада тұқымдары-ай! Нағыз бекзаттар ғой!

Айтпақшы, әлгі Рысқұлдың қанына боялған орамалды саған көрсетейін, Рысқұл көкенің қаны ғой. Рысқұлдан қалған белгі –бойтұмардай сақтап жүрмін сандығымда. Кел, ауылға, сыбағаңды жеп қайт. Сол орамалды саған табыстайын. Бауырыңның көзіндей ұрпақтарың сақтап жүрсін!

Әппақ шатырдай күндік тартқан кемпір көзін сығып алды. Рысқұл көкемді жоқтап, менің жүрегім қан жылады. Қан құсып, ішім шерге толып, безеріп отырдым да қойдым. Әппақ күндік тартқан әдемі кемпір бұрынғы-соңғының салтымен көрісіп, жылап тұрып, көңіл айтты.

Омардың қызының үйіне, Зәбира кемпірдікіне әне-міне барам деп, қу тірліктен қол босамай жүргенде, ол кісі де қайтыс болып кетіпті деп естідім.

Міне, бүкіл Егізбай әулетінен жалғыз қалқайып тірі қалдым. Өйткені маған Рысқұл көкем Суықтөбенің ұларының етін ырымдап жегізді. Өзінен не ұрпақ жоқ, не сүйегі қайда екенін білмеймін көкемнің. Ылғи Суықтөбеге қараймын да, Рысқұл көкемді еске аламын. Бүгін түнде түсімде Рысқұл көкем: «Қапаш, жүр, менімен бірге» деп шақырады. «Көке, ұлар етін жегім келеді» деймін. «Алда, қарағым-ай, мына құл-құтандар Суықтөбені тонап, аң-құсын тып-типыл қырып тастады ғой. Жоқ қой ол, жоқ. Жүр кеттік менімен бірге» - деп, күліп мені шақырып жатыр. Тура бәрі өңімдегідей – көркем, кербез, сері Рысқұл көкем шұбар айғырына мінгестіріп алды да кетті. Келінге айт, жеті шелпек пісіріп, балаларға таратсын. Кейін құран оқытқан сайын Рысқұл көкеңді де ұмытпа. Көкең шақырып жатыр ғой, енді мен көп ұзамаспын. Бір жұтым су берші, - деп қырылдап, әкем әңгімесін бітірді.

Ол шыныға ернін тигізіп, ұрттады да, жұта алмай қиналғаны-ай... Бір тамшы су да жұта алмады ғой, қайран әкем! Бір тамшы су іше алмады!

Ғұмыр бойы тауқыметтен көз ашпаған қайран әкем шөпиіп, ақ сөңке қу сүйек бір уыс қана бүрісіп, қасымда жатыр. Таң жаңа-жаңа сібірлеп атып келеді. Оның қырылдап-сырылдап айтқандарын қалт жібермей тыңдаған сайын жаным өксиді. Не көрді, мына аурудан әбден қажыған, саудыраған сүйегі қалған - мына жан. Бұл маған бүкіл әлемдегі ең жақын – туған әкем ғой! Әкем!.. Тас жетімдік, балалар үйі, соғыс, мүгедектік, жоқ-жітік өмір! Миы шайқалған кәнтөжный шалды қырсық мың айналдырды-ау. Әйелі ерте өліп, жетімек көздері бозарған шиеттей бес баланы қалай бағамын деп сіңірі созылып, ерте қартайған сорлы әкем!

Ғұмыры өз өмірі жөнінде тіс жармаушы еді. Әкем содан кейін үш күн бойы нәр сызбай, үзіліп кетті.

Мәңгілікке кетті! Рысқұл көкешім жанына шақырып әкетті!

Қайран әкем!.. Ботадай боздап, ұлардай шулап біздер қалдық.

Ей, әлеумет! Әкелеріңді қадірлеңдер! Олар оталып қалған орманнан, өртеніп кеткен ортадан андыз-андыз, жалғыз-жалғыз өскен жетімдер ғой.

Не шапағат көрді олар бұл жалғаннан, ә?

Әкемнің көз жұмғанына, бұл фәниден біржола көшкеніне де отыз жыл болыпты. Оның қайтыс болар алдындағы Рысқұл көкесі жайлы айтқан әңгімесі көкірегіме гүл боп өсті, нұр боп жайылды. Әкемнің замандастары да сиреді, күн өткен сайын азайып барады. Олардың әрқайсысының ішінде зар-запыран толы ат басындай шер кетті-ау!...

Жан әке! Сені сағынып жүрмін!

Міне, алпысты алқымдаған тұста ғана әке-шеше, бауырларыңды соншама сағына, есіңе түсіріп, елжіреп бір түн бойы әңгімелеп бергеніңнің сырын енді-енді ұғындым. «Жасыңда көргеніңді жасай келе ұғынасың» деген осы екен.

Өмір дегенің – тұнған сағыныш.

Оу, асылтектілер мен ақсүйектерді қырып-жойып, қара жер тоймадың ба?

Қандай ғана адамның төрт құбыласы түгел болады осы, ә?

Мен тауларға қарап, қанаттанамын, қайраттанамын. Біздің жақтың биік-биік шалқақтаған таулары-ай! Солардың ішінде қасқайып, құлжадай алдыңнан асқақтай алыстан көрінген Суықтөбенің айбыны бөлек-ау, шіркін!

Суықтөбе! Арғы бетіндегі қырғыздар сені Мұзтөбе дейді.

Басыңнан қар-мұзы арылмайтын сен ақ жалды арғымақ секілдісің! Әлде...ақ шәлілі әзіз әжемізсің бе?!.

Жоқ, жетімдік пен жоқшылықтан шаштары әппақ боп ерте қартайып, шөгіп кеткен біздің қайран шерлі әкелеріміз бе екенсің!

Суықтөбенің басына жылда шығамын деп ойлаймын, қыруар шаруадан түк қол тимейді.

Міне, биыл да қыс түсіп кетті. Бұл менің - алпысыншы қысым.

Қар кетісімен ұлым мен немеремді ертіп Суықтөбеге шығып, ұлар көріп қайтпасам ба!

Қайран, Рысқұл көкем жатқан қасиетті Суықтөбе!..

Суықтөбенің киелі құсы – ұларды көру арман болды ғой маған!

АСПАНҚОРАНЫҢ АЛТЫНЫ

әңгіме

Сенің тойыңнан өкпелеп қайттым. Кенже ұлың үйленіп, мәре-сәре болып, шашылып той жасадың. Бәрін төрге шығардың, кезек-кезек сөз бердің. Мен елеусіздеу көптен төмен отырып қалдым. Алғашқылардың бірі болып маған кезек келер, сол кезде алқып-шалқып бір төгіліп бәрін айтатын шығармын деп барғанмын. Сен мені көзіңе ілмедің де, елемедің де.

Ақыры той бітер-бітпестен жайлап шығып кеттім, сендер оны байқамадыңдар да.

Садабай, сені менен артық кім біледі, айтшы? Сен жөнінде бәрін білем ғой, бәрін-бәрін...

Сен ауылдағы бригадирдің баласы болып қара былғары портфель ұстап мектепке бардың. Мен шешем жарықтық кездемеден тігіп берген дорба сөмкемді асынып жүрдім.

Сенің әдемі шаңғы, жылтырақ коньки, көкпеңбек шанаң болды. Менде оның бірі де жоқ еді. Көзімізді жәудіретіп жұлдыздай ағып зырылдап ойнағаның қандай еді? Қызыға қарап тұрғанымда «Мә, енді сен ойнашы» – деп терлеп-тепшіп маған соларды бергеніңді қалай ұмытайын?! Жазғытұрым күн күркіресімен рауғаш, жуа теріп әкелуге сонау Атабай, Аспанқораға дейін барып қайтушы едік қой. Қайран балшырын балалық шақ, балдәурен күндер...

Садабай, енді қайсыбірін айтайын?

Осы бір Алатаудың алқымына тығылыса орналасқан екі дөңестің ортасындағы қырық түтінді Қызыләскер атты ауыл – мен шыр етіп дүниеге келген, кіндік қаным тамған қасиетті жер. Жер шарын аралап, қаншама шаһарлар мен елді мекендерді көрсем де саған жер жетпейді. Күндіз есімнен, түнде түсімнен кетпейтін, аспандаған Аспанқора тауының етегіндегі, сылдырай аққан мөп-мөлдір Тәуке өзенінің жағасындағы, ең көркем ғажап ауыл – ол менің ауылым – Қызыләскер!

Қызыләскер десем, туған жер дегенде – ең алдымен есіме ескі дос Садабай сен түсесің.

Біздің ауылдың ат басындай, балшекердей тәтті алмалары қандай, күндік жерден қарасаң бөркің түсетін биік-биік зәулім асқақтаған бәйтеректері қандай, шіркін!...

Садабай, сен жөнінде айтарым көп. Көкірегімде сенің өмір жолың сайрап жатыр-ау...

Шіркін-ай, балбалалығымыз қандай ғажап еді, есейген бозбалалығымыздағы кейбір сәттер еске түссе еріксіз жымиясың.

Тоқташы, сәл сабыр етші. Бәрін басынан бастайын. Сен ұмытып қалған шығарсың әуелі бұларды.

Ол кездің қысы қаһарлы: қар тізеден асатын, жүрген сайын сықыр-сықыр ететін аязы бет қаратпайтын. Көшелерде ат шана, жота-тауларда шаңғының ізі, жайылма өзеннің айнадай көк мұзында сырғанақ тепкен балалар...

Ол кездің қысы да ерекше еді-ау...

Үскірік аязы сорған сол қыста осындай қаңтар айында біз Топардан көшіп келдік.

Екі жыл бұрын колхоздың танасын бағуға сонау Балқаш көлінің жағасына Топар өзенінің бойына көшіп барғамыз. Таналар өкірген-бақырған өгіздер болды да, оларды етке өткізіп, әке-шешем қыстың көзі қырауда елге қайтты. Айдалада мал баққан бізге кім қарасын, мен мектепке де бара алмай сегіз жасымда әзер қабылдандым.

Қысқы каникулда міне осы Қызыләскерге көшіп келдік. Көршіміз Айтқұл мен Беласар. Беласардың Садабайымен бірінші сыныпта бірге оқимыз.

Несін айтасың, бірде жылап, бірде күліп жүріп өстік-ау біздер. Есіңде ме, Тәуке өзені мұзбен құрсауланып қатып қалады да суы мүлде жоғалады.

Бүкіл Қызыләскер соноу бел астыдағы Мырқасым сайындағы бастаудан қыс бойы су тасимыз. Үйдің тұңғышы болғандықтан өмір қамыты мойныңа тым ерте киіледі, барлық ауыртпалық, шаруа сол бірінші баланың еншісінде. Шешем жыл аралап босанады, үйде шүпірлеген балалар, кір-қоң, жаялығын жуу, тамақ әзірлеу бәрі-бәрі суды қажет етеді.

Суды мойынағашпен тасимыз, біздің жақта иінағаш демейді. Бастаудан екі шелек суды толтырып алып мұзға тайғанақтаған түйедей әзер жотаға шығасың. Одан төмен түсерде табаны жылтыраған етігің сырғанап кеп береді. Жалп етіп құлағанда екі шелек су ақтарылып, қарға сіңіп жатады. Мөлтілдеген көздің жасын бір сығып алып, бастауға қайта бұрыласың.

Кейде ліпілдеген екі шелек суды белің майысып әзер көтеріп, қалт-құлт етіп ауылға алып кіргенде жол торыған ересек балар күтіп алады... Дайыр, Кенжехан, Мұсахан секілді еріккен бозбалалар тәлтіректеп әзер келе жатқанда аяғыңнан шалып кеп жібергенде жалп ете құлайсың. Мойынағаш бір жақта, суы ақтарылған шелектерің даңғырлап бір жақта қалады. Қарқ-қарқ күлген бозбалалар мазақтап, мәре-сәре болғанын қайтерсің.

Бос қос шелекті көтеріп, үйге жылап қайтсаң аурушаң, шаршап қажып жүрген шешем:

– Жоғал, көрінгенге қор болған жүгермек, намыс жоқ, өлмеймісің! Көрінбе көзіме! Жолда ойнап қалғансың ғой! – деп қолындағы от жағып отырған бұтақпен қыр арқаңнан осып жібергенде тұра қашасың. Қайтадан сонау қырқа асып, бастауға екі бос шелекті көтеріп дедектеп бара жатасың...

Қызыләскер ауылына кіре берістегі алдыңнан кездесетін бірінші үй – Садабайдікі.

Есіңде ме, сол бір қыста сен жап-жас әкеңнен айрылып қалдың.

Ауылға электр жарығы жаңа келген кез. Бір фляг суды жылытпақ болып электр пешке қойғанда тоқ ұрып, жалп еткізген. Үстіне су ақтарылып, сол арада тіл тартпай кетті.

Бәріміз ұлардай улап-шулап қалдық. Тоққа түскен адамды жерге көмсе тіріліп кетеді деп, өзі тұрған үйдің сары топырақ еденін қазып соған көмді. Бірақ Беласар аға өмірге қайта оралмады, бұл фәниден біржола өтіп кетті.

Осындай қақаған қыста дірдектеп жүріп Беласар әкемізді көмгенде сенің өкіріп боздағаныңа қосылып жылағаным есімде.

Елдің бәрі жылап-сықтауын тоқтатып, молда құран оқып жатқанда сен тамды айналып, бетіңді қабырғаға сүйеп, солқылдап, екі бетіңді айғыз-айғыз жас жуып, көпке дейін өксігіңді тия алмадың-ау. Қасыңда сенімен бірге қыстыға, тұншыға жылап мен тұрдым.

Сен сол күні тұңғыш рет әкеңнен біржола айрылғаныңды ұқтың-ау.

Қайран біздің ауылдың биік шынардай көркем де іскер Беласар әкемізден осылай аяқ астынан айрылып қалдық қой.

Беласар әкең кеткесін ағаң Алпамыс Қордайдағы техникумға түсті де, үйдің бар қым-қуыт тірлігі саған ауды.

Қарлығаш, Қаламқас, Қарашаш әпке-қарындастарыңның қас-қабағына қарадың, ерте жесір қалған анаңа қолғабыс жасадың.

Шешем айтып отырушы еді: «Беласарға көз тиді. Осы ауылдағы жұлдызы биік жігіттің сұлтаны еді ғой, шіркін» – деп.

Әкең кеткеннен кейін сен бірден есейіп кеткендей көріндің, үй шаруасынан қолың босамайды-ақ.

Келе-келе шаңғың да сынды, конькиің де тозды, жаңасын сатып ала алмадыңдар.

Әкенің туы жығылған баланың күні қараң емес пе?!

Иә, біздер көз жасымызды көрсетпей, өксігімізді ішімізге түйіп, жылап жүріп өстік қой!...

Жаз бойы шешелеріміз таудан тау кезіп, қысқа отын жинайды. Қураған тікенді түбірімен жұлып алып, арқанмен буып, арқаға салып тасимыз. Сол кездің әйелдерінің бейнетқорлығына қайран қаламын. Сонау Атабай, Аспанқора, Қараңғысайдың қия беткейлерінен жүрудің өзі нағыз машақат. Қара тікеннің ішіне кіріп алып шүмек-шүмек тер көміп, қураған отынды топ-тобымен жұлып, аяғымен теуіп жинай береді, жинай береді. Қапталдардағы жинаған тікенді – біз сайдың табанына тасимыз. Олар демалмай, қорыс-қорыс қалың тікенді аралап, қу түбір қоймай арпалысады. Не деген бейнет!

Сай табанындағы тау-тау болып үйілген тікеннің астына арқан салып, рет-ретімен қайта қиюластыра жинап, буады.

Таудай отынды арқаларына арқанмен көтерген шешелеріміз Пернекүл мен Күлиман алдыда, біз де бір-бір бума отынымыз бар соңынан ереміз. Сонда деймін-ау, жер түбіндегі таудан екі әйел арқаларындағы отынды дем алмай ауылға жеткізеді ғой. Өздері тіпті үстеріндегі көтерген таудай тікеннен көрінбей қалады.

Үйдің алдына әкеліп, «уһ» деп сылқ етіп арқасындағы отынымен бірге жүрелей отырып қалғанда шешемнің түрі шөлмектей ағарып, бүкіл өн бойын қара тер көміп кетеді. Көпке дейін сол әкелген отынға сүйеніп тұра алмай қалатын. Үйдегі емшектегі кішкентайы азан-қазан жылап жатқанда:

– Қой, мына алтынымды емізейін – деп, тер-тер омырауын ағыта бастайды. Қайран бейнеттен көз ашпаған асыл аналарымыз-ай!..

Садабайдың шешесі Пернекүл әр ісін баппен істейтін сабырлы жан еді.

Бірде отын жинап жатқанда Садабай шыңғырып жіберді.

– Жылан, жылан!

Қарасақ қаптаған жыландар көк шөпті сусылдатып кетіп барады. Ирелеңдеп бірінің соңынан бірі шұбырған нөпір жыландар легі тоқтамайды. Садабай қолындағы бұтақпен ұрайын деп еді шешелеріміз шыр ете түсті.

– Тиіспеңдер!

– Тиіспеңдер! Обал болады!

Қарашұбар ақбауыр жыландар легі бір ізбен сүт пісірім уақыт сусылдап өтіп жатты, өтіп жатты. Біз үрке, шошына көз алмай қаттық та қалдық.

Жыландар керуені өтіп бітсе де тіл-жақтан айрылғандай үндей алмай, мең-зең есеңгіреп, есіміз жиылмады.

– Тауға қарай кетті – деді шешем.

– Аспанқораға көшіп барады. Аспанқораның асты толған алтын, соның буына барып шомылады бұлар – деді Пернекүл тәтем.

– Ақ бауыр жыланның қанаты болады. Бұлар – періштелер. Қасиетті кісілерге ғана көрінеді. Мына екі баламызды періште қолдап, қорғап жүрсін. Қараңдаршы, солар жүрген іздеріндегі шөпті иіскесең жұпар аңқиды ғой!

Шешем әйгілі әулие Түктібай бақсының ұрпағы, бекер айтпайды. Шынында да жыландар жапырып жүріп өткен тұстан бір әдемі иіс бұрқырайды.

– Алла-тағала мына екі қоңыр қозымызды аман қыла көр!

– Түктібай атамның аруағы қолдап, қатарының алды болсын!

Шешелеріміз Аспанқора тауына қарай жүрелей отырып, тебірене, дауыстары жарқыншақтана біздің тілеуімізді тіледі.

– Балаларым, мұны ешкімге айтпаңдар! Бұл ақжолтай нышан! Жастарың ұзақ, бақытты боласыңдар - деген еді, қайран шешелеріміз.

Анасыз бала болмайды. Шешелеріміз қандай көреген, өз перзентіне бар асылын, ақылын сыйлайды. Қатал, қатаң бола тұра жаз шуағындай мейірлене де білетін. Кейде-кейде мені еркелететін, алдына басымды қойып, сүт иісі аңқыған омырауын иіскелеймін, шешем болса шашымды қолымен тарақтап сипап, елжірей бетімнен сүйетін-ай... «Жақсымен жолдас болсаң – жақсы боласың, жаманмен жолдас болсаң – жынды бақсы боласың. Жақсы досың болса - берекелі боласың, жаман досың болса – елге келекелі боласың, балам, Садабай секілді тілалғыш, еңбекқор балалармен дос бол, балам» – дейтін. Әкелеріміз таң атпай, күн шықпай жұмысқа кетеді, содан түнде шаршап әзер оралады. Біз күндіз-түні шешеміздің қасындамыз. Иә, баланы не шеше тәрбиелейді, не көше тәрбиелейді.

- Аспанқораның асты толған алтын. Кейін өскенде осы екі қоңыр қозымыз қазып алады оны – шешелеріміз ақтілеу тілеп.

Қайсыбірін ғана айтайын мына ғұмыр атты – дүниенің. Мына уақыт қалай ғана тез өтеді, зымыраған оны байқай да алмайды екенсің? Ең тәтті шырын кезең – сол балалық шақ балдәуренді қиялыңмен ғана аралап қайтасың. Қызыләскерді қамалаған жота-таулардың бәрінде біздің іздеріміз қалды. Мектеп бітірісімен сыныптас-қатарларымның арасынан алғаш әскерге мен аттандым. Поезбен он бір тәулік жүріп жеткен Қиыр Шығыста табандатқан екі жыл автомат асынып, қалың орман ішінде шекара күзетіп, қайтып келсем сен жаңа ғана армияға шақырылыпсың.

Сен мына Алматыда спортротада екенсің. Алғаш сені көргенде қауынша жарылғаным-ай!... Үстіңде әскери форма, зіңгіттей ірі денелі, бұлшық еті ойнаған әкеңнен аумаған сұлу жігіт болыпсың.

Үйге шақырып, шешем ет тартты. Бір бөтелке «Портвейн» деген қызыл шараптың тығынын ашып едім, Садабайым:

– Біз мұны былай сусын ретінде ішеміз, он екі градусы ғана бар – деп әлгіні аузынан қылқылдатып төбесіне көтеріп бірақ жұтты.

– Мен қанша ішсем де мас болмаймын! – деп көпіре мақтанды. Өзі де ірі, сөзі де ірі, біртүрлі өзгере бастағандай көрінді.

Ол әр сенбі сайын келеді, келген сайын қызара бөрткен қызу. Келген сайын «Портвейн» шарабының біреуін бұйым ғұрлы көрмей, сарқып ішіп алады.

– Біз спортшылармыз, әскери форманы осы ауылға келгенде ғана киеміз. Қалған уақытта жай киім киіп алып қаланы аралай береміз, не көп, арақ көп. Байлар балаларын әдейі спортротаға қалдырған, бәрінде ақша сабандай жетеді. Әй арақтың неше түрін ішеміз, кайф өмір. Тіпті түні бойы ресторандатып, гөлайттап қыдырып жүреміз – деп Садабайым бөседі. Бізде әскерде темірдей тәртіп еді.

– Өздерің немен айналысасың сонда?

– Күрес. Еркін күресте менің салмағыма адам табылмайды. Жарыста салмағыма сай балуан болмағандықтан жеңісті бірден береді. Мені түйе балуан дейді! – дейді Садабайым мақтанып.

Әскерден Садабайым түк те үйренбей, араққа үйір болып оралды.

– Әнеу күні Минскіге жарысқа барып қайттым – деді соңғы рет.

– Қаншасыншы орын алдың? – дедім мен тақақтап.

– Тоғызыншы.

– Салмағың бойынша қанша балуан қатысты?

– Тоғыз.

Садабай сөйтіп спортпен біржола қоштасып, ауылға келгенде дүкен төңіректеп, араққұмарлармен бірге жүретін болып алды. Алдында Қарақыстақтағы бір қызбен сөйлесіп жүретін. Сол ауылдың бұзық балаларымен қан төгіс төбелесіп, оңбай таяқ жеп, тауы шағылып, ол жаққа мүлде беттемей қалды.

Бізбен бірге мектепте жақсы оқитын Нағима деген әдемі қыздың қараторы Нағираш деген сіңілісін алып қашып, аяқ-астынан үйленіп алды.

Нағираш еті пысық, қолынан бәрі келетін Қапарбайдың қызы. Үй-ішін де жөнге келтіріп, Садабайдың да үсті-басы бүтінделіп, үйректің балапанындай тазарып, жаңарып қалды.

Нағираш ауылдағы жалғыз дүкенде сатушы. Басқа тауар өтпесе де жәшік-жәшік арақ-шарап тез сатылып кетеді. «Садабай досың араққа біржола ден қойыпты» дегенді сыртынан естіп қоямын.

Аудандық газетте істеймін. Шіліңгір шілдедегі ыстықта қапырық кабинетімде мақала жазып отырсам Нағираштың шешесі кіріп келді. Түрі сынық, ашулы ма қалай? Маңдай терін сүртіп тастап, бірден келген шаруасын айта бастады.

– Айналайын, титтейіңнен Садабайдың бірге өскен досысың ғой. Күйеу балам ішкіш болып алды. Әбден бітіп барады. Сен қой деп айтшы. Осыны айтайын деп арнайы келдім. Арақты қойдырт оған! Әй дейтін әже, қой дейтін қожа жоқ, ешкімді тыңдамайды – деді жыламсырап. – Ішсе қаны басына шауып көтеріліп кетеді, өзі де еңгезердей дию секілді көрінгенге тиісіп, ел әбден зарезеп болған түрі бар. Өзінің қолы да қатты, нұқып қалса жалп ете түсесің. Ауылда әбден есіріп, күннің батысы таңның атысы арақтың соңына әбден түсті. Сен арақты біржола қойдырт оған! Тидырт жаман әдеттен! Саған, осы аманат қарағым! – деп қайта-қайта табыстады.

Сенбі күні салып-ұрып Қызыләскерге бардым. Садабай үйінде дөңкиіп, теріс қарап киіммен ұйықтап жатыр екен. Сілкілеп әзер ояттым. Көлкілдеген көзін уқалап, ұйпа-тұйпа шашын сипалап, мәңгіріп біраз отырды. Әшейіндегі ақкөңіл арқа-жарқа Нағираштың да қабағы кірбің, түрі ашылмайды.

– Әй, Нағираш, кім келгенін білесің бе? Бұл менің титтәйімнен бірге тебісіп өскен досым ғой. Әкел бір бөтелке шишаны! Әй, неменеге көзіңда алартасың, әпкел бермен!

Нағираш бір бөтелке ақ арақты үстелге тарс еткізіп қоя салып:

– Оразаңды арақпен ашасың, саған арақтан басқа тамақ жоқ па осы? – деді ашулана. Қорбаңдаған аюдай әлгі бөтелкені Садабай бас салып ала бергенде мен шап ете түстім.

– Сәке! Мен ішпеуші едім. Ашпай-ақ қойшы.

– Онда сенің келген құрметіңе өзім ішемін. Бас қақ айрылып сынып, өліп барамын! – деді бөтелкені маған бермей.

– Өле қал, өле қалғыр, сорлы! Арақтан қарағайдай болып, мүйізің шығатын шығар сенің – деп Нағираш бұрқ ете түсті.

– Әй, стақан әкелсеңші зарлағанша. Әкелмесең онда былайша іше саламын, – деп тотияиындай көкпеңбек арақты аузынан лықылдатып, тұтас тамшысын қалдырмай ішіп алды да, езуіндегі тамшыларды жейдесінің жеңімен сүртіп тастады. Мен қарадай шошындым. Мынауың не деген жойыт.

– Садабай! Сәке, тыңдашы. Арнайы саған келдім. Нағираш сен де тізе бүк! Садабай, осы арақ деген бәлені қойшы біржола! Досымсың ғой! Беласар мен Қапалбектен қалған ас емес қой! Құртады ғой бұл пәле, құртады! Есің барда еліңді тап деген. Арақ ішуді доғаршы! Әдейі сол үшін келдім!

– Әй, сенің есің сау ма өзі! Не тантып тұрсың? Арақты тек анау жотаның үстіне барғанда ғана қоямын. Ал, сен өйтіп сандалма!

– О, әдіреқал, өлгенше ішемін деп отыр ғой бұл алқаш. Араққа уланып өлер бұл. Түк тамақ ішпейді, көзін тырналап аша салысымен тек осыны іше береді, іше береді. Магазиннің арағын таусып қоятын болды бұл алқаш! Құдай-ау, құдай, құртты бізді! – деп Нағираш дауыс салып жылап жіберді.

– Сәке, досым, алтыным! Арақ деген бәлекетті қойшы! Біржола, мен үшін тасташы! Қойдым деп уәдеңді берші – деп жалына бастадым. Ол лып-лып етіп, нұр кіре бастаған көзін жылтыратып:

– Кім өзі бұл арақты жаман деген,

Тыныш қана жүрмей ме адам деген! А? Сен өйтіп маған ақыл айтпа!

Арақ болса қалтаңда,

Ішіп ал да талтаңда! Білдің бе?

Сен бірге өскен итсің ғой. Әйтпесе ана тұштиған мұрныңды бет қылатын едім, – деп гүрзідей жұдырығын танауыма тақап-тақап қойды. – Енді арақты қой деп айтсаң періп жіберемін!

– Баяғыдан бірге өскен досым едің, қош бол! – деп сыртқа атып шықтым. Нағираштың да тілі шыға бастапты. Жылап жүріп талай нәрсені айтып салды. Сәкеңнің арақтың кесірінен жасаған талай сорақы қылықтарын тізбеледі. Дүкенге ревизия келіп, ақша жетпей үлкен қарызға батқанын, енді не істерін білмей жатқанын да айтып жылап қалды.

Қорғасындай ауыр мұңға оранып, қатты налып қайттым.

– Садабай мұрттай ұшып, құлап түсіпті. Ұзынағашта жатыр!

– Ойбай-ау, науқасы ауыр, Алматыға алып кетіпті!

Осындай хабарлар ұзынқұлақтан дүңк-дүңк жеткенімен өкпем қара қазандай болып іздеп бармай қойдым.

Садабай ұзақ емделіп, ауруханада көп жатып қайтты.

Алғаш көргенде досымды танымай қалдым. Сүйегі саудыраған, еттен ажыраған тірі әруақ дерсің!.. Тұрса отыра алмайды, отырса тұра алмайды. Ыңқыл-сыңқылы көп, тоқсандағы қариядай шөгіп кеткен.

Баяғы алпамсадай тау құлатардай күні жоқ, ілініп қана қалған.

– О дүние есігін ашып қайттым ғой досым! – дейді бәсең дауыспен.

– Арақ ішесің бе енді?

– Айтпа ол бәлекетті! Көрмегенім сол сұмпайы болсын! Сау бір жерім жоқ. Бүкіл іш-құрылысымның бәрін улап, өртеп тастаған!

– Мен әдейілеп саған барып тұрып қой дегенде біржола қойып кетсең ғой...

– Жындымын ғой. Нағыз атып кеткен ақымақпын. Енді көзіме көрсетіп жатыр. Аттай асыл жанымды араққа өзім улаппын ғой. Өзіме обал жоқ.

Ең басты дәулет те, бақыт та – денсаулық екен ғой. Денің сау болса соған мың шүкіршілік ет. Қайтейін-ай, қолдан улап, қадірін білмеппіз ғой. Арақ деген – дар ағашы ғой. Маскүнемдікке әуестену – ажалға өзіңді жетектеп апару. Қайран тау құлатардай қайрат-күшіміз бар еді... – деп ел-жұртқа ақыл айтатын болыпты.

