Махаббат пен ғадауат
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
Сәкен Иманасов — «Махаббат пен ғадауат». КІРІСПЕ
/uploads/97e3bc5c-d153-5439-884d-7b7e985ee233/cover.png
КІРІСПЕ
Бұл кітапқа қазақтың аса көрнекті ақыны Сәкен Иманасовтың әр жылдары жазылған таңдаулы өлеңдері мен әйгілі «Айтыс» поэмасы енгізіліп отыр. Ақынның бұл кітабы да негізінен азаматтық әуен, қоғам мен адам, қуаныш пен күйініш, сыр мен сезім тақырыптарынан құралған. Махаббат лирикасына да мол орын беріліп отыр.
Ал «Айтыс» поэмасы атақты Біржан Сал мен ақын Сара арасында болған айтыс негізінде өріле келіп, кейіпкерлердің ішкі монологтары арқылы сол кезгі замана сыры, қоғамдағы қайшылықтардан хабардар етеді. Тілге жеңіл, жүрекке жылы шумақтар оқырманын еліктіріп отырады. Кітапты қалың ел қазағымыз жылы қабылдары сөзсіз.
Б І Р І Н Ш І Б Ө Л І М
ӨМІРБАЯНҒА ҚОСЫМША
МЕНІҢ СЫРЫМ
Шынымен қалғаным ба ұятқа анық,
... Кеудемнен ағыл-тегіл күй ақтарып.
Өзіме құдіреттей сенбеуші ме ем,
Бір ерлік жасайтын-ақ сияқтанып.
Асыға,
Әппақ шыңға тиіп көңіл,
Шығатын сияқты-ақ ем биікке бір!..
Барады-ау дедектетіп,
Түк бітіртпей,
Зуылдап,
Зулап ағып,
Сүйікті өмір!
Көк дөнен көсіле бір ұшпады ма,
Алқынып,
қалғаным ба тұста мына?
Сенетін сияқты-ақ ем,
Жүрегімде
Жалғанды жалт қаратар күш барына!
Қуанып,
Қайғырып та бұл тірлікте,
Алдық та...
Бердік...
Көп іс бітірдік те.
Сонда да жанға тоят таппадық қой,
Көнбестен көңіл шіркін «шүкірлікке...»
Сонда да өзен біткен дұрысқа ақпай,
Жатқандай,
Қойды-ау жүрек тыныс таппай!
Бос сілтеп бұғалықты жүргендеймін,
Алтын жал арғымақ жыр бір ұстатпай.
ӘКЕМНІҢ БІР ҚҰРДАСЫНА
Қалжырапсың, қартым-ай!
Қартайдың ба?
Жатырқамай,
Жастық бар,
Жантай мұнда.
Ашуыңды аңсаппын,
Ақылыңды...
Айналып та жататын арты айбынға.
Күштің бәрін сарқып-ақ бердің бе елге,
Сұстың бәрін уақыт сөндірген бе?
Қаһарыңнан қаймығып тұрмаушы ма ек,
Бұрқ-сарқ етіп есіктен сен кіргенде.
Оранып ап қаудырлақ ішігіңе,
Қалжыңыңмен қармақтай
Кісіні іле,
Салып ұрып жетуші ең,
Сәл ренжісең
Ауыл үйдің әлдебір «күшігіне».
Насыбайдың тең бөліп бір атымын,
Әкеме кеп мұң шағып тұратының.
Бәрі-бәрі есімде...
Шырт түкіріп,
Әлдекімнің «енесін ұратының...»
Қалғаның ба, қартым-ай, алқынып та,
Ентігіңді басшы өзің,
Сәл тынық та,
Әкем барда жарыса сілтесетін,
Қалай едің мына бір «жартылыққа?!»...
Түсті ме еске думаның бір жақтағы,
Көзіңнен жас қалайша бұршақтады?!
Тұрымтайдай ұлына тұстасыңның
Тұрсың ба сен, апыр-ау, мұң шаққалы?!!
Қой, қой, қартым,
Кеудеңде жан барында,
Қапаланып,
Қайдағы барма мұңға.
Ары кетсе бір «күшік» үрген шығар,
Соған бола қажып-ақ қалғаның ба?!
Ұқпады ма әлде бір «мықты неме»,
Соған бола қауқарым бітті деме.
Арғымақтың жалынан жел гулеткен,
Асау шағың есіңнен шықты неге?!
Бойда қуат,
Барында білек күшің,
Дұшпанның да іздеуші ең жүректісін.
Қартайдым деп несіне күйінесің,
Қарттықты сен құдайдан тілеппісің?!
Ауыр шақта жұртыңның сүйреп көшін,
Алқынбауды басқаға үйреткесің.
Сан қырлардан салдыртып өтемін деп,
Сақалыңды сонымен сиреткесің.
Айқастардан қалмадың шеттеп тегі,
Ажалды да арманың беттетпеді.
Желбіреген қып-қызыл ту астында
Желкілдеген жастығың өтпеп пе еді?
Жұрт алдында ақ-адал жаның да, арың,
Елің үшін қиғансың бәрін-бәрін!
Ұрпағың бар сендерге тартып туған,
Жоқтатпайтын сендерді бар ұлдарың.
Қажыма, қарт!
Жаныңды шер мекендеп, ...
Қылпылдап-ақ отырмын мен де терлеп.
Қаһарыңмен баяғы қарғып тұрып:
«Садаға кет әкеңнен!» – дер ме екен деп.
Жігіттің көріп жүрміз не түрлісін,
Серісін, селтеңін де, өтімдісін.
Итін де, кісісін де,
Талай-талай,
Аю да, арыстан да секілдісің.
Жымын да білдірмейтін жұрт ішінде,
Көрдік қой кірпісін де, түлкісін де,
Жалтаңы, жағымпазы жүр қаншама,
Жасырып күлкісін де, түр-түсін де.
Міні жоқ бір ісінде, жүрісінде,
Көрдік қой ұсағын да, ірісін де.
Дос өлсе өп-өтірік өкситінін,
Сан рет сатып жүріп тірісінде.
Таныған ауыл түгіл аймақ күшін,
Көрдік қой айбаттысын, қайраттысын.
Көзіңе мақтай тұрып, шыға бере
Кететін шіркінді де қайрап тісін.
Көрдік қой естісін де, есерін де,
Шешенін, көсемін де, кеселін де.
Сүрінсең сырт беретін сырданын да,
Дос бола кетіп қайта өсерінде.
Күншілін де, даладай пейілдісін,
Зейіндісін, өмірге бейімдісін.
Көріп келе жатырмыз тел құрбыны,
Тетелесті...
Бізден де кейінгісін...
Жүретін әр қылығы ел есінде,
Жігіттің көрдік қанша төресін де.
Көрдік қой, көріп жүрміз...
Тірі болсақ,
Талайын тағы-тағы көресің де...
ҚАЗАҚЫ ДӘСТҮР
Кіріңіздер!
Берірек жүріңіздер,
Ауыл-аймақ аман ба?
Осы күні
Елді аңсаған адамның бірі біздер.
Жігіттер, шешініңдер!
Өз үйіңдей көріңдер, көсіліңдер,
Алағызып тұратын болып алдық,
Елден біреу келмесе осы күндер.
Келіңіз,
Келіңіздер!
Мәре-сәре боп қалдық тегі біздер,
Шай да қайнап тұр еді,
Төрге шығып,
Жастық алып, жайғаса беріңіздер.
...Қала дәмі,
Алыңыз,
Алыңыздар!
Мынадай да бір-бірді бәріңіз де ал!
Шүкіршілік, ақсақал,
Жүріп жатқан осындай хәліміз бар.
Ер қатарлы
...Асығыстық жасаса осы ініңіз,
Кешіріңіз, ақсақал, кешіріңіз.
Жөн сұрасып алсақ па деп жатырмын.
Кешіріңіз!
Кім еді есіміңіз?
АУЫЛҒА СӘЛЕМ
Ел жаққа кетіп барам де...
Сәлем айт онда бәріне,
Өзі де келіп қалар де,
Жолыққан жасқа, кәріге.
Достарға жете «қағынып»,
Саласыңдар-ау бір «гөлайт»,
Мені де бәрін сағынып,
Сағынып қатты жүр деп айт.
Арнайы сәлем ауылға
Айта бар осы барғанда.
Тұрған шығар-ау тауым да,
Шалқая қарап жалғанға.
Қарттарым қанша бар елде,
Татпаған менсіз таңда дәм.
Бәріне менен сәлем де
Сағынып жүр деп жан балаң.
Сәлем айт,
Көрсең қыз-қылаң,
Жазатын сирек хат қана,
Көтеріп мені ызғыған,
Сәлем айт ақбоз атқа да.
Ақбозым жүзіп су ішкен,
Өзенге сәлем Тентектей.
Сәлем айт досқа туыспен
Әр сөзі болған ертектей.
Сәлем айт туған далама,
Теңізге табан тіреген.
Көзіңді қырға қада да,
Оқып бер менен бір өлең.
Сағынып,
Қанша өртенгем,
Жайым жоқ шалқып, шайқалар,
Барып та қалам ертеңдер,
Бәріне сәлем айта бар.
Өзі де мұнда құмар де,
Кетпейді деп айт тегі елден,
Осында келіп құлар де,
Айырса «құдай» елеңнен!..
АПАРАЙЫН ЕЛ ЖАҚҚА
Әзірлеп отыр екен ат ағайын,
Жүрші, дос,
Алакөлге апарайын.
Ол жақта өзгешелеу атады таң,
Әйтеуір өзгешелеу батады айың.