Садабайға «ассалаумағалейкум» десең болды өзіне жабысқан дерттерін айта бастайды. Ауру-сырқау әбден меңдеп, ерттеп мініп алыпты. Кездессе болды солардың атын атап, түрін түстеп санамалап айта жөнелетін әдетті тапты. Көп ауырған емші болады демекші ем-домын да керемет біледі.

Жаңа мың достан ескі бір дос артық. Қиын-қыстау кезеңде нағыз жолдасың жаныңа сүйеу болады.

Бірдеңе болса Садабайды іздеймін баяғы. Қайта құру деген заман туып, қолға уыс-уыс қаржы түсіп, қосалқы шаруа жүргізейін деп Сәкеңдікіне келдім.

Үй-іші шырайлы, қазанда ет былқып пісіп жатыр.

Тамақ жеп отырып, келген шаруамды айттым.

– Қызыләскер ауылында қосалқы шаруа ашсам деген ойым бар. Малды кімге бақтырамын? Ақылдасуға арнайы келдім, – деп едім әйелі екеуі сыбыр-күбір сыртта сөйлесіп қайта келді.

– Сен анау-мынау деме, бар малыңды біз бағып берейік. Бала-шаға ержетті, көмектеседі! – деді.

Сәкеңнің үйінің жанына қора-қопсы, сарай салдыртып, елу сиыр, алпыс өгізше сатып әпердім. Айтқанын тауып беріп, қаражат жағынан да аянбадым.

Бірде түнде телефон шалады:

- Екі сиыр аяқ астынан тырп түсіп, тырайып өліп қалды! – дейді. Алып-ұшып жетсем, Сәкеңнің досы, кластасым мал дәрігері Бақыт жүр.

– Не болды? – десем:

– Қарасан деген ауру ғой. Шұңқыр қазып, үстіне бензин құйып өртеп, көміп тастау керек! – дейді. Қарасан дегенді естіп шошып кеттім, білуімше бұл өте жұқпалы, бүкіл мал түгел тып-типыл қырылады.

– Қарасан деген аурудан енді қалған мал түгел қырылады ғой – десем:

– Колхоздың сиырларында да анда-мұнда бірлі-жарым осылай қарасаннан ауырып өлгендер кездеседі. Шулатпай, ешкімге айтпай көміп тастаймыз – дейді ветврач Бақыт.

Сол екі сиырдан басқа мал ауырмады, дін аман. Нағираш сиыр сауып, сүт сатты. Садабай мал бордақылады.

Бар болсаң көре алмайтын, жоқ болса бере алмайтын қазақпыз ғой, үстімізден арыздар түсе бастады. «Ауылды сиырлар былғады, көшені таптады» деп, клубта жиналыс өтіп, «Малдарын түгел алып кетсін» деген қаулы шығарыпты.

Болашақта қоян, тауық, қой, күркетауық өсіріп, ауылдастарыма көмектесейін, бәріне Садабайды басшы-бригадир қоямын деген керемет ойым бар еді-ау...

Амал жоқ бар малды сатып, «Белорусь» тракторын Садабайға сыйға тартып, бұл шаруаны доғардық.

Жақында, осы жақында ғана Айқымбай деген досымыз телефон шалып:

– Ойбай-ау, қалай ғана тыныш отырсың? Садабай ауыр хал үстінде, бірнеше операция жасатып, ес-түссіз жатыр. Әй, беті бері қайтпайды, – дейді даусы тарғылданып.

– Ой, ол мың өліп мың тірілген, әбден қайралған қылыш секілді, көресің тұрып кетеді. Өйткені оның алтыны бар.

– Қандай алтын? – дейді Айқымбай.

– Оның көп, өте көп алтыны бар, – деп өзім білген жайды айттым.

Баяғыда, біз бала кезімізде Садабайдың атасы Қонысбай шал «Аспанқораның астында көп сарыала алтын бар. Қайда екенін мен білемін» – деп бір топ ауыл жігіттерін ертіп апарып, қаздырды. Бір күн қазады, екі күн, бір аптадан кейін күрек тасқа шақ-шақ тиеді. Олай қазса да тас, бұлай қазса да шақырлаған көк тас... Жігіттер шаршап, зорығып таба алмай, бос қайтыпты.

Қонысбай шал бойберер емес: «Осы тастың асты толған сап-сары, сом-сом көп алтын» – деп баласы Беласарға, ол Садабайға көрсетіп табыстап кетіпті.

Кездескен сайын:

– Сәке, алтыныңды қашан қазып аламыз? – деп әзілдеймін.

– Жүр Аспанқораға, көрсетейін, – дейді Садабай асқақ та алып тауға сүйсіне көз салып. Мына тұрған Аспанқора тауына бара алмағаныма жарты ғасыр болыпты. Уақыт жетпейді дейміз, өзімізден-өзіміз артылмаймыз-ау, сірә? Садабай жылда барып, әулие бұлағынан су ішіп, қасиетті доланаға беторамалын жыртып байлап, алтын жатқан беткейді шолып көріп қайтады. Баяғы Қонысбай атасы қаздырған жерді неше түрлі жайқалған шөптен әзер табасың дейді.

Аспанқора тауының асты түгел асыл қазына – алтын шығар, сүмбіле әппақ шыңдарын керуен-керуен ақбұйра бұлт бүркеп, жауын үзілмейді.

Көрген жерде Нағираш:

– Нәке, соғымның бір қазысын сақтап қойдым Жұмабай екеуіңе. Қашан келіп сыбағаларыңды жеп кетесіңдер – дейді жайраңдап. Мына Алматыға тиіп тұрған ауылға баруға да әсте қол тимейді-ау. Уақыт өміріңді жұтатын жалмауыз екен ғой.

Айқымбай екеуміз Садабай досымыздың қасиеттерін айта бастадық: Қызыләскер ауылы ғана емес біздің құрдастар ортасында да ақсақал, ел ағасы бола білген де осы Садабай. Ағайын-туыстың өл-тірісін басқарып жүрген де, бәрін іздеп, түгендейтін де Сәкең.

Садабай да таңның атысы, күннің батысы демей шөбін шабады, егін егеді, кәртөшке отырғызады, әйтеуір тыным жоқ. Жақсы адамның төңірегінде ел үйіріліп жүреді. Өзгелердің де тіршілігін ойлап жүру – үлкен жүректілік. Кісілік – кішіліктен басталады. Адамның өзі қандай болса – жұмысы да, төңірегі де сондай болады. Садабай тамыры тым тереңде жатқан биік бәйтерек секілді. Туған ауылынан қарыс ұзап шықпаған баяғы біздің ауылдың Жақып, Қонысбай, ?????, Сыдық, Ноғайбай және басқа да ауызы дуалы қайран абыз ақсақалдардың көзі, сөзі, өзі – менің Садабайым кәзір.

Айқымбай Садабайдың көп қасиетін айта келе жылап қалды, менің де көңілім босады. Екеуміз ертең ертелеп ауруханадағы Садабайға барып, халін біліп қайтпақшы болдық.

Өрмекшінің торындай қым-қуыт, сан-сапалақ ой қамады. Түні бойы Садабайды сағынып, ойлап шықтым. Таң атпай жатып Айқымбай:

– Садабай жүзге келетін болды. Тірі! Есін жиып, жүріп кетіпті! – дейді қалта телефонмен айқайлап.

Иә, Садабай жүзге келетін жөні бар. Аспанқора тауы, Тәуке өзені, Қызыләскер ауылы десе – Садабай дейтін болдық. Ағаш бұтағымен, адам ұрпағымен көбейеді.

Қазір дүрілдеген шаруа қожалығын басқарып, алпысқа келген, бала-шағасына ата болып отырған Садабай досымның қилы-қилы ғұмыры, игілікті істері жайлы әлі талай-талай жазармын-ау.

Әй, осы күншуақтанып жылынғанда биыл қайтсем де Садабай досымды ертіп Аспанқораға барамын.

СҮЛДЕ

Жағымсыз күлімсі иіс желке тұсымнан бұрқ ете түсті. Абажадай автобус ыңыранып, ары-бері теңселген сайын әлгі иіс ауық-ауық келіп, тіпті мазамды кетірді. Ақыры шыдамай, алдымдағы газетімді түсіріп алғансып түрегеп, бұрылып қарасам менен кейінгі ең соңғы орындықта өрімдей жап-жас қыз бен жігіт отыр.

Жігіт қылқиған ап-арық, беті көгеріңкі, көзінің төңірегі қарайып кеткен. Қасындағы бүйрек бет қыздың да жанарында ұшқын жоқ, семіп қалған жансыз қара тас дерсің. Екеуін көрдім де «Е, осылар екен ғой» деп кіжініп, қайта орныма отырдым.

Тасбақадай мимырт жылжып, Қордай асуынан асқаннан кейін ырсылдаған кебеже қарын қызыл автобус аһлеп-уһлеп тоқтады да, ішіндегілер далаға ұмтылды. Жолаушылар асханаға кіріп, сусын ішіп, ас алып жатқанда жаңағы екеуі шеттеп тасалау жерге барып темекі тарта бастады. Сексеуілге қақталған қызылкүрең майы сорғалаған кәуапты құшырлана шайнап тұрып, көзімнің қиығымен әлгілерге қарап қойдым. Жүрегім зырқ ете түсті, мәссаған, мыналар кезек-кезек түтінін сыртқа жібермей құмарлана сорғыштап тұр ғой. Әй сормаңдар-ай, екеуі де нашақор екен ғой. Адамнан ит боп туған шірік, бұралқы сорлылар-ай!.. Азғындар-ай!..

Екеуі ыржалақтай асханаға кіріп келгенде әлгі жерге барып, олар лақтырып тастаған темекі тұқылын теуіп көрдім. Баяғы «Беломорканал» папиросы. Әй, оңбағандар-ай. Лоқсып-лоқсып құса алмай жүрегімнің басы кілкіп, жайсыз күйге түстім.

«А-наша, а-наша! Өмір қандай тамаша!»..

Баяғыдағы сұмдық оқиға көз алдыма тіріліп тұрып қалды.

Әскерде мен сонау Қиыр Шығыста, Хабаровск пен Владивосток деген қалалардың ортасында, кішкентай Лазо деген станция жанындағы заставада шекарашы болғаныма жарты жылдан асқан кез. Жаздың ыстық буған күнінің бірінде бізге екі жауынгерді әкеп қосты. Екеуі де мәскеулік, қызыл мұрын, ілмиген Вальдемар дегені мені өзіне жақындатып, артық ауыс тәтті беріп, күле сөйлеп, ішіне тартып барады. Он тоғыз жастағы тепсе темір үзетін аңғал да арда шақта, ешнәрсенің көп байыбына бара бермейміз ғой.

Біз әлі түсімізде көрмеген электрлі сақал алғыш сыйлады, жиі-жиі әке-шешесінен посылка алады. Әрдайым маған ықыласы бөлек, түрлі конфет, шоколадтарға қарық қып тастайды.

Бірде шекарада екеуіміз күзетте бірге жүргенімізде ол:

- Сендерде анаша өседі ғой? – дегені. Естісем бұйырмасын. Білмеймін деп ақталамын.

- Сен достарыңа хат жаз. Шу деген станцияда бұл өте көп, далада егіндей жабайы өсіп тұрады. Саған посылкамен салып жіберсін. Ақшасын беремін. Тіпті болмаса, сатып, бай болып кетеміз. Сатып алатындарды өзім табамын, - дейді.

Шошып кеттім. Ол кезде шетелде нашақор, наша деген бәлекеттер бар дегенді еміс-еміс еститінбіз. Ал, тура біздің Қазақстанда егін-тегін өседі дегенге сенбеймін. Анаша деген сөз - алғаш маған «тозақ», «тажал» болып естілді. Сол сәттен бастап әлгіден қашып, сөйлеспей, жоламауға тырысатын болдым.

Күзге салым шекарадағы бағандарды түзетіп, түптерін қатайтып, жөндеу үшін бөлімдегілерді бөліп-бөліп тастағанда Вальдемар екеуміз ең шеткі алыс түпкірге бөліндік.

Вальдемар бізді әкеп тастағандар кетісімен төңіректі шолып шықты да, қызыл мұрнын ысқылап қойып, көзі жайнап, сақ-сақ күлді:

- Мә, мынаны қара! Мынау дегенің ғажап қой, керемет! Анау қайыңды алқаптан бері түгел анаша өсіп тұр. Жүрші, жүр көрсетейін, - деп аяқ-қолы жерге тимей дедектеген күйі жүгіре басып, алдымда кетіп барады. Ылғи, маужырап, мәңгіріп, ұйқылы-ояу жүретін жігіт қунақ қағып, лақтай секіріп, қуаныштан жарылардай болып жүр. Жаздың аптабына қақталып, сорайып-сорайып басындағы шоғыр-шоғыр бүрлері кеуіп қалған қалың қарасораның ұшындағыларын жұлып-жұлып алып, сиқыршыдай көзі аунақшып, саңқылдай күлгені-ай.

- Николай, қарашы қандай ен байлық! Міне, бері кел! - Қарасора басындағы үлпілдеп кепкен бүрлерімен қоса, қураған жапырақтарын жинап, гимнастеркасын шешіп, жағасын, екі жеңін буып, соған нығыздап толтыра бастады.

- Бұл, а-наша! Енді кайф өмір сүреміз!-дейді өзеуреп. Маған таңсық, қызық. Адамнан бірнәрсені жасырсаң - көргенше құмартатын аңсар әдет бар ғой.

- Кел, Николай, көмектесіп жібер, - деп мені шақырды. Шекарадағылар менің қазақша атыма тілі келмей Николай деп атап кеткен-ді. Әлгі жинаған қарасораны алақанымен үсті-үстіне үйкелеп ысқылайды. Біраздан кейін қолымызға жұққан шайырларды қырғыштап түйіртпектеп жинап алғанда бөдененің жұмыртқасындай қап-қара шар болды. Оны алып, тас үстіне қойып, таптап-таптап ұрғыштап, иін қандырды. Содан кейін консерві қалбырына салып, астына от жағып, кептірді. Қытырлап кепкен қап-қара шайырдың шетін сырт еткізіп бір түйірін сындырып алып, бөлектеп газетке жақсылап үкті. Қалтасынан папирос шығарып, оның бір талындағы темекі мен жақсылап үккен үгіндіні араластырып, әлгіні папиросына қайта орап тыққыштап толтырды. Папиросты шырт еткізіп шырпымен тұтатты да, түтінін сыртқа шығармай екі алақанымен тұмшалай жауып алып, құмарлана сорғаны-ай!..

- Мә, сорасың ба! – дейді көзіне нұр жүгіріп.

- Жоқ, жоқ! Мен өмірі қолыма темекі ұстаған емеспін!

- Ех, Никола, Николай! Қандай рахат өмірден құр қалып жүрсің? Бұл рахат қой, ұжмақ, рахатстан. Міне, мына папиросты – касьяк дейді, ал – тартсаң – оны кайф деп атайды.

Ол ораған бір темекіні тұтас бітірмей ұшын түкіріктеп өшіріп тастады.

- Бір касьяк үш-төрт адамға жетеді, тұтас тартып алсаң көтере алмай өліп кетуің мүмкін. Нештяк! – деп қойып кеңк-кеңк күлді. Көзі жіпсиіп, қалжаланған әйелдей борша-борша терлеп жатыр.

- Нештяк! – деп отырған орнында жантая жатып, рахаттана күлді.

- «Нештяк» дегенің не?

- Ой, соны білмейсің бе? Ол керемет жан рахаты деген сөз. Сен бір басқа әлемде жүресің. Ал, кайф - соның ұжмағы. Әй, айт, айтпа сен түсінбейсің, - деп қып-қызыл болып кеткен пұштиған мұрынын ысқылап қойды.

- Мәскеуге әкелінген товар - нашаны айтам, таза емес, қоспа. Түрлі химикат, анау-мынауды қосып жібереді, таза оригинал емес. Удай қымбат, тексеріп жатуға уақыт жоқ, өліп-өшіп бара жатқан соң амал жоқ, қанша сұраса да бересің. Көп жастар пұлы жоқ, пұлы болмаған соң күні жоқ, ұлдар ұрлық жасайды, қыздар жезөкше болып, анаша сатып алып күн көреді.

- Вальдемар, сен де ұрлық жасадың ба?

-Жоға. Менің әкем бүкіл Ресейдің темір жол бастығы, байлығы жетеді. Жалғыз тал ұлымын ғой, халықаралық дипломаттар даярлайтын институтқа түсірген. Онда кілең министр, генерал, бірінші хатшы секілді дөкейлердің балалары. Көбісі – наркоша тартады, бұзықтық жасайды. Мені де оқудан шығарып жіберетін болған соң, әке-шешем осында ешкім қатынамайтын түпкірдегі – заставаға әдейі жіберді.

- Сен қашан үйрендің бұған?

- Бізде алтыншы, жетінші сыныпта оқитын оқушылар темекі тарта береді. Әке-шешеміз ылғи жұмыста, үйде жалғыз, ерігесің, жолдастарыңды шақырасың, темекі тартасың. Шарап ішесің. Жоғары сыныптағыларға еліктеп, наркоша тартуды үйрене бастайсың. Бұны бір үйрендің не қоя алмайсың, сағынып, іздейсің де тұрасың. Ерігіп, зерігіп алдында қызық үшін сорып жүрдік те, қалай нағыз наркошаның не бір түрлерін үйрене бастадық. Тартпай тұра алмайтын халге жеттім. Егер деміл-деміл уақтысында мұны тартып тұрмасақ онда ломка болады. Құдай сақтасын, ломкаға кірсең - сүйек-сүйегің сырқырап, сынып, уатылып жатқандай, сіңір еттерің тартылып, бүкіл іш-құрылысың кеуіп, ішіңе қара тас тығып алғандай ауырлап, миың шанышқылап, бас сүйегің жарылардай қақсап, жаныңды қоярға жер таппай дөңбекшисің. Екі көзің қанталап, не істеп, не қойғаныңды білмей, бір шөкім анаша үшін қылмыстың қандайына да барып, кісі өлтіріп жіберуден тайынбайсың. Оның ең жоғары формасы – экстаз-комаға ұшырасаң – ой-санаң өліп, сезімің жаншылып – тек қана анашаны зар қағып іздейсің. Басқа дүниенің құны көк тиын, сол үшін бәрін бересің. Не істеп, не қойғаныңды білмейсің. Дер кезінде тартпасаң жаның үзіліп кетуі де мүмкін.

Ата-анаң сенің анаша тартатыныңды біле ме?

- Біледі ғой, жасырын емдетті. Емдеген дәрігерге де ақша беріп, тартып жүрдім. Оқудан қуатын болған соң, мені емдетіп, достарымнан ада қылайын деп осы жерге Армияға аттандырды. Қоя алмадым. Мынандай кайф-дүниені қайтіп қиясың, қайтіп тастайсың? Әй, бұл ұжмақ қой!

Ол қып-қызыл мұрнын сипалап қойып әңгімесін гөйітіп, қалтасынан ақша алып маған ұсынды.

– Николай, сен дүкеннен колбаса, сухарик, балқаймақ алып кел. Косьяктан кейін араның ашылып, тамақ ішкің келе береді. Ал, мен кайф ұстайын, - деп маужырап күздің жып-жылы күніне тершіп, қисайған орнында ұйықтап кетті. Приморьенің ызылдаған, ысылдаған қалың шыбын шіркейіне де пішту деп қарамайды.

Заставадағы дүкеннен тамақтарды алып келсем, Вальдемар жауын құртынша ирелеңдеп тұрып, анашасын тұтатып жатыр. Құныға өліп-өшіп түтінін қалт сыртқа жібермей сора береді, жұта береді. Сәлден кейін былқ-сылқ еткен дене тіріліп, ырқ-ырқ ыржалаңдап күле бастады.

Ғұмыры нашақор дегенді тұңғыш көруім.

- Сен жан баласына мұны айтпа, соттап жібереді. Совет заңы қатал, шетелде рахат қой. Қай жерде қанша тартсаң да өзің білесің, ол жақта бұл тіпті арзан дейді. Мә, Никола, бірдеңе аларсың өзіңе, - деп үш сомды қалтама тыққыштап салып жіберді. Ол кезде шекарашыларға айына екі сом ғана беріледі, рубль-ақша өте құнды. Бұл бәлекетті айтып жын ұрып па, өзімді қосақтап, соттап жіберер.

Кешке дейін шекарадағы қисайған бағандарды жөндеп, терлеп-тепшіп жұмыс істедім. Вальдемар косьягін тартып, сухарикті гүрс-гүрс шайнап, қарасуды қылқ-қылқ жұтып, ыржаң-ыржаң күліп жатты да қойды.

- Мынау нағыз байлық қой. Мына қарасораның кепкен үлпілдек бүрі мен жапырағын үгіп қосып, жай темекімен араластырып тарта беруге де болады. Бірақ ол жағары сортты емес, шикізат тауар дейді, - деп Вальдемар қайтарда екі қалтасын толтырып алды.

Біз күз бойы күзеттен бос кездері сол бағандарды, су шайған жол жиегін жөндедік. Күнде Вальдемар екеуміз нарядқа да, күзетке де бірге шығамыз. Ол сол бір ай бойы анашасын тартып, кәйіп болып жүрді де қойды.

Сол жылы қалың суық жаңбыр сіркіреп бір апта үзбей жауды да, соңы қарға ұласып, қыс ерте түсті. Тынық мұхиттан соққан суық зәрлі жел денеңнен өтіп, берекеңді алады. Заставаға көмір түсірілмей от жағуға әлі ерте деп, түн баласы дірдек қағып шығатын болдық. Денең түршігіп жаураған соң, ұйқы қашады.

Вальдемар бастаған жауынгерлердің біразы кеш батысымен Ленин бөлмесіне жиналады. Ленин бөлмесі - түпкірдегі саяси сабақ өтетін көрнекі құралдар қойылған арнайы зал. Осы бөлмеде түн баласы гүж-гүж, саңқылдаған күлкі үзілмейді, бәрі топыр-топыр сонда. Кейде жылына алмай, көз ілінбей мұздаған соң бушлатымды киіп, қастарына барам.

Дөңгелей отырған бес-алты шекарашы бір тал папиросты бірінен соң бірі алып, құшырлана сорады кеп. Қарқ-қарқ күліп, есіріктене мәз болып, сухарикті күтір-күтір шайнап, шәугімдегі суды шүмегінен жұтып алып, ахаһу-ехеһуге басады. Жүйелі әңгімелері жоқ, әйтеуір бәрі қыран топан есірік күлкі, мәз. Орталарында мұрны қып-қызыл болып отырған Вальдемар. Залдың терезесіне одеял тұтып, қараңғылап тастаған.

Алдында төрт-бес жігіт еді, бара-бара олардың қарасы молая түсті. Қысқа қарай от жағылып, үсті-үстіне жауған қар тізеден келді. Кейде Вальдемар бастаған топ:

- Фронтқа барамыз, - деп түнде екі-үшеуі баяғы біз көрген қарасора алқабына тартады. Үсті-басы бозқырауға көміліп, жарым түнде қапшықтарын арқалап, тау қопарғандай мәз боп қайтады.

Ленин бөлмесін көкала түтінге бөктіріп, түні бойы сайдың тасындай, тепсе темір үзетін жігіттер көздері қанталап, нашаға үйреніп, тек таңға жуық қана терезені ашып, желдетіп, өздері төсектеріне құлайды.

Алғашқы айларда анаша тартқан жігіттер тамаққа тоймай, беттеріне әр кіріп, домаланып, жұмырланып, тіпті физкультурада ширатылып, шымырланып, бұлшық еттері бөлектеніп шыға келді.

- Міне, көрдің бе, нағыз спортшысың қарашы айнаға, әлі күшті боласың. Бұл пайдалы дедім ғой саған, - дейді әлгі жауынгерге Вальдемар арқасынан қағып.

Төрт-бес айдан кейін тартқыштардың мұрындарының үстіне қызыл дақтар пайда болып, көздері айранданып, өлімсіреп, кірпіктері суланып, мең-зең, жарты ес болып жүретін әдет тапты. Жарты жыл бойы үзбегендер тіпті жүнжіп, ұмытшақтанып, бұрынғы жастық құлшынысынан айырылып, көз алдымда тірі өлікке айналып бара жатты. Көбісі тор еттен ажырап, азып-тозып бітті. Ілмиген тірі әруақ, кілмигендер.

Жастық деген - аусар шақ, бәріне әуесқойсың. Есіріктене қарқ-қарқ күліп, гүжің-гүжің етіп отырғандар саны молая түскен сайын қызықтап жандарында айналсоқтап жүресің.

Туған күнім – наурыздың қақ ортасында. Ленин бөлмесіндегі жігіттерге консерві, тәтті тоқаш, сухарик сатып әкеп беріп отырғанмын.

- Кел, Николай, туған күнің ғой, тартып көрші. Бір-екі рет қана сорып байқашы.

- Ой, бұл косьяк дегенің нештяк!

- Кайф ұста! Туған күніңде сені аспанға көтеріп әкетеді.

- Міне, былай сорып көрші, қандай рахат! Туған күніңмен! Юбилей! Жиырма жастасың! Өмірден түк көрмей өтпекпісің? Өмір не үшін керек? Осындай қызық, думан тамашаны көру үшін, рахаттану үшін беріледі. Кел қане, - деп алматылық жерлесім Сергей деген зіңгіттей мұртты жігіт қолақпандай ораған косьягін қоярда қоймай ұсынды. Қасымдағылар жапатармағай шулап, кеу-кеулеп қышап алды да кетті. Дәмін татып жүрген шекарашылар бұл нәрсенің керемет дәрі, ғажап күші жөнінде дәріптей жөнелді.

- Ержігіт қыздан және косьяктан құр қалмауы керек!

- Біреуін тартып жібер!

- Азамат бәрін көруі керек.

- Ах, наша, А-наша! Өмір қандай тамаша, - деп бәрі хормен әндете жөнелді.

- Бір сорып көрші, ұнамаса қоясың ғой! Николаша, мә туған күніңмен! – деп Вальдемар бастаған топ өзеуреп жуан оралған папиросты қолыма ұстатқанда, қалай аузыма салғанымды білмеймін.

- Ішіңе сор! Қайран бағалы түтінді қор қылма!

- Қане, қане тез! Тез!

- Әй, жарайсың! Тағы сор! Тағы!

Бәрі шулап, күліп, қол шапалақтап жатыр.

- Аһ-наша, анаша.

Өмір қандай тамаша!..

Үш-төрт мәрте сорғаным есімде. Қақалып-шашалып көзімнен парлап жас ағып, тықпыштаған соң, сора беріппін, сора беріппін.

Кенет дүние билеп кеп кетсін, әлем асты-үстіне түсіп, шыр айналды. Тұра сала тәлтіректеп, төсегіме қарай ұмтылдым. Діңкем құрып, жете алмай екі мәрте шалқалай құладым. Жүрегім аузыма тығылып, көзім ұясынан шығып, ешнәрсені көрмеймін. Шыр айналған қып-қызыл шеңбер ішінде өртеніп барамын ба-ау, жоқ құзар-жартастан шыңырауға тік төмен құлап келе жатам ба, әзірейілдей албасты тұншықтырып, зілбатпан үстімнен жаншып, баса ма, әйтеуір жанұшырған алас-елес сәт. Азу тістерін сақылдатып, қолдың басындай тыр жалаңаш қыз кейпіндегі мың-миллион сайтандар сақ-сақ күліп, «Ажал! Ажал! Ажал!» - деп төңірегімде сайқымазақтайды.

Өкіріп жылайын десем үнім шықпайды, қара жер шыр көбелек айналып, жүре алсамшы. Бүкіл қолқа-өкпем аузыма тығылып, лоқсып-лоқсып құсып жатырмын, құсып жатырмын.

Біреулер мені ит сүйрегендей дырылдатып, сүйреп апарып, дәретханада шешіндіріп тастап, шлангімен аққан тастай сумен шомылдырдай-ай кеп.

Үстіме мінген жын-шайтандар суға шапылдай секірісіп, сақ-сақ күліп, асыр салады. Бүкіл ішек-қарным түгел ақтарылып кеткен шығар, ішімде ештеңе қалмаса да, ықылық атып, лоқсимын кеп. Жанымды қоярға жер таппай бетон еденде ары-бері дөңбекшісем үстіме лақылдата су құйып тұрған жауынгерлер рахаттана қызық кино көргендей тамашалайды.

Түні бойы алас қағып, айқайлап, не істеп не қойғанымды білмей, таңға жуық есімді жисам, мені төсегіме тас қып байлап тастапты. Қаталап шөлдеп, қаным кеуіп, өліп бара жатырмын.

Кезекші келіп:

- Есіңді жидың ба? – деп қорқа сұрады. - Өй, сен нағыз бой бермейтін жынды екенсің ғой. Әрең дегенде әйтеуір байлап тастадық, - деп қол-аяғымды шеше бастады.

Буылған жерлер қанталап, көгеріп ісіп кетіпті, бір жақ көзім ашылмайды. Кеудемді көтеріп, тұра алсамшы. Кезекші әкелген күрешке суды сіміріп алып едім, қайта сылқ ете түсіп, ұйықтап кетіппін.

Суық тиіп қатты ауырып жатыр, - деп таңертеңгісін маған тиіспепті. Түске салым оянсам, әлгі қаудырлақ кезекші маған іш тартып, болған жайды айтты.

- Мә, тамағыңды іш, әл жина. Әй, сен ана шайтандардың азғырғанына көнбе. Анаша тартқан адам азып-тозып өледі, өмірі қиылады. Шайтандар түтінмен бірге кеудеңе кіріп алады да, бүкіл ішкі дүниеңді кеміріп жеп тастайды. Сен мыналарға қосылма, мүлде бөлек адамсың, көп оқисың, қой оны, - деп қаудырлаған Рашид есімді татар жігіті ақыл айта бастады.

Үстіме құйған судан өкпеме суық тиіп, госпитальдан бірақ шықтым. Хабаровскі қаласындағы үлкен әскери ауруханасында ай жатып, сопиып азып, аузы-басыма ұшық қаптап, жүдеп кеттім. Ештеңеге зауқым жоқ, көңілім пәс, мең-зең, ұйқылы-ояу жүрем де қоям.