Жүрші, бір көрсетейін саған бәрін,
Қара теңіз құсаған жағам барын.
Әнін де сапырайын осы өңірдің,
Дәмін де татырайын тағы алманың.
Ер маған,
Енжарлықтан мүлде арыла,
Аунатып алайын да құмдағына.
Алакөл толқынына шомылдырып,
Жоңғардың шығарайын шыңдарына.
Ешбірі санамайды сені өгейге,
Жатқаның жамбасақы төлемей де.
Өрескел ісіңе де
Күліп қойып,
Жымиып отырған ел елемей де.
Ағайынның ағынан жарылғанын,
Жүр кеттік, көрсетейін бәрін-бәрін –
Аруларын көрсетем аққуға ұқсас,
Бітімі бөлек біткен нар ұлдарын!
Айдынның омырауын сөккізейін,
Ар жаққа «сырғамен-ақ өткізейін».
«Мың бір түн» Мысырында жүргендей-ақ,
Кезіңді кереметке жеткізейін!
***
Қызыққа да,
Қызға да бұрылмастай,
Жүрем кейде ешкімге сырымды ашпай,
Жүріп алам жоламай жақсыға да,
Жоққа бола жаманмен ырылдаспай.
Елірмеймін...
Ермеймін дүрмекке де,
Елтімеймін ешқандай құрметке де,
Достарға да бұрылмай кешегі бір,
Дұшпанға да ұрынбай шын кектене.
Топқа да ермей қаламын дүркіреген,
Даусым да жоқ бұрынғы күркіреген.
Араласпай аңқылдақ ағаға да,
Ініге де ағалық сыр тілеген.
Жүріп алам біріне араласпай,
Жасыл бақта жүдеген кәрі ағаштай.
Өзімсінген өрт мінез жігітке де,
Көрінемін достыққа жарамастай.
Кімге ренжіп,
Кімдерге өкпелейін,
Кімді сүйіп,
Кімдерді жек көрейін, –
Естен шығып кеткендей бәрі-бәрі,
Жүріп алам сүлесоқ көпке дейін...
Өзге түгіл,
Болмастай өзім біліп,
Кернемейді кеудені сезім бүлік,
Шалқып ішкен кешегі шақты ұмытып,
Шараптан да көңілді безіндіріп.
Жүріп алам елірмей,
Елеңдемей,
Кешегі күн ертең де келер демей.
Іштей қажып отырам оңашарақ
Жер үстінде жан жоқтай менен де өгей.
Бәрі бір: үлгерермін, кешігермін,
Келмейді асықтырған досыма ергім, ...
«Жатып-жатып жанартау
Бір-ақ сәтте
Бұрқ етеді», – дейтіні осы ма елдің?!
ҚҰРДАСТАРҒА ҚАЛЖЫҢ
Айналаны дос тұтып,
Сеніп көріп,
Елірдік те,
Есірдік...
Еліктедік.
Есейдік пе дегенше...
Еркіңді алып,
«Есті» шағың тұр екен төніп келіп...
Қабағына қаратып сан «мықтының»,
Өмір өзі-ақ ұқтырды барлық құнын.
Күйініп-ақ отырып,
Өп-өтірік
Күлуді де үйреніп қалдық бүгін.
Қарқынынан тірліктің қалмай ұштық,
Шарт сынатын жерде де –
Сәл майыстық,
Жақыныңды жаратпай,
Жат біреуге
Жымиғанды шығардық – жандай ыстық.
Арды ақылдың алдына жүгіндіріп,
Әр сөзіңнің айтылмақ құнын біліп.
Жараңды да жасырып тастай қаттық,
Жұрт алдында тістене,
дымың құрып.
Баяғыдай шықпаймыз сынап ерлік,
Бас көтерер тұста да
– Бұға бердік,
Бет-жүзің бар демейтін безер едік,
Жібектей-ақ сызылып шыға келдік.
Тұрып тыңдар біреуді,
жүріп тыңдар,
Сырын да ұқтық, «былық» пен
«шылықтың» бар
«Кісі» болып кеттің де біреулерің,
Кішілікті біржола ұмыттыңдар.
Дәреже бар,
Мансап бар,
Бар бағымыз,
Қателесе алмаймыз сәл ғана біз.
Біріміздің біріміз үйімізге,
Шақырыспай баруға арланамыз.
Жай оғындай жарқылдап өртке енбейміз,
Жаға жырта жауласып, кектенбейміз.
...Өзге түгіл,
Өзіміз түсінбейтін,
Бейтаныс біреу болып кеткендейміз.
ӨЗ БИІГІҢ
Өрмеледік биікке,
Өрмеледік,
Биікке де бір шығып көрмек едік!
Шатқалдарда шайлығып,
Шамырқанып,
Тұрсың ба шын шалдығар жерге келіп!
Бетің қайтып бөгеттен көрмегендей,
Тартпақ едің тетелеп сен бөгелмей.
Пендеге ермей бұлтарыс жол іздеуге,
Ығыр етті-ау еркіңе өр де көнбей.
Көп күндердің осылай өткеніне,
Бола алмассың оншалық өкпелі де.
От көріне тұрса да алдыңда бір,
Әл-қуатың әріге жетпеді ме?
Осы ма әлде жеткенің, жетпегің де,
Жүрсің әлі Көктөбе бөктерінде.
Көкте күнге ұмтылған сұрапыл күш,
Кеткені ме шынымен текке мүлде?
Тұла бойда тасып бір қаның тұнық.
Қайырылма!
Қайтадан қал ұмтылып.
Қал ұмтылып!
Қалтырат құзды мына,
Омыраумен опыра қарын тіліп!
Жалын ата жалтырап терден дене,
Ұмтылып қал – ұрымтал өр-көмбеңе.
Болғанға да не жетсін өз биігің,
Сол биікке бір шығып көргенге де?!
БАЙТАҚ ЕЛІМ
Киелі қасиетін сезе біле,
Ынтыға түстім қанша өз еліме.
Орғыған –
Омырауын орай ағып –
Айналып кеткім де кеп өзеніне.
Соны ойлап...
Түндерімде жыр түлеткен,
Көз алмай қараймын да бұлтына өктем...
Күбірлеп оянамын:
«Осынау ел
Есен-сау болса!» – дейтін бір тілекпен.
Жорымай жеке басым мұны ырымға,
Тәубе айтып тұрам мынау ұлы қырға.
Осы қыр – жалықтырмас жұлдызды әлем,
Осы қыр – табан тірер тұғырым да.
Жаралған кемеңгерлік, кемелдікке
Кеңдігі бар-ау дүние сенерлік те!
Осы елдің ұлымын деп ойлағанда,
Көңілің көнбейді екен төмендікке!
Демеймін сұңқарымын,
Тұлпарымын.
Артынан айта жатар жұрт анығын.
Туған жер,
Сені жерге қаратпас тек,
Өзіңе осыншалық іңкәр ұлың!
ҒАШЫҚ ДҮНИЕ
Дүние-ай,
Қадіріңді күрт ұқтырып,
Барасың күннен-күнге ынтықтырып,
Көлбеген көк белдерге,
Көк пен жерге,
Қараймын көздің жасын сүртіп тұрып...
Сүйсініп сырыңа да,
Қырыңа да.
Түскенім қызығыңа құныға да,
Мәңгілік екендігін сезуден-ау,
Шайқалмас дүниенің нұры ғана.
Көк аспан құшып ыстық бірде мені,
Көз алдым көп бояумен түрленеді.
Көкірек дір-дір етіп,
Дір-дір етіп...
Осы ма, құдірет-ау, мұң дегені!
Менің де көңілімді сырнай қылған,
Сан дүбір естіледі тынбай қырдан!
Шынымен
Мұң дегенің осы болса,
Айналып кетпеймісің
Мұндай мұңнан!..
Дүние-ай,
Қуанып та,
Не бір күле,
Енді ұқтым өзіңді де,
Өмірді де,
Алдыңда ақтарыла кеткісі кеп
Аңқылдап,
Ашық тұрған көңіл міне!
Тірлікте күлмес үшін күндестерім,
Ешкімнің артына мен мінгеспедім.
Ұтсам да,
Ұтылсам да –
Өз арыма
Бағынып баяғыдан күн кешкемін.
Жүрегім тілім-тілім жараланып,
Жүрсем де қаншама бір дара қалып,
Ұшқыр ма,
Ұтқыр ма әлде –
Өз арыным
Ұрғылап ойға-қырға барады алып.
Тек елге ұнасын деп бір еңбегім,
Басқаға иілмедім,
Шіренбедім,
Күндестер күлер болса –
Жөнсіз адал,
Әсіре ақтығыма күлер менің!.
***
Ежелгі өртім де сен,
дертім де сен,
Дариға-ай,
болмады бір желпінбесем.
Барады-ау жалықтырып жабы тірлік,
Сілкіне,
Саған еріп,
Серпілмесем.
Қаратпай ермесіме,
Көнбесіме,
Шықшы бір
Жел боп ұйтқып,
сен кесіле,
Кеудемде сыңсып ағып сағынышты ән
Сала ма сазы бөлек елді есіме?!
Апыр-ау,
аңсаппын-ау,
асқақ үнді
Ақдидар айқайы мол аспаныңды,
Ерсі екен – өзің барда –
Қара тұтып
Келгенім басқа қызық, басқа мұңды...
Түлеп те жатқан шақта әзір далам,
Құймас па көкірегіме сазын ғалам?
Тықыршып тұр екен-ау тұлпар көңіл.
Бауыры көптен бері жазылмаған.