Көктем ол жақта кештетіп шығады, Уссури тайгасындағы қалың орман түбінде сартап қар көбесі сөгілмей жатып алады. Тек күн әбден қызғанда шылқылдаған қызыл су көлкіп, бүкіл алқап кеппей жаз бойы қорылдаған саз-жылымға толады. Көлкіген шалшықтың беті көгеріп тұрғанымен түбі ұйық-саз, ал күн ыстық болса мың сан шыбын-шіркей, маса, сона дегенің тұмандай өріп жүреді. Ашық денеңді удай ашытып, талап тастағанда жаз бойы қотырланып, үсті-басың қызыл шақа жарадан көрінбейді.

Жазғытұрым, күн ыси бастағанда заставаға госпитальдан келген менің тұрпатымды көріп бәрі шошып кетті.

- Құр сүлдең қалыпты. Сені періште қақты. Әйтпесе нашақор болып бітетін едің, - деп Рашид мені оңашалап жақын тартып, көп әңгіме айтты. – Сен үлкен оқымысты боласың. Әруақтарың күшті, солар жаман әдетке жібермеді. Мен молда баласымын ғой, білемін бәрін. Бісміллә, Алла деп жүр ішіңнен.

Құдайдың құдіреті, әлдебіреуден нашаның иісі шықса бірден сезе қоямын. Әлгіден қарадай жиіркеніп, лоқсып тұра қашамын.

Түнге қарай гүжілдескен Ленин бөлмесіне қадам баспайтын болдым. Өліп-тірілген әлпетімді көріп, Вальдемарлар қайтып мені мазаламады.

Наша тартпай, есірткіге еліктемей аман-есен туған еліме оралдым. Арада міне, қаншама жылдар өтсе де әлдебір жерде есірткі жатса, не нашақор кездессе иісін бірден сезіп – біліп қоятын қасиет таптым. Әлгі, үйретілген, иісшіл иттер секілді, автобус, троллейбустарда, аялдамаларда сан-сапалақ нақұрыс нашақорларды жазбай танимын. Қазір қадам басқан сайын бұл бәлекетті тартатындар қаулап, көбейіп барады-ау.

Міне, мынау уыздай екі жастың осы бір кесапатпен айналысып жүргеніне қаным қарайып келеді. Сонау бір жастық желегіндегі Қиыр Шығыста өзімнің де абайсыз ұрынып қала жаздағаным есіме түсті. Періштем қақты ма, әруақтар қолдады ма, өлім мен өмір шекарасына барып қайтқаным рас. Егер, сол жолы нашадан кәйіп ұстап, жаныма жаққанда бұл өмірмен баяғыда қоштасып, өлексе болып өксіп бітіп, нашақор болып тұздай құритыным хақ еді-ау. Нашаға үйренгендер он-он бес жылдан артық өмір сүре алмай, ғұмыры қиылып түсетінін кейін білдім.

Автобустың менен кейінгі артқы орындығында отырған қыз бен жігіттен күлімсі, сасық иісі бұрқ-бұрқ танауыма келіп, жиіркендіріп өлтіріп барады. Кекіріп, лоқсып барып қайттым, құсып жіберсем, масқарам шығады. Кім түсінеді оны.

Артымда отырған екеуі кәйіп ұстап ыржың-ыржың күліп, мәз болып, өлетін балапандай шиқ-шиқ етеді. Несіне мәз болады бұлар? Қасіреті қалың сормаңдайлар ғой, бұлар! Әке-шешелері бар шығар, олар білер ме екен?

Адам түріндегі айуан ғой бұлар. Титтей бір атым түйіршік үшін ештеңеден тайынбайтын жауыз қанішерлер. Суға салған терідей сілікпесі шыққан тірі тұлып. Өріп жүр ғой, қара құрым қаптап кетті.

Мектепте де, институт, қызметте де осылар жеткілікті.

Апырым-ау ХХІ ғасырда еліміздің тұтқасын кімдерге сеніп тапсырамыз. Біз болсақ алпысты алқымдадық, жан алып жан беріп қызмет істедік, таза айлықпен күнелтіп, арымыз да жанымыз да таза деп келдік. Ал, мыналар ше? Бұлар ештеңеге қызықпайды, ештеңеге елең етпейді. Көкейлерін тескен анаша – у – түтін, сол үшін бәрін садақаға шалып жібереді. Ресейде әрбір төртінші студент, оқушы наша тартады дегенді оқып, қатты таңғалғаным бар. Ал, бізде ше?

Әр аула, әр ауыл кімнің наша тартатынын біледі, сезеді. Бірақ үндемейді, көре тұра көрмегенсиді. Ол обырлар, басқа жастарды жалмап, тартып барады. Шіркін, баяғыдай қатаң заң қолданса олардың бәрін көз-көрмес, құлақ естімеске алып кетіп соттап, жөнге келгендерін емдеп, ал беті ары қарағандарды біржола көзін бозартып, қамаққа ұстау керек. Олар бәрібір адам болмайды. Іштен ірітетін жегі құрт қой. «Ауруын жасырған өледі» демекші асқынып, әбден қабынған бұл індеттен тез арада бүгін құтылмасақ – болашағымызға тажал! Әуелі мектепте топ-тобымен тартып жүр. Көбісі өзіміздің қазақтың балалары. Біз кең қолтық, бәріне құшақ аштық, жақсыға да жаманға тез еліктегішпіз, тез бейімделеміз. Жапа, зиян шегеміз-ау деп ойламаймыз. Қазір ауылдың ұл-қыздары жөңкіліп қалаға ауып келіп жатыр, жұмысы жоқ, пұлы жоқ, тұрмысы ауыр, күнкөріске шыдамай түрлі топтардың торына ілінеді. Біреулері ұрлықты кәсіпке айналдырады, жезөкшелікпен айналысады, порнобизнеске кіреді, рэкэтсымақ болады, әйтеуір ақыры өздері бірге жұтылып, бітетін қалың сорға тұншығады. Арақ пен темекінің арты айықпас дерт – нашақор болып, ақыл – есінен алжасып, барынан айырылып, құрдымға кетеді.

Жақында бір үлкен министрдің баласын жерледік. Титтейінен наша тартып, кейін ине салатын ауыр кеселге ұшырап, артық доза алып, үзіліп кеткен. Екінші ұлы да емдеуде көрінеді. Әке-шешелері қызмет қуып, бала-шаға тәрбиесі бетімен кеткен. Көшенің жат пиғылды лас қаңғыбас балалары шырмап-матап байдың баласы болған соң сиырша сауып, анашаны соруға үйретіп, үйіріне қосып алған, жаман жүрісті жат қылықтардың ықпалында кеткен. Ана құрсағынан әппақ періште болып жарық дүниеге келіп, қара жер құрсағына қап-қара індет кесірінен қасірет шегіп, ғұмыры көрмеген, білмеген жаман кеселден масқара күйі аттанып жатқандардың обал-сауабы кімде?

Қасірет-ай, десеңші!

Меркіге жете бергенде Аспара атты көкорай қамысты жерде вагон-үйлерге орналасқан қаз-қатар асханалар жанына автобусты тымау тигендей пышылдатып тоқтатқан гүжбан шойын қара шофер:

- Түсіп, тамақ ішіп алуға 30 минут, - деп гүж ете түсті. Обалы не, түстікке берген астары тіл үйірерлік дәмді-ақ. Оңтүстіктің асхана, дәмханаларының кез-келгенінің әзірлеген тамағы тіл үйірерлік дәмді ғой. Қымызы да бабында екен. Екі жанан ішіп едім, маңдайым жіпсіді. Дембелше келген қызыл шырайлы келіншек бәйек болып қолға су құйып, сүлгі беріп, елпілдеп кетті.

Баяғы интернат, одан әскердегі әдет бойынша мен тамақты тез-тез ішіп аламын. Бұл жолы да елден бұрын түстеніп, тамақ сіңсін деп ары-бері жүргіштеп жүргенімде қаптаған вагон-асханалардың артынан бағанағы қыз көрінді. Көзі қызарып, домбығып, томсырайып алыпты, сірә жылаған-ау.

Автобусқа түгел отырып, жүріп кеткенде де жігіті көрінбеді, қыз артымда шошайып жалғыз отырды.

Меркіде үйлену тойына келе жатқан автобустағылардың дені түсіп қалып, ішінде үш-төрт қана жолаушы қалдық.

Орнымнан тұрып, қыз жанына келіп:

- Жаныңызға отыруға бола ма? – дедім.

- Мейліңіз, - деді ернін болар-болмас жыбырлатып селқос қана.

Меркіден ары қарай жол жөнделмеген, ойдым-ойдым, автобус зірк-зірк етіп, қолқаңды үзіп жібере жаздайды.

- Қайда барасыз, қалқам?

Ол маған жақтырмай бажырайып қарады. Мына үлкен кісінің не бұзық ойы бар деген таңданыс пен жеккөрінішті көзқарасты байқадым.

- Ванновкаға.

- Қазір Тұрар Рысқұлов ауылы емес пе?

- Иә, солай.

- Жаңағы жігіт кімің, қарағым?

- Күйеуім. Неғылайын деп едіңіз?

- Жәй әшейін... - Ә, ім, келіншегі екен ғой.

Ол әңгімелесуге зауқы жоқ, ерні шүршиіп сүлесоқ отыр.

- Қарағым, неге наша шегесіңдер? – дегенімде келіншек орынан ыршып тұрып, қасқыр көрген еліктей маған шошына қарап, алақтап есі шықты.

- Аға, ағасы. – Көке! Қайдан білдіңіз? Сіз кімсіз? Тартпаймын мен...

- Сабыр, қарағым. Отыр орныңа, тыныштал. Ақырын сөйле. Мен бәрін білемін. Сен де, күйеуің де наша шегесіңдер. Жалтармай-ақ қой.

- Сіз кімсіз аға, ментсіз бе?

- Жазушымын.

- Органның адамы сияқтысыз.

- Жоқ, мен жазушымын. Бірақ мен бәрін білемін. Екеуің де құмарсыңдар, ол көптеп тартады, ал сен кейін жақында әуестенгенсің.

Ол үндей алмай шөжіп, маған жаутаң-жаутаң қарайды.

- Органның адамы емессіз бе?

- Жоқ дедім ғой.

- Ант етіңізші.

- Міне, қарашы сенбесең, - деп сөмкемді ашып, жолға алып шыққан соңғы шыққан екі кітабымды, жазушылық куәлігімді көрсеттім. Ол суреттеріме, маған қарап-қарап иланғандай болды.

- Тағдырларыңа обал ғой. Жастай қиыласыңдар ғой.

- Енді қайтем, қоя алар емеспін.

- Кім тартқызды саған?

- Ешкім. Күйеуіммен ерегестім.

Мен баяғыда әскерде анаша оқиғасын қысқаша айтып бердім.

- Міне, нашаның иісін сонадайдан біліп қоятын ерекше қасиет содан пайда болды, қарағым.

- Аға, сенесіз бе, өлгім келеді, - деп ол сұлқ түсіп, маған көзін тесірейте қарап еді, жүрегім су ете қалды. Мына келіншек түбі өзіне-өзі қол жұмсауы кәдік. Өлі мен тірінің арасындағы бейбақ. Ол жұқалап, жайымен өмірін айта бастады.

- Күйеуіміз екеуіміз бір колледжде бірге оқыдық. Әдемі жігіт, әдемі киініп, әдемі сөйлеп жүріп, қалай уысына түсіп қалғанымды өзім де білмеймін. Онда топ-толық, зіңгіттей ірі болатын. Кейін ғой азып – тозып кеткені. Екіқабат болып қалған соң амалсыз үйлендік. Қарным шермиіп жүргенде байқасам ол наша тартады екен. Бала тапқан соң мені тастап кетті, жындана жаздап темекі шектім. «Қарабет көзімізге көрінбе! Күйеуіңнің табанын жала, сол босағадан өлігің шықсын», - деп әке-шешем жолатпады. Қуды. Ақыры белімді буып, баламды көтеріп, Алматыға келіп, іздеп тауып, қайта тидім. Ол «Кет, басыма бостандық бер!» - деп ұрса да, соқса да, шыдап бақтым. Ақыры, оның алдында күңі болып, көк тиын, қара бақырдай құным қалмады. Тірі өлік боп, темекі де уытымды қайтара алмай, өксіп-өксіп жүрдім ғой, ағасы. Ол оқуды біржола тастаған, араласатын жора-жолдастары кілең нашақорлар. Күні бойы пырылдап мысық сияқты терезені қараңғылап тастап ұйықтайды. Түн баласы шегіп алып, кәйіп ұстап, қаңғып кетеді. Не ақшасы жоқ, не пайдасы жоқ. Аш-жалаңаш, пәтерақыға белшеден қарыз боп, кішкентай бөпем екеуміз қосыла жылап дал боламыз. Қит етсең, ұрып-соғып тепкілеп тастау әдетіне айналды. Кейде бес-алты жігіттер пәтерміздің ішін көкала түтінге толтырып, кәйіп болып, кеңкілдеп күліп, ауыздарына келгендерін былапыт оттап отырады. «Тамақ әкел»-деп айқай салады, «жоқ» десем ит құсап, көкала қойдай, көкшымшықтай ұрып жығып, тепкілеп тастайды. Күйікке шыдай алмай, жылай-жылай көз жасым таусылды. Кейде асылып өлгім келеді, тек нәрестемді ғана қимаймын, соны құшақтаймын да ішім өртенеді. Бірде оның дайындап қойған жарты қорап косьяктарын тауып алдым. Қызықтап біреуін алып тұтатып тартып көрсем, тұманданып жүрген көзім шайдай ашылды. Көңілім сергіп, серпіліп, жадырап сала бердім. «Өлә, мынауың тамаша ғой» - деп анда-мұнда тығып тартып алатын болдым. Тартсам болды, бәрін ұмытып, рахаттанасың. Өстіп жүріп, қалай үйреніп кеткенімді де байқамай қалдым.

- Күйеуің қарсы болмады ма?

- Ой, қойшы оны. Жатып кеп қуанды. Мені тағы ұрып-соғатын шығар сілейтіп тұрып деп ойлағам. – «Ой, жақсы болды ғой, енді екеуміз бірігіп іздейтін болдық қой» - деп қуанғанын көрсең.

- Апыр-ай,ә?

- Кей-кейде түңіліп кетем. Өмір сүргім келмейді. Тек жаным – бір тал ұлым бар. Сол құлынымды қимаймын. Бір жасар, қазір төркінімде. Суретін көрсетейін бе сізге?

- Көрейін.

Ол қол сөмкесін шырт еткізіп ашып, алақандай ғана сурет берді. Уыздай сүйкімді нәресте талпынып күліп тұр. Періште күлкі.

- Ұлың сүйкімді екен, періште ғой.

- Ақылды. Төркінімде қазір ол. Мені іздейді, сағынады, күтеді. Қайта-қайта барып келуге ақшам жоқ. Анда-санда бір көремін. Міне, бүгін бетінен сүйіп, мауқымды басатын шығармын.

- Күйеуің неге Аспарада қалды?

- Аға, күйеуіміз екеуміз бір күні тырайып қалатын шығармыз. Ол азып кетті, құр сүйегі саудырап қалды. Уақтысында тартпасам менің де қол-аяғым тартылып, жатып қаламын.

- Жігер-күш керек, қоясыңдар әлі.

- Әй, қайдам. Жорик, жүдә, құмартып алды, ине де салдырады. Менттерде учетта тұрады. Кейде түнделетіп алып кетеді. Бір түнетіп босатады.

- Соттап, емдетпей ме?

- Менттерге бай клиенттер керек. Жорик сияқтылардан солардың аты-жөні, дерегін алып, қоя береді. Бұлар да түн баласы жортып жүріп, тапқандарымен бөліседі. Қу тақыр кедей мұны ұстап неғылсын ондағылар.

- Ойпырым-ай, мынауың қиын екен.

- Достары жаман, бәрі наркоша шегеді, инеге отырады.

- Бәрі қазақ па?

- Көбісі. Студенттер де бар, оқушылар да. Әке-шешесі үлкен қызмет, бай, бизнесмендердің ұл-қыздарын аңдып, соларды айналдырып, наркошаға үйретеді. Біреуі үш клиент табуы керек, сөйтіп топырлап көбейіп кете береді. Өңкей кеңкелестер ғой. Сіз көріпкел сияқтысыз, көке?

- Көбінесе айтқаным айдай келеді.

- Жорик, күйеуім, аман-есен келе ме? Айтыңызшы, көке?

- Тек бәрін түсіндіргің? Ол қайда кетті?

Ол сыбырлап, басын еңкейтіп аузын құлағыма тақап еді, темекі, ыс, есірткі иісі бұрқ ете түсті.

- Жорик Аспарадан түсіп, өзінің достарымен Шуға - фронтқа кетті.

- Шуда не істейді?

- Ол жақта наша дегенің теңіздей жайқалып өседі дейді.

Соны жинап әкеліп, жасырып сатады. Ұсталса, сотталады, құриды. Ал, аман-сау алып қайтса, жырғап қаламыз, бар қарыздан құтылып, байып кетерміз мүмкін. Ал, қолға түссе – біткені. Өзі де титықтап әзер жүр, әлсіз. Осы жолы мол пұл жинап алсақ, емдетпесем болмас.

Келіншек екі қолымен бетін жауып, қамықты. Безгек болғандай иықтары селкілдеп, қалшылдап:

- Аға, автобустың ана артқы есігінің алдындағы тепкішегіне барып, темекі тартып келейінші? – деп сұранды.

- Бара ғой...

- Сіз тартпайсыз, ә?..

- Баяғыдан кейін қолыма шылым ұстаған жан емеспін.

- Жүдә, ондай да адам болады ә?..

Бүйрек бет келіншек, келте қиған шашын сілкіп тастап анадай жерде есік жақтауына сүйеніп, папиросын құныға сорады. Әлгі жас бұзаулар енесін емгенде басын шайқап, мекіреніп, рахаттанады емес пе!? Дәл солай, нашасын құныға сорып тұрып, шашын сілкіп-сілкіп қояды. Нашаның қолқамды қапқан сасық иісі келді, лоқсып әзер отырмын.

Келіншек сып-сып етіп қасыма қайта отырды. Көзіне жылт-жылт етіп, ұшқын бітіпті, беті албырап тұр, езуіне күлкі ілінген.

- Аға, ағатай, осы майданнан аман келсе Жорикті де өзімді де емдетем деп отырмын.

Үндемедім. Не дейін? Оның өз-өзін алдаған сөзіне қайтіп сенейін.

- Әке-шешең біле ме?

- Бәрі де біледі. Ұрысты, анда-санда тәуіп, емшілерге қаратқан болды, Қырғыздағы атақты емшіге дейін бардық. Титтей де әсер етпейді, әбден денесін улап, жайлап алған.

- Өзің ше?

- Өзіме енді бәрібір. Өмірім бар ғой, аға, түс сияқты. Басымның ішіне мың-сан маса-сона кіргендей ашып кетеді. Ұйықтасам болды жылан көрем. Быжылдаған ақ, қызыл, қап-қара жыландарды жалаң аяқ, жалаң бас жалаңаш кешіп, басып бара жатамын. Алғашында зәрем ұшып, шошынатынмын. Қазір үйреніп алдым. Ақ бас, сала құлаш жеңді білектей шұбар жыланым қайқайып жол бастайды, мен соңынан ере беремін.

Қайран ерте солған қызғалдақтай қыздар-ай, қайран қор болған ортан жіліктей атпал жігіттер-ай!.. Балғын, бағлан боздақтарым-ай!..

Сендер қан соғыста мерт болсаңдар, ұжмаққа барар едіңдер. Ал, мына мыңдарды мисыздандырып, нақұрыс, кеңкелес ететін у дәрі үшін аттанып, соның жолында қыршыныңнан үзілгенде кім дейміз?

- Аға, айтпадыңыз ғой, Жорик фронттан аман-сау келе ме, келмей ме?

Қай түпкірде болмасын тілдері бір екен-ау... Баяғыда әскерде Вальдемар наша алқабына жорықты - фронт деуші еді.

- Әй, қайдам?..

- Аға, білгем, білгем. Ол сормаңдай қайтпай, тұздай құриды десеңізші. Түс көргем, жаман түс. Барма деп зарладым ғой. Құриды ғой енді. Бітті десеңізші!..

Жаңа ғана жымың-жымың етіп күліп отырған бүйрек бет келіншек көз жасын төгіп-төгіп, еңіреп жылап жіберді.

-Мен түсейін қарағым, Таразға келдік.

Қолымнан тас қып ұстап алған ол көзі боталап, пыс-пыс жылап:

- Ағажан, ол келсінші, келеді деңізші. Құлың болайын, - деп сілкілей бастады.

- Білмедім, қарағым. Жіберші, жүрегім лоблып тұр.

Автобустан түсісімен бұрылып қарасам ол терезе әйнегіне жабысып әлдене деп жатты.

Жүрегім аузыма тығылып,, басым зеңіп, аялдама бағанына сүйеніп тұрып қалдым.

Кебеже қарын қызыл автобус түтінін лақ-лақ құсып, ырсылдай жүріп кетті.

Екі-үш күн бойы қызуым көтеріліп, ішкен асымды қайта құсып, жүрегім кілкіп, қолқа-бауырым аузыма тығылып, мұрнымнан анашаның сасық иісі кетпей зәрезеп болдым.

Екі-үш күн бойы теледидардан Шу алқабындағы нашақорлардың ірі тобын ұстағандары жайлы хабар қайта-қайта беріліп жатты. Ала қап арқалаған жақ жүні үрпиген жыланкөзденген, арық нашақор Жорикті бірден таныдым.

– Әй, соры қалың, тасмаңдай!..

АҚ ШЫМЫЛДЫҚ

Реонимация деген палата - өлі мен тірінің арасындағы майдан алаңы іспетті. Бұл палатада жатқан жандар да о дүние мен бұ дүниенің шекарасында тұрған деп есептеңіз. Екі адамдық палатада ұзын бойлы, шашы ерте ағарған, құс мұрынды көршім тұнжырап жатады да қояды, анда-мұнда уһ деп кеудесін жара күрсінетіні бар.

Ары-бері жүрмеген соң адамның іші пысады, көршіңмен әңгімелесіп уақыт өлтіргің келеді. Жақауратып қасыңдағыны сөзге тартсаң жарытып жауап ала алмай мысың құриды.

Үшінші күні ғана ол құрықтай ұзын мойнын көтеріп, төсегіне шоқиып отырды. Көзіме алғаш ілінгені жоғары-төмен жүгірген өндіршегі, қатпар-қатпар тері, рабайсыз ұзын мойыны.

Жіп-жіңішке саусақтары сөйлегенде тыным таппай, екі алақанын ысқылай береді. Көршімнің аты - Әмір. Дырдай министр. Мен көп жазушының бірімін. Бүгін ғана әңгімеге ықыласты бола қапты.

- Сенің неге жүрегің ауырады? – деді ол бір жас үлкендігін

пайдаланып бірден сенге көшіп.

- Титтейімізден жетім қап... Бар зіл ауыртпалық жалғыз жүрекке түскен ғой...

- Ім-м-м... – Оның саусақтары тынымсыз сыртылдап алдына

сыймай кетті. – Ал, жүрегім өмірі ауырып көрмеп еді. – Ол ащы мырс етті. – Жалпы мен ауру-сырқат дегеннің не екенін білмей өскен жанмын. Осыған сенесің бе? Әке-шешем де бар, алты бауырымның бәрі үлкен қызметте.

Мен көршіме іштей қызғанышпен қарадым, қандай ғана жанның төрт құбыласы түгел болады, қандай ғана жанға бәрін үйіп-төгіп бере салады. Алдында ата-анасы бар, аға-әпкесі, соңында шұбырған бауырлары барларды көргенде жалғыз тасмаңдай жетімдігім есіме түсіп, өзегімді өрт шалып кетеді-ай... Әне, әлде-біреулер аурухананың не екенін білмей өссе, мына сүйегі ашылып қалған ми секілді үркек жүрегім бар болғыр атқақтап аузыма сыймай жылына бірер мәрте жетектеп әкеп, осы төсекке таңып тастайтынын қайтерсің. Қалтамнан дәрі үзілмейді, сәл шаршап, жүйкем талса кеудеңді керіп жіберердей ар жақтан қамауда жатқан арыстандай дімкәс жүрек тоқпақтап шыға келеді. Оқ тиген жаралы аңдай қансырап қашанға дейін созылып жүрерің беймәлім? О, тәңірімнен жалбарынып сұрарым, мына балаларыма менің кебімді кигізе көрме, олар жетімдік, жоқшылық тақсіретін тартпай-ақ қойсыншы!...

- Мені ауыртқан не екенін білесің бе? Махаббат!– деп көршім қойып

қалғанда өз ойыммен арпалысып кеткен мен селк ете қалдым. – Неге күлесің, сенбейсің бе?

Еркімнен тыс жайылып кеткен езуімді тез жия қойдым. Біреуге бас қайғы, біреуге мал қайғы.

Үш күн бойы аузынан үш ауыз жөндемді сөз ала алмаған көршіме ықылас білдіріп, көтеріліп отырып, тыңдауға пейіл таныттым.

- Сен, күле бер. Иә, мені ауыртқан махаббат! Махаббат дегеннің осыншалық заһар екенін кім білген? Уһ!... – Сен тыңда, ішім жарылып кетер әйтпесе. Мен отызға дейін үйленбей бойдақ жүрдім. Не ішейін, не киейін демедім. Бәрі бар, бәрі жеткілікті. Бірақ, қыздарға келгенде жолым болмады, біреулерін өзім ұнатпадым, ал біреулерге мен жақпадым. Сөйтіп жүргенде қатарымның бәрі үйлі-баранды болып, сопайып жалғыз қалдым. Институт бітіргем, тәп-тәуір қызметім бар. Ғұмыры әйел баласына жақындап көрмеген еркекте жасы ұлғайған сайын жүрексінетін жаман әдет пайда болады екен, іштей өзіңе-өзің күмән келтіре бастайсың. Өстіп жүргенде бір қызға өлердей ғашық болып қалдым. Аты қандай әдемі – Айтолы! Ол кезде мектеп бітірген топ түгел фермаға, қойға бару модаға айналып, науқангершілік болып тұрған кез. Айтолы да фермада сауыншы, үзіліп түсердей он жетіден асқан әп-әдемі бүлдіршіндей қыз. Уһ! Мен аудандық комсомол комитетінің хатшысымын, комсомол-жастар бригадасының жұмысын көрейік деп барып жүріп етене жақын болып кеттік. Әкесі қойшы, қарапайым ғана қыз. Ылғи “Сіз” деп сызылып тұрады.

Қыстай фермаға барғыштап жүріп, әбден батыл болып қалыппын . Бауырыма басып, құшақтап алғанда аңқау кейпімен монтиып отырғаны қандай, жас сәбидей бәріне сенгіштігі қандай! Оған менен асқан оқымысты, білімдар адам бұл әлемде жоқ, маған телміре қарап, әр сөзіме таңданып, тамсануы қандай! Кездескен сайын оның сонысын аңғарып, түрлі-түрлі бәлелерді айтып қоямын. Өзімнің бойымда мансапқорлық буы да бар. Бәлен деген бастықпен бірге болдым, түгенмен сөйлестім деп бөсіп те жіберемін!

Еһ, Айтолы-ай!.. – Ақыры көктемге қарай үйіне бардым, әке-шешелері көктеуге көшіп-қоныпты. Серектас деген жер күнгейі қаптаған қызыл тасты аңғар, ал, теріскейі жусанды алқап. Соның қапталына киіз үй тігіп отыр екен әке-шешесі. Мамыр мерекесін өткізген соң бірінші хатшының машинасын сұрап алып тартып кеткенбіз. Айтолы алдын-ала айтып қойса керек, шешесі өте ақжарқын кісі екен, жайдары қарсы алды. Тек, әкесі тіс жарып үндемеді, амандасқанда ернін жыбырлатты. Бір қойды тыпырлатып алып ұрып, сойып, жіліктеп тастап, өріске кетті.

Шешесі менен тамақ істей жүріп ананы-мынаны сұраса, Айтолы:

- Тәте, қойсаңшы, ұялтпай, - деп шешесіне бір, маған бір

еркелей қарады. Маған анасы ә, дегеннен ұнады. Қайран ана-ай, - қуаныштан жарыла жаздап жүр-ау. Уһ! Айтолы шешесінен ештеңені бүгіп-жасырмайтынын аңғардым, екеуі сырласатын көрінеді.

Құдай қаласа енді әке-шешем құда түсіп келмекші, осы айдың соңында үйленсек деген ойымыз бар.

Қуырдақ жеген соң көкке қойдың шетіне шықтым. Сақпан бітіп, қой-қозы бірге жайылып жатқан отар бүкіл алқапты алып, жамыраған, маңыраған қызық тіршілік бір. Дала мамыражай, жып-жылы мамық жаныңды әлдилер самал еседі. Тотияиындай тас-жақпарды жарып жусан қылтияды, иіскесең басың айналады. Маужыраған рахат әлем, шыр-пыр ұщқан құстардың үні қандай?

Қыздың әкесі, менің болашақ қайын атам көктемнің маужыраған жып-жылы күніне қарамастан қалың киініп, әлі басындағы ескі тұмағын да тастамапты. Қызы бағана біз келгенде киінсеңші дегендей болып еді, шыбын шаққан құрлы қыңбады. Екеулеп отарды, қойдың бәрін сай табанындағы жыбыр-жыбыр баяу ағып жатқан жалтыраған өзеншеге суарып шығардық та, биік шоқының үстіне келіп отырдық. Бұл арадан төңірек түгел көрінеді. Жота үстіне күнге қақталып торғылданған қып-қызыл тастарды үйіп тастаған.

- Бұны неге шоқайтып үйіп қойған? – дедім бетінен қызылы

кетпеген қойшыдан.

- Бұны-оба дейді. – Серектастың обасы деген осы. Әр жердің

өз аты бар, әр биік төбенің басына осындай обалар үйеді. Әне анау екі обалы төбе – Қосқұдық, мынау сайдағы су баратын келесі сай – Қызылсай, мына шетіміз – Қақпақты, анау бұлдырап тұрған – Буырлы...

- Неге Серектас дегенін білесің бе?

Ертеде Серік деген көркем жігіт Айманкүл деген қызға ғашық.