Дариға-ай,
бойда қуат, барда күшім,
Сен маған аққанатты арман ұсын!
Тағы да шарқ ұрайын,
Сарқылайын.
Тәтті үміт, тамашалы таңдар үшін.
Соңғылар сөкпеу үшін мені кейін,
Тағы да желпінейін, желігейін.
Елім деп, –
Өртке де еніп,
Серт те беріп,
Осынау өз еңсеммен көрінейін!
Адамдар-ай!..
Жақсам деймін бәріңе...
Жағам қалай?
Тапсам деймін бабыңды,
Үйде-түзде
Жүру үшін ешкімге алаңдамай.
Қаламын да
Сендерге тағы ұнамай,
Көшкен үйдей көңілім қаңырады-ай!
Жөпшендіге жүрек те жылымайды,
Қабақтарың қайтадан жадырамай.
Жоқ емес сенісер дос,
Сенімді аға.
Жанымды жейді неге менің нала?
...Баршылық қой дүние,
Баршылық қой,
Жетпейтіні –
Жалғыз-ақ көңіл ғана!
***
Қызықтырып бара ма,
Қыза-қыза енді өмір,
Сыймай жүр-ау қалаға
Қырға құмар өр көңіл,
Кермедегі асаудай,
Аласұрып жүрегің,
Ауылды аңсап тұрсың-ау,
Алағызып сен де бір!
Елге қарай ендеше,
Бұрайық та ат басын,
Түнделетіп достардың
Ұрайық та қақпасын.
Ерте келдің,
Кеш келдің,
демейтінін білем ғой,
Білемін ғой біздерге,
Бір айып та тақпасын!
Кетейік те шынымен,
Кетейік те ел жаққа,
Жетейік те тезірек,
Жолдастарға, жекжатқа,
Сол жақта ғой, құдай-ау,
Сері жігіт,
Пері қыз,
Сол жақта ғой аңсатқан,
Перизат та, бекзат та!
Қыз өңіндей құбылған,
Көлі қандай мөп-мөлдір!
Көгі қандай
Күні-түн,
Күлімсірей төккен нұр.
Атын алсаң аударып,
«Ә» – демейтін құрдастар,
Мұңдастарым қаншама,
Сырласпағым көптен бір!
Тобымызбен сол жаққа,
Барайық та дүркіреп,
Ескі әуенге баяғы
Салайық та күркіреп.
Тотықұстай таранып,
Төркіндеген қыздай-ақ,
Туған жерде тағы да
Алайық та бір түлеп!
Не тұрыс бар ендеше,
Кетейікші ел жаққа,
Жетейікші тезірек,
Жора-жолдас, жекжатқа,
Сол жақта ғой, жаным-ау,
Сері жігіт,
Пері қыз,
Сол жақта ғой – пейіш те,
Перизат та, бекзат та!
***
Сенбегендер өз арына,
Өнерімен озарына –
Қалт-құлт етсін, терлесін,
Ақша қардай ар-намысым,
Алып ұшар барда күшім,
Қапаланам мен несін!
Анаған да, мынаған да,
Мақтағанға, сынағанға
Құрақ ұшсын елпілдеп,
Күйінбесін, күндемесін,
Керек десе,
Үндемесін
Жатқанда да ел тілеп.
Жарқылдап бір көзге іліге,
Мынау ұлы мезгіліме
Не дерімді білмесем,
Айтарымды – айта алмасам,
Ауырласам, қайқаңдасам, –
Қалай ғана күн кешем!
Қала тұра санауды күн,
Не дейді деп анау бүгін.
Әр ауызға телміріп,
Әркімдерге
Бір көргеннен,
Басын шұлғып жүргендерден,
Күтпей-ақ қой енді үміт.
Күйбеңдеген өзгелердей,
Күңкілі кеп сөзге де ермей
Өтейік те қасқиып,
Риза боп бар бағаңа,
Таңдай таза арға ғана
Мынау аппақ басты иіп!
***
Ести-ести ежелгі ескі үндерді,
Ұқсамайын дедім де
ешкімге енді.
Айһай деген,
Борандай бұрқырап бір,
Бөскім келді,
Менің де бөскім келді.
Ауыздыға айнала сөз де бермей,
Бескім келді менің де
Өзгелердей.
Аяқ ізі түспеген алысты аңсап
Құлан іздеп,
Құладүз кезген ердей.
Шешен жоқтай
Менімен теңдес тілге,
Қара сөзде жанға дес бермеспін де,
Дедім де бір
даралау кеткім келді,
Өткім келді ұқсамай енді ешкімге.
Сынамақ та ем біржола бағымды әрі,
Қазақта жоқ сез бірақ табылмады.
Тұмсығы тасқа тиген мекіредей,
Осы болды-ау тауымның шағылғаны.
Басылып бірте-бірте асылық сәт,
Өмірдің ақырын кеп нәшін ұқсақ,
Қашан да тұрады екен
Қазағыңның,
Біріне бас, біріне қасың ұқсап.
Көнді деп,
Қанша жүйрік сөз ырқына,
Кетсең де елден ерек тез ұмтыла,
Ұқсамау мүмкін емес екен тегі
Өмірде,
Өлеңде де өз ұлтыңа!
Осы бір «дерт» кеудеңді меңдемесе,
Тәуір жігіт едің-ау сен де кеше.
Ермейтін-ақ сияқты ең ед сөзіне
Бермейтін-ақ сияқты ең пендеге есе...
Ағайынның
айнала бәріне ұнап,
Аңқылдаушы ең,
ағыңнан жарылып-ақ,
Бетің бар деп.
беделге қарамай-ақ
Айтарыңды айтушы ең анығырақ.
«Досың!» – десе ел, серпіліп,
сүйініп ем,
Табылушы ем қасыңнан жиі кілең.
Елеңдеуші ем естілсе асқақ үнің,
Көрем деуші ем өнердің биігінен!
Тай-құлындай тебісіп,
жан шаттана,
Сырымызды жүруші ек қанша ақтара,
Қолың жетті атқа да,
атаққа да,
Біреу күндей қарайтын мәнсапқа да.
Дос табылды дедің бе
Күндейтін де,
Суық тартып,
сұрланып нұр кейпің де,
Қарқылдап күлмейтін де болып алдың.
Болып алдың жарқылдап
жүрмейтін де.
Кемел де едің кезінде,
Кесек те едің
(Кесек пе деп, Өзіме дос еткемін!)
Енді келіп,
арбасқан дұшпан бардай,
Адымыңды әр басқан есептедің.
Енді есепсіз сөйлеуді күнә көрдің
(несі кетті,
білмедім,
бұған елдің?)
Ес тұтатын,
езіңді дос тұтатын,
Жолдастардан жырылып шыға бердің.
Енді бізді
ойың жоқ бір елемек,
Тымырайып тұрасың,
Түнере кеп,
Есігімді ашпайтын болып алдың,
Кесірі тиіп кетіп жүре ме деп...
Келе-келе...
Жоқ, тіпті көптен бері,
Кеудеңді осындай бір «дерт» меңдеді,
Мен де өзіңді енді-енді түсініппін,
Кісіліктің осы ма жеткен жері?
Осыншалық бүлініп,
Текке неге
Күйіп-пісе қалдым ба?
Өкпелеме,
Тағдыр шіркін, кісіге дәрежені –
Кісілікті ұмытсын деп бере ме?
***
Сөзін де жұрттың ауырлап,
Сергитін бір сәт іздесең,
Жүрсеңші біздің ауылға-ақ,
Қонаққа жүрші бізге сен.
Жеңілдеп бірден зіл дене
Жұмақ бар десе – сенер ең,
Құшағың толып гүлге де,
Құлпырып шыға келер ең.
Ерер ең небір «мықтыға»
Ерсілеу ісі байқалмас.
Көңіл жаққа алып шықты ма,
Құмарың қанбай қайтармас...
Көрер ең күнде кіл қызық
Көп болып кел,
Не жеке кел,
Астыңа тұлпар мінгізіп,
Көтеріп алып кетеді ел.
Шалқая құшып шаттықты,
Бақыттың көлін кештің бе,
Апталап-айлап жат, тіпті,
Ауырлай қоймас ешкім де...
Шығар-ау естен қайғы-мұң,
Реніш,
барлық өкпең де,
Алдияр келдің айдынын,
Аймалай жүзіп өткенде.
Жасарып жүре берер ең
Тап-таза таңды қарсы алып,
«Жұрт еді мынау не деген,
Не деген ел!» – деп,
Тамсанып...
ҚҰДІРЕТ
Баз-базда бір жаза қалсам күшті өлең,
өзімді өзім өктем санап істе мен,
айналама асқақ қарай бастаймын,
адамға ұқсап
ат үстінен түспеген.
Қара жерді жалғыз өзі көтерген, –
кеудеме бір қуат бітіп төтеннен,
қай ғаламда жүргендігім белгісіз, –
құдіретке айналам да кетем мен!
Билігіме дара тиіп енді өмір,
менсіз есе қоймайтындай жерге гүл,
ойым онға бөлінбейді ондайда,
көзіме де керінбейді пенде бір.
Маған ғана үсынардай төрін ел,
көкірегім кермаралдай керілер.
Мен таппайтын амал жоқтай, енді бір
мен алмайтын қамал жоқтай көрінер.
Арсы-гүрсі,
алды-артыма қарамай,
аңқылдаймын
ақылы жоқ баладай.
Қалқатайдың қашанғы әнін қайталап,
байлығымның шашам бәрін... санамай!
Ада болып көңілдегі барша алаң,
арманыма жетіп қалам аңсаған.
Ұмытылар
кісі екенім
кешегі
сәл тәкаппар,
сәл жомарт,
сәл... шаршаған.
Тоқтамайтын суға түсіп, отқа енбей,
кеудем кеңіп сала берер көктемдей.
Өзіңді өзің сезінесің, не керек,
қарап тұрып,
құдай болып кеткендей!
...Бөсіңкіреп кеттім білем бұл кеште,
көп еді ғой көре алмайтын күндес те,
соның бірі бұл сөзімнен мін тауып,
тағы бірі көз алартып жүрмес пе?
Түні бойы отыра ма көз ілмей,
баз кешіп,
бар дүниеден безінбей,
ақын қалай ақын бола алмақшы,
ауық-ауық өзін құдай сезінбей!
ЕСКЕ АЛУ
Қайран менің қасиетті,
нұрлы Анам,
қанша ғана қызығыңды ұрлағам! –
Алыс кетіп,
аңсатыппын,
қасыңнан
шығармағың келгенде де бір қадам!..
Тірлігіңде айтпадың ба ашып-ақ, –
күлдің де өттің –
жүрдім деппін асырап..
Ой мен қырды аралаттым, деппін-ау,
түскеніне қарамаппын шашыңа ақ!
Көрмей кетіп ел қарасын,
үй маңын,
қаншама жыл хат та жазбай, қинадым.
Сарқылмаған сағынышың, ішіңе, кім біледі,
қалай ғана сыйғанын!
Қабағымнан дос қаймығып,
жау үркіп,
сен дегенде жасамаппын тәуір түк.
Немереңді жібермедім қасыңа, –
кәрі кісі
ала ма деп,
ауыртып...
Ақ көңілі
аңқылдаған баладай,
қайран ғана қасиетті Анам-ай,
кеттім алыс,
күні-түні жол тосып,
мені күтіп жүргеніңе қарамай.
Киім бүтін,
шәйің дайын,
дайын нан, –
жүріппін-ау кем күттім деп қай ұлдан,
маңдайымнан айына бір сыйпатпай,
қанша ғана қызығыңнан айырғам!
...Елден ұзап кетіп еді бір балам,
болды бүгін көкірегім күнде алаң, –
хаты келсе –
жарылардай жүрегім,
хат келмесе –
тарылардай бұл ғалам.
Соның бәрін отырмын-ау енді ойлап,
қалай ғана аңғармағам мен бейбақ, –
ешкім мені күтпесін де езіңдей,
маңдайыма бітпесін де сендей бақ!
***
Жайым жоқ жасып
күрсінбек,
Төрт жағым бүгін түп-түгел.
Тындырмай түкті жүрсің деп,
Сірә бір қабақ шытты ма ел?
Астана болды тұрағым,
Баспанам да бар төбемде.
Асқақтау айтып қыр әнін,
Атым да жүр ғой өлеңде.
Қарасам,
тегі бар бәрі
Бәрі де бар-ау, наныңдар,
Бір жігіттің-ақ арманы –
Қылығы қыздай жарым бар.
Барымды бердім мен де елге,
Бұғуды тіпті білмеді ар.
Тартысар жерге келгенде,
Тіліп бір түсер тіл де бар.
Бас қоса қалған сәттерде,
Бағамды біліп қай-қашан, –
Қасқайып барып
Қақ төрге
Бәріңмен қатар жайғасам.
Жақсылармен де дәмдеспін,
Кездесіп көрдік көп қызбен.
Көркі де болып сан кештің
Көңілді күндер еткізгем.
Кей-кейде «бөсіп» мен енді,
Жүре алам кейде үн қатпай,
Қазақы қара елеңді
Жазар да ем бір күн құрғатпай.
Бедірейіп тұрған тіл өтпей,
Мен емес пендең Жат бауыр,
Болмай-ақ қойсын жібектей, –
Мінезім де бар тәп-тәуір.
Бар шығар деймін ақыл да,
Атағым да елден кем емес.
Жақыным түгіл,
Жатым да,
Жаманға мені теңемес.
Туысым да бар, дос та бар,
Жалғыздай қоймас мені ешкім.
Үлесінен өзі бос қалар,
Ынжық та жігіт емеспін.
Алдымнан атар ақ таңға
Айнымас айқын сенім бар,
Ауырлай берген шақтарда,
Арқамды сүйер елім бар!...
Тағдырға өкпем бар қандай?
Таттым ғой бәрін десем де,
Қызықтан маһрұм қалғандай,
Қысыла қарап осы елге,
Аққандай кері күрт ағын,
Қояды көңіл орнықпай.
Ұшқыр ма деген тұлпарым,
Жүргендей болып жолды ұтпай.
Ерсі де болар ендігім –
Кеудемді күпті от керней,
Тықыршып ұзақ мен бүгін
Тыншыға да алмай кеткендей.
Не болды деумен мен кейде
Отырам ұзақ сарыла.
Бір ойлар маза бермей де
Қойды ғой көптен тағы да.
Не жетпей тегі,
Не жетпей,
Елеңдей берем әр үнге.
Қойсам ба тіпті сөз етпей,
Кеудемнен қуып бәрін де...
Айтам енді...
Айтсам деген сезің ен,
Дүниеге қарап шындық кезімен,
Ар алдында мен өзімді әрдайым,
Дар алдында тұрғандай-ақ сезінем.
Шындық үшін шайқасудан бір талмай,
Айтарымды айтам елге бұлтармай,
Бас кетсе де –
тұра алмадым үндемей
Жалғандықты жалғыз өзім құртардай!
Өз басыма ерекше бір күй іздеп,
Көрген жоқпын көрінгенге киіз боп.
Бір жақсылық аңсап тұрар көңілім,
Әлдекімдер жатқанда да «мүйіздеп»,
Өтірікті –
Өміріммен қоса ерген, –
Көре тұра
Қалай ғана кешем мен.
Аңырап та қалған шағым болды, рас,
Жәбір керіп қайдағы бір есерден.
Енді осылай өтер өмір, етер күн,
Шындық үшін не болса да көтердім!
Мен айтпай-ақ белгілі ғой халқыма,
Бірі емесім,
Үні шықпас жеке ердің!
Расында,
Қырланбай да бұлданбай,
Айтады елге ащы-тұщы сыр қандай, –
Ар алдында ақын өзін әрдайым
Сезінбесе дар алдында тұрғандай?!
АРЛАННЫҢ АЖАЛЫ
Айнала атағымен дүрілдеткен,
Ит еді ол бар өмірі қырында өткен.
Даң-дұңға есі шыға аласұрып,
Аңшының айтағынан бұрын кеткен.
Тарығып көріп еді бұрын неден?
Арсылдап, қалшылдап та дірілдеген.
Ауылдың сақшысындай саңқ-саңқ етіп,
Саңқылдап түнде көзін бір ілмеген.
Күш-қуат тасып тұрған шағында өктем,
Аңырап аң соңында адырды өткен.
Айбарлы арлан еді, ит басымен,
Айнала өзін жұртқа қадірлеткен.
Арс етіп, аңдымаған елді іргеден,
Көз сатып, арзан асқа телмірмеген,
Қолда өскен күшігінен арлан еді,
Иттікке ит те болса жеңдірмеген!
Зымырап, зулап ағып өтті күндер
Жанардан өшірді екен отты кімдер?
Әйтеуір қартайды арлан,
Қалды атақ та,
Қызулы, қызық дәурен жоқ бүгіндер.
Ардақтап, шықпайды алып ешкім аңға,
Бұрынғы қуат та жоқ сес қыларға,
Басынан баяғы күн бір-бір ұшып,
Жатады тіреп тастап төсті қарға.
Ит еді-ау асып туған артық текті,
Тұратын сұсы қандай шарпып бетті!
...Ақырғы күшін бойға жиып бір түн,
Қарды іреп – қырға қарай тартып кетті.
Алаңдап бас бұрмастан бір дыбысқа,
Қарамай кім жазықты, кім дұрыс та.
Тоғайда топ қасқырға кездесіп қап,
Соңғы рет қанды майдан кірді ұрысқа.
Азулар қарш-қарш етіп небір өткір,
Азынай сарнап кетті еңіреп қыр.
Қалың қар қызыл-жоса қанға айналып,
Жүндей-ақ түтеленіп төңірек тұр.
Арсылдап аңдып бәрі желке тұсты,
Сарт та сұрт сартылдата серпе тісті!
Айқасқан ата жаулар осы жолы
Өліспей беріспеуге серт етісті.
Өн-бойда ақты-ау қан мен тер селдеп те,
Қансырап, солқылдады кең шерлі өкпе,
Ажалға таба болмай, арлан, шіркін,
Шықты ма бір шайқасып өлсем деп те!
Болмаса балақтан ап шәуілдескен,
Көп итке күйінде ме ауылда өскен,
Армансыз ақырғы рет бір шайқасып,
Тандырып кетпек пе еді жауын да естен?!
Алқынып...бірде жанып, бір өшті үміт,
Бой бермей бөрілер де сіресті ұлып,
Әйтеуір көпке дейін жатты ауылға,
Арланның арс-арс еткен үні естіліп,
Көзіне қан құйылып, жас тұна ма?
Өлімге байлап па еді басты мына?
...Таңертең көрді халық: тынып мәңгі,
Жатты арлан бір қасқырды астына ала!
ҚЫРҒА ШЫҒЫП
Қансын құмар, қалсын да бір басылып,
Қырға шығып қайтайын, қырға шығып.