болыпты дейді. Екеуінің үйлену тойы болып жатқанда ел шетіне жау тиіпті де, тойы бітіп, ақ шымылдығына кірмей жатып, бүкіл ер азаматтармен бірге жорыққа аттанып кетіпті. Айманкүл күнде келіп, өзінің отауының жанына бір тас әкеп қоя беріпті, қалай беріпті. Күн өтіпті, ай өтіпті. Жылжып жылдар өтіпті. Серіктер жауды қасиетті Түркістаннан әрмен қуып барады деген хабар жетіпті. Айманкүл күнде бір тасты көтеріп қалай береді, қалай береді. Оны көрген күйеулері жаугершілікте жүрген әйел-келіншектер де ырым ғып күнде бір тастан әкеп тастай беріпті. Серіктер елінің жауларымен қырық жыл соғысады, 40 жерінен жарадар болыпты. Уыздай жас жігіт 60-тан асқан қалжырап, қансыраған шал болып елге қайтыпты. Сағыныштан әбден қартайып кемпір болған Айманкүл қалаған тастар 40 жылда биік тауға айналыпты. Күнде сол таудың басына бір тасты көтеріп апарып қойып күйеуі кеткен жаққа көзі талғанша қарайды екен үздігіп. Сөйтіп қарап отырғанда қайындары айқайлап, сүйінші сұрап шауып келеді. Сол хабарды естігенде Айманкүл осы өзі қалап жасаған тас шоқының үстінде жүрегі жарылып өліп кетіпті.

Серік келіп жарының басын көтеріп отырып көзінен жасы алты тарам болып бір күн, бір түн жылапты да ол да үзіліпті.

Содан осы шоқы “Серіктің тасы”, “Серіктас”, “Серектас” болып аталып кетіпті. Ары-бері өткен жүргінші жолаушылар сол екі бейбақтың басына бір-бір тас әкеп қалайды екен, сен де балам бір тас әкеп мына обаның басына қой, - деді Айтолының әкесі. Уһ!.. Жарықтық осы әңгімені маған неге айтты екен деп соңғы күндері қайта-қайта ойлаймын кеп. Неге айтты!?..

Уһ-!.. – Бір тасты көтеріп шоқының басындағы обаның үстіне қойдым. Айтолының үйінен ет жедік те қайтып кеттім. Қайтар кезінде Айтолының әкесі: “Қарағым, тойларың өткенше, құда түспей тұрып қайын-жұртқа күйеу келмес болар” – деді. Уһ!

Бір жұма өткен соң мені военкомат шақырды, ол кезде әскери заңның қатал кезі. Қолыма повестка беріп алты айға жаттығуға жібергені, жарты жыл бойы керзі етік киіп Новосибирскіде жер тепкіледім. Құда түсу, үйлену әрине уақытша тоқтап қалды. Еріккенде хат жазам, хатын алып оқу да қызық. Аңқауым менің... Не деген сезім, мөлдірлік десеңші?...

Әскери жаттығудан күзде қайттым, келген күннің ертесіне жұмысқа шықсам Айтолы телефон соғады. “Қазір жетем” – дейді. Мына Шиенде тұрады. Түске таман кеңсеме кіріп келді. Сағынып қаппын, бас салып құшақтасам, солқылдап кеп жылайды, көз жасының мөлтілдеп төгілгені-ай!..

Айдап отырып Айтолымды ертіп Тілеміс деген жолдасымның үйіне бардым. Әйелі екеуі құрақ ұшып қарсы алды. Арақ-шарап ішіп думандаттық, енді болатын тойды өткізуді ақылдастық. Айтолы байғұс көзі боталап, мұңданып маған қарай береді, қарай береді. Әбден сағынған-ау байғұс! Көзінде мұң бар сияқты, намыс тұрғандай ма қалай? Сағыныш деген қиын ғой, шынында! Мен де сағынғам, енді біргеміз жаным. Біргеміз – деп қоямын іштей...

Уһ-!... – Ол аһылап-уһілеп буындары сыртылдап орнынан түрегеп терезе алдына барды. Далада аңыраған аяз, түгел қырау. Алақанымен терезе әйнегінен сүзіле қарап бірқауым үнсіз тұрды. Нені ойлады екен? Сырықтай ұзын, ап-арық, жауырыны күдірейіп, телміріп қайта-қайта әйнекті үрлеп сыртына телміре қарады-ай кеп. Жүрек сырқатына негізінде толық, етжеңді адамдар ұшырайтын еді, мынаның артық қырым еті жоқ.

- Уһ! – деп қойып төсегінің үстіне аяғын салбыратып жіберіп

қойып әңгімесін жалғады. – Сол түні Тілемістікіне қонып қалдық, екеумізге төсекті бір бөлмеге салып берген, маған жерге, Айтолыға диванға. Тілеміс те, келіншегі де жымың-жымың етіп қояды әдейі көз үшін ғана осылай істедік дегенсіп. Ол шешінбей диванда сұлқ отырып алды, шамды өшіре салдым. Батылмын. Қыз қорғаншақтанған сайын өршелене түсем. Қасыма сүйрегендей ғып әкеп жатқызып, киімін шешіп тастадым. Қыз икеміме көне берді. Сөйтсе-е-е-м!?

Уһ!... – Ол қос қолдай дударланып кеткен ағы қалың қайратты шашын сығымдай ұстаған күйі терең күрсінді. – Темекі болса ғой. Он жыл болды тастап кеткеніме, құштарлана бір тартқым келгенін қарашы. Уһ!.. Несін айтасың қыз ботадай боздап жылағаны-ай! Отызға келгенше мен қайдан білейін, тек қыз өзі солықтап отырып бәрін айтқанда төбе жүйкем шымырлап, аза бойым қаза болды.

Сөйтс-е-ем?!.. Сиыр фермасы көктем көтеріле таудың етегіне көшіп қоныстанады, сауыншылар ауылдан күнде –барып келіп қатынайды. Сондай бір күні кешке ауылыңа апарып тастаймын деп завферма Қызылмұрын деген үлкен кісі, жасы елуге келген дейді. Шын атын ел ұмытқан үнемі арақ ішіп мұрны қызарып жүретіндіктен осылай атап кеткен. Жолда еңгезердей дәу бәле бауыздаған лақтай ғып дегенін істепті. Бұл өлемін деп өкіріпті, соттатам депті. Қызылмұрын айтыпты: “Жан баласына айтсаң басыңды қауынша шауып тастаймын” - деп.

Бұл мен кете салысымен болған оқиға. Ертесінде сауыншылықты тастап, содан бос жүр, институтқа түсе алмапты. Сен кешіре алмайсың ғой, кешіре алмайсың ғой, жаным, -дейді бетін басып жылап.

Сары таңға көз ілмедім, ол сары таңға дейін бүк түсіп жылай берді, жылай берді. Мен бейбақ, үндей алмадым, қара тастай қатып қалдым.

Таң атар атпастан киініп, үй иелерін оятпай шығып кеттік. Ол кеңсеме шейін бірге келді де:

- Әмір, құдай алдында кешірші, не өлтір мені. Мен сені бұ дүниеде ғана емес о дүниеде жақсы көремін сенесің бе, жаным!

Міз бақпадым.

- Енді мен саған жоқпын! – Сен мен үшін жоғалған адамсың!- деп былш еткіздім!

Қыз бота-бота жылап, бұрылып кете барды. Уһ! Дүние-ай, десеңші!... Елге - жұртқа үйленемін деп жар салып қойғам! Амал жоқ аяқ астынан осы келіп жүрген жеңгеңмен бас қоса салдым, отырып қалған мұғалім қыз екен. Содан бері сенесің бе жиырма бір жыл өтті. Зулап жатқан уақыт. Ұмытып кеткем, ұмытып кете жаздап жүр екем. Тек келген хаты болмаса...

Ол жастығының астынан қалтыраған қолымен дір-дір етіп маған конверт ұсынды.

- Өзің оқышы – Дауысында діріл бар, жүрегі қатты соғып тұр-ау. Ауруханада көп жататын жанның өзі емші боп ауру-сырқаудың бәрін біліп, айырып тұратын бәлесі бар. Хат кәдімгі шақпақ жол дәптердің ішкі қос парағына жазылыпты.

“Әмір!

Амансың ба? Халің қалай? Сыртыңнан бәрін естіп сұрастырып жүремін. Министр болғаныңды газеттен оқып, қатты қуанғанымды айтпа! Мен сенің көздегеніңе жетпей тынбайтыныңа сенгенмін, сенетінмін. Шіркін, сен бүгіндер қандай болдың екенсің!

Мен хатты министрлікке, заказбен әдейі салдым тек өзің ғана ашып оқысын деп. Сен мені мүлде ұмытып кеткен де боларсың. Мен баяғы Айтолымын ғой. Серектастағы Жақыпбай қойшының қызы ше?

Енді есіңе түсті ме? Айтолы неғып хат жазып қалды деп. айыпқа бұйырма. Айтайын дегенім... Не екенін білесің бе? Сенімен соңғы кездескен соң жынданып, не асылып өлем бе дегем. Өлі мен тірінің арасында жүрдім де қойдым, сөйтіп жүрсем... жүкті болып қалыппын, кімнен дейсің ғой, сенен. Сенен перзент сүйетінімді білгенде өмірге құштарлығым оянды. Сенен нәресте сүйетініме қуандым. Сен күлерсің, бірақ мені тірі алып қалған сол болды. Шешеме сырымды жайып сап айтып ем, ол байғұс та жылап ақылын айтты. “Әмір алмаса алмасын, босанып аламын десем”, есебін өзі тапты. Өзінің төркіні жақтан бір сұрбойдақты тауып қосып жіберді мені, екі айдан соң. Алты айдан соң мен босандым. “Шала туған нәресте” деп – елге жайдық та атын саған ұқсатып Әбіл қойдым. Сенен аумайды-ау, аумайды. Оның артынан тағы 6 бала сүйдім. Сөйтіп, 7 баланың анасы болдық. Күйеуім жуас, жақсы адам еді, былтыр қайтыс болды, қан қысымынан. Жақында жылын бердім. Өзімнің де басым ауыра береді, анда-санда сақинам ұстап жатып қаламын.

Әмір! Мынау сенің балаң ғой, бұл әлемде құдай куә, екінші сен екеуміз куә, Әбіл балаң жаз шыға үйленгелі жүр. Ержетті, тура баяғыда өзің қандай сондай боп ұп-ұзын таралып өсті. Енді оған шындықты айта алар дәрменім жоқ, басқа фамилия, әкесі... Егер мен олай-бұлай боп кетсем – көз қырыңды сала жүргейсің.

Сен Әбіл менің балам ба деп күмәнданып отырған шығарсың. Сенбесең байқатпай келіп көріп кетші. Түсіндің бе? Құдай-тағала алдында, өлген әке-шешем әруағы алдында айтарым - Әбілдің әкесі - Әмір сен! Егер өтірік айтсам әруақтардың әруағы атсын!

Менің қарғысым жібермей Қызылмұрын сол жылы жол апатынан өліпті сұмырай! Итке ит өлім!

Әмір! Мына хат сенің тек өзіңде сақталсын, кейін қартайғанда алда-жалда балаңды іздей қалсаң өзіне көрсетерсің. Мен сенің алдыңда кететін шығармын. Ал, мен тіріде балама да, маған да жолама, келме! Мен ол қайғыны көтере алмаймын. Түсінесің бе? Өліп кетемін! Ұяттан! Сағыныштан, күйіктен!.. Түсінесің бе?!

Сен өзіңді өзің күт, мына балаң үшін, болашақ немерелерің үшін керексің. Естідім бірінші хатшының қызына үйленіпсің, одан қалаға көшіп кеттің, мен алысқа күйеуге кеттім. Қазір, шіркін қандай болдың екенсің?

Жақсы, жаным! Сен мені әлі кешіре алмай жүрсің ғой. Білем оны қайтейін, мен сені сыртыңнан тілеуіңді тілеушіңмін, қарғамаймын, назаланбаймын, міне хатты тура үш күн жаздым, басым қатты ауырады бұл күндері.

Жақсы сау есен бол жаным!

Сәлеммен Айтолы”, - деп ары қарай өзінің қазіргі мекен-жайын көрсетіпті.

Әмір ішіп-жеп жіберердей маған тесіле қарап қалыпты, кірпік қақпай өңменімнен өтердей жанары мұздай сұп-суық, жүрегім дір ете түсті, көзі шытынап тұр, түрі бұзылып, қанын ішіне тартып апты.

- Не дейсі-і-ің? – деді.

- Не дейін. Обал болған екен.

- Кімге? – деп шап ете түсті. – Кімге обал. Маған ба?

Балама ма? Сен не білесің?

Ол тар палатаның ішін әрі-бері кезіп, екі алақанын ысқылай берді.

- Ешкім білмейді. Мен бақытымды басқа тептім. Айтолы – менің

ырысым еді ғой. О, құдай! – ол қарманып халатының төс қалтасынан дәрі алып ішті. – Менде жүрек жоқ, ол баяғыда беріш болып қатып қалған. Айтолыны қуған күні қара тасқа айналып кеткен шығар. Біздер, адам деген мақұлықтар, аяу, кешірім, түсіну дегенді неге білмейміз? Неге? А?

Министр ары бері жүре берген соң :

- Сізге жүруге, тұруға болмайды, демалсаңызшы – деп едім тіпті

құлақ аспады.

Бір кезде еліріп сыртқа шығып кетіп еді, сәлден соң медбике қыз жетектеп әкеп жатқызып, екеумізге дәрілерін салды.

- Темекі тауып берші қарағым! – деп еді, медбике тік мінездеу екен:

- Сізге темекі шекпеңіз деп әйеліңіз табыстаған. Болмайды!-деп

төтесінен доқ еткізді. Көршім сәл-пәл тыншығандай көрінген.

- Шіркін-ай, - деді тамсанып, өндіршегі жоғары-төмен қозғалып-

қозғалып кетті. – Мені ібіліс айналдырған ғой. Сен білесің бе? Сен білмейсің ғой, осы хатты алғалы мен бәрін сағындым. Кеудемді бір өкініш буып, жүрегім аузыма тығылады да тұрады. Өзегіме өрт толып кетті-ау, бүкіл ішкі әлемім бықсып, өртеніп кеттім-ау. Мансап, тақ, құрмет пен қошемет... дейміз-ау, не үшін керек соның бәрі, не үшін а? Егер сен өз ошағыңда бақытты болмасаң, түтінің әрмен жалғаспаса. Уһ, жаным-ай!

Иә, иә... Сен білесің бе менің балам жоқ. Бір сүт аңқыған бөпені құдай маған қимады ғой, қимады. Ернім жібіп нәресте сүймей, соңымнан ұрпақ қалдырмай қу бас өтемін бе бұл жалғаннан деп едім... Соған мойынсұнғам мүлде... Енді қайтем? Уһ!.. Ауданның бірінші басшысының қызын алған соң-ақ қызметім дүрілдеп өстім де кеттім. Не ішейін, не жейін демейміз жарты әлемді аралап көрдік, еркін сайрандап, қыдырдық. Бірақ, келіншегім бала көтермеді, жыл өтті, екі, бес, он... Оның қаралмаған дәрігерлері қалмады. Ақыры ол әбден тексеріліпті. Енді кінәрәт менде секілді. Атақты бәленбай деген профессорға ертіп апарды, әйелім екеумізді екі-үш мәрте тексеруден өткізді де сұмдық хабар естіртті. Тексеріс қорытындысында бар бәле менде, бұл ғұмырда менен ұрпақ болмайды. Әйелім сап-сау. Он құрсақ көтеретін денсаулығы бар. Бәріне мен кінәлімін. Енді қайттім? Шынында да әйелім борықтай топ-толық, бетінен қаны тамып тұр, мен міне көтерем түйедей ілінген арықпын. Қатты күйзеліп қорланғаным-ай. “Мен сенімен ақыреттік біргемін, құдай қос көрмесе қайтеміз, өстіп жарасып, бір-біріміздің қабағымызға қарап өтейік” – деп балаша әлдиледі. Енді не істеймін. Уһ” Бала асырып алсам деп детдом жаққа да барып көріп жүрегіміз дауламады, ата-анасы қандай жан екенін кім біледі. Адам үш күннен кейін көрге де үйренеді дегені рас, көндігіп екеуміз бәріне бас иіп, жарасып кеткендейміз. Өмірімізге мойынұсындық. Жараның аузын аша бермейін деп ол да, мен де бала жөнінде әңгіме қозғамаймыз. Ау, бұл құдай, адамзаттың бәріне дерлік беріп жатқан, бір шикіөкпе немесін неге маған, мен қубасқа неге бере салмады, неге? Қатарларымның балдырғандай ұлдары, сыбызғыдай қыздарын көргенде ішім уылжып, өзімді-өзім жеп, әйелімнің алдында айықпас кінәлі сезініп, қара жер болатыным-ай!...

Осыған әбден сеніп қойғанмын. Қу тағдырға мың лағнет айтып, іштей мүжілсем де сыр бермей жүруші ем. Айтолының хатын алғанда есімнен танып қала жаздадым. Сенейін бе, сенбейін бе? Бір емес, мың мәрте қайталап оқыған шығармын-ау... Сенейін бе, сенбейін бе? Ұлым бар дейді. Онда мен әкемін ғой, Әке! Ұрпағым жалғасады. Табиғат заңы бұл. Ал, бірақ профессор маған сен, әке болуға жарамсызсың дегені қайда, туа біткен кеселің бар демеп пе еді.Қайсысынан көрейін, шынашақтай басым шарадай болды. Уһ! жаным-ай! Ақыры ойлап-ойлап, тағы да жасырынып дәрігерге көрінсем ... сенесің бе сап-саумын. Оған да сенбей тағы да басқасына барсам – ол да айтады “Сіз 100 процент саусыз”, - деп қолыма мөрі басылған қағаз да берді. Көзім ежірейіп баяғы профессорды іздедім, ол қайынатамның жақсы досы еді, қартайып сал болып үйінде төсектен тұра алмай жатыр екен. Әлгіге мөр басқан қағазды көзіне көрсетпек болып тас-талқан ашудан қалшылдап келген едім. Ол мені бірден көргеннен-ақ “Балам, кел тізе бүк” деді де жылап жіберді. – Менің санаулы күн ғана өмірім қалды, сенің ғұмырыңа қиянат жасаған мен едім. Әйелің мен қайынатаң қайта-қайта өлердей болып қолқа салған соң – сені алдай салған едім. Негізінде – бедеу әйелің. Қайынатаң қызы байсыз, сендей дүрілдеген күйеубаласыз қалады деп қорқып, бой бермей жүріп, өлердегі сөзін айтып көндірген еді. Ақырет алдында өтінерім кешіре алсаң, кеш. Не өз қолыңмен буындырып қазір өлтіріп кет. Оған тіпті ризамын. Сонда мен көрде тыныш жатам”, деді әбден қаусап, біткен профессор қырылдап, төсектен басын көтеруге әлі келмей жылап жатып.

Содан жынданып кете жаздадым, әйеліме де, қайынатама да үндей алмай, жанымды қоярға жер таппай кешке шейін кеңсемнен шықпай ешкімді қабылдамай, басым қатып сансырап жүріп, кешке машинама мініп жатып, құлап түстім. Міне, инфаркт деген пәлекеттің жүрегіме кірген тұсы. Уһ! жаным-ай десеңші?... Не дейін, осыдан шығайын, ол сұрқия құпиясын ашқанымды сезбейді-ай, сезбейді. Балама бұл хатты көрсетемін, осыдан шығайыншы. Еһ, шіркін-ай десеңші! Балам бар! Мен тездетіп жетем балама! Өзім үйлендірем, бар шығынын өзім көтерем. Жас болдық, мас болдық, бірақ сен менің қанымсың, ажырамас жанымсың деймін Әбіліме. Айтолыдан айналдым, осы хабарды менің тіршілігімде жеткізген, аяғына жығыламын, етегінен сүйіп, бөркімді алдына тастаймын. Оның тырнағынан садаға кетпеймін бе мен сорлы! Мен бір ағыл-тегіл жылай алмай жүрмін, егер ботадай боздап жылап алсам жүрегім жауыннан кейінгі гүлдей жайнап, жадырап-ақ кетер еді. Шіркін-ай, Айтолыны көріп, Әбілдің бетінен сүйгенде ағыл-тегіл жылаймын, сонда, ішіме жиналған беріш сел боп ағып кетеді, бәрі көз жасыммен, бірге төгіледі-ай дерсің. Содан сап-сау жазыламын. Сен осыған сенесің бе? – деп екі көзі шоқтай жанып қарағанда жүрегім дүрсілдеп дәріге ұмтылдым.

- Сенемін ғой, әрине сенем! – Ол көзін жоғары қадап, еміне түсіп, елжірей қадала қарап қалды.

- “Балам міне, - әкең келді алдыңа, мынау Айтолы - шешең” деймін. Балам да өкіріп жылайтын шығар. Екеуміз құшақтасып, әй бір құмарымыз қанғанша жылармыз да, арқасынан қағып, дудар шашынан сипалап, иіскелеймін құмардан қанғанша, – деп жымиып жұмсақ қана сыбырлап, сөйлегені қандай!... Кемсеңдеп, дауысы бұзылады, бірақ көзінде бір тамшы жоқ. Ол делқұлы жандай өз өзінен күбірлеп, ұзақ отырды да:

- Мен баламды өлердей сағынып жүрмін, – деді маған қарап ыржия

күліп. Сөйтті де жантайып жатып хатты тағы оқуға кірісті.

Түнге қарай жүрегім өрекпіп шаншулап, инемен ұйықтататын дәрі салдырып, әзер көз ілдірдім.

Түннің бір мезетінде бойым мұздап, түршігіп, жүрегім суылдай әлдене жаманат сезгендей суық тер көміп ояна сап, терезеге қарасам, әйнектердің беті қалың қырау. Бозарып жатқан Әмірдің төсегіне көзім түсіп, жетіп бардым.

Әмір шалқалай созылып, керілген қалпы сіресіп қатып қалыпты, көзі шарасынан шыққан қалпы денесі тастай, сұп-суық. Тым ұзарып кеткен секілді. Жансыз тастай денесін жұлқылай беріппін.

- А-а-а-а?! – десем үнім шықпайды.

Жүрегімді ұстай палатаның есігін айқара ашып жіберіп, айқай салдым:

- А-а-ау!...

Біреулер бері жүгіргендей болды, ағараңдаған сұлбалар мұнартып көлбең-көлбең ұзап бара жатқандай көзім мұнарланып, аппақ шымылдық тұтыла берді. Қайта өз орныма жете алмай есімнен танып құласам керек.

Тас төсекке таңылып, одан ұза-а-а-ақ, үш ай бойы сарсылып жатып, дімкәс жүректі ілдалдап жөндеткен болып, ауруханадан шыққаным жаңа.

Әмір есіме түссе болды жон арқамнан қара тер бұрқ ете қалады, қол-аяғым ысиды. Оның орнына жаңа министр тағайындалғанын радиодан естідім. Ал, баяғы хат қайда? Айтолы байғұс не істеп жүр?

Бәрінен бейхабармын. Әмір о дүниеге аттанып кетті, тірі куә мен қалдым. Маған бұ фәниде таусылмас борыш арқалатып кетті. Ақыреттік парыз.

Осы жазғанымды оқып, Әбіл әкесінің кім екенін білер-ау. Әкесінің ұлына айта алмай кеткен ақыреттік парызын өтегенім бұл. Әбіл, балам, сен қайдасың?... Еркек тоқты жат жұрттық болмас...

КОМНАТКОМ

Интернаттағы аядай бөлмеде сықастыра қойған төрт темір төсек, екі тумбочка. Арамыздағы ересегіміз Ертөс – комнатком. Биыл мектеп бітіреді. Ол біз жататын жердің тазалығына, тәртібімізге бас-көз болатын бастығымыз.

Мақтанып, шалқақтай күлетін жалпақ бет сары Ертөс шынында спортқа бейім, күш жағынан қатарластарынан басым-тын. Сондықтан бүкіл интернат балалары оның алдында құрдай жорғалап, айтқанын екі дегізбейді.

Комнатком еденді жумайды, от жақпайды, өзеннен су тасымайды. Айқымбай, Жұмаш үшеуімізге осыларды тәптіштеп істеткізіп, жұмысымызды бақылауға алады, Үшеуміз де бесінші сыныпта оқимыз. Бөлмеге кезекпен-кезек кезекші болып тұрамыз.

Кезекші деген айтуға ғана оңай. Ерте тұрып, өзіңнің және комнаткомның төсегін жинайсың. Кетік кемпірдің ауызындай ескі пештің алдында шөкиіп отырып алып, от жағасың. Түсте еден жуып, төсектер мен есік-терезелерді ысқылап сүртесің. Кешқұрым өзеннен жартылай екі шелек су әкелесің... Әсіресе, қақаған қыста қиын-ақ.

Соғыстан кейінгі жылдары біздің ауылдағы интернат осындай еді.

Жұмаш Ертөске ұнамай-ақ қойды. Бір ретте ол комнаткомның етігін тазаламай, ерегісіп қалды.

– Тазалайсың! – деді Ертөс.

– Тазаламаймын! – деді Жұмаш қасарысып. Бұрышта Айқымбай екеуміз үрпиіп, суға салған терідей салым –салымымыз шығып, енді не болар екен деп дірілдеп тұрмыз. Комнатком мұндай қылық күтпесе керек, түтігіп кетті. Жалпақ сары беті төбелескіш қораздың айдарындай қызарып, Жұмашты шапалақпен тартып жіберді. Бетінде саусақ ізі білеуленіп шыға келсе де, көзіне шып-шып жас толып сазарып тұрды да қойды. Ертөс дойыр мінезіне басып, былапыттана балағаттады да, етігін өзі майлауға кірісті.

Ұйықтар алдында интернат меңгерушісі жағалай орналасқан бөлмелерге кіріп, төсек –төсек бойынша балапанын іздеген тауықтай бізді түгендеп, тексеріп шығады. Қолынан имек ақ таяғы түспейтін, жай байыппен сөйлейтін ұзынша келген осы кісіден комнаткомымыз қатты сескенеді. Оның алдында Ертөс майпаң қағып, ауа жетпеген балықтай ауызын кере ашып, өтірік кеңк-кеңк күліп, жағымпаздана бастайды. Төсектің үстінде аяғын айқастырып жатқан комнатком интернат меңгерушісі келгенде ұшып тұрды.

– Түгелсіңдер ме? Иә, Ертөс, мына балақандардың оқуы қалай? – деп бізді меңзеді.

– Ағай! – деді осы арада Жұмаш кенеттен,- Ағай біздің комнаткомымызды ауысырыңызшы?

Мұндайды күтпеген Ертөстің көзі бағжаң ете қалып, түрі бұзылып жүре берді.

– Ау, неге?

– Ұрады бізді. Рас қой, ә?- деп Жұмаш тақ-тақ етіп, Айқымбай екеуміз жаққа қарады. Біз көзімізді сыры жылтыраған еденге тігеміз. Қолайсыз үн-түнсіздікті интернат меңгерушісінің өзі бұзып:

– Иә-ә... Ойланатын шаруа. Демалыңдар,- деді де шығып кетті.

Бір-бірімізге тіс жармай төсек-орнымызды үн-түнсіз жайғастырып, ұйықтауға жаттық. Жүрек дүкілдеп ұйқы берер емес. Мына сөзінен жұдырығы жүйрік Ертөстің тым-тырыс қабаруы тектен тек емес.

Жұмаш – мінезі өзгеше бала. Төртіншіге дейін қалада оқыпты. Жалғыз ауру шешесі бар көрінеді. Киімі де тап-таза мұнтаздай, жүріс-тұрысынан ықшамдылық сезіліп тұрады. Есепке өте жүйрік, орысшаға судай ағады.

Тас ұйықтап қалыппыз.

– Тұрыңдар, қане, тұрыңдар! –деген комнаткомның ащы даусынан селк етіп ояндым. Терезені бір елі қырау көміп, суықтан бөлме іші азынап тұр. – Қане, тез тұрыңдар! Кеуделеріңе ештеңе кимеңдер! Қазір дене шынықтыру жасаймыз. Бол, бол, кеттік!

Ертөс есікті ашып кеп жібергенде суық бу үйге лап қойды. Біз ұйқымызды аша алмаған қалпы соңынан атып шықтық.

Ел түгел оянып үлгермеген шақ. Сақылдаған аяздан ауызымыздан шыққан бу темекінің түтініндей бұрқырайды. Жүгіріп келеміз, жүгіріп келеміз. Интернатты екі айналып шықтық та, бөлмемізге демігіп әрең жеттік.

– Қалай екен, еха-еха-қа, ха-қа!.. Енді денелеріңді орамалмен ысқылаңдар! – деген өзі қалың киініп алған комнаткомның бұйрығын оындауға кірістік. Құс еттеніп бүртіктенген денеміз тітіркене бастады.

Сол күні сабақ үстінде Айқымбай екеуміз мұрттай ұшып ауырдық. Қызуымыз көтеріліп, қара суық тер көміп, бөлмеге.

әрең жеттік.

– Сендерді спортшы етейін десем... Тымау тиген ғой....- Ертөс кәдімгідей кейіп жүр. Біз соған қысылып барамыз. – Айтпақшы таңертеңгісін жалаңаш жүгіргеніміз туралы ешкімге айтпаңдар. – Сөйтті де тымауларың жұғады деп шығып кетті.

Басымызды көтере алмай бір апта жаттық. Күніне Айқымбай екеумізге ыстық тамақ тасу, кезекшіліктің бар міндеті енді Жұмашқа тиді. Сыныпта болған жаңалықтарды айтады, жаңа өтілген сабақтарды түсіндіреді. Жұмыстан қолы қалт ете қалса шөкиіп отырып, кітап оқиды.

Аурумыз асқынып бара жатқан соң Айқымбай екеуімізді де үйге жіберді. Емделіп, одан қысқы каникулымызды өткізіп, бір-ақ қайттық. Жұмаштың шешесі емханада болғандықтан демалыста еш жаққа бармапты. Ертөс болса тұттай жетім. Бүкіл осы мерзім ішінде бөлмеде Жұмаш кезекші болып шығыпты. Ол бізді арсалаң қағып қуана қарсы алды. Сағынысып қалыппыз, ананы-мынаны айтып, тығыла күлеміз. Одырайған Ертөс:

– Жұмаштың қолы жауыр болатын болды, ертең сен кезекші боласың, – деп Айқымбайдың болпиған қарнын нұқып қалды.

... Кезек қайта айналып Жұмашқа келгенде кешкі тамақтан соң комнатком:

– Ал, енді нағыз солдатский тексеруден өткіземін,- деп, төсектің астыңғы кенересін сипап өткенде быртиған саусағының қырында үлпілдеген шаң ілініп шыға келді.

– Аха, балақай! Түк те бітірмегенсің, жылы үйде пырылдап ұйықтағансың ғой. Ертең қайта кезекші боласың! – Ертөс қолын шапақтап, Жұмашқа мен кіммін дегендей кейіппен қарады. Амал жоқ, ол ертесіне тағы да мыжырайған пеш алдында күйбеңдеп от жақты, пыс-пыс етіп терлеп еден жуды.

Бізге келгенде комнатком көңілденіп:

– Бұлар командир бұйрығын бұлжытпай орындайтын солдаттар,- деп өтірік күлкісіне салып, мақтап қояды. Тексеруді де ат-үсті жүргізеді. Жұмашқа кінә табыла кетеді. Ол осылай ылғи да бір кезекшілігін екі-үш күн қатарынан атқарып жүрді. Жағы сопайып азып кеткенімен, отты көзі ғана жайнап тұрады-ау.

Бірде көктем күнінің нұрына маужырап, сабақты әрең бітіріп, бөлмемізге келсек – Жұмаштың шешесі отыр! Аққұба өңді кісі екен. Емханада ұзақ емделіп, сауығып шығысымен осында келіпті. Сәл нәрсеге қуанып, жымиып сөйлейтін мейірбан жан. Баласының өскеніне сұқтана таңқалып, көзіне жас алды.

– Ту, қандай әдемі бөлмеде тұрасыңдар. Тап-таза, жып-жылы. Мынау әлгі өзің хатта жазатын достарың ғой, – дегенде есік алдында сыртқа қалай шығып кетудің есебін таба алмай тұрған Ертөс қипақтап қалды.

– Мынау комнатком – Ертөс, мынау... – деп Жұмаш бәріміздің мақтауымызды келістіріп таныстырып шықты.

– Ә - ә! Жақсы шырақтарым. Мен сендерге кеудеше тоқып әкелдім. Таза қойдың жүнінен. Мынау үлкенірегі Ертөс, шырағым, саған.

Қардай әппақ қалың кеудешені киіп алғанда егіз қозыдай бір-бірімізден айнымай қалдық. Қуанышымызды көрген ана да көңілденді. Жиналған жүктей маңдайында әжімдері жазылып өңі жасарып кетті.

– Үйден әкелгендеріңді тең бөліп жүр екенсіңдер ғой шырақтарым. Дос болған жақсы Мен ауырып, Жұмашқа алты ай қыс ешнәрсе әкеле алмадым...

Ол кісі бәрімізге ақыл айтып, кетерінде маңдаймыздан сүйді. Комнаткомның корлығын шешесіне айтар дегеніміз бекер болды.

– Ертөс тәтеме ұнап қалыпты. – Жұмаш шешесін тәте деп атайды. – Оның бұрынғы қылығын айтып қайтемін, ойлап-ойлап тағы да ауырып қалады ғой,– дегені ғой.

Содан кейін Ертөстің мінезі күрт өзгерді. Бәрімізге қамқорси сөйлеп, қолындағысын бөліп беруге тырысатын болды.

Оқу жылы аяқталып қалған. Бірде Жұмаш мені интернат жанындағы алма бағының ішіне ертіп барды: – Сен өскенде кім боласың?- деп маған байсалды сұрақ қойған. Мәссаған! Менде биылғы оқу бітсе, сосын қойдағы әке-шешеме тезірек жетсем дегеннен артық ой жоқ. Ойлап-ойлап:

– Милиционер! – дедім. –Мына Ертөс көрсін сонда!..

– Сен әдебиетті жақсы көресің ғой. Мынаны оқып көрші,-деп дегібірсізденіп, қалтасынан жиегі мүжілген бір парақ қағаз алып ұсынды. Шақпақ жол беттің қақ ортасына «Комнатком» деп ірі етіп жазыпты да, астына:

Қомнатком біздің мақтаншақ,

Үлкендерден жасқаншақ.

Өз қылығын білмейді,

Неге тыныш жүрмейді? — депті.

– Қалай екен? —Дауысы дірілдеп, көзі жасаурап, толқып тұр. Кекілі желбіреп, ақшыл беті қызарып, көзі оттай жайнайды.

– Нені айтасың?

– Мынау... – қолымдағы қағазды нұсқады:

– А-а, жақсы. Сен өзің жаздың ба?

– Ие, – деді күмілжіп:

– «Комнатком»: Ертөс туралы өлең ғой бұл!

Жұмаш албырап, көзі ұшқындап, қуанғанынан күле береді. Алдымда Жұмаш емес, кеше өзіміз әдебиет пәнінен өткен Нұрпейіс Байғанин ақын тұрғандай әсердемін. Таңданғанымнан тұрып-тұрып:

– Ол білсе ұрады ғой, – деппін.

– Кім? Ертөс пе? Жоқ, мұны тек екеміз ғана білеміз, келістік пе?

Жұмаш күнде комнатком туралы бір өлең жазып, маған оқыды. Екеуміз оңашада соған мәз болып күлеміз-ау келіп.

Каникулға шығарда құшақтасып қоштастық. Ертөс те:

– Келесі жылы мен болмай сендерге кім көрінген қодаңдайтын болды-ау,– деп қояды. Үшеумізді өзіне жабылдырып, терлеп-тепшіп күресті де, келіп тұрамын сендерге,– деп мардымсыды.

Мен жаңа оқу жылына екі күн кешігіп келдім. Интернат меңгерушісі кешігу себебін тәптіштеп сұрап алды да:

– Былтырғы бөлмеге жатасың. Сен енді комнатком боласың - дегені ғой.

Ура! Мен – комнатком! Бастық! Мен де спортшы боламын. Екі қолымдағы сөмке мен дорбамды сүйретіп бөлменің есігін аяқпен теуіп кіріп келдім. Алдымнан Айқымбай тұра жүгірді. Өзі өсіп, болпиған денесі тартыла бастапты. Бұрышта екі кішкене бала бізге жаутаң-жаутаң қарап тұр.

– Мыналар жаңа балалар. Дүйсебек пен Кенехан. Сен бізге комнатком болдың! – Айқымбай да досының бастық болғанына қуанышты-ақ. Жаңа қоныстанушыларға одырая қарап: «Мен сендердің бастықтарыңмын», – дегендей кісімсіп төрге өттім.

– Айтқандай Жұмаш қайда, әлі келмеген бе?

– Ол өліп қалыпты!– деп Айқымбай лақ еткізіп айта салғанда сілейіп тұрып қаппын.

– Қалай? Қашан?

– Жазда, мая салып жүріп, айырға түсіп өліпті. Бұрыннан естіп алғанға ма, тіпті жайбарақат айтады. Мен бұрышта тұрған Жұмаштың төсегіне қарадым, Көзімнен төгілген жасты тия алмай, жаңа бөтен балалар алдында комнатком болсам да ұялмай жыладым, егіліп жыладым-ай.

Қайран Жұмаш досым-ай!

Сайдың ішінде футбол ойнап жүргенбіз.

– Сендерді Ертөс шақырып жатыр,– деп Кенехан жүгіріп келіпті. Алғашында абдырап қалдық. Енді оның комнатком еместігі есімізге түсіп, әрі сағынғандық сезімі баурап, интернатқа қарай құстай ұштық.

Ол бәрімізді құшақтай қарсы алды. Тіпті дауысы бұзылып барады. Бұрынғы оқырайған көз, одырайған мінез ұстарамен сыпырып тастағандай тып-типыл жоғалып, өңінде де, орнықтылық орын теуіпті.

Қазір колхозда соқа жөндеп жүр екен. Жазға салым жеке алдына трактор алмақшы көрінеді. Бізге бір-бірден мүйіз автоқалам әкеліпті.

– Жұмаш, қайтыс болып кетіпті ғой. Байғұс бала-ай! Жарымжан ауру шешесіне септігім тие ме деп, шөпке шыққанда... Тіл тартпай кетіпті. Болайын деп тұр еді. Өңкей боқмұрын біздер қаламыз да, сондайлар кетеді. – Ол үнсіз тұтығып, аз отырып қалды. – Түнекүні шешесінікіне іздеп бардым. Қанда-ай қартайып кеткен десеңші! Жылайды келіп сұңқылдап, жылайды келіп! Маған мынаны көрсетті, – деп баяғы Жұмаш екеуміз талай оқыған өлеңдері бар дәптерді қалтасынан суырды.

Бірінші бетінде ірі етіп «Комнатком» деген жазу тұр еді. Оны дауыстап оқығанда Ертөсім мырсыңдап жылап жіберді.

Дауыстап кезекпен-кезек оқып шықтық. Біздер туралы, шешесі жайлы, тіпті интернат меңгерушісі жөнінде де өлеңдері бар екен.

– Ол ақын екен ғой. Сен мен сияқты қатал комнатком болма, – деді қоштасарда Ертөс кәдімгідей арқамнап қағып, ақылын айтып.

Кейін Ертөс Жұмаштың шешесіне бала болыпты деп естідік.

ҚҰТ пен ЖҰТ

Су жаңа көкпеңбек испан поезы тасыр-тұсыр есіктерін дәлме-дәл жүретін уақытында жапты да, сырғи жүріп кетті.

Тар купеде екі-ақ жанбыз. Көршім екі бетінен қызылы тамған, шалғы мұрт, алпысты сірә алқымдап қалған кең иықты кісі үстіне киген қазақы тон, түлкі бөркін шешіп еді құп-қунақ домаланған жігіттей болып шыға келді. Танысып жатырмыз.

- Құм ішінде түйе өсіремін, - деп қойды өзін Темірбек деп таныстырған соң. Қылдырықтай жолсерік қыз үзіліп шәй әкеп берді.

- Темеке, айып болмаса, айтыңызшы түйенің пайдасы бар ма?

- Е, неге болмасын? Қазір елдің бәрі аққа бет бұрды. Қымыз, шұбат ішеді. Іздеп келіп, қотара сатып алып кетіп жатады. Пайдасы да шаш етектен, тек көзін таба біл. Бейнеті де жетерлік.

- Сіз, кешіріңіз, мен мына қазақтың салт-дәстүрін зерттеп жүрген көп ғалымның бірімін. Сондықтан да қазір өзі түйе деген жануар да көзден бұлбұл ұшып бара жатқандай көрінеді де тұрады.

- Оның рас. Совет Одағы тарар алдында колхоз, совхоз күйреді, басшылары байып, малдың бәрін құртты. Әсіресе, асыл тұқымды – мал төрелеріне обал болды ғой. Атам қазақтың бар байлығы сол емес пе!?

Екеуміз түйдей құрдас болып шықтық. Биыл жазда алпыс жылдығын дүркіретіп той жасап өткізіпті, балалары жиналып, астына шетелдің ең қымбат жеңіл машинасын әперіпті.

Көршім түйе өсіру жайлы көсіле әңгімелеп кетті. Оның айтқанының бәрі -жүрекке қонымды, тек жазып алуға ұялдым.

Жалпы мен сапарға шыққанды, ел аралағанды ұнатамын. Неше түрлі адамдармен кездесіп, біле бермейтін сан түрлі оқиғаларға куә боласың, аңызға бергісіз әңгімелер естисің. Біз сияқты қалам ұстап, ойдан қажыған жандарға дала деген неткен рахат, өзі сипатты аңқылдақ табиғи адамдары сағынтады, олардың біз білмес, хатқа түсіп, басылмаған зерделерінде ата-бабадан қалған құйма алтын-жауһар әңгімелері қандай?..

Біз болсақ шаһарда тұрамыз деп мардымсимыз. Үй дегенің – төрт қабырға, жұмыс та сол төрт тас қамалдың іші – күнделікті көретінің белгілі бір адамдар, ойы да, қиялы да беп-белгілі, тірмізік тіршілік қамы. Ал, уақыт шіркін зырлап, көзіңді ашып жұмғанша алпыстан асырып, алып қашып барады.

- Жатуға әлі ерте ғой! Жүр мейрамханасына барып, ауқат ішіп, қайтайық, - деді Темірбек құрдас болған соң сенге көшті.

Мейрамхана іші жып-жылы, шуақты. Далада Арқаның ақ бораны ұлып тұр. Терезенің шет-шетін қырау көмген, қыстың ерте қамданатын кеші батып барады.

Шөкімдеп ащы-тұщысы аздау, нәрсіз ас ішемін, асқазаным көтермейтін, диета деген бәле шықты. Оған қарамай көршім тамаққа молынан тапсырыс беріп, үстел үстін толтырып тастады.

Екеуміз де ішімдіктен аулақ болып шықтық. Ол ғұмыры татып алмапты, менің де кінәратшыл денсаулығым көтермейді.

Асты асықпай мейірлене жеп, ара-арасында маған сұрақ қойып қояды.

- Қанша балаң бар?

- Біреу.

- Ұл ма, қыз ба?

- Ұл.

- Апыр-ай, ә! «Жалғыз ұлы бар кісінің шығар-шықпас жаны бар. Екі ұлы бар кісінің өкпе-бауыр, жалы бар. Үш ұлы бар кісінің Бұқарада малы бар, қорасында қолы бар. Төрт ұлы бар кісінің аспаннан салған жолы бар» демекші, неге тоқтап қалдыңдар? Әр отбасында кемінде үш-төрт еркек бала болуы керек. Ұл көбеймей, біз көбеймеміз. Білдің бе? Сонда ғана біз ілгерілейміз. Мына ұлан-байтақ жерімізге кім ие болады жиырма бірінші ғасырда? Дәл осы күнге дейін қазақ атамның ұрпақтары үзілмей мына сайын даламызды сақтап, баптап бізге аманаттап берді. Ашаршылық, соғыс, қанша бәле-жала, зауал туса да, олар өсті, көбейді. Ал бүгінгі кезеңде біз көбеймесек, онда сол ата-баба әруағы алдында қарыздар болмаймыз ба? Мына берекелі сахарада кім көрінген жат жұрттықтар тайраңдап, қызығын көрмей ме? Жері байдың - елі бай. Неге бір баламен тоқтап қалдыңдар?

- Келіншегім жұмыстан қалмаймын деп осы біреуін қиналып тапты ғой. Соның өзін әзер өсірдік,-деп ақтала бастадым.

- Қазір ше? Жағдайың қалай?

- Қазір құдайға шүкір, үй-жайымыз жетеді, орталықта үш бөлмелі үй, қала сыртында коттеджіміз бар. Дача сатып алдық Қарғалыдан.

- Енді неге баланы көбейтпейсіңдер? Онда кім тұрады кейін?

- Келіншегім өзіммен жасты, қартайып қалды ғой.

- Бала тауып бере алатын жас ал. Қазір не көп бойдақ қыз – келіншек көп, тас лақтырсаң соларға тиеді. «Әкеден пұл қалғанша – ұл қалсын» деген ғой. Адамзат болып өмірге келдің бе, үбірлі-шүбірлі ұрпағыңды көбейт. Бұл – табиғаттың бұлжымас заңы. «Алты ұл туған ананы – ханым десе болады, ерін сыйлаған әйелді жаным десе болады». Білесің бе, сенің екі өмірің жоқ, ал сол жарық дүниеге келдің бе, бала-шағаңды өрбіт, өсір. Өнегелі отаудан сәбидің күлкісі үзілмейді. Тағы бір жас ал, жалғыз ұлмен қалай қақайып қаласың?

- Оған кім рұқсат береді десеңші? Әйелімнің төбе шашы тік тұратын шығар!

Темірбек шалқалай рахаттана күлгенде екі иығы түйенің өркешіндей селкілдеп кетті.

- Өзің бір атадан қаншасың?

- Жалғызбын. Бес қыздың ортасында жалғыз тал.

- Міне көрдің бе, жалғыз – жалғыз, андыз-андыз. Құрдас, өз қамыңды өзің ойламасаң кім ойлайды?

- Сонда, сіз маған тоқал ал деп отырсыз ба?

- Ал! Несі бар. Бес-алты бала тауып берсін. Байқаймын жалпы денсаулық, күш-қуатың жетеді, байлық қорың да бар екен. Сен кеткеннен кейін анау үйлеріңде кім тұрады?

- Енді, оған... ойланбаппын...

- Ә, білдім. Әйеліңнен қорқасың ә? «Құралай бастаған көш оңбайды, әйел билеген үй оңбайды». Билікті оған бергенсің-ау. Жүрек жоқ. Жүректен бұрын ниет жоқ. Ғалыммын дейсің, салт-дәстүрді зерттеушімін дейсің? Ал ең көкейтесті мәселе, дәл бүгін ұрпақ көбейту емес пе? Бәйбішелер сәби таба алмады ма, онда күйеулеріне тағы да ұл-қыз көбейту үшін мұрсат берсін! Бәрібір осы бір қатынымен қатып-семіп қалған еркек кіндікті көрмедім, жіңішкелеп басқаға бәрі барып жүр ғой білдірмей.

Ол даяшымен есеп айырыса бастады. Вагон-мейрамхана іші манағыдай емес, адамдарға тола бастады. Әр үстел үсті – сықаған сыра, арақ-шарап, бөтелкелерге толы. Гүжілдескен, темекілерін ширата тартқан қызара бөрткен жұрт. Шаштарын селтитіп сап-сарыға бояп алған қыз-келіншектер де – қызу, жіп-жіңішке, ұзын шылымдарынан көк түтінді бұрқыратып, анайы күледі. Қазір – шашты күлгін не сарыға бояу, темекі тарту – модаға айналған, қысылу-қымтырылу жоқ, арақ-коньякті де қалыспай сілтеп отыр. Өздері шетінен шілпиген қылдырықтай – қайтып ана болады, бұлар қандай бала табады?

Түтін буған, у-шу мейрамханадан шығып, купемізге кіргенде поездағы бар шам жарқ ете қалды.

Қысқы сақылдаған сары аяз құрсаған даладағы ымырт. Астана-Алматы арасында жаңа пайда болған зулаған испан поезы. Кешке Астанадан отырып, таңертеңгілік Алатау бауырындағы Алматыға ентелей зырлап жеткізіп салады. Жайлы, тып-тыныш. Бұл өмірімде қаншама іссапарға шығып, сан түрлі поездарға, көліктерге міндім, талай-талай машақатқа тап болдым. Міне, ХХІ ғасырға да аяқ басып, өркендеудің тәтті дәмін тата бастадық.

Аядай купеде кезек-кезек шешініп, жайғасқан соң көршім үзілген әңгімесін әрі жалғады.

- Сонымен, құрдас, қалай жас әйел аласың ба? – деп төтесінен сұрақ қойғанда, сасып қалдым.

- Ім-ім... Кім білсін?

- «Кім білсін?» - Ол мырс ете түсті. – Кім білуші еді, өзің білесің. Әр адам өз тірлігіне өзі жауапты.Адамның жер бетіндегі басқа жан-жануар, мақұлықтардан айырмасы – оның ақыл-есі, ойлай білетіні, жоспар-қиялы барлығы. Ең басты парыз – ұрпақ қалдыру. Білдің бе?! Ұрпағың көп болса – шамдай жанарсың, аз болса бордай тозарсың. Бұған не дейсің? Ұрпағың жоқ болса - томпиған топырақпын десеңші. Баласы көп арлы болады, баласы жоқ зарлы болады. Бар бақытың – ұрпақ, ұрпақсыз жан -топырақ

Не дейін мен бейбақ? Шіркін –ай менің де бес-алты қарағайдай-қарағайдай ұлдарым болса, олар да үйлі – баранды болып, немерелер сүйгізіп көбейіп жатса... Бір қауым жұрт – бір ауыл болып кетсек қой...

Әкем де – қаратұяқ сопайған жалғыз. Ашаршылық жылдары алты бауыры бірдей аштан қырылыпты. Ағасы Рысбек соғыстан қайтпады. Соғысқа қатысқан мүгедек әкесі ішіп алса «Менің үрім-бұтақтарымды ашаршылық пен соғыс жалмады. Сен енді көбейіп, өсесің» - деп кеп отыратын. Ұл болса екен деп тілегенімен бұдан кейін кілең бес қыз тапты. Ақыры жоқ-жітіктен ажырамаған әке-шешесі ерте көз жұмды да, шиеттей қарындастары мұның мойнында қалды. Бұл туғанда атын «Өлген атам тірілді» деп ырымдап Атагелді деп қойыпты әкесі қуанғаннан. Сырттай институтта оқып жүріп, көлдей-көлдей мақалалар жазып көзге түсті, ғылыми мекемеге жұмысқа шақырды. Қаланың тікаяқ институтта істейтін қызына үйленді. Қайынжұрты беделді болды, келіншегіне пәтер берді. Келіншегі жүріп-жүріп бір ұл тапты, оған да шүкір. Қайынжұртының арқасында өсті, қазір директордың орынбасары. Жағдайын әбден түзеп, күйленіп алды.

Тек мына шалғы мұрт түйешінің сөзі ескі жараның аузын ашып, көкірекке тікендей қадалып, сыздатып алып барады. Жалғыздық. Жалғыздық құдайға ғана жарасады. Неге мен жалғызбын? Неге балам сопайған біреу ғана? Неге?

Аласұрған тіршілік қамы, өкіметтің шаруасы деп шапқылап жүріп егделік атты самарқау тартар әлемнің есігін ашып, төрлетіп бара жатқаныңды да байқамай қалады екенсің. Аш-жалаңаш өскеннің зардабын енді тартып, мың сан дерт атой беріп, солармен арпалысып кеткен жайы бар. Дімкәс жүрек, тозған жүйке, алабұртқан күпті көңіл...

Зыр жүгіріп, кешке діңкелеп үйге кірсең шаңқылдаған суырдай әйелің жер-жебіріңе жетіп, жеті атаңды қазып, қысыр жыландай улы, үрейлі зәрін төгіп, шаптығып қарсы алғанда қарадай жасып, жерге сіңіп кете сақтайсың. «Анау өзге әйелдердің байы ақшадан көше алмай, күреп табады. Сен болсаң көзілдірігіңе сүрініп, ақ қағазды қажап, терінің иін жалаған сиыр құсап бір ғана айлығыңа қақталып жүргенің. Ойпырмай, ең құрыса, менің айтқаныма көнсең қайтеді?!»

Әңгіредей сұп-суық үйде әзірейілдей дода-дода шашы қобыраған әйелі шаңқылдап сүйегін уатып, көңілін жасытып, жер-жебіріне жетіп жатқаны. Қос қолын төбесіне қойып, безіп кетейін десе барар жер, басар тауы жоқ.

Сонау бір қиын-қыстау жылдары, елдің бәрі құсап бұл да айлап-жылдап айлығын да ала алмай, қара суға қамалып, сүмпиіп қалған сәтте әйелі белін буып, қытайдың ала дорбасын арқалап, сауда-саттыққа шығып кетті. Бәленбай жыл істеген жұмысын да тастады, жалғыз ұлды да жылатып, қартайған шешесіне апарып тапсырды. Сол ала дорбасын сүйреп Қытай асты, Түркияға барды, қара шаңырағы базар иісті – қоймаға айналды. Бұл да буынып-түйінген әйелін қарсы алып, шығарып салып, жүктерді тасушы болып алды.

Кеше ғана томпиған әйелі калькуляторды сырт-сырт санап, ақшаны белбеуіне, долларды кеудесіне түйіп, үйде байыздап тұрмауға айналды. Гонконгтан зат әкеп тастай сала, Эмиратқа ұшуға дайындалады.

- Алик, мынаны анаған, мынаны анау көкбазардағыға, ал әнебіреуді Бішкектегілер келіп алады, - деп қалың дәптеріне жазып, қолына ұстатып кетеді. Мұның Атагелді есімі тек куәлігінде ғана, ауызекі бәрі «Алик» дейді. Қап-қап жүктерді реттеп, күзетіп, көтере сатып алушыға өткізіп беруге көндігіп-ақ кеткен, өзінің дағдылы жұмысынан да қалмайды.

Жалғыз ұлы – Диарды каникул-демалыстарында ғана көреді, үйіне әкеліп анда-мұнда аралатқан болады. Ол ол үркек қояндай, томаға тұйық. Көлеңкеде өскен шөптей құп-қу, көзінде мұң, қазақша сөйлей алмайтын қауқиған құрсүйек бөтен, мүлде жат жан. Үйінде екі-үш күннен артық бола алмай ауырады, дімкәс. Дереу нағашы әжесіне қайта апарып тастайды.

Тек, әлгі түс әлетінде тамақ ішерде буфетші қыз Танакөзді көргенде жаны жадырап сала береді. Кейде содан қарызға ас-су ішіп тұрады, анда-санда жалақымнан қайырып беремін деп пұл сұрап алады, оны әрине уақтысында қайтарады. Ерекше жылы қабақ, жарасымды әзіл, мейірім шуақ төгіліп тұрады осы Танакөзде.

- Ағасы-ау, неге қабағыңыз түсіп кеткен? – дейді ақжарқын

әдетімен.

- Танажан, неменеге қуанамын? Айлық жоқ, үйде кемпірім жоқ, бала да жоқ үйде...

- Жоқ-жоқ деп айта бермеңіз, ағасы. Жоқ деген жанға жоқшылық жабысып қалады дейді. Айда да дақ болады,- дейді әзілдеп. Күлгенде ақ қаладай тістері жарқырап, тіпті әдемі болып кетеді. Ананы-мынаны сылтауратып буфет алдында айналсоқтап жүріп алады.

- Үйге қайтқым келмейді. Үйім үй емес қара түнек зындан секілді, көңілім құлазиды, - дейді бұл Танакөзге сырын ашып.

- Онда аға, киноға барыңыз, сергисіз.

- Кіммен барам?

- Шақырсаңыз, біз де барамыз.

- Шының ба, кел, бүгін барайықшы.

Уәде бойынша Абай атамның ескерткішінің алдында кездесіп, «Арман» кинотеатрында қатар кино көріп отырды. Атагелдінің кино, театрға бас сұқпағанына не заман, кинозалы әп-әдемі, жинақы.

Фильмнен кейін аспан асты аспалы жолмен Көктөбеге шықты. Көктөбеден бүкіл түнгі Алматы жарқырап, алақандағыдай көрінеді. Қыз сықылықтап күле береді, иығына түскен шашын сілкіп тастағаны, бұған риясыз пейілдене қарағаны қандай!..

Бір қараса Танакөздің қолын ұстап барады, енді бірде ол ерекелей келіп мұны қолтықтап алды.

Екеуі аптасына бір-екі мәрте серуендеуді әдетке айналдырды. Ол бар жерде әзіл бар, әдемілік бар. Дүние түгел жайнап, құлпырып кетеді. Танакөз де үйренісе келе суыртпақтап сырын ашатын болды, келер жылы жасы отызға келеді. Жас жігіттерден өлердей көңілі қалған, бәрі өтірікші, суайт, ішін құрт жеген ағаш секілді, сырттарынан жылтырағанымен рухы дертті сумақайлар өңкей. Құрбысы екеуі жеке бір бөлмелі пәтерді жалдап тұрып жатқан жайы бар.

Танакөзді ойлайтын, сағынатын, іздеп тұратын әдет тапты. Әйелі алысқа сапарлап ұшып кетсе Танакөз мұның үйінде түнеп қалады.

Жаны жадырап, көңілі тасығаны-ай. Үйді айнадай ғып жуып-шайып, әрін келтіріп, екеуі жұмысқа бірге қатынап жүрді. Әйелі келсе, басқа жерде кездеседі, Танакөздің жалдамалы пәтеріне барып, пора-пора шәй ішіп отырады.

Ылғи ыбырсып, бей-берекеті шығып жататын үйінің әрі кіріп, тамағы дайын, өзінде де бір құлшыныс пайда болып, ал Танакөздің көзі нұрланып, тіпті құлпырып жасара түсті. Буылтық-буылтық болып, денесі олпы-солпы үсті-басы күлімсі тер сасып жүретін әйелі артынып-тартынып қап-қап жүктерді алып келгенде тезірек осыларды өткізіп, тағы да сапармен кетсе екен деген мысықтілеу пайда болды. Іркілдеген толық денесі жайылып, баяғы тоқпақтай қалың да ұзын шашы қырқа-қырқа еркектікіндей едірейіп, оның өзін бірде күлгін, не күрең, не сарыға бояп-бояп, түбі жидіп түсіп ербиген, әлемтапырақ бірдеңеге айналды. «Мынауың не сұмдық?» деп көріп еді, шайтаны басына шығып, жарты сағат шәңкілдегенде бекер –ақ тиіскен екем деп ойлады. «Шашты тарап, күтуге уақыт жоқ. Бізде уақыт – ақша. Менің подругаларымның бәрі қазір шашты осылай ыңғайлы қысқартып алған» - деп бетбақтырмады. Жүрдім-тұрдымға ыңғайлы деп шалбарланып, басына кепкі, үстіне мәйкі киініп, беліне салпыншақ-түйіншекті белбеу тағынған қара көзілдірікті тікірейген қысқа шаш әйелінде бұл күнде баяғы кездің жұрнағы да жоқ, басқа планетадан келген бөтен құбыжық секілді. Үсті –басынан арзан иіссу, жүктердің қоламта сасығы кетпейді. Соңғы кездері шаршағанды басады деп шарап ішу, жүйкені жөндейді деп темекі тартатын әдетке бой алдырды. Жайылып іркілдеген денесіне шалбар кигенде тіпті сорақы, уыт пен түтін иісі қолқаңды алып, қасына жатпақ тұрмақ, жолай алмайсың. Өзі еркекшораланып, небір әлемет былапыт боқтауларды қарша жаудыратын болып алды. Кейде өзі тектес сапарлас әйелдермен бас қосып, арақ-шарап ішкенде тіпті анайы қылықтарынан, былапыт әңгімелерінен безіп кетесің. Ал, оның күндіз-түні ойлағаны – қу дүние, пұл, байлық!..

- Ақша тапқаныма қуансаңшы, сормаңдай! Арқа етім арша болып жүгіріп жүрмін. Әлі-ақ байып кетеміз, - дейді әйелі қарақотырланып, сүйелдене бастаған сұқ саусағын шошайтып. Келуінен кетуі жылдам.

Үш бөлмелі үй сықасқан жүк, үйілген ала қаптар. Саудасы да дүрілдеп жүріп-ақ кеткен сыңайда. Коттедж бен саяжай-дачасында да тұрмайды, бөтен шетелдіктерге жалға өткізіп, олардан долларын санап алатын да әйелі.