Көптен бері көңіл де алағызып,
Кермені үзер тұлпардай тұрды асығып.
Атың қайда, ақсақал, берем деген?!
Қатын қайда, қасыңа ерем деген?!
Бұзау баққан баяғы боз даламды,
Орағытып оңды-сол көрем бе мен?!
Көремін бе аралап, япырым-ау, шын,
(Жанға неге, туған жер, жақындаусың?)
Қайталар ма сай-сала жаңғырығып,
Сақ-сақ күліп самғаған ақын даусын.
Қырды аңсадым, дүние-ай, қырды аңсадым,
Көкірегімде тасып та тұр қанша ағын!
Ұқсаң, шіркін, туған ел, қазіргі бір,
Тентегіңнің тебіреніп тұрған шағын!
Асаулауын ерттесін маған аттың,
Қартым, өзің дұрыстап тағалатқын!
Ерем деген ел болса – шақыр бәрін,
Туған жерді келеді-ау аралатқым.
Сауырында сан аттың сартылдаған,
Қамшыңды да бере тұр, қартым, маған.
Бірі сынап, біреуі жылап тұрған,
Ағайыннан айналдым аңқылдаған!
Айналайын абыржып жүрген елден,
Құрдастардан қызықты бірге көрген,
Қарындастан айналдым,
Қысылған боп,
Сылқ-сылқ күлген сығалап іргелерден.
Қырым қандай кең еді өлшенбеген,
Қиырына жете алмай жел шөлдеген,
Көкжиекті кезіме қондырып ап,
Кереметтей құйғытып көрсем деп ем!
Ата-баба ары мен арманының,
Жалғасы боп жетсе деп самғап үнім,
Құйындатып көрейін қырға барып,
Әпкел бері тізгінді,
жан бауырым!
Бірден асып, біреуден жүрдік пе кем?
Тәтті екен-ау, дүние-ай, тірлік деген.
Жақсы екен-ау жұмыс та күнде асығып,
Шаршап-талып жүрсек те бір бітпеген.
Қыз-қыз қайнап, тамырда сезім күліп,
Түнде жортып, талтүсте көзіңді іліп,
Бір пендеге жағынбай, табынбай да,
Жүрген шақтар өзіңді өзің біліп.
Бәрі-бәрі тірліктің тәтті армандай,
Алдыңа әкеп, асылын ақтарғандай.
Ғашығыңның атын да әуендете
Әнге қосып қайтатын шақтар қандай!
Қай қылығын кететін ескерместен,
Бір бақыт-ау тапқан да дос теңдестен.
Шын бақыт-ау бұрылмай бағытыңнан,
Тарта беру,
Сырт көзден сескенбестен.
Түскен шақта теңірек сымбаттана,
Жан сырыңды жағалай күнде ақтара.
Жатқан қандай, шіркін-ай, туған жердің,
Торғайының шырылын тыңдап қана!
Арман жоқтай артыңда қалса бір үн,
Жатасың-ау таусылып хал-сабырың.
...Ең қиыны кеш біліп, кеш ұққан-ау,
Қайталанбас тірліктің барша құнын!
***
Арайлы таңда,
Аңырай жетіп қанша мен,
Ағайын, сенен
Адалдық қана аңсап ем,
Мәз болып тұрдым,
Мейірім көрсем жанардан,
Арманым жоқтай,
Сол шақта тоқтай қалса дем.
Жалғанды жасыл
Жалықпай қанша кезгенде,
Жылылық іздеп,
Үңілдім барша көздерге,
Ақкөңіл жұртым
Аңқылдап шықса алдымнан,
Арғымақ асау көңіл де жүйткіп,
Озды ерде.
Алдына тартар
Ақ жанымды алып жеткенде,
Селк ете түсем,
Сырт беріп шықса көп пенде,
Дос көзінен сәл салқындық сезсем,
Сол маған,
Қаттырақ батар,
Қаһары қатал кектен де.
Сіресіп қырда
Жатып алғанда қар айлап.
Жылылық іздеп,
Жібісе еді деп бар аймақ.
Шарқ ұрам қанша,
Ағаларға да алаңдап,
Артымнан жеткен
балаларға да қарайлап...
ДОСТЫ АҢСАП КЕЛЕМ
Жолыққан шақта-ақ ұмыт боп қайғың,
Талас қап,
Шамдануы да,
Таңдануы да жарасты-ақ.
Ойламай өткен тірліктің нарқы, парқын да,
Досты аңсап келем нар көңіл,
Досты аңсап келем әрі асқақ!
Өтсе де тілеп...
Жолыққан сайын бір өртеп,
Жолыққан сайын ширығып,
Жайнап,
Түлер тек,
Жадыратып жанды,
Жарқылдап күліп, жанатын,
Досты аңсап келем бір биік,
Досты аңсап келем шын еркек!
Жолыққан сайын қаяусыз құшар от-деммен,
Алаңсыз досты
Аңсап та келем кептен мен.
Сондай бір досты іздеп-ақ жүрмін шарқ ұрып
Іздеп-ақ келем жаздан да,
Іздеп-ақ қыстан...
Көктемнен!...
Іздеп-ақ келем сондай бір досты шын аңсап,
Жақсылық десе көз жұма тартар ұран сап.
Кінәсі болса құдайдың мінін бетке айтар,
Жігіттен тура айналып,
Айһай, арман не,
Бір өкпесіне тұра алсақ!...
Досты аңсап келем
Айырылмай етер тірліктен,
Онсыз, бәлки, олқы да болар жыр біткен,
Олқы да болар өмірім,
Жүрмін, аңсап-ақ,
Аңсап-ақ,
Аңсап жүрмін-ау
Асыл да досты бір күткен!
***
Барында сері дүнием сендей еркін,
Өтсем деп осылайша сөнбей өртім,
Ақтардым жатқан сырды жанға айтылмай,
Сарт та сұрт лапылдап бір жанбай тынбай,
Өзен боп өтсем дедім шуы бөлек,
Суынан сусап ішір қанбайтындай.
Салдырып сары далада бұрын еткен;
Алдымнан соғады асыл құдірет-дем,
Мен ұқсар бар сияқты бір данышпан,
Өмірге ірі боп кеп, ірі кеткен.
Бардай-ақ ұқсап тынар асқақ арын,
Сол болып асқарым да... жасқанарым.
Соны іздеп келемін кең кеңістіктен,
Көрместен, көзге ілместен басқаларын.
Осылай омырауымды ашып таңға,
Жалындат шабыт қылын басып қал да.
Керемет ұлылық бар сияқты бір,
Мені аңсап жатқан маңғаз қашықтарда.
Барында сері дүнием сендей еркін,
Соны іздеп самғайын да, сөнбей өртім.
Мол екен ғой табиғатта батылдық,
Қолы да еркін жеткен білем көп тегі.
Олпы-солпы мына мені ақын ғып,
Сені сұлу жаратқаны – не еткені!
***
Әкем менің маған арнап,
Қалдырмады мол мұра,
Қалдырмады тағалаулы ат,
Қалдырмады домбыра.
Айта барар соңғыларға,
Қалдырмады асқақ ән.
Судай шашып қор қыларға,
Алтыны жоқ тастаған.
Жоқ, бармайын, күпірлікке,
Айтып отыр ауыл айқын:
Қалдырды әкем бұл тірлікке,
Мені – өзінен аумайтын.
Қалдырыпты от тірлігін,
Әппақ арын кірлетпей,
Қалдырыпты өткірлігін,
Өр мінезін бір беткей.
Қиыры жоқ қырларды да,
Қалдырыпты мұраға.
Асқақ таулар тұрған мына,
Содан қалған сыбаға.
Достарына аңқылдаған,
Адалдығын, ақтығын.
Ақ алмастай жарқылдаған,
Кісілігін, пәктігін.
Бір-бірлеп сен бәрін сана:
Қалдырыпты нар ісін.
Баз біреуге бағынса да,
Табынбайтын намысын.
Жағынбайтын пендеге бір,
Қалдырыпты арлы үнін,
Қысқасы, осы мендегі өмір,
Қасиеттің барлығын...
Қиқу сала шыққанда бәрі ұмтылып,
Кейін қалып қойдым ба сәл іркіліп?
Асау шабыт қалыпты аласұра,
Жанарында жап-жасыл жалын тұнып.
Ұран сала тиіс те өр тірлікке,
Ақ шабыт, аларыңды еркін бүкте!
Қайтадан саңқ-саңқ етіп самғашы бір,
Қайта шыққан қырандай еркіндікке.
Осылай айқайды бір асырып ап,
Кетейін пенделіктен қашығырақ,
Көгінде жай отындай жарқылдайын,
Бір күшпен басқалардан басымырақ.
Ұшып-ақ кетердей боп мүлде құздан,
Тақа бір таусылғанша тілдегі ізгі ән.
Көрейін қас жүйріктей аңырап шын,
Бүйірі дүбір десе күнде қызған.
Қалмайын қайдағыны жиып-теріп,
Самғайын сеніменен биікке еріп.
Тұрайын туған жерге жүрегімнің
Шырынын жомарттықпен құйып беріп.
Сен жақтан алай-түлей күркіреп күн,
Төнгенде түсі бөлек бұлты көктің,
Қалайын құлақ түріп сарынына,
Қосардай арыныма бір тың екпін.
...Халқым, мені осылай сынап түсін,
Жетпесе құйғытуға қуат-күшім,
Шырқап-шырқап барып ап,
Жоқ болармын
Бір шыңнан табаныңа құлап түсіп!
Кеудені тәкаппарлау тік ұстадық,
Сонымызбен ұқпадық, ұғыспадық.