Жаз өтіп салқын леп бетке соғып, күз түскенін білдірген жауынды күннің бірінде Танакөз:

- Ағасы, - деді даусын өзгертіп. – Ағасы, бірдеме айтсам ренжімейсіз бе?

- Жаным-ау, неге ренжимін. Айта ғой.

Қыз мұңая, мойылдай көздері жәудіреп бұған ұзақ қарады. Айтсам ба, айтпасам ба екен деген көкейіндегі көп сұрақ маздап, жанарында тұнып тұрды. Неге ғана мұңайып, ренжіп жүр екен?

- Жаным, айта ғой...

- Қалай ғана айтарымды білмей жүрмін, ағасы. Ағасы демей, енді отағасы десем де болады. Аяғым ауырлап қалды. Дәрігерге көрініп, тексеріліп келдім.

Жылан шаққандай селк ете түсті, даусы тіпті қатты шығып кетті.

- Бұл қалай сонда?!

- Алла осылай аманаттап, ұйғарыпты. Балалы болатын болдыңыз, отағасы.

- Қой, бұл мүмкін емес! – деді әзәзілдің алдында тұрғандай қалшылдасын.

- Ағасы, жо-жоқ, отағасы! Сіз осындай ма едіңіз? Сабыр сақтаңыз, сабыр. Енді не істейміз, соны екеуміз жақсылап ойланайық.

- Не істеуші едік? Не істейміз? Дереу алдыртып тастау керек ол пәлені! – деп қойып қалды.

- Не дейсіз, ағасы! Не дейсіз! Не сұмдықты айтып отырсыз. Тіліңізге ие болыңыз, күпірлік болады, ағасы, - деп Танакөз ботадай боздап жылап жіберді. - Неге өйтесіз, ағажан. Жалғыз тал ұлыңыз Диарға серік болсын, өмірге келсін! Сіз үш күн ойланыңыз, ағажан, ақылға салыңыз. Мен бәріне дайындалдым, ағасы. Сіз менен жиырма жас үлкенсіз, көпті көрген, ақылды азаматсыз. «Алтын басты әйелден, бақыр басты еркек артық» деген аталарымыз. Сіз қалай десеңіз, солай болады. Сіздей асыл жанмен жарастырып, бойыма құрсақ көтергеніме Аллаға мың да бір рахмет. Бізде не ақыл болады, мойынұсынып көнеміз де. Көз жасымызды көлдей етіп, жылап алып, қалай десеңіз солай болар, ағасы. «Әйелдің шашы ұзын, ақылы қысқа» деген ғой, біз суға салған қара қайыстай созылып, бәріне көнбіс халықпыз ғой. Жаным сізбен бірге ағасы, - деп солқылдап, өксіп-өксіп айтқаны әлі күнге есінен кетпейді.

Ойпырым-ай,мына қыз қалай-қалай дәмдеп, мәштеп сөйлейді, қай қияға тартып барады? Неге ғана ботадай боздап жылайды? Ойы онға, санасы санға бөлінді.

Танакөз басын мұның иығына қойып, солқылдап жылап алды да:

- Ағасы, ұрғашылар өстіп жылап, көз жасын төгіп алса ғана іші босап, жеңілденеді, әйтпесе құса боп өлерміз. Іштегі тас шемен шерімізді көз жасымызбен жуып кетіреміз. Әйел жолы – жіңішке. Не істейміз, үш күн ішінде жауап беріңіз. Көңіліңізге алмаңыз. Біз еркектердің тырнағына да татымаймыз ғой, - деді де бетімнен шөп еткізіп сүйіп, жауынға да қарамай жалаң бас күйі қоштаспастан қалт бұрыла, жедел басып жүріп кетті. Мен болсам балбал тастай мелшиіп қаттым да қалдым.

Астаң-кестеңі шыққан өз қиялыма тұншығып, үн-түнсіз қатып қалыппын. Пері соққан жандай есеңгіреп дәмханалардың біріне кіріп, уытты арақ ішкені есінде. Қанша ішсе де есінен айырылып, мас бола алмады.

Миының ішіне мың-мың ара кіріп кеткендей, ызың-ызың, ештеңені көрмейді, ешкімді елемейді. Ойсоқта боп, үйіне әбден қалжырап, су-су боп келіп, құлады.

Егерде Танакөз іші шермиіп жүкті болса ел пыш-пыш етіп, өсек өрттей қаулап, мұның бетбақ әйеліне жетпей ме? Ал, долы қатынының жынды мінезі өзіне мәлім, жай күннің өзінде тұрса томпақ, отырса опақ қылып, шаңын қағып алатын. Онда басына шәй қайнатып, екі қолын төбесіне қойғызып, тентіретіп жіберер. Қызылкүреңденіп талаураған беті көгеріп, сазарып, сексиген шашы тікірейіп, тегенедей бөксесін аударып-төңкеріп, мұны шауып жіберер жынды сайқалдығына салып, аттанға ойбай қосар. Одан бәрін күтуге болады, жұмыстан да, үйден де бәрінен тырқыратып қудырар.

Ал, қайтсем де бойыма біткен баланы табамын, сен өз атыңа куәлігін аласың деп тепсініп, бедірейіп қасарысып отырып ала ма деп Танакөзден сескенді. Ойнақтап жүріп от басқаным-ай. Қалай ғана құтылады бұл тұзақтан?

Қызметінен өзі сұранып Түркістан жаққа екі айға іссапарға кетті де қалды. Танакөзге айтпады да, хабарласпады да, ізім-қайым жоғалды.

Күн өтіп, жел қағып қаракүрең боп оңтүстіктен оралса, Танакөз жоқ, буфетші қыз ауысып кетіпті. Орнында сылаң қаққан қаз омыраулы толық орыс келіншегі ол жөнінде ештеңе білмейтінін айтқанда тіпті састы.

Таксилетіп Танакөз жатқан ықшамаудандағы пәтеріне барса, жанындағы құрбысы қарсы алды.

-Танакөз, кеше кетіп қалды! – деді бұған суық қарап. - Маған жылап жүріп жан сырын ақтарып айтты. Сізде еркектік намыс, жүрек жоқ! Сіз адам емес екенсіз! – дегенде қара жер қарс айырылып кетсе деп, кірерге тесік таппады. – Мә, мынаны сізге бер деп тапсырып еді,- деп қолына хат беріп, есікті асығыс тарс жауып, кілттеп алды.

Далаға шыққаннан кейін біраз сенделіп жүріп, ағаштың көлеңкесіндегі сәкіге отырып алып, хатты оқыды. Бұл хаттан бомбадай шошынды.

«Аға!..

Сіз осындай ма едіңіз? Үш күн емес табандатқан алпыс күн күттім ғой. Іздесем таппадым. Неге менен қаштыңыз, неге шошындыңыз? Мен де бала емеспін, бәрін-бәрін білем, түсінемін ғой. Қалай айтсаңызда мақұл деп көнетін едім. Ақылдасуға, екеулеп келісуге болатын іс емес пе, аға! Қайтемін енді? Әпкеммен сөйлестім, сол жаққа кетіп барамын. Алланың рахметі түскен бөпеміз – ұл! Дәрігерлер анықтап берді. Оны алдыртсам , қарғыс атып, баласыз қубас өтермін, аға! Осындай ұлдың әкесі Сіздей адамзаттың сұлтаны – ғалым болғанына шүкір! Сол үшін мың рахмет! Білесіз бе, мен Сізді керемет жақсы көремін ғой. Сүйемін! Мәңгілік Сізді жүрегімде әлдилеп өтермін! Мені іздемессіз, іздесеңіз де таппайсыз.

Сіздің Танакөзіңіз».

Хатты мың мәрте оқыған шығар. Танакөздің ауылы Ресейде Астрахань облысында. Оған іздеп баруға қауқары қайда, телефон, нақты тұрағын да өмірі сұрамапты.

Ине жұтқан иттей қанқұса болып, өзі бір хабарын берер-ау деген жылым үмітпен күндер жылап өтті, айлар аңсаумен өтті.

Бірде күтпеген жерден әлгі мұны ұрысып қуып шыққан пәтерлес құрбысы телефон шалғаны:

- Танакөз ұл тауыпты! Құтты болсын! Атын Сіздің ұлыңыз Диарға ұқсатып Дамир қойыпты! Сіз мешітке Танакөзді ертіп апарып, некеңізді жасырын қидырып алып, екінші әйеліңіз етіп ұстауға болар еді ғой. «Баланы да өзімді де өзім бағуға күшім келеді, тек еркек болып келіп-кетіп жүрсе ғой. Атекең», - деп армандап жылап-жылап кетті ғой қайран досым. Сіз намысы жоқ, еркек емессіз!.. – деп таудан тас домалатқандай ірі-ірі сөйлеп, жер-жебіріне жетіп барады.

- Танакөздің телефонын, адресін берші, айналайын, - деп жалына бастады.

- Танакөз жылына бірер мәрте ғана қалаға барып өзі телефон шалады, оның ауылында телефон жоқ, адресін білмеймін! – деп зіркілдей трубканы тастай салды.

Бір-екі айдан кейін Танакөздің құрбысын іздеп барса, ол да пәтер ауыстырыпты, жер сипап қалды. Жүрегіне ине қадалғандай өкпе-бауыры түгел сыздап, кеудесі қарс айырылып, аһілеп-уһілейтін әдет тапты.

Дамир, мұның бел баласы, ұлы қандай ғана болды екен? Қазір шауып жүр, ә! Өзінің төл перзенті ғой, өзі қанынан жаратылған – мұрагері!

Өзін-өзі мүжіп, іштей іріп, жан баласына осынау жан сырын ақтара алмай өкініштен өртеніп, көкірегіндегі бітеу жарадай құпиясын аша алмай, қанқұса, тірі тұлыптай ілбіп жүр.

Диар қалқиған, арық сүйектері саудырап, кешке дейін телевизор, компьютер, радиоланың алдында қадалып отырғаны, шөпиген құп-қу. Міне, он жылдан асып барады оқтын-оқтын мұрнынан қан саулайды, алдында айына бірер рет болушы еді, енді апта құрғатпай есті алады. Дірдектеп қаны тоқтамай, апармаған жер, қаратпаған дәрігер, көрсетпеген емшісі қалмады. Аллергия дейді, суық тиген, тамыры жарылған, тіл-көзден дегенмен дәл емі жоқ, жазылмай-ақ қойды. Сүмпиген құр сүйекті сорайған тұйық, көзілдірігінің ар жағынан суға шыланған дәу көзі мұң-шерлі ұлы жүдеп-жадап барады. Керсендей іркілдеген әйелі былапыт тілдеп, мұны адам ғұрлы көзіне ілмейді, жерлеп, жекен суына жетіп, кемсітіп, кекеп-мұқап отырғаны. Есіл дерті – баю!.. «Алик» мырзаға да әртүрлі кеселдер жабысып, жүрегі сыр бере бастады. Қыңқыл-сыңқылы көп. Есіне жиі-жиі Танакөз, Дамир есімді жұмбақ ұлы түседі.

Неге ғана, мен сұрқия, баламнан қаштым, неге сонша шошындым?

«Ұясынан шошынған құс оңбас, баласынан жерінген ата-ана оңбас» - дегенді оқып, тура өзіне айтылған деп ұқты. Сырты – бүтін, іші – түтін, өмірі - өксулі.

Айналайын Танакөз, егер сен менің ұлымды жетектеп келсең қос тізерлеп, бөркімді алдыңа тастап, жылап тұрып кешірім сұрар едім-ау...

Қалай ғана қидым десеңші? Өмір бойы өкініштен өртеніп өтермін мен бейбақ?!

Купе іші қоңыр салқын.

Көршісі жеңіл спорт киімін киіп алыпты.

- Әзір жата қоюға ертерек,- деп ананы-мынаны сұрастырып біраз отырды. Екеуі де соғыстан кейін бір жылы туған, түйдей құрдас. Әкелері соғысқа қатысқан.

- Егер соғыс болмаса біздер ертерек туып, қазір жетпіске жеткен ақсақал болар едік. Қаншама аға-аталарымыз ұрпақ көрмей соғыста мерт болды. Солардың аманаты болып біздер қалдық қой, - деді Темірбек.

- Соғыс болмаса қазақ халқы екі есе, ал ашаршылықта қынадай қырылмаса қазір төрт есе көп болар еді,-деп өзінің оқымысты екенін көрсетіп қойды, Атагелді де.

- Енді өсу тоқтап қалмаса десеңші, құрдас...

- Қанша түйеңіз бар? – деп әңгіме ауанын басқа жаққа бұрып еді, анау жақтырмай қалың қабағын кіржитті.

- Қазіргі заманда – бәрі жекеменшіктікі. Ежелгі салт бойынша мал иесі қанша мал-жаны бар екенін айтпайды, тіл-көз тиеді дейді.

- Дегенмен де...

- Мыңға жетпейді. Уақжан да бар. Мен Қамбар атаның тұқымын да өсіремін. Қалың құм ешкімге керек болмай қалған сәтте Шудың аяғын, Мойынқұмдағы еспе құмды бір кәдеге жарар деп алып қойғанмын. Қора-жай салдым, тер төгіп біраз тіршілік жасадық.

- Баяғыдан түйе бағасыз ба?

Көршісі екі иығы селкілдеп, рахаттана күлді. Атагелді дәл осылай керіліп емен-жарқын, жадырап күле алмайтын қамкөңіл болып алғанына көзі жетіп, өз-өзіне таңқалды. Мылтықтың атқан оғындай зулата өте шығар өткінші өмір. Ғұламаның айтқаны бар: «Өмір - өлім алдындағы серуен». Міне, өзімен құрдас мына жан арқа-жарқа, бетінен қызылы тамып, реңі ашылып:

- Мен бәленбай жыл гаишник болып, ала таяғымды шолтаңдатып, жолды торуылдаған жанмын. Біреулер ГАИ болу ғажап, күреп ақша табасың, дүрілдеп өмір сүресің деп ойласа, ол қателеседі. Күні-түні, демалыс – мейрам демей, қар-жаңбыр, боранға қарамай қара жолда дірдектеп тұрасың. Жиырма алты жыл өмірімді сол милицияға санап беріп, біржола демалысқа кеттім. Сырттай техникум бітіріп, сержанттан капитанға дейін жеттім. Аумалы-төкпелі заман туып, Кеңес өкіметі құлады. Мен сияқты өкіметтің айлығы мен пенсиясына қарағандар дал болып далада сандалып қалды. Ары-бері жүгіріп жүріп, мал өсіруге кірістім. Сен білесің бе, малшы болу, төлінен түлік өсіру – нағыз машақат! Өте ауыр тірлік, бұған кім көрінген шыдамайды «Құланды да жыландай адам атады» - демекші малсақ бол, малмен бірге тұрып, бірге еріп, көзден таса қылмай жанкешті жүгірмесең – малдың жауы да дауы да көп. Бұрынғылар «малды жисаң - машақат, жоғалтсаң - өкініш» дегенді неге айтқан. Түйе өсіріп, шұбат ашыттым, сиыр сауғызып, сүтті базарға шығардым, өгіз, қой семіртіп, қалаға апарып ет саттым. Тиынды тиын құрайды. Алашапқын болып жүріп, бала-шағаның бәрін жектім жұмысқа. Біле білгенге, көзін тапқанға пұл аяқ астында, тер төгіп, ерінбей теріп ала біл! Анық еңбек етсең «бір қолымен сеуіп, екі қолымен терген» дегеннің өзі боласың. Соған жету үшін қаншама тосқауыл, кедергі кездесті. Қайсарлығыма басып алған бетімнен қайтпадым. Мал болған соң індетке ұшырайды, суықтан қырылады, ұры-қары ториды, бөрі-итқұс аңдиды. Папкі көтеріп, қоқан-лоқы жасап, қорқытып-үркітіп келетін әкімқаралар, тексерушілер қаншама! Мына басымыздан бәрін –бәрін өткіздік. Қора-жай салып, құдық қазып, электр жүргізіп, жол жөндеткіздім - қыруар шаруа бас көтертпеді. Кеткен күшіңді сұрамайды, бітірген ісін сұрайды. Енді айтуға оңай, көрмеген құқай жоқ. Өзім секілді алғыр 2-3 көршіммен тізе қостық. «Бай қасына көшіп бар – байымасаң маған кел. Қу қасына көшіп бар құрымасаң маған кел» демекші жігіттер бас біріктіріп, тіршілігіміз оңала бастады. Бала-шаға бәрі тік тұрып, шаруаға үйренді. Қазір ғой, бәрін реттедім, әрқайсысының жеке шаруасы бар, көлік, үй әперіп қойдым. Құдайға шүкір, береке қайда барасың десе – бірлігі жарасқанға барамын депті ғой. Ұя бұзбай , өздері ие болып, дүрілдетіп алып кетті. Ғалымдармен бірігіп шұбатты жыл бойы сақтайтын әдіс ойлап тауып, Астанаға соған сертификат алуға келгенмін. Жаңалық, жақсылық десе үрке қарайтындар әлі көп, қағазбастылық басым, көрінгені – пара дәметеді, бір жұма жатып, ала алмай қайтып барамын. Министрлер қабылдамайды, төмендегілер шешпейді, сұмдық қой бұл!? Егер бұл технология бойынша шұбатты арнайы құтыға құйып сақтайтын комбинатты іске қоссақ, бұл өнімді тек Қазақстан ғана емес, басқа да мемлекеттерге шығарып сатуға келісіп отырмын. Интернетке шұбат, оның шипалығы жайлы төрт-бес тілде хабар жіберіп едім, қаншама ірі-ірі ел, фирмалар хабарласты, пікірлесіп, тек енді жауабымды күтіп отыр. Әттең, мына тасқамал қарсылар көп, елдің болашағын ойлауымыз керек емес пе, ә!

- Малшылар жалдайсыңдар ма?

- Есіңде болсын малды тықықтап тексеріп, өзің бас ие болып бақыламасаң мал тұяғы өспейді, өнім бермейді. Бәрін бала-шаға қарайды.

- Бәріне қалай үлгересің? Сонда қанша балаң бар?

- Құдайдың бергені ғой, жиырма төрт.

- Қанша-а?

- Жиырма төрт бала, он тоғыз немере сүйіп отырған жай бар.

- Ойпырм-ай жеңгеміз батыр екен.

- Айттым ғой, енді Алла қаласа, биыл екі нәресте сүйемін деп отырмын.

- Тамаша екен, тіпті! Бәйбішең қаншада сонда?

- Бәйбіше өзімнен бір жас кіші.

- Әлі бала көтере ме?

Шалғы мұртын сипап қойып, мырс ете қалды. .

- Қайда-ан? Дана қазақ айтады «Бір қозы туса – бір түп жусан артық шығады, бір бала туса - өз несібесін ала келеді». Келіншегің жүкті болғаннан артық қандай бақыт бар! Бала - бауыр етің. «Балалы үй – базар, баласыз үй - мола-мазар». Баласы көп – озар, баласы жоқ – тозар. Бала деген барың емес пе! Мынаны қара қазір жүкті бола сала бала алдырту деген бәле шықты. Алланың хадистерінде айтады: бала алдырту - адам өлтіру секілді аса ауыр қылмыс, зор күнә деп. Бала көбеймей – ел өспейді. Қазір түсік тастату, қолдан бедеу болу секілді сұрқия әдет пайда болды. Сыртқы жауларымыздың зымиян саясаты бар мұнда. Бәрі тұқымыңды тұздай құртуды көздеп, мына шалқар даламызға сұқтанып отыр. Алланың бергенін - әр әйел жарық дүниеге әкелу керек. Әйтпесе құдайдың қарғысына, ауыр жазасына ұшырайсың. Мына бала алдырған немесе өзін-өзі тежеп таппай қойған қыз-келіншектердің бәрі дертті, жүйкесі тозған, ашуланшақ, айықпас науқас.

- Апырым-ай, ә?

- Сәбидің күлкісі естілген үйге шайтан жоламайды, ібіліс айналып қашады. Бөпе желкесінен уыстап мытып жіберсе, жылан өлтіреді. Ол қаймықпайды ғой білесің бе?

- Керемет екен, естімеген нәрсеміз. Темке, он тоғыз немереңді қосқанда жиырма төрт баланың бәрі сол бәйбішеңізден тараған ба?

- Жоға, - ол мұртын күлімсірей сипап қойды. - Қазір төрт әйелім бар.

Көршімді жаңа көргендей, басқа планетаның адамымен алғаш кездескендей таң-тамаша қайран қалып, қадала қарап қалыппын.

- Қойшы, ей, шын айтасың ба?

- Шын, неге өтірік айтуым керек. Төртеуі – төрт жерде, біреуі - түйе өсіреді, екіншісі - сиыр фермада, үшіншісі – қой мен жылқылар бағады, төртінші кіші келіншегім – аудан орталығында дүкенімізді ұстайды.

- Тату-тәтті тұра ма? Бұл жарықтықтар өзара қырқысып, жанжалдаспай ма? «Күндестің күлі де күндес». «Екі сиыры бар үйде айран көп, екі қатыны бар үйде ойран көп», - дегендей қалай бір-бірімен сиысып отыр?

- Несіне ұрсысады? Шаруа да жетеді, мен де жетемін.

- Бір әйелдің әлегі де басты ауыртады, ал төртеуі қатар бір-бірінен қызғанып, дау туғызса сұмдық қой.

- Атагелді, сен қызықсың, қатып қалған совет заңымен сөйлейсің. Есіңде болсын: жақсы әйел - жұмақ, жаман әйел – тозақ. Қазіргі қатындардың бәрі ашуланшақ, көк долы, жүйкесі неден ауыратынан білесің бе? Әне білмейсің! Өйткені олар - жаратылыс қағидасын бұзған, жаралыс табиғатын өзгертемін деп – күйгелек, дертті, жарымжанға айналған бейбақтар. Неге дейсің ғой, жаңа айттым. Қыз баласы күйеуге тигеннен кейін, рет-ретімен байламай жүкті болып, қанша нәресте бойға бітеді соншасын табуы керек. Ол ананың - қанын тазартады, тәнін жасартады, мейірім-шапағат береді, үйіне ұрыс емес ырыс әкеледі. Ал, жарық дүниеге келмей алдыртып тастаған, не қолдан әдейі бала тапқысы келмегендер Алланың қаһарына, жаратушының кәріне ұшырайды. Содан қатындар долыланып, түрлі кеселге ұрынады. Әуелі десең әйелдің бүкіл мінез-құлқы, қаны-жаны дағдарысқа ұшырайды. Кепкен балық қайта тірілмейді, құрсағы кеуіп, жан апатына – зауалға кез болады. Өзің байқашы, көп балалы аналардың – дидарынан мейірім шуақ нұры төгіліп, жайдарланып тұрады. Ал, бірлі-екілі бала тауып, өзін-өзі байлап, тежеп тастаған тасыраңдаған келіншектер келе-келе рухы қасіреттеніп, ішкі ағза жан дүниесі уланып, дерттеніп, әлемет жұтайды. «Долы қатын - жылауық, сұғанақ қатын - сұрауық» деген содан шығады. Шаңқылдаған ұрыс-керіс, көлдетіп жылау, шиқ етсең бажылдап күні-түні тоқтамай долданып жынданып кететін әйелдер – осы құдайдың берген сәбилерін таппағандықтан осындай ауыр науқасқа ұшырайды.

- Темірбек, сен тіпті бұл саланың профессоры болыпсың ғой.

- Жоқ, Атагеді, мына өмір үйретеді, таразылайды. Неге сайдың тасындай жігіт бір әйелмен тоқтап қалуы керек? Тыртақай жігітке жыртақай әйел кез болады. Еркектер баяғы айбынынан, отбасындағы отағасы атағынан ажырап қалған. Кеңес өкіметі «теңдік» деген желеумен, әбден санаңды улап, қатындарды қайқайтып төрге отырғызып, өз парыз- міндеттері - ана екендіктерін ұмыттырып тасыраңдаған жын-періге айналдырды. Ықылым заманнан бері атам қазақ айтып қойған - «Ер -азамат, әйел - заты» - яғни, еркек ол ел-жұрттың, отбасының тұтқасы, әйел - ол ошақ қасының берекесі, үй-ішін, бала-шағаны тауып, өсіріп, бағып отыруы керек. Тұштақай, еркекшора қыз-келіншектер ер-азаматты тұқыртып, басынып, әбден иі етіп, мынау халықты есінен адастырудың құрбаны болуда.

- Иә, егер әр отбасыға бір-екі ғана бала болса, онда мемлекетіміздің халқы өспей, кеми береді дегенді мен де оқығанмын. Дегенмен, көп бала бағуға жағдай керек емес пе?

- Атагелді, сенің түсінігің қызық. Біздің алтын құрсақ аналарымыз, соғыс, зұлмат, жоқшылық жылдарының өзінде бала тууды тоқтатпады күйеулерінен он, он бес бала тапты, өсірді, бақты–қақты. Соның арқасында - ұрпақ жалғастығы үзілмеді. Кеудесінен нұр, балағынан бала саулап, он-он бес құрсақ көтерген сол бір шешелерімізді пір тұтуымыз керек. Астана мен Алматының қақ ортасында - Аналарға арналған ескерткішті қарашы бір баланы ғана көтертіп қойған. Бұл масқара! Төңірегінде он шақты баласы шүпірлеп тұрған әйел ғана нағыз Ана деген атқа лайық. Біз титтейінен жастарды сенің бала-шағаң көп болады, сонда ғана өрісің -ұзарады, мәртебең биіктейді деген саясатпен тәрбиелеуіміз қажет.

- Ал, көп әйел алу жағы қалай?

- Бүгінгі әр-азаматтың бәрінің көкейінде жүрген сұрақ бұл. Баяғыда ата-бабаларымыздың әрқайсысы - үш-төрт әйелден алған. Несіне күлесің? Әуелі сен білесің бе, бұл өзі зерттелмеген үлкен тың тақырып, тіпті дала академиясының заңы болып қалыптасқан ғажап дәстүр. Отбасылық нағыз университет. Ал, айта қойшы, бірінші алған жарыңды қалай атайды?

- Бәйбіше.

- Дұрыс, мұны бәрі біледі. Есіңде болсын, баяғы атам қазақтың салты бойынша ұл бала дүниеге келер-келместен әке-шешесі оған қалыңдық іздеп, қызы бар жақпен құдаласып, баласы он үшке толғанда отау иесі деп алғашқы әйелін – бәйбішесін алып береді. Екінші әйелді қалай атайды?

- Тоқал дейді ғой.

- «Бәйбішені малын беріп алады, ал тоқалды жанын беріп алады» деген әңгіме қайдан шыққан? Жігіт – жиырма беске - екінші мүшелге шыққанда өзі қызды ауылды қыдырып, таңдап жүріп, айттырып, тоқал алады.

- «Екі қатын алғанның құлағы тынбас, есекке мінгеннің аяғы тынбас». Екі әйел қайтып бір шаңыраққа сияды. Жалғыз күйеуге таласып құрымай ма?

- Атагелді, сенің санаңда советтік, батыстық улану бар. Қатыны жоқ еркек – келеке, көп қатынды үй - береке. Көп қатын алған еркек - өрісті болар, ұлдары - көп, қыздары келісті болар. Осындай ұлағаттарды жадымыздан шығарып, ұмыттырып жіберді емес пе. Ата салт қана емес, әуелі тіліңді жұтып, дәлдүріштеніп қалмадық па?

- Темке, үшінші әйелді қалай атайды? – деп әңгіме төркініне қайта бұрып әкелдім.

- Бұл үшінші әйелді баяғыда еркектер қырық тоғызға толған мүшел жасында алған. Мына қызықты қара, бұл жолы баяғыда он үште үйленген бәйбіше балалары ержетіп, әкелеріне қалыңдықты лайықтап іздеп жүріп, солар әперген. Оны – майапа деп атаған.

- Отыз жеті мүшел жасты неге аттап кеткен?

- Мүшел жаста адам ағзасы түгел жасарады. Қаны ауысады, кәдікшіл, күдікшіл болады. Мүшел жас – жолы өте ауыр. Мүшел жастардың әрқайсысының атауы бар. Мәселен бірінші мүшел – он үш жас – сәби шақ мүшелі, осы мүшелде отау құруға болады. Екінші мүшел жиырма бес жас - ержеттік жас, нағыз тас шайнаған, мұз бүркетін шақ. Үшінші мүшел – отыз жеті жас – толықсу жасы. Төртінші мүшел – қырық тоғыз жас - орта жас мүшелі. Бесінші мүшел - алпыс бір – ақсақал мүшелі, алтыншы мүшел – жетпіс үште қарттық, ал жетінші мүшел - сексен бес жаста – кәрілік мүшел деп аталады. Бұл мүшел жастың бәрі де қауіп-қатерлі, кәдік жас. Дүниеден озып жатқандар, не бір оқыс жағдай байқасаң осы мүшел жасқа шыққанда, көп ұшырайды. Ал, отыз жеті жас - өте ауыр мүшел. Сүйегің де бордай бос, ақыл-есің де, мінезің де де құбылмалы. Сондықтан да отыз жеті мүшелінде қазақ әйел алмаған. Жалпы мүшелдің қай-қайсысы болса да қауіпті. Мүшел жаста сақтанып, алыс сапарға шықпай, көкпар тартпай, абайламасаң үзіліп кетуің, не жазым болуың кәдік.

- Бәсе, мүшел жасқа кіргенде баяғыда әке-шешеміз киімімізді таратып, құдайы шәй беріп жатушы еді.

- Ал, енді төртінші әйелді - бесінші мүшел жасқа жеткенде - «Атамыз қартайып кетпесін, жас иіс әперейік» деп немерелері жан-жақтан іздеп, алпыс бір жастағы атасына лайықты ибалы, көргенді жердің қызын айттырып, қалыңын төлеп әперетін болған. Оны «жас иіс» деп немесе «Кенжем», «Кенже ана» деп атаған.

- Керемет екен.

- Мұның кереметтігі – қазақтың дала академиясының дана теориясы. Нағыз көрегендік қой. Мынаны қарашы енді, бірінші әйел – бәйбішесін ата-анасы, екіншісін – тоқалды өзі, үшінші – майапаны – балалары, ал, төртіншісін – жасиісті – немерелері алып берген. Бәйбіше бар әйелдің, үй-түздің шаруасын реттеп отырған.

- Әйелдер бірінің үстіне бірін алуға қалай көнеді?

-Бәрі отбасылық тәрбиеден. Қыз бала дүниеге келісімен оның құлағына ер азаматты қадірлеуге, бетіне қарсы келмеуге, оны ұлықтауға, айтқанына көніп, бетегеден биік, жусаннан аласа болуға таптап – таптап шешесі, әпке-жеңгелері тәрбиелей бастайды. «Ер жігіттің аты жақсы болса - бір бақыт, алған жары жақсы болса - мың бақыт». Көргенді текті жерге құда түсіп, ата-анасы, ата-бабасы қасиетті жердің қызына үйленген. «Таза сабаның қымызын іш, мейірман ананың қызын ал» - деген бұрынғылар. Шешесі қандай болса, қызы да соған тартады. Қарғаның ұясынан сұңқар ұшып шықпайды...

- Бәріне бәйбіше басшылық жасайды дейсің бе?

- Иә, жастай алған бәйбішесі қалған әйелдеріне, бүкіл бала-шаға тәрбиесіне, ішкі отбасылық іске басшылық жасайды. Көп әйел алудың тағы бір басты себебі шаруа баққан, көшпенді енді ел тұрмысында істелетін жұмыс көп. Мал сауу, отын-су алу, мал өнімінің толып жатқан керек-жарағын күнделікті пайдалану дегендердің машақаты бір үйде қанша әйел болсын қолын босатпайды. Қазаны оттан түспейтін қазақ үшін «... бәленшенің қызы қолын жылы суға малып отыр екен» деп мақтайтыны кір жуатын суына дейін жылтып беріп отыратын күтімі бар дегені. Қолмен ағаш жарып, су ысыта салу тағы басқа күні бойғы тірлік оп-оңай шаруа емес. Еркек төрт үйге салттан аттамай кезекпен-кезек түнейді. Төрт әйелдің әрқайсысының бір-бір баласын басқа әйелдерге біржола асырауға, бауырына салып беретін қатаң заң бар. Сонда төрт әйелге бай да, бала да ортақ, тепе-тең. Мәселен бәйбішенің тоқалға, тоқалдың бір баласын майапаға, майапаның бір ұлын кенжеапаға, оның тапқан баласын бәйбіше мәңгілікке асырап алып, өз бала-шағасынан артық болмаса кем қылмай өсіреді. Құрсағын жарып шыққан баласын бергеннен кейін, құшағындағы күйеуінің тілеуін тілеп, бәрі тату-тәтті, жарасымды болып, бәйбішенің айтқан шаруа – тірлігіне бас иіп, отағасына қалай жағуды, оны құрметтеп күтуді ғана ойлайды. Бұл – береке кепілі. Қарашаңырақ – кенжеапаның үйі.

- Алпысбай, Жетпісбай дегендер содан қалған десеңші?

- Сексенбай, Тоқсанбай дегендер де көп болған. Көп әйелі бар еркек ұзақ жасайды, кәртаймайды. Олар алпыс, жетпіс, сексенде ұл-қызды болып, бүгінгі қазақтың көбі солардың ұрпақтары екенін біреу білер, біреу білмес.

- Темірбек, біз болсақ жалғыз әйелден шарадай басымыз шақшадай болады. Төрт әйелдің тілін тауып, қалай ғана үлгересің, шыныңды айтшы.

- Сен, Атагелді, қызықсың. Төрт әйелдің кемінде екі-үшеуі жүкті болып жүреді, белі ауырып, балтыры сыздап, шұбырған балаларын бағады дегендей. Олар бұлқына алмай, табиғат заңымен өмір сүреді. Әйелдің кесапат, қасіреті – қысыр байтал ғұсап қолдан бедеуленіп, бала таппайтын болып алса сол пәле. Төлдемейтін, буаз болмайтын қысыр ұрғашы мал пышаққа ілінеді. Оны мал деп есептемейді. Мына, жаратылысты қарашы: бүкіл тірі жан-жануар, жәндік, тіпті өсімдік атаулы ұрпақ әкеледі, табиғаттың өзгермес ұлы заңымен өмір сүреді. Мың-миллиондаған жылдар бойы ана құрсағына біткен нәресте дүние есігін ашып, мәңгілік ұрпақ үзілмей сақталып бізге аманатталған. Бала болмаса – тіршілік жойылады, адамзат тарихы үзіледі, ата-баба аты өшеді. Әйелдер бала бітірмеудің небір сұмдық айла-шарғыларына құмартып, Алланың кәріне ұшырауда. Ақылы асқан сайын шаштарын қысқартып, бір тырнағының өзімен қанша әлек болып, қас-кірпігімен әуреге түсіп, сан түрлі дәрі ішіп, бедеуленіп, осындай лепіру салдарынан денелерін жалаңаштап қана қоймай, ішкі нұрлы әлемі тоналып, кепкен томардай қуарып барады. Некесіз әйелдердің еркекпен жақындасуы - жезөкшелік, сайқалдық! Ең ауыр – күнә! Арсыз қатын – сондай жексұрын қылыққа барады, некесіз табылған баланың күнәсі – ата-анасында! Некесіз дүниеге келген сәби - өмірінде жолы болмай, көп қатерге, ауыр пәлекеттерге жолығады, өйткені ол шата, толық адам емес, жарымжан, мүгедек, жан-рух кеселіне душар. Некесіз туғандарды шайтан азғырады. Некелескен отаудың ұрпағын – періште қорғайды, оң жолына салып отырады. Бұл бұрынғылардан қалған ғақлия, Алланың ақ адал сара жолы. Шайтан жолына түскен жезөкшеден сайтан азғырған рухани мүгедек бала туады. Жезөкше қатын – кәззап, түбі оның - азап пен тозақ. Шешесі етегінен қағынған сайтан болса – қызы қиялы бұзық сайқал болады. Айналасын былғап, дос-құрбысын бұзып жүреді. Көп қыдырған, талай еркекпен болған әйелдің жатырында – бір қуысында - сол тірі организмнің титтей бөлшегі қалып қояды да, бәленбай жылдан кейін бала көтерсе де, соған тартып кететінін ғылым дәлелдеді. Ол жынды ма, алқаш па, қанішер ме соған ұқсайды, соның жолын қуады. Ең ғажап, ең таза нәрсе ол – ана құрсағы.

- Оның рас. «Әйел бір қолымен әлемді, екінші қолымен бесікті тербетеді» дегенді оқығаным бар. Зерттеу бойынша елімізде төрт миллионнан астам отбасы бар. Ал, ажырасқандар саны бір миллион екен. Ал солардың ішінде жесір, ажырасқан әйел саны еркектен алты есе көп.

-Сен оқығаныңды айтасың. Мен ауылдағы бұрынғы ақсақал-әжелерден естігенімді айтамын. «Ақырзаман боларда ешкі пұл болады, қатын би болады». «Заман бұзыларда - әуелі әйел бұзылады». Бұзылған қатын бұралқы. Әкем соғысқа қатысқан, тоқсан үш жас жасады, кеңес заманының өзінде екі әйелі болды. Соғыста қайтыс болған ағасының үйіндегі жеңгесін бір баласымен әмеңгерлік жолмен алып, одан бес перзент сүйді, кейін ол жеңгесі қартайып кетесің деп біздің шешемізді он алты жасында әперіпті. Ол кісі он бір құрсақ көтерді. Соның біреуі - мына мен.Ескі кісілер сонда осы көп әйел алу жайлы бұрынғы өткен замандағы салт-дәстүрді көп айтатын. Құлағымда, зердемізде бірлі-жарымы ғана сақталып қалды. Мақалдап-мәтелдеп, дәмін кіргізіп, ұйытып, айтатын небір асыл дүниелер солармен бірге кетті ғой. «Жақсы әйел жаман еркекті ер қылады, жаман әйел жақсы еркекті қара жер қылады». «Жақсы әйел алсаң – ай мен күндей жарасарсың, жаман әйел алсаң иттей ырылдасып, таласарсың». «Өнегелі отаудың- өрісі кең». «Жақсы қатын жарының жақсылығын асырып, жаманын жасырар, жаман қатын – берекесін кетіріп, ынтымағын қашырар».

- Әйелдер жөнінде көп айттық-ау, еркектер жайлы ше?

- «Қайрақ жақсы болса пышақ өткір болады». «Диірменнің астыңғы тасы жақсы айналса - үстіңгі тасы да жақсы айналады». «Ұл – қоныс, қыз- өріс». «Еркек үйдің – пірі, әйел – үйдің гүлі». «Әйел гүл секілді - жұпар, сонда ғана ері оған құмар». «Еркек – түздікі, әйел -үйдікі».

- «Баласы көп батыр арыстан болады, баласы аз қорқақ сауысқан болады» дегені шынында да рас-ау...

- Бала- өмірге құштарлықты оятып, ата-анасын құлпыртады.

- Адамдардың ақыл-ойы табиғаттың ұлы заңымен үйлеспесе онда ол бақытсыздыққа душар етеді, - дегенді бір оқығаным бар. Ал өзім жақсы көретін жазушы Максим Горький «Әлемде өзгермейтін үш-ақ зат бар: ол – ананың ақ сүті, күннің нұры, сәбидің күлкісі»- деген.

- Ал, атақты шайыр Ізтілеу Тұрмағамбетов оны былай деп жазып кеткен: -Әйел жерден шыққан жоқ,

Ол да еркектің баласы.

Ерлер көктен түскен жоқ,

Әйел – оның анасы!

- Цицерон деген данышпан бала болмаса адамзат та, тіршілік те жойылатынын сонау көне заманда айтып кеткен өз өсиетінде.

- Даналардан дана сөз қалады. Бала – бақыт дейміз де әріге терең ойланбаймыз. Көп балалы әйелге зер салып қарашы: дидарынан бал төгіліп, күндей мейірімді, айдай ажарлы, береке-құты арылмайды. Нәресте сүйген сайын әйел заты жасарады, әдемі де, шапағатты бола түседі, көкірегіне жақсылық – мейір нұры толады, ол ақ сүт болып перзентіне беріледі. Алла тағала олардың жолдарын ашады, мың-сан кеселден, бәле –жаладан қорып, қорғаштайды, береке-бірлігін сақтайды. Баяғыда ата-әжелеріміз өстіп айтып отыратын.

- Барлық ауру-сырқау көңіл күйге байланысты дейді ғой.

- Әлбетте. Бірлі-жарым ғана бала туып, өзін жасанды бедеу жасаған келіншек, әйелдердің барлығы дерлік дертті. Олардың жүйкесі ауырып, мінез-құлқы өзгереді. Жүйкесі тозған жан – аурушаң, тозығы жеткен арбадай қиқаң-сиқаң етіп, жөндеуге келмей қирап қалады. Үйінен дау-жанжал, айқай-шу кетпегендердің бәрі – кеселге душар болады. Ал, күндей жадырап жүргендердің күш-қуаты бойында, өмірге мығым, ұзақ жасайды.

- Алпысбай, Жетпісбайлар сол кезде көп болады десеңші!

- Атагелді, жақсылармен бірге жүрсең - күндей боласың, жынмен жүрсең жындай боласың.

– Темірбек, ол төрт әйел алған бұрынғылар қалай тамақтанған?

- Жас иіс, төртінші әйелін бұрынғылар алпыс бірде немерелері айттырып, таңдап жүріп, қыздай әперген. Ал, осы үйлендірер алдында аталарын ерекше күтімге алады. Оның да өз ерекшелігі бар. «Атамыз кәртайып кетпесін, үйкүшік болып үйде отырып қалмасын, жасарсын», - деп немерелері лайықты қыз іздеп тауып, қалыңын төлеп, тойға әзірленеді. Атасына да өзгеше қарап, шашын алып, суға түсіріп, саятшылық жасатып, аң қағып, құс салып, серуендетіп көңілін көтертеді, белін жаздыртады. Тамақ ішуіне айырықша мән береді. Ерте туған кепені сойып, жіліктерін шағып, қазанға салып асады. Піскеннен кейін, етті сүйегімен сүзіп алып, тағы бір кепенің ет-сүйегімен тұтас жаңағы сорпаға қайнатып пісіреді. Баппен піскен етті сүзіп алғанда қоймалжың тартқан сорпаға тік қойған қасығың тік тұрып қалады. Енді сол нәрлі де сөлді сорпадан атасына үш мезгіл үш жанан ішкізіп, шөлдегенде қымыз беріп мәпелейді. Атқа мінгізіп, сейілдетіп, тау-тасты аралатып, қызық көрсетеді. Екі беті нарттай қызарып, еті торланып, көзі шырадай жанып, қызылға түсетін қырандай дүр сілкініп, түлеп, жас жігіттей құлшынып, қайрат-күш бойына дарып, сүйегі майланады. Төмілжіп, мөлдіреп отауына кірген жап-жас қызды бүркіттей бүріп, жас иістің есін алатын ересен қуат бітеді. Ер кісілердің егде, ақсақал тартқан кезінде тудырған балалары ақылды да, алғыр, ақыл-ойы кемел болатынын білесің бе? Өзің байқашы, бәйбішенікінен гөрі тоқал балалары пысық, зерек әрі епті де есті. Ширақтығы – жас шешесіне, парасат – пайымы, ақылы әкесіне тартып туады. Төрт әйелінің де отауына кезек-кезек түнеп, аралап, шаруа атқарып жүрген отағасы да қартаймайды, одан кәрілік қашады. Барлық әйелдеріңе, бала-шағаңа шаруа істетіп, пайдалы кәсіппен, өздерінің бойларына шақ тірлікпен айналыстыр. Сонда ғана – олар жеп отырған нанының қасиетін біледі, әрі шаруақой, малсақ, тіршілік көзін табатын жан болады, оны өзінен кейінгі ұрпағына үйретеді. Той-тойлап, дәулет шашып, қызық қуып кетсе, оның арты берекесіздік, ысырапшылыққа ұрындырады, бала тәрбиесі бұзылады. Қатаң да қатал тәртіп - әкеден, жібектей есілген әдемі нақыл - шешеден. Сонда үйіңе ырыс келеді. Қазіргі қала адамдарының балалары - бос белбеу, секекбай боп өсіп жатыр, бұл іштен жеген жегі құрт. Олар дене еңбегімен айналысуы қажет, жүгіріп шаруа жасауы қажет. Жас кезінде алмаған тәрбие – қасірет. Біздің еліміздегі әр сатыдағы ұрпаққа ата-анасы күнделікті істейтін іс тауып беріп, қадағалап, соны әдетке айналдыруы керек. Міне даланың дана заңы осылай болып келеді.

- Міне, қарашы атам қазақ қалай дәл тауып айтқан: Нәресте туғаннан жетіге дейін - сәби шақта - төреңдей күт! Ал, балалық шақ – жеті мен он төрт жасында – құлыңдай жұмса! Ержету кезеңі - он төрт пен жиырма бір арасында - құрдас-замандасыңдай сырлас! Ересек шағы жиырма бірден кейін балаңмен әкеңдей ақылас! – деген бұрынғылар.

- Темке, мен де оқығанмын: Ибн Сина деген ғұламаға әкесі үш жасар ұлын жетектеп келіп «Мына баламды қалай тәрбиелеймін? Кеңес беріңізші, ұлы ұстаз?» депті. Сонда ғұлама: «Балаң қаншада?» деп сұрапты. «Үште» депті әкесі. «Онда үш жыл тоғыз айға кешіккен екенсің. Бала ана құрсағына бітісімен ұрпақ тәрбиесі жөнінде ойлануың керек. Жаман сөз, жаман әдет –ғұрып жасамаңдар. Бала үйінде не көрсе, кейін соны қайталайды» - деген екен ғұлама.

- Қазір әуелі ұлағатты сөз тыңдамақ тұрмақ, қасиетті елағаларынан, абыз ақсақалдардан бата алуды да білмейді. Кейінгі ұрпақ советтік шләпі киіп, кәмунист болған атеист сақал – мұртсыз шалдар бата да бере алмайды, дәмді ой салар өнегелі әңгіме де, шерте алмайтынын қайтерсің. Көпшілік жиналған жерде - ғажап әңгімелер, тәрбиелік сөздер айтылуы қажет. Мәселен, тамақ жеп болғаннан кейін ет салынған табақты жаңа түскен келінге береді. Келін табақты бауырына алып, иіліп сәлем жасағанда ел қариясы, не киелі жан: «Ұл тап, қарағым!» - дейді. Келіндері сәлем салғанда қайынаталары мен қайынағалары әрдайым: «Ұл тап, келінжан қарағым. Қара ормандай өсіп-өн!»- деп ықыласын айтады. Батаны да қасиетті, өсіп-өнген, аузы дуалы, ел қадірлеген атақты адамнан баяғыда арнайы іздеп барып, алып қайтатын болған. Жақсының батасы – ырыс, жаманның қатасы – ұрыс.

- Ұл-қыздарына да баға берген ғой ата-бабаларымыз.

- Әлбетте. Қарашы ұл баланың үш түрі болады: ойшыл, қойшыл, тойшыл. Ойшыл бала – жемісті, тойшыл бала – керісті, қойшыл бала - өрісті болады. Қыздарды да үш топқа бөлген: көлеңкелі қыз, өнегелі қыз, берекелі қыз. Көлеңкелі қыз өссе – жаман қылығымен - күң болады. Өнегелі қыз ата-ана, ел-жұртына абырой әперетін – күн болады. Берекелі қыз - ісі мен мінезімен – шаруақой, ісмер, дәулетті - пұл болады.

- Қыздарына қалай дәл баға берген десеңші?

- Өрісті де, келісті, дәулетті де сәулетті текті жерден қыз алсаң - шың боласың. Көргенсіз бен тексізден алсаң - жын боласың. Өзімшіл, өркөкірек, нысапсыздан қыз алсаң – құл боларсың. Бәрінен де жаманы – бедірейген бедеуге жолықсаң - тұл қаларсың.

- Бұрынғылар көріпкел, әулие екен ғой, қалай тауып айтады?

- Сонау арғы ата-бабалары қасиетті, киелі текті жердің тұқымы болса жарып шығады, тәлім – тәрбиелі, отбасының береке ұйтқысы солар. «Арсыз болса – қыз қорлық, ақымақ болса – ұл қорлық». Ұлы – ырысты, қызы – қылықты, шіркін-ай деп ел таңданатын ерлі-зайыптылар қашанда Алланың сүйген ақ пенделері. Мына Ақсеңгір деген ауылда он алты бала тәрбиелеп өсіріп отырған отбасы бар, бәрі дін аман, жаман жолға түскен біреуі жоқ, тату-тәтті. Басқа ұлт өкілдері болса әкімқаралар баяғыда әспеттеп, насихаттап алып төбесіне көтеріп кетер еді. Көп балалы және оған қайырымды тәрбие берген ата-аналарға айырықша қамқор болуымыз керек. Асыл тұқымды мал, тіпті текті ит пен мысықты да қастерлеп, ерекше күтіп жатамыз да, өз ұлтымызды көбейтетін әке-шешелерге неге мән бермейміз? Көп балалы үйдің балалары - қарапайым, көпшіл, инабатшыл, еңбекқор.

- Құрдас, сен энциклопедист екенсің, бұл жағынан. Ғалым болсам да бұл жайлардан мүлде хабарсыз екенмін.

- Қариялардан естідік жастай. Кейін өмірдің өз қағидасы көрсетті.

- Бұл ғажап дала философиясы ғой.

- Кім біледі, адамзат көбеюі, дамуы үшін осылай жасалған шығар. Ер балалар жасында тым шетінегіш келеді, ал қыздар көп. Кейін түрлі зауал өтінде соғыс, әскер қатары, әртүрлі жағдайда еркектер көп қырылады да, әйелдер саны күрт артып кетеді. Өзің жақсы білесің, қазір бойдақ кәрі қыздар, жесір келіншектерден аяқ алып жүруге болмайды. «Бала таппаған әйелден – лақтаған ешкі артық». Дер кезінде күйеуге шықпағандықтан жеңіл жүріске бой алдырады, соған еті үйреніп, жезөкше болып шыға келгенін байқамайды. Онысын ешкім білмейді, сезбейді деп өзін -өзі алдаусыратқанымен, Алла бәрін көріп тұр, ата-баба әруақтары қалай қорланады десеңші! Некесіз бала табу, әкесіз ұл-қыз өсіру деген не сұмдық! Баяғыда ең ауыр қылмыс – осы қарабеттілік саналған. Бүкіл бір рулы елге қара таңба болып, әлгіні және әке-шешесін қатал жазалайтын. Етегінен қағынғандарды шаңыраққа шашынан байлап, асып тірідей өлтіретін. Мұндайды естіген – көрген, білгендер тәубасына келіп, ата жолын қастерлеп, қасиет тұтады. Ұлы - өнегелі, қызы – киелі болып келеді. Енді тарам-тарам арам жолға түсіп, азып-тозып бітпесек десеңші. Ұят, сауап, зауал дегенді білсек қой шіркін!

- Темке, әйел тәрбиесі жөнінде айтып қалдық. Жасыратын не бар, жалғыз қатынға ие бола алмай жүр емеспіз бе?

- «Қатынды - бастан, баланы - жастан» деген. Ә деп алғанда айбының болмаса қатын деген басынып кетеді. Баса-көктеп, тәрбие көрмеген келін-кепшіктер басыңа от жағады, жігіттің жағасына жармасып, көкайыл қатын аталады. Ұрысқақ қатыннан – жұлысқақ қыз туады. Ақсақ қой – тырысқақ, жаман қатын – ұрысқақ. Жалғыз әйел болғаннан кейін өзі билеп төстегісі келеді, еркекті ығыр етіп, басып –жаншып ұстағысы келеді. Шыбыш бастаған қой оңбас, қатыны билеген - үй оңбас. Ал, үш-төрт әйелің болсыншы қыңқ етер ме екен? Шаруамен көміп таста, тіршілікпен айналысып, әрқайсысы он-он бес бала тапсыншы!

- Кеңес өкіметі кезінде жесір әйелдерді қолпаштап, үйде бала тауып алған қыздарға кезексіз пәтер беріп, марапаттап, мақтап жаттық қой?

- Ең сұмдық осы. Әке тәрбиесін көрмей өскен бала – сусыз өскен ағаш секілді морт сынады. Олар - әйел мінезді келеді. Жесір әйел тәрбиелеген баланы қарашы – жігіттік жігер, намыс, өр рух болмайды. Әке көргендер «Ассалаумағалекум»- деп қос қолдап, айқайлап амандасады, шеше тәрбиесіндегілер «Сәлеметсіз»- деп қыздарша сызылады. Қанаты сынған құстай - әкесіз өскен бала – жасқаншақ, табансыз, томаға-тұйық, олар ұлы істер атқара алмайды, кеуделері басылып қалған, қылмыскерлер де солардан көп шығады. Көбіне келте, шолақ ойлы келеді.

- Баяғыда жесір әйел, жетім бала болмаған ғой.

- Әрине, әмеңгерлік салт болғанын жақсы білесің. Жетімін жылатпаған халықпыз, жесір келіншекті екінші, үшінші етіп ер-азаматтар алып, сіңіп кетіп отырған. Оның бұрынғы күйеуінен тапқан балаларын өз балаларынан артық бағалап, бәріне жел тигізбей, өзіне сөз тигізбей өсіру - жаңа әкенің басты борышы болған. Байсыз қатын – отқа жағар отын. Күйлеген сиыр - өрісте тұрмас, байсыз қатын – үйде тұрмас. Күйеуі жоқ келіншектен не тағлым алады бауырындағы балалары.

- Әйелдерді тым жерлеп кеткен жоқпыз ба осы?

-Мен бұрынғылардан тағлым-тәрбиесін, салт-дәстүрін айтып отырмын. «Әкесін көріп – қызыңды бер, шешесін көріп – қызын ал» деп бір-ақ сөзбен түйін тастаған ғой бұрынғылар. «Қызға қырық үйден тиым, қалаберсе шұнақ күңнен тиым»- деп қатаң тәрбиелеген. «Күлегеш қатын - жүрегеш», «Сылқым қатын - көптікі». «Арсыздан арамза бала туады». Міне, санаңа салып, ойлап қарашы.

- Темірбек, қазір отырып қалған кәрі қыз, үйленбей жүрген сүрбойдақтар қаптап кетті ғой.

- Кепкен ағаш жеміс бермейді. Гүл көктемде шешек атып, күзде солады. Қазақ атам былай деген «Ерте үйленген озар, үйленбеген қу томар». Мен өзімнің ұл-қыздарыма 18-20 жасында үй болыңдар деп титтейінен құлағына құйып келемін. Құдайға тәуба, ерте аяқтанып жатыр ержеткендері. Жаманнан «жаман» деген сөз қалады. Жақсыдан жақсы ұрпақ, көз қалады.

- Мен мынадай мақал естіп жазып, жаттап алып едім:

Әйел алсаң түйедей,

Қыз туады биедей.

Әйел алсаң сайтандай,

Қыз туады шайтандай.

- Атагелді, ол менің естуімше былай:

Қатын алсаң биедей,

Ұл табады түйедей.

Қатын алсаң сайтандай,

Қыз туады сайқалдай.

Әйел заты, қыз баласы толық, етжеңді, ірі болғаны жөн. Өйткені ол – көп бала табатын ана. «Қылдырықтай инелік секілді болсаң, әдемісің, арық қыз - мода» деу -сандырақ. Батыстық, шетелдік көре алмаушылық, зымиян саясат. Олар – доңыз етін жейді, бір бала табар – таппастан былшиып, тарбиып, іркілдеп семіріп кетеді. Терілерін қарашы түктерінің түбі бүртиіп-бүртиіп, үстерінен қолаңса – доңыз иісі мүңкіп тұрады. Ал, қазақ қыз-келіншектері тау суындай таза ғой, тек олар ақ ішу керек. Қымыз, шұбат, айран, сүт ішіп, қорегі мол ет жеп, сорпаланып, екі бетінен нұр тамып тұрса қандай ғанибет. Мыңдаған жыл бойы атам қазақ не ішіп жеді, соған бүкіл денеміз үйренген, бейімделген, ал көк-мөк – ол жел-құз. Нәрсіз, құнарсыз тамақ ішкен жан - әлсіз.

- Арақ-шарап ішіп, темекі тартқанын қайтесің, кейбір қыз-келіншектердің? – деп есіме әйелімді алдым. Қайран жастығындағы өңінен айырылып, дода-дода, бет-ауызы күйген терідей жидіп, аузынан темекісі түспейтін, арақ сасыған оның қылығын көршіме айтпай жасырып қалдым.

- Бұл да тәрбиенің аздығынан. Әуелі қазір наша тартып, маскүнем болып жатқан жастар қаншама. Арақ ішіп, темекі тарту әдепсіздік демейді. Ақырзаман бастарына туғандай ұятсыз, көргенсіз, арсыз – олар қайтіп ата-ана болады. Әсіресе мас қыздар масқара қылыққа барады, ерте етегі ашылады. Баяғыда қыз болмай күйеуге тиген қыздарды - байлап, жатқызып қойып үстінен мың қой айдап өткізеді екен. Сонда қой тұяғы әлгі қарабет қызды тесіп, борша-боршасын шығарып күлталқан еткенін дүйім жұрт жиналып көріп тұрады. Оны көрген ел-жұртқа бұл сұмдық - сабақ. Қыз абыройы – бүкіл рудың, елдің абыройы болып саналған. Масқара болған қыздың ата-анасы елден біржола көшіп кетіп, мүлде жоғалады. Бұл жайында айтсақ, ол ұзақ бөлек әңгіме.

- Бала – ата-ананың бауыр еті, көз нұры, қуанышы, болашағы ғой, Темеке!

-Сен естімеген шығарсың. Әкемнен естіген бір мәтелді айтайын.

- Оны мен жазып алайыншы, - деп қалам, дәптерімді шығардым.

- Жазсаң жазып ал. Қайран асыл сөздеріміз ұмыт болып кетті ғой. Сен болашағың - бала жайлы айтқан соң есіме түсіп отыр. Ал жазғын:

Баласыз жан – мүлдем сөнбек

Бір балалы үй - сынып қалар көнек.

Екі балалы үй - ащы-тұщы кермек.

Үш балалы үй – бала-шаға ермек.

Төрт балалы үй - асу бермес дөңбек.

Бес балалы үй - бір-біріне көмек.

Алты балалы үй – алтын жіпті өрмек.

Жеті балалы үй - абыр-сабыр еңбек.

Сегіз балалы үй - құдай бәрін бермек.

Тоғыз балалы үй – рахат өмір көрмек.

Он балалы үй - бір ауыл боп өнбек.

Он бір балалы үй - ел «шіркін-ай» демек.

Он екі балалы үй - өзіне-өзі әбден сенбек.

Он үш балалы үй – алты алашты түгел жеңбек.

- Мынау бір ғажап сөз екен!

- Міне, көрдің бе, қазақ бала жайлы он үштен кем ойламаған. Әкем айтып отыратын – Алла адамға тоқсан жас сыйлайды. Алғашқы отыз жыл – барахатты, келесі отызы - рахатты, ал алпыс пен тоқсан арасындағы соңғы отыз жыл – шарапатты деп аталады. Тек ниет, тілегің түзу болсын деп. Сол шапағы мол Алла қанша нәресте береді, соншасын өсіруің - әруақтың алдындағы аманатың дейтін. Сонда анау бейітте жатқан ата-бабаларыңның иманы шалқып, ұрпағына разы болады, шаңырағына қыдыр түнеп, қызыр шалады екен.

- Бұл да естімеген әңгімем екен.

– Жалғыз бала өсірсең – қауын емей немене!

Бес баланы өсірсең - қауым емей, немене?

Он баланы өсірсең - ауыл емей немене?

Он бес бала өсірсең – дауыл емей немене? – деген баяғыда. Тарқатып айтар болсақ, әңгіме жетерлік. Мейман болып, Мойынқұмға үйге келіп демалып қайт. Бала-шағалардың тірлігін көресің. Қызығып қайта-қайта сұрағыштап отырған - әйелдерімнің мына құрдасыңды төредей сыйлайтынының куәсі боласың. Мақтанбаймын бірақ, әкем айтып, әбден миыма сіңіріп қоймаса, мүмкін, мен де бір қатынмен қатып, семіп қалар ма едім. Иә, сен әдет-ғұрыпты зерттеп жүрген оқымысты деген соң, әрі құрдас екенсің, әдейі айтып жатқаным ғой. Жазып қалдырып, кейінгілерге таптап-таптап түсіндіруіміз керек. Сен ойланбасаң, мен ойланбасам онда кім ойланады? Әйел заты -өз жолын білсін, еркек кіндікті – баяғы арқар мінезді, батыр қаһарына мінсін. Әлде менікі дұрыс емес пе?!