Дос та болып кетпедік серті берік,
Дұшпан болып шықпадық ұрысқа анық,
Бір үйге жарық берген екі шамдай,
Келеміз-ау,
Көңілдің оты шалғай...
Жетісе алмай келеміз дос болып та,
Қас болып та біржола кетісе алмай.
ТҮС
Түсімде (есімде жоқ нақты күні),
алыстан естіліп бір ат дүбірі,
сыңғырлап сауыт-сайман,
кіреукелер,
даламның жаңғырығып жатты қыры...
Қазақтың бұрынғы өткен батырлары,
қарасам,
қаптап келе жатыр бәрі, –
жебедей атылғалы жекпе-жекке,
ақырып,
аруағын шақырғаны;
Шақ еді шам жамырар,
күн кешкіріп,
бәрі де кәдімгідей тұрды естіліп.
Жаралы,
жаяу қалған жорықтасын
алған ба ат артына мінгестіріп;
Соңына ерген бе елі қалқан ұстар?
Қажытпай
қанды жорық,
арпалыстар,
Құйғытып қатар келе жатты бәрі –
Ер Тарғын,
Қобыланды,
Алпамыстар...
Тұрды олар айналаға қарап асқақ,
шарт та шұрт,
жау көрінсе,
араласпақ...
Жер тарпып,
оқырана ойқастайды,
Тайбурыл,
Байшұбарлар...
Қарақасқа ат...
Шоқытып шыға келіп әр қырына,
қарайды айналаның барлығына:
Дау жоқ па
алалаған ағайынды,
жау жоқ па
паналаған
жарды мына?
Азбап па
асып туған
ұрпағы әлі,
тозбап па туған жердің қырқалары?
Сай ма екен ерлерінің ер-тұрманы,
тоқ қарын,
толық па екен қымтанары?
Ел еді ежелден-ақ жыр дарыған,
жоқ па екен желіктірмес құрғақ ұран?
Қыздары баяғының гүліндей ме?
Атасы түңілмей ме ұлдарынан?
Жоқ па екен алауыздық ел ішінде,
бас берсе батырлары –
жері үшін бе?
Әділ ме ақсақалы
тезге салып
отырар тентегін де,
телісін де?
Ерлікке
ендігі ұрпақ құштар ма әлі?
Көбейіп кетпеп пе екен мыстандары?
Ағайын арасына от тастайтын,
жоқ па екен аңыс аңдыр
дұшпандары?
Қуырып жер апшысын батырларым,
Қырының
көріп келе
жатыр бәрін.
Ап-анық естіп жатып...
ояндым мен,
ақырып, аруағын шақырғанын...
Түс болды-ау, не десек те, бұл керемет,
күбірлеп ояндым мен,
бірдеме деп...
Бақытты бола түссін
деп біздерді,
бабалар әлі күнге жүр ме демеп?!
Естіліп көпке дейін ат дүбірі,
даламның жаңғырығып жатты қыры...
Жорыдым жақсылыққа мұны да бір,
түс қой деп
тура келген сәтті күні!..
БІР АҚБОЗ АТ ТҮСІМЕ КӨП КІРЕДІ
Тұлпар туар тұқымы,
текті ме еді,
бір ақбоз ат түсіме кеп кіреді.
Қаншама рет қыр асып,
құйғытып кеп,
шырт ұйқыдан оятып кетті мені.
Асау өскен
даланың еркін малы
Ерді аңсай ма еңсегей
өр тұлғалы,
ағызып кеп,
арқырап тұрады-ау бір
жарқ-жұрқ ете жарқырап ер-тұрманы.
Қайшыланып
қамыстай қос құлағы.
ақырана ойқастап,
осқырады.
Үзеңгісі сыңғырлап,
іздеп келіп,
ауыздығы алынбай бос тұрады.
Қаншама рет осы бір арғымақ ат,
желіп келіп,
жер тарпып,
қалды қарап.
Талқан қылып тасты да тау асты ма,
қарақшыдан қашты ма
қандыбалақ!
«Ақбоз мініп атойлар қазақ қайда?» –
деп те мені,
кім білсін,
мазақтай ма?
(Қылп еткенін, қайтейін, ішім ептеп),
Тыным бермей тұрады
кісінеп кеп...
Бала жастан
қаныма ғұрпы сіңген.
не жақсылық жасадым жұрт үшін мен?
Азаптай ма соны айтып,
мазақтай ма,
бір ақбоз ат шықпай-ақ жүр түсімнен!
ТҮС КӨРЕМ
Қызық бір түстер көрем мен:
біресе ақбоз ат мініп,
құйғытып ала жөнелгем,
қап-қара бұлтты қақ тіліп.
Көкірек толы күш, білем,
алысқа тарап атағым,
алқызыл бұлттар үстімен
ағызып бара жатамын.
Тағы бір қызық түс керем,
тап болып талай сәттерге:
Қып-қызыл шоқтай күшті
өлең құйылып жатар дәптерге.
Кіреді-ау түске қайдағы, ә!
Алдымда құлап жат қала,
асқақтау қарап айнала
отырам алтын тақта да!
Теңізде кейде жүзіп ем,
Толқыны тауды бұзардай.
Біресе хордың қызымен,
қыдырып жүрем –
қызармай...
Түс көрем түрлі,
не керек:
Күйдірсе бірде ел бекер,
кейде бір қызыл көбелек
ұстатпай ұзақ...
терлетер.
Жүремін таңда кез іліп,
бола ма содан ой алаң:
Айдаһарға да кезігіп,
алысып жатып, оянам.
Талықсып,
тағы көз ілем:
Қып-қызыл оттың ішінде
жалмауыздардың өзімен
жағаласып жүрем түсімде.
Мақұлық аз ба айлалы,
белгісіз түрі, тұрағы:
Түсіме кейде
қайдағы
құбыжық кіріп шығады.
Күлгені қайсы,
үргені
білдірмей,
бірде кейіндеп,
аңысымды андып жүргені,
қапыда талап жейін деп.
Оңайға соқпас кімге де,
ой түсіп оқыс ішіңе:
досыңмын
дейтін бір неме,
дию боп кірсе түсіңе!
Өңім бе,
білмей,
түсім бе,
Тап беріп талай қояды аң:
қас-қағым сәттің ішінде
қара тер болып оянам.
Сол ма деп, тағдыр жазуың,
айқаспай қалай қоярмын,
Арыстанның да азуын
айырып жатып, ояндым.
Түс көрем өзім не түрлі,
Түс көрем қызық үнемі.
Әулие Қыдыр секілді.
қарттар да кіріп жүреді.
Асасын ұстап, қасыма
асыға жетіп, қатады үн:
биік бір таудың басына
өрмелеп бара жатамын!
Жалықпас ұзақ шырқауға,
достарға еріп кіл өндір,
бір тауды қосып,
бір тауға
қақпақыл қылып жүрем бір.
Оянам күліп,
күлкім кеп:
тірлікте мынау
алдау көп,
жауыздық құрғыр біртіндеп,
құрып та бітіп қалды-ау, деп!
Түс керіп шығам әр күні,
есімде кебі сақталмай,
Біресе соның барлығы
өңімде болып жатқандай.
Айнала жұрттың сөзі үдеп,
бөлініп онға ой мүлде.
алысып жатам тезірек
оянып кетсем деймін де!
ІНІЛЕРГЕ РЕНІШ СӨЗ
Жел өтінде тұра қалған топсыңдар,
әлі сендер көретін де кеп сын бар.
Дара құрмет дәметердей әзірге
жеке шауып жау түсірген жоқсыңдар!
Ерлік те әлі бұйырмаған сендерге,
бұлдайтының не, жұрағат, сонда елге?
Шөлдер ме әлде –шабан арын жетпеген,
ағаларың ат суарған көлдер ме?
Тұғыр болса деп тілейтін зауларға,
бір асуын алдырмаған таулар ма?
Сендер барып таба қояр қазына,
сендер жалғыз шаба қояр жау бар ма?
Ауыздағы ана сүті кеппестен,
батырлардай бұлданасың от кешкен –
Дара туған ұлан ба едің шетіңнен,
қыран ба едің көкірегін кек тескен?
Біз самғаған аспан шығар ұшпағың,
біз таңдаған жастар шығар құштарың.
Билейтінің – біздің ырғақ баяғы,
илейтінің – бір терінің пұшпағы.
Алдарыңда емес пе еді шырқар күн,
неге бұлай буырқана бұрқандың?
Астыңдағы арғымақтың өзі де
тұяғы ғой біз үйреткен тұлпардың!
Туған жердің тектісі тек сендер ме?
ептісі тек, беттісі тек сендер ме? –
Ата барын, аға барын аңғармай,
орын тілеп тұрғандарың төрден де.
Көзді қадап туылдырық, түңлікке,
Көкке қарап жатып алып күндікке,
Сендердей бір іні туар түбі деп,
босқа лағып, түк бітірмей жүрдік пе?
Өскендей-ақ таңырқамай-таңданбай,
Өрісті елдің өнегесін малданбай,
Қиылып кеп,
сұрайсыңдар сыбаға,
құйылып тек көктен түсе қалғандай?!
Құрмет үшін қырқыспай-ақ кіл сендер,
біз жаққа да мойын бұра жүрсеңдер –
Ата жолын қумап па едік біздер де,
бір анадан тумап па едік, білсеңдер!
ТАҚЫРЫП ТУРАЛЫ ЖЫР
Таппақ болып менен де ақыры мін,
Тар, деп те жүр біреулер, тақырыбың.
Қалай ғана тақырып тар болады,
Жапаныңды жаңғыртып жатыр үнім...
Кеме мініп,
қыдырып бөтен көлде,
бармасам да беймәлім шет елдерге,
Қолым сәл бір қалт етсе, ауылды аңсап,
Алакөлге ағызып жетем мен де!
Өзіме аян:
алысқа бармағаным,
Көкті кезіп,
ғарышта самғамадым.
Күнде көріп жүріп-ақ,
Алатаудың
ажарына әлі де таң қаламын!
Көрген жоқпын өзгенің көгін,
көлін,
Адабама, Айова негрлерін,
Алматыма қайтып кеп жырламадым,
Бомбейдегі үндістің егілгенін.
Жырақ шығып көрмедім өз елімнен,
туған далам,
орманым,
өзенімнен,
Африка барсам да, –
ауылымнан
артық әсер етпесін сеземін мен!
Жырлайтыным өз далам,
өз көлдерім,
өз елімнен көргенім,
сезгендерім,
Гималайдан кем соғып көрген емес,
бала жастан жалықпай кезген белім.
Бірдей ұнап ақынға,
батырға да,
жетті даусым алысқа,
жақынға да,
Тебірене түнімен жазғанымды,
емірене тыңдап-ақ жатыр дала.
Тіршілікте әркімнің үлесі бар,
біреуге – ызғар,
біреуге күнес ұнар,
Ніл дарияны несіне жыр етейін,
Әрі кетсе ол да бір Іле шығар!
Тақырыбым – махаббат елге деген,
Өз елімнен езгені кермеген ем.
Ақын, тегі,
Магеллан емес шығар
жерді айналып шығатын жел кемемен.
Айналатын күнде бір арайынан,
Ұзамадым Москва маңайынан,
Сұқтанбадым біріне шет елдіктің
тата жүріп қолымнан талайы дәм.
Туған жердің сүйеніп терегіне,
бұлбұлы боп мұң шақтым,
мен егіле, –
одан артық ақынға тақырыптың,
одан артық бақыттың керегі не!..
ЖАСЫРАР ЕМ
«Ертегілерде айтылатын жалмауыз, жезтырнақ
сияқты құбыжықтар қайда кеткен, папа?» –
деп, сұрап еді ұлым бірде.
Қарап тұрып,
қарашы, қинағанын,
(Не дерімді біле алмай,
қиналамын)
Жексұрындар әлі де бар десем бе,
қызығы үшін бір күндік қиған арын.
Айналдырып өңін де,
күлкісін де,
жүр десем бе,
біразы жұрт ішінде?
Айтсам ба екен
айыру қиындығын
өзгелерден тірлігін,
түр-түсін де?...
Айтсам ба екен,
апыр-ау, бәрін-бәрін,
Сайтанның да көрдік деп,
сан лаңын.
Тұздай құрып
тұқымы кетпегенін,
Арамызда азғындар әлі барын?
Кім екенін білдірмей тегінің де,
өзгергенін айтсам ба,
өңі мүлде?
Жылап тұрып жылан боп шағатындар,
қылдай күдік қалдырмай көңілінде,
Бізге анықтап көрсетпей бұлдыр кейпін,
арамызда
аңқылдап бір күлмейтін,
Айтсам бе екен,
әлі де бар екенін жәдігөйлер –
жымын да білдірмейтін?
Айтсам ба екен,
білдірмей бір кемдігін,
ойыңды да
өзіңнен білген бұрын,
Алаяқтар ұрпағы әлі күнге
ел ішінде елеусіз жүргендігін?
Айтсам ба екен,
алапат күш көрініп,
құбыжықтар күніге түске кіріп,
Жалмауыздар жүргенін жасырынып,
жезтырнақтар –
тырнағын ішке бүгіп.
Түрі ұнарын,
немесе үні ұнарын,
сездірмейтін
қаншалық сары барын,
Хас батырдың өзі де білмейтінін,
қайсысына
қалайша ұрынарын...
Шақта мынау
күңкілден сөз арылған,
жасырар ем бәрін де озар ұлдан,
ұят деген, шіркінді, қайда қоям,
қайда қашып құтылам өз арымнан?!
Біреулер бекер айтып берді десін,
ұлым-ай,
жасырайын енді несін;
Күні ертең
сол сұмдардың соңғысымен,
соңғы рет шайқасуға сен кіресің!
Е К І Н Ш І Б Ө Л І М
АҚШАҒАЛАМ
САМАРҚАНҒА СЕН НЕГЕ БАРМАЙ ҚАЛДЫҢ?
Бұралған балдырғаным,—
талдай балғын,
бұйырмай қойды-ау дәмі шалғайлардың!—
Уәде беріп тұрып,
ере тұрып,
сен неге Самарқанға бармай қалдың?!.
Уәде бере тұрып,
көне тұрып,
айтар деп кім ойдаған сені өтірік,
Соншама сенгеніме,
енді егіле,
біржола жүрсін деп пе ең мен өкініп?
Қасында құрақ ұшқан жанды кермей,
қалқам-ай, қалай ғана қалдың ермей?
Жұптасып жүрмес пе едік
біз де бүгін
Самарқан барып қайтқан барлық елдей!
Шағынам енді, жаным, өзге кімге,
Жас толып шыға келді-ау кезге мүлде,
Уәде бере тұрып,
ере тұрып,
айнып-ақ қалғаныңды сезгенімде.
Себебі болды деп бір бармайтындай,
азырақ не де болса, алдай тұрмай,—
Самарқан сапарына сақтап жүрген
көп сөзім
көкейімде
қалды айтылмай!..
Жаным-ай, жағада өскен талдай балғын,
бұйырар дәмі қашан шалғайлардың!
Уәде беріп тұрып, ере тұрып,
қайтейін,
Самарқанға бармай қалдың!..
АҚ ШАҒАЛАМ
Ақ шағалам!
өзің барда болып па ем басқаға алаң,
Өзің барда, апыр-ау, көзге іліп пе ем,
аяғымның астында жатса ғалам!
Теңіз едім —
сен барда —
айдыны кең,
тартылуды біліп ем қай күні мен,
Жайбарақат жайылып жатпаушы ма ем
маужыраған даладай май гүлімен.
Өзің барда — сарыны бөлек ескен,
сарқылуды білмейтін көл емес пе ем.
Жатпаушы ма ем, жарқылдап сен жүргенде,
жалғаныңның жартысын елеместен.
Құшағыңды дауылға, жауынға ашып,
күзде қайтып кетіп ең тауыңды асып.
Қалып қойдың, апыр-ау, қай жақтарда
Қай жақтардың көліне бауыр басып?!
Біле де алмай болғанын нелер бөгет,
көктем сайын көңіл де елеңдемек.
Омырауы жарқылдап Ақ шағалам,
Ақ шағалам қайта ұшып келер ме деп!..
Қарағым-ау,
мен сені түсінбей де барамын-ау.
Нала мынау —
ілінбей таңға көзім,
жүрекке салған өзің жара мынау.
Апыр-ау,
әлде саған бәрібір ме,
алдарқатып қоясың әлі күнге.
Шынымен-ақ, мойындар жоқ па кінәң,
табалатпақ ойың бар
тағы кімге?
Жастығың ба, жаным-ау,
желігің бе,
Әурелеумен келесің мені мүлде.
Әлде саған керегі нала ма еді,
ала ма еді әуелден көңілің де?
Түсіне алмай барамын сені бүгін,
Не мінезің өзгерді,
не қылығың,
Кім біледі, қарағым,
кім біледі,
арты қалай боларын, тегі, мұның!
...дауласпайық,
жә, тіпті!
Сен менімен болмадың ба шынымен-ақ бақытты?
Сенен басқа
гүл өңінің әрін беріп,
құнына
қай қыз
жігіт жүрегінің қанынан дәм татыпты?!
Ақырғы рет сарқып ішіп шарасынан шаттықтың
Есіңде ме,
біз екеуміз ажырасар ақтық түн?—
Қара түнге құлақ түріп,
жылап тұрып,
кенеттен:
— Бәрі өзімнен,
бәрі өзімнен,
бәрі өзімнен!—
демеп пе ең!
Шаңырағым шайқалып та барып,
қайта түзелді.
Кінәласып,
жауласпайық,
дауласпайық біз енді!
***
Қызыл іңір арасында,
не түнде,
Есіңе алып өксіме де өкінбе.
«О шіркін де
ет-жүрегі езіліп,
осы қазір қай жетісіп отыр!»—де.
Жылыма да
жүрегіңмен келіспей,
Кінәлама қылығымды теріс кей,
Күрсін де қой: «Төсегіңде дөңбекшіп,
аласұрып жатқан шығар»,— деп
іштей.
Қызылы іңір арасында,
не түнде,
Мені есіңе алып бекер өкінбе,
«О, шіркін де жан-жағына
жалтақтап,
жаны езіліп, жалғызсырап отыр!» — де.
***
Ұнатып көзін, ұнатып сөзін,
Қонды деп басқа бақ қалай,
Жылатып та өзім,
Жұбатып та өзім,
Жүретін қызық шақтар-ай!
Қос қанат маған тағы да бітіп,
Самғадым кекке қаншалық,
Шығарып салып,
Сағына күтіп,
Жүретін, күн-ай, қарсы алып!
Кеш бата бізді ақырын ымдап,
Шақырушы еді-ау салқын бел,
Айырып естен,
Ақылымды ұрлап,
Аңсатып қойған бал түндер!