- Кім білсін?! – деп міңгір ете қалғанымды өзім де байқамай қалдым.

- Әй, Атагелді, сендерге оқу өтіп кеткен, советтің заң-закөні бойыңнан аласталмаған. Қаншама әңгіме, ғибрат айтып, түсіндіріп жатырмын десем...

Ренжітіп алдым-ау, сірә? Өз ойымды ашық айта алмаймын не деген сорлымын осы?

Темірбек, күрсіне ойланып, отырып қалды. Сарыарқаның қысқы түнін қақ жарып испан поезы Астана – Алматы жолымен зулап келеді.

- Қой, демалайық. Әңгіме қызығымен біраз отырып қалдық,-деп көршім төсек-жайын жөндей бастады.

Сахараның шырттай ұйқыдағы қараңғы түні. Далада сақылдаған сары аяз, ал купе іші ұйыған жып-жылы. Көршім басы жастыққа тиісімен қор етіп ұйықтап кеткен.

Ойыма сан-сапалақ нәрсе түсіп, есеңгіреп жатырмын. Есіктен кіріп, төрге шыққанша болған жоқ, өмір өте шығыпты. Жалғыз ұлы – маңқа – мұрнынан қан тоқтамайды, дімкәс, әлі үйленбеді. Түгі шығып, көкбеттеніп алған долы әйелінің есіл-дерті – ақша! Бір дүкен, екі будкасы бар базар ішінде. Өзі қысы-жазы беліне пұл орап, түйіншек-буыншақтарын көтеріп, жер – жерден түрлі зат тасып әлек. Адал ас ішіп, әңгіме –дүкен құрмағалы қашан? Ақылдаспақ болып, бірдеңе десең жаман мысықтай баж ете қалады. Құтырған иттей екі көзі қанталап, еріні көгеріп, мұның жеті атасынан бергі бүкіл кемшілігін бетіне басып, арсылдап, ақыры ойбайға салып, сүмірейтіп жерге қазықша қағып кіргізіп жібере сақтайды. Екі қолын төбесіне қойып тұра қашқысы келеді. Қайда барып паналайсың? Серейген саудыраған қу сүйек баласы компьютер мен теледидардың алдынан шұқшиып шықпайды, құлағына әлденені тығып алып, жат тілдегі жат музыкамен ұйықтайды, сонымен тұрады, сөйтіп міне күні өтіп барады. Мыңқ деп сөйлемейді, әңгімелеспейді, орысша оқыған, қазақша білмейді, қан-сөлсіз, үн-түнсіз, көзілдірікті қалқиған робот секілді. Сан түрлі дәріні іше-іше, піспектеп дәрі салғаннан қаны бұзылып, артық-ауыс бірдеңе жесе денесі бөртіп, қышымаға ұшырайды. Қалшылдап, дірілдеп, көзі аларып, жуған шүберектей бозарып, құлап түседі. Ауруханаға жатқызып, дәрігер – емшілерге қаратып, қалқайтып қайта тұрғызып алып келгенмен айға жетпей тағы құлайды. Мұрнынан қарақошқыл қан дірдектегенде жанын қоярға жер таппайды. Әйтеуір, мектепті бітіріп, енді мамандық алады-ау деп еді, денсаулығы күрт түсіп, үйде мүлдем отырып қалды.

- Менің арқа етім арша болып тентіреп жүріп тапқан ақшама семірейін деген екенсің, қу жетім! Жуынды ішіп семірген ит иесін қабады демекші, сен сілімтік құтырайын дедің бе?! – деп бала жайын ақылдасайын десе әйелі көкдолыланып, жарылатын шамдардай беті нарт қызарып, ойбайлағанда үй қабырғалары теңселіп кеткендей болады. Сомадай сорайған қу сүйек ұлы ол кезде көз жасы тарам-тарам домалап, құлағына наушник киіп алады тістеніп.

Бұл үндемей құтылады.

Ал, мына Темірбек қалай ғана төрт бірдей әйелге, бәленбей бала-шағаға ие болып жүр?

Жүрегі шым-шым сыздап, Танакөзді еске алды. Дамир атты ұлы қандай болып өсті екен? Ар жазасы – тән жарасы.

Неге ғана өзінен жүкті болып қалған сол бір құлпырған, гүл жайнаған келіншектен сонша қашты? Жасырын барып, мешітке некесін қидырып алса, екеулеп жарық дүниеге әкелген нәрестесін күтіп-бақса, міне бүгіндері ол он бес жасқа келер еді. Бала екеуінің армандаған алтын дәнекері еді ғой, өз сәбиінен қашқаны қалай? Сол үшін тағдыр өстіп аждаһадай ысқырып, бұған бәлені үйіп қойған шығар. Дамир атты ұлы қара жер болып, әкесі тірі кезінде көре алмай, біле алмай жаутаңкөзденіп, тірі жетім болып жасқаншақтанып қайда ғана жүр екен? Атасына нәлет, бұл жалғанның, жер басып тірі жүрсем іздеп табайын, табамын оны. «Еркек тоқты жат жұрттық болмайды», еркек бала әкесін, өз жұртын табады, шешесі ақылды ғой он алтыға толғанда бар құпиясын айтатын шығар, мүмкін айтқан да болар. Қанқұса болып, әкесін іздеген менің қанымның жалғасы, ата-бабамнан қалған – мұрагерім менің – болашағым – сені іздеп табамын, балам!

Шудаланған жіптей тарам-тарам ой түбіне жете алмай, әбден сілелеп барып, әзер көзі ілініп кетіпті.

Бұл бір көкорай таудың етегінде ақбоз ат мініп тұр екен. Бұған қарсы Танакөз жүгіріп келеді, жетегінде ержетіп қалған ер бала бар.

- Мә, ұлыңызды алыңыз. Сізге тапсырдым. Қайтсең де туған әкемді тауып бер деп мазамды алды. Сізді сағындық қой, сіз сағымға айналып кеттіңіз бе, жаным! Сіз неге мені екінші әйел етіп алмадыңыз, сізге салмақ салмай-ақ, бала-шағаны өзім-ақ бағар едім. Қаласаңыз, қошқардай тағы үш ұл тауып беріп, өрісіңізді кеңейтер едім ғой. Сізді ойлай-ойлай сағынып, жылай-жылай көз жасым құрғап қалды. Қазақ елін, жерін - өзіңді аңсаймын жаным! Міне, қарашы, балаң өзіңнен аумайды, мә, - деп баласын бұған беріп жатыр. Ақ боз аттың үстіндегі ерге көтеріп, алдына мінгізіп алды. Бұл өзінің кішкентай кезіндегідей доп-домалақ баланы емірене өліп-өшіп сүйіп, бауырына басып, құшақтап, жұпар иісін құшырлана иіскеп, мауқы басылсашы, қане№! Мұндай да рахат, ғажап сәттер болады екен ә!

Ояна кетсе булығып, қыстығып жылап жатыр, екі көзінен аққан жас бет-аузын сулап тастапты.

- Атагелді, тұр, Алматыға да келіп қалдық, - деп Темірбек мұны оятып, түртпектейді.

Есеңгіреп, өң мен түсін ажырата алмай, есін жия алмай мәңгіріп әзер тұрды.

Ыс-ыс еткен зуылдаған испан поезы Алатау бөктерін өрлеп, нән қалаға бозарған, ақсүттенген таңмен таласа кіріп барады.

Қаңтар, 2008 жыл.

ҚЫЗЫЛ ШҰБАР ЖОЛБАРЫС

Екі салт атты езуін кере ағып жатқан Іле езенінің жағасын құлдилай төмен кетіп барады. Өзен бойы баланың білегіндей ұйыскан қалың камыс, уызданып жапырақ жая бастаған көке тал-шілік.

Жамбыл төңірекке құшырлана көз салады, бәрі қызық, таңсық. Көңілі әлдеқайда алып ұшады. Мына ақын ағасына мың да бір рақмет, сол кісі ғой осы сапарға ертіп шыққан.

Сүйінбай әкесін шақырып алып:

– Жапа, Жамбылды маған биылғы жазға бер. Анау көптен көрмеген Іле, Балқаш бойындағы нағашыларымды аралатайын. Ел көрсін, жер танысын,– дегенде, әкесі жер шұқылап отырып әзер көнген, шешесі мұны естіп мәре-сәре қуанды. Ұзататын қыздай жасандырып, киіндіріп, ер-тұрманын әспеттеп, аткөрпесін өрнектеп жаңадан тікті.

Ауылдан шыкқалы қастарынан әнші-жыршылар үзілмей, айдыны асқан аруақты ақын түнеген үй жыр базарына айналды. Өздерінен бұрын дабысы жеткен ел құлақтанып, күндік жерден құрметпен күтіп алып, топ-тобымен шығарып салатын болды.

Сүйінбай бүгін ғана жанына ешкімді ертпеді. Қызыл шырайлы жүзі қалың ой құшағында, атын тебініп қатарына қанша келсе де ақын балаға қарап үндемейді, тіпті жалғыз келе жаткан сияқты.

Сабаудай-сабаудай нар камыс арасывдағы сүрлеу жол тасып жаткан өзенді бірде көрсетіп, бірде көрсетпей сай-сайды қуалай келіп, бірде қия тартып окетеді. Қалың талға келгенде ақын атынан түсіп, күнбатыс иекке қарай жаяу тартты. Жамбыл да ентелей соңынан ерді. Қамыс іші су-су етеді, біраз жүрген соң тершіп сала берді. Алдарынан үлкен алаңқай кездесті, ортасы дөңгеленген қүба дөң. Жақындап келгенде байқады, дөңес үсті жыпырлаған бейіттер.

– Кел, Жамбыл, құран оқиын,– деп Сүйекең мақпал мақаммен бастап кетті. Кенет анадай жердегі байлаулы тұрған аттары осқырына үркіп, шылбырын үзіп кете жаздап, аспанға секіріп, тыпырлады. Тура қарсы алдарынан үкілерін желбіреткен қалың қорыс-нуды қақ жарып, ұзын керілген қып-қызыл жолбарыс шыға келді.

Жамбыл шошына селк етіп, сілейіп, көзі бақшиып отырды да қалды. Сүйінбай ағасына көзі шарасынан шыға қарап еді, ол кісі сол маужырап қүранын оқыған калпы, тіпті даусында сол өзгеріс жоқ. Бұған ол елжірей, мейірлене бір қарап алып, көз қиығымен «үндеме, тыныш отыр» дегендей ым білдірді. Әлгі қан қызыл нән жолбарыстың соңынан құйтақандай шөнжігі жүгіріп шықты да, енесіне еркелей ары-бері шапқылай бастады. Кейде енесінің бауырына кіріп, кейде бұларға сәл-пәл қарап тұрады да, ешбір алаңсыз қайта асыр салады.

Құран оқып бітіп, беттерін сипай бергенде ғана, керістей керілген жолбарыс аспанға қарап рақаттана есінеді, шөнжігін ерткен бойы қамыс ішіне кіріп кетті.

Жамбыл үш ұмтылып барып орнынан әзер тұрды. Сүйекең келіп таңдайын көтеріп еді, бойы жеңілдеп сала берді.

– Жүр, балам, саған мүйізді Өтеген батырдың бейітін көрсетейін,– деп, дөңестің орта шетіндегі мүрдеден бір шымшым топырақ алып, сыртқа тастады. – Міне, батыр Өтекеңнің жатқан жері. Бекер адамға бақ қонбайды, балам. Бақ қонған кісі – әулие, көріпкел болады. Мына әңгімеге құлақ салшы. Жарықтық, аруағыңнан айналайын Өтеген, Райымбек, Қабан, Қараш – төрт батыр Өтегеннің, үйінде отырады. Райымбек пен Өтеген құрдас, Қараш ең кішісі, ал Қабан бәрінен үлкен екен. Сонда үшеуі тұрып:

– Қабан аға, бәрімізден үлкенсіз, көпті көріп, көпті білдіңіз. Құдайға шүкір, тәубә, тірлігімізде құрметті аз көрмедік. Ал, енді өлгенде жайымыз не болады, қайсымыз қайда боламыз? Соны айтыңызшы, – деп сұрап қоймапты.

Сонда Қабан айтыпты дейді:

– Обалым атымды Қабан қойғанға болсын. О дүниеге кеткен соң, бір бастаудың басында, шоқ қамыстың түбінде қаламын. Үш күн тәнім жерде жатады, үш күннен кейін табылмайды. Ал, Өтеген, сенің жайлы жылы мінезің бар еді, жылжып аққан үлкен судың жағасында қаласың. Бірақ күннің-күнінде, түптің түбінде ол жерден де жылжисың. Райымбек, сен туғаннан көпшіл ең, қиямет қайымға дейін басыңнан салдыр-гүлдір кетпейтін үлкен жолдың жағасында қаласың. Қараш, сен өмірі қырғыздарды Алатаудың теріскейіне асырмаушы ең, еліңе айбын боп, қырғыз-қазақ ортасында, үлкен таудың етегінде жатасың,– депті жарықтық. Міне, мынау сол мүйізді Өтеген батырдың бейіті, Әулие демей көр, Қабекеңнің айтқаны – тұп-тура келді.

– Жүр, балам, аттанайық! – Етектерін қағып, жақындағанда байқады, аттарының құлақ түбіне дейін қара тер көміп, су боп кетіпті. – Аға, жаңа сіз жолбарысты көрдіңіз бе? – деді Жамбыл ақын ол жайлы үндемей, түк болмағандай сыңай танытқан соң, шыдамы таусылып.

Сүрлеу жолға түсіп, қамыс арасынан шыққан соң аттары пырылдап қойып, жайлы жүріске салды. Өзен жақтан салқын самал еседі. Ақын әлі үндемейді, не ойлап келеді? Әлде Жамбылдың көзіне елестеді ме екен? Қалайша, өз көзімен көрді ғой. Аттар да жаны шығып, қара терге түсіпті. Ал, ақынның оған тіптен селт етпей, құранын тұтас оқып бітіп, одан кейін де байқамағаны қалай?

– Аға, Өтеген батыр дастаныңыздағы батыр Өтеген осы кісі ғой?

– Иә, қарағым. Мұндай елі үшін жанын шүберекке түйген батырды мың күн талмай жырласаң да артық емес. Осы әулие, ата-баба, атақты абыз-батырлардын аруағы ғой мені жебеп, қорғап жүрген. Саған бір әңгіме айтайын. Есіңе ұста, берік сақта. Алла жар болса, мұның бәрі кеудеге қонар жырың болар, басыңа қонар құсың болар. Жақсылап, көкейіңе қондырып тыңдап ал, қарағым...

Саржеліп екі ат қатарласа берді.

Иә, жаратқан ием! Мұхамбеттің үмбеті – Қарасай баба әруағы қолдай гөр!– деп бір қойды. Жүзі шамырқанып, іштей толқулы. – Сен Қарасай бабаның кім екенін білесің бе? – Жамбыл ақын сөзін бөлмей тындауды жөн көріп, тіс жармады. – Қарасай баба біздің елдің аты ұранға айналған баһадүр батыры. Бүкіл қазақ елінің төрт бұрышын өзінің серіктерімен тізе қосып, корғаған, аты аңызға айналған қасиетті кісі. Киелі жанға ғана – бақ қонады. Бақ қонған, қызыр шалған адам батыр болып қол бастайды, ақын болып сөз бастайды, көсем болып ел бастайды. Біздің елдің киесі, пірі – қызыл шұбар жолбарыс.

– Жолбарыс?! Қызыл жолбарыс!.. Жаңа көрдім ғой, аға...а?!

– Иә, балам, жақсылап тыңдап ал. Қызыл шұбар жолбарыс Қарасай бабаға қалай келгенін айтып берейін.

Қарасайдың әкесі – Алтынайды ел абыз деп атайды екен. Абыз дегені – көріпкел, айтқаны келген әулие деген сөз. Қарасай ірі денелі, орасан зор күш иесі, көзі шоқша жайнаған алғыр бопты. Ірілігі сонша, бір өгіздің терісі екі аяғына етік тігіп беруге әзер жетеді екен. Қарасай он алтыға толғанда, әкесі шақырып алып айтыпты:

– Құдайға шүкір, алдыма он сан көк ала жылқы бітті. Бірақ биыл әлемет жұт болады. Сен жаныңа қарулы жігіттерді таңдап ал да, жылқыларды алдыңа салып, өрістетіп жай да отыр. Жылқы малы өте кірпияз, алдын қайырма, өрісін де, қонысын да өзі табады, – дейді.

Қар кісі бойынан асып, қақаған қыс ұзаққа созылып, ақ сүйек жұттан елдің тігерге тұяғы қалмай қырылады. Күн жылына көктеуге, жазғысалым ел жайлауға көше алмай қалады. Сол кезде алдына салып берген биелерін құлындатып, қарасын бұрынғыдан да молайтып, алалы жылқыны кайыстыра шұрқыратып дін аман айдап, Қарасай елге оралады.

Алтынай абыз Қарасайды шақырып алып:

– Қойды серке бастар, тойды ерке бастар, ал елді ханием – желке бастар деген. Ел басқарған ханиеміздің малы түгел қырылып, хан ордасынан көше алмай, ескі жүрт-қыстауында қи сасып отырып қалды. Ол да алты атасынан бері қыдыр дарыған, қызыр шалған атаның баласы болатын, жерге қаратпайық. Мына жылқының қақ жартысын ханға сыйла, апарып бер!- депті.

Әке сөзін бала екі етпепті.

Тігерге тұяқ қалмай, қара қи жұртта отырған хан қалың шаңды үлкен тобырды көріп:

– Жұт жеті ағайынды деуші еді. Мыналар жұтаған елді шапқалы келе жатқан қалмақ болмаса игі? – деп үрейленеді. Жаяулап болса да жауға карсы тұруға дайындала бастағанда, шапқыншы келіп сүйінші сұрапты:

– Алтынай абыздың ұлы Қарасай қаптаған қалың жылқыны айдап әкеле жатыр! – депті.

Қарасай сондай-ақ ханға жүк артар түйе, сауынға сиыр да әкеліп, тарту етіпті.

Ел аққа тойынып, хан жайлауға көшеді. Қарасай хан ордасында бір ай жатып мейман болды. Еліне қайтуға рұқсат сұрағанда:

– Не тілегің бар, балам!? Үкідей ғып өсіріп отырған бойжеткен он қызым бар, таңдағаныңды ал, күйеу бала бол! Күйеу демейін – ұлым бол! – дейді хан шын риза болып, ниеті қатты ауып.

– Ниетіңізге разымын, хан ием! Маған босағаңыз да жетеді. Соған өмір бойы ризамын,– дейді Қарасай. Сонда хан тағынан атып тұрып, екі санын сарт ұрып:

– Алтынай абыздығын істеді, балам! Айтқаның болсын, мына қара шаңырақ – ақ ордам сенікі. Ақ батамды бердім, - деп хан тағынан тұра бергенде, оң жақ иығына қызыл шұбар жолбарыс пайда бола кетіпті. Ханның соңынан ілесе шығып, екінші отауына кірмей, қайта бұрылып кеп, ақ ордада тапжылмай отырған Қарасайдың етігін жалап, оң жақ иығына басын артып, баладай еркелепті.

– Е-е, балам, Қарасай бабаңа босаға деген ақ орда, қызыл шұбар жолбарыс осылай келген екен!

Ақын бірқауым тағы үнсіз қалды да:

– Жамбыл балам, міне, осындай шежіре әңгімені көкейіңе құйып алсын деп әдейі айтып жатырмын. Жүрген, тұрған жеріңде Қарасай бабаңның аруағына сиынсаң, алып шығады аман-есен. Мен де өлеңімнің бісмілләсін осы бабамның аруағына сиынудан бастағанмын.

– Аға, сіз, жаңа жолбарыс көрдіңіз бе?

– Көрдім, әрине.

– Шөнжігімен ғой, аға, о?

– Иә, иә...

– Түк қорықпадыңыз ғой, бірден тарпа бас салады деуші еді.

– Жолбарыс та – киелі мақұлық. Өзің тиіспесең, өштестірмесең, аш болмаса, адамға шаппайды. Құран оқып отырып: «Қарасай мен Өтеген бабалардың аруағы қолдай гөр» деп едім, қалт тұра қалды ғой. Байқаған шығарсың? Олар қайбана қазақтың көзіне түсе бермейді. Батыр бейітінің басында кезіккенін көрмеймісің. Ешкімге айтпа. Тіл-көз бар дегендей. Аруағынан айналайын, бабалардың!..

Сүйінбай аз-кем ойланып барып, әңгімесін қайта сабақтады.

– Кейін Қарасай баба қартайған шағында батасын атақты Төле биге береді. Ол былай болған. Әкесі Алтынай абыз түсінде аян берген соң, Қарасай Төле биді іздеп келсе, ол шыбықты ат қып мініп жүрген кішкентай бала екен, үйіне ертіп барып, батасын беріп, көп кешікпей аттанып кетіпті, жарықтық. Жаксының ықыласы – жарым патшаға тең деген осы, балам!

– Жарайсың, қызыл желім! Кел, төрлет! Жырдың асыл кені, асыл тектім, аман бол!– деп ордасына шақырды. Сүйінбайға бәрі жапатармағай сәлемдесіп жатқан шақта: – Оу, жұрнағым-ау, Жамбылтайым-ау, бармысың, аманбысың! – деп біреу бас салып, сүйе бастады. Құшағы кандай кең, иісі қандай сүйкімді, бітім-болмысы, даусы құдды Қанадан

Алдыдағы биіктеу шоқының үстіне шыққанда, Сүйінбай сонау көз ұшында күнге арқасын тосып, демалып жатқан батырлардай алып тау бітіміне сығырая ұзақ қарады. Тағы да бір дәмді әңгіме айта түссе екен деп Жамбыл өкпе тұсына кеп тоқтады.

Көктем биыл ерте шықкан. Көк аспан тас төбеден елжіреп төнеді. Сағым көмкерген дала жұпар шашып тұр. Қан қызыл қызғалдақтар самалмен үлпілдей тербеліп, көздін жауын алады. Ақынның әңгімесіне таңдайларын қағып, шықылықтаған қос сауысқан соңдарынан қалмай келеді. Іргесі сөгілмеген қалың ел көктеуге көшіп коныпты, ауыл сырты ыю-қию...

Ақынның астындағы шабдар құлажал пысқырыңды. Қарсы беттен төрт-бес жігіт бері қарай желе шоқыта келіп, аттан домалай түсіп, амандаса бастады.

– Сіздер келе жатыр деп, екі көзіміз төрт болып күткенімізге үшінші күн. Ханием: «Сүйінбай ақын келе жатыр дейді, алдынан шығындар, дәм татып, сыбағасын жеп кетсін» деп жол тостырып қойды, – деді сақалы күйектей сыптырыр жігіт, майға салған қасықтай лыпылдап.

– Ханием дедің бе?

– Иә... иә... Тезек төре сізді күтіп отыр. Ат басын бұрыңыздар, – деп, әлгі жігіт өзі жолды бастай жөнелді.

Ханның аршыған жұмыртқадай ақ ордасы алыстан көрінеді. Мал тұяғы тимеген көкмайса құлпырып-ақ тұр. Жағалай қонған қара ормандай қалың ел. Әр ауыл өз салтанатын, патша көнілін, мырза байлырын паш етіп, үйлерін бар жасауымен жайнатып-ақ тіккен екен. Ақ орда алдынан бір топ адам бұларға қарсы жүрді. Ханның басқалардан шоқтығы биік, әсем, сырбаз киінген, атлас шапанын иығына желбегей жамылған күйі оқшау тұр. Сүйекең төрт-бес қадамдай калғанда саңқ ете қалды:

Тілімнің асты да өлең, үсті де өлең,

Жыр шекпенін ұсынған қызыл жебем.

Марқасқа Тезек төре, аманбысың,

Абылайды көремін бүгін сенен...

Бір сөзін қалт жібермей ынтыра тыңдай қалған Тезек төре де:

– Ау, қызыл жел-ай, десеңші! Соқ, дауылдат! Өлеңмен сәлем бермесең, Сүйінбай болармысың?– деп дидары ашылып, айырықша сүйсініс білдірді.

Сүйекең де іркілмей төгіп-төгіп жіберді. «Жанымда байлаулы тұр жыр тұлпары»,– дей келіп,– Тезек төренің дәулеті мен сәулетіне тоқталып, бабаларыи еске түсірді. Күннің алтын шашағы шаңырағыңызға шашылып түсіпті, үстіңізге нүр болып жауыпты деді. Ақыны мен барланының қадіріне жеткен Тезек төре аманбысың?!– дей келе, әлеумет жұртшылыққа сәлем берді. Екпіндеп барып тоқтағанда, хан келіп ақынды кұшағына алып:

атасы!

Көзіне лық етіп жас толып, жанары бұлдырады.

– Сүйінбай ақын келе жатыр дегенді құлағым шалып, мың жылғы құда әрі жиеніміз деп алдынан шығып, қарсы алайық деп жатсақ, жанына сені ертіп келіпті ғой. Әп, бәрекелді, құдай жолын оңғарғыр Сүйекең, жағың түскенше жаманшылық көрме!..

Жамбыл басын көтеріп алып қарап еді, иә, тура Қанадан атасынан аумайтын інісі – Орынбай! Бұл кісіге де кәрілік жетсе керек, сақал-шашы түгел ағарып, көздерінің жиектері кызылданып, бүгілген шалға айналыпты.

Ақ орданың қақ төрінде отырған Сүйінбай Жамбылды шақырып, оң жақ тізесіне отырғызып алып, жұртқа таныстырды.

Есік алдына тыпырлатып әкеп, Сүйінбайдан бата алып, ту биені сойып жатыр. Елдін көзі де, құлағы да ақында. Өзінен бұрын даңқы жеткен ақылман не дер екен деп ынтыға түседі.

Қымыз ішіп, қуырдақ жеп, сусынын қарта шаймен қандырған соң барып, Сүйекең үкілі домбырасын қолына алды. Ішкі сарайыңды ашар таудың бастау суындай тап-таза тұнық дауыспен жыр нөсерін селдетті дерсің.

Ерлердің жақсылығы ұмытылмайды,

Шындықты дұрыс айтса, ел тындайды.

Ертеде өткен екен ер Қарасай

Айтайын тыңдаушыма сол туралы...

Сүйінбай бұл дастанды жылқы мүшеленбей жатып бастап еді, ол қазанға салынып, пісіп, дайын болып алдыға келгенше бітіре алмады. Жамбыл бұрын естімеген, жаңадан туған айбынды хас батыр – Қарасай батыр туралы бұл дастанның әр сөзін қалт жібермей, көкейіне құйып алып жатыр, зердесіне тоқып жатыр... Дастанды ақын түннің бір мезгілінде барып бітірді.

– Ақылы мен ақындығы тең түскен қадірлі Сүйеке, ат басын бұрып, асыл сөзіңізбен сусыңдатып жатырсыз.

Көп жасаңыз!–деп, Тезек төре алғысын үсті-үстіне жауғызып, иығына жүні құлпырған бұлғын ішік жапты.

– Жыр желісін жалғаймыз ба? Шаршап қалған жоқсыздар ма?– деп көпшілікке қарады.

– Айтыңыз, айтыңыз.

– Айналайын, даусыңды сағындық, мейірімімізді бір қандырдың, тағы айтшы...

– Күнде мұндай жиын бола бермес,– деп, Тезек төре қаумалай отырғандарға жағалай қарап шығып, біздің бір түнгі ұйқымыз сіздің бір ауыз өлеңіңіздің садақасысы емес пе, шіркін!

– Онда қазір менің Жамбыл шәкіртім «Өтеген батыр» деген дастанымды айтып береді,– деп қолындағы ұзын үкілі қызыл домбырасын ұсына берді.

Ауылдан ұзап көрмеген бала ханның ақ ордасында қақ төрде отырып, қалың елдің алдында Сүйінбайдай ақиық ақынның дастанын айтам-ау деп әсте ойлап па екен?! Маңдайынан суық тер бұрқ ете түсті.

– Айта ғой, қарағым, оннан асқан бала ақынның тас шайнап, мұз бүркетін кезі казір,— деді Сүйінбай жүмсақ жымиып.

– Дұрыс айтады Сүйекең. Екі елдің телқоңыры жасық емес, ашық болу керек. Айта ғой, Жамбылтайым,– деді бір жұрттың тұтқасын ұстап тұрған Орынбай ақсақал алға ұмсына түсіп.

– Иә, айтсын! Айтсын! – деп отырғандар дуылдасты. Жамбыл дейді?! Сүйінбайдың шәкірті?.. Кім екен ол? – десіп ентелеп, сырттағылар да елең ете қалысты. Анталаған сан көздер қақ төрде ұшатын қырандай түйіліп отырған, қаршадай қара балаға тесіле қарап қалысты. Ақ тамақ, бұраң бел қызыл камзол киген қыз бұрала басып, иіле түсіп, алдына шара толы қымыз әкеліп койды. Ақын деп құрмет көрсетіп әспеттегені болар. Домбыра зар күйіне келген бабында екен, Аңырақайдың желіндей бебеу қақты. Шымырлап барып-барып Сүйекеңнің жанға жағымды, елітіп, ерітіп әкетер мақам- қағысына ауысты. Бүкіл дастаннын жыры, әуені қалыбын бұзбаған қалпы көмекейіне келіп кептеліп, тынысын бітеп, тіреліп тұрып-ақ қалғаны-ай! Домбыра безілдеп, саусақтары шанақты соққылап, «енді қашан, енді қашан» деп кайта-қайта қайырылады. Аузын ашса, тілі таңдайына жабысып, көмекейі қүрғап, үні шыкпай тұншығып барады. Екі көзі қолға түскен киіктей жәудіреп ақын ағасына қарай берді. Сүйекең баланың тершіген маңдайын көріп, жауырынының ортасынан «Әп, бәрекелді» деп екі мәрте қағып-қағып жіберіп еді, тынысы ашылып, даусы саңқылдап шыға берді. Ел мынандай кең дауыспен шырқаған шәкірт үніне қапелімде аузын ашып қалды.

– Тура Сүйекең ғой мынау!

– Қызыл жел ғой!

– Ыстық жел!

Даусы биікке, дабысы алыска кетеді мына баланың! Айналайын-ай, болайын деп түрған-ақ бозым екенсің! Тіл-көзден сақтай гөр!

Жетісу жері сол жаз бойы ұстаз бен шәкірт өнеріне, Сүйінбай мен Жамбыл өлеңіне тербеліп тұрды...

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