Кеудемде ғажап күй түнететін,
Жылдам-ақ атып жылдай таң,
Желмая сынды жүйткіп өтетін,
Ұйтқып ететін түнді айтам!..
Белес те белес
Белдерден өткем,
Қалып та сенсіз мен тілден,
Өзіңді іздеп елден де кеткем,
Айнымай айтқан сертімнен!
Қайтемін сені енді үгіттеп мен,
Қамығармыз да біз бейбақ:
Жүзіне қарап телміріп те өткен,
Жер қылып кеткен қызды ойлап!..
Есіңде ме?..
Көктөбе... ақ күміс күн...
Құшып ыстық өзіңді, қатты қыстым.
Құйын болып өткендей болды-ау, дүние,
жанарыңнан сол шақта жат бір ұшқын.
Шырқ үйіріп бір сезім Көктөбені,
жат сурет елестеп өткен еді...
Қайыра кеп құшуға
үркек көңіл
дір-дір етіп, қайтейін, беттемеді.
Өз-өзінен көңілім үркектеді,
әлгі әдемі аспан да нұр төкпеді.
Талай тәлкек тағдырдың куәгері —
Көктөбенің беті де бүлк етпеді.
Содан бері қаншама келді де кеш,
Келді кештер... біз үшін мөлдіремес.
Содан бері...
Көктөбе жаққа барсам,
көз алдымнан кетпейді сол бір елес...
Кешқұрым...
Талып жетіп қырқадан үн,
Жас сұлу махаббаттың шырқады әнін,
Тұтқиыл тымық түні дауыл тұрып,
кеудесі көк теңіздей бұрқағанын.
Тандырған жігітті де, оны да естен,
күндерін қосады әнге өліп-өшкен,
Қаншама азапта да, мазақта да,
жүргенін жүрек оты кеміместен.
Қызуын — кешегі ыстық от түндердің,
қызығын — қуанышы көп күндердің,
қыстыға қосады әнге қайран ғашық,
хош айтып қыз-дәуренге шектірген мұң.
Мәпелеп бағып-күткен гүл-егінін,
кеткендей бұршақ ұрып, білеп үнін,
Шағынды-ау құрып кеткір көркін де айтып,
өршіген ертін де айтып жүрегінің.
Өртенген аш өзегін дерті кілең,
неткен жан деп ойладым мен түнімен.
...Құлақта сыңсып салғап қыздың әні...
көңілде көп мұңайған сен тұрып ең...
***
Жанып та жанып кетердей,
Тірліктің құнын кем ұғып,
Дауға да кіріп бекер кей,
Жүрген бір шақта еліріп,
Еріп-ақ досқа өжет пе,
Қызып та кетіп бір қаным,
Шаужайдан алып, тежеп те,
Тоқтатып неге тұрмадың?
Тартуды қайда білмей де,
Басымды тауға, тасқа ұрып,
Кездеспей,
Күткен бір бейне,
Жанарымда да жас тұрып,
Жүрген бір шақта жалқы өтіп,
Жалығып қайсы даң-дұңнан,
Жұлдызым болып жарқ етіп,
Шықпадың неге алдымнан?
Жортуыл мінез кештетіп,
Тереземді де қақты арбап.
Еліре сүйіп, ес кетіп,
Егіле құшқан шақтарда-ақ,
Дауыл боп неге жетпедің.
Деміңнен ыстық есіп от,
Өртеп те неге өтпедің.
«Махаббат деген осы»!— деп.
Жанбадым ба, әлде жандым ба,
Шүкірлік айтып ақ таңға,
Оңаша,
Жасыл шалғынға,
Отау үй тігіп жатқанда,
Алай да түлей бұлт ұшқан,
Қарауытып барып көкте күн,
Жай болып тиіп бір тұстан,
Жайратып неге кетпедің?
***
Кім біледі себебін,
кім біледі,
суық сезім жүректі тілгіледі,
Біз де бүгін жат болып кеттік пе деп,
Ойлаудың өзі қандай сұмдық еді!
Жүректің өшірем деп өртін ішкі,
кеулеп те бара жатқан дерті күшті,
Жат болып шықтық па деп, шынымен-ақ,
ойлаудың өзі қандай қорқынышты!
Тағдыр да осыншалық дүлей ме еді?
Жүргені-ай жегідей жеп бір ой мені.
Арамыз мәңгілікке ажырар деп,
айтудың өзі қандай үрейлі еді!
Айтқалы ақырғы ашу өкпені біз,
қаншама жаңбырын да төкпеді күз.
Апыр-ай, осы ма екен, шынымен-ақ,
жат болып екеуміздің кеткеніміз!..
***
Тағы ұнарсың біреуге,
тағы ұнарсың,
Тағы да ұнап,
тағы да жаңыларсың.
Мен есіңнен шықпаспын қайда жүрсең.
Жек көріп те отырып, сағынарсың.
Мен де, бәлки, біреуге тағы ұнармын,
Тағы талай тірлікте жаңылармын.
Сені есімнен, әйтеуір, шығара алмай,
Жек көріп-ақ отырып, сағынармын.
***
Күнәңді,
кінәңді де сан кешіре,
Көніп ем,
азабыңның әммесіне.
Өтінем бір құшақта балқып тұрып,
сен мені ендігәрі алма есіңе.
Тындырар ендігі айтқан өкпе нені,
Мақтаудың, даттаудың да жоқ керегі,
Өтінем:
сыртымнан тек сөз етпеші,
«Жап-жақсы жігіт еді»,— деп те мені.
Кім білсін...
маған дақ па, саған дақ па,
кетерміз артымызға алаңдап та,
Әйтеуір өтінерім, бір еркекке
көзіңше мақтатпа да, жамандатпа.
Жанымның шұғылалы жарқылы едің,
білмеппіз бұл өмірдің шарты көбін.
Мен жайлы сөз етпе де, сөз еткізбе —
өзіңнен осы ғана бар тілегім.
Жастығың өтіп барады-ау...
Теріліп бітпей гүлдерің.
Өріліп бітпей бұрымың,
Бақыттың кешіп бір көлін
Татып та көрмей шырынын.
Сүйікті болып бір көрмей,
Сүйіп те толық үлгермей.
Айнала қарап алғанша
Ағып бір өткен күндердей,
Жастығың өтіп барады-ау!...
Ү Ш І Н Ш І Б Ө Л І М
ЖЕТІ АТА ЖЫРЫ
«Жеті атаңды білесің, бе?» деп
сұраған ауыл қартына жауап бере
алмай қысылып қалдым»,— деп еді
ұлым бірде маған...
Арғы бабаң Алдияр
арқалы адам болғанын,
қорығанын қызғыштай
атамекен орманын
аңыз етіп айтады ел,
айтады, ұлым, әлі де
ұрпағына қалдырған
ақтық арман,
соңғы әнін!..
Туған жердің түйірін
татырмауға жат елге
барғанын да бел буып,
бас кететін қатерге.
Алакөлде әлі де
айтады, ұлым, бәрі де,
жырдай қылып айтудан
жалықпайтын әкем де!
Қорғаймын деп,
қара орман,
қасиетті өзенін,
ашу,
ыза,
ащы кек
өртей тұра өзегін,
жекпе-жекке келгенде
жау жағының
жасы үлкен
батырына беріп сап
тұрады екен кезегін!
Сұсымен де күшімен
жауды ықтырып ол деген,
берген еді, дейді аңыз,
елге-жігер,
ерге — дем.
Басы жұмыр пендеден
беті қайтпай өтсе де,
бақытына басқаның
балта сілтеп көрмеген!
Шешен бе еді сол бабаң,
қол бастаған көсем бе,
(Бола қоймас күпірлік,
киелі еді десем де),
тірісінің өзінде:
— Алдиярлап!—
ұрпағы,
ұран болып қалыпты
аты-жөні осы елге.
Хаттай тізе білетін
қылығыңды әр ағат,
ол жайында айтпайды ел
жалғыз ауыз жаман ат,
көзі тірі кезінде
абыройын асырып,
қабырғалы қарындас кеткен екен:—
«Бабалап!»
Билік айтса қатайып,
қара тастай кескінде,
қарамаған, дейді оны,
туыспын де,
доспын де,
Ақиқаттың алдында —
жақыны ма, жаты ма —
бұрылмапты бүйрегі,
бұрылмапты ешкімге!
Аз атаның ішінде —
Алакөлді мекендер,
болған шығар
басқа да
жұмыр басты
жеке ерлер,
сенің бабаң
солардан
артығырақ тумаса,
әлі күнге
«Бабаң!»— деп,
жүрер ме еді бекерге ел!
Ата сөзін тастамай,
кеспейтін ел аға алдын —
Алдиярдай бабаңа
қалай ғана тағар мін.
Алакөлге әлі де
бара қалсаң
жол түсіп,
таныстырып жатады
баласы деп
«Бабаңның!»
Жасамай-ақ еш ерлік,
көрсетпей-ақ мықтылық,
елдің өзі-ақ
бабаңның
кім болғанын ұқтырып:
— Көзі еді,— деп,— көненің,
баласы,— деп,— «Бабаңның»
күтіп алар сені де,
кәрі-жасы
тік тұрып!
Алдиярдан кейін де,
айтып еткен жақсы әнін,
бабаларың болыпты,
білмесем де нақ санын,
еңіреген елінің
ұлы болып еткен де,
құлы болып кеткен де,
күні кеше, патшаның.
Алдиярдан басқасы
қандай адам болғанын,
қорғап па еді
қара орман,
жасыл жайлау,
жондарын,
солдырды ма жуадай
жарылмаған ішкі дерт,
маңдайынан —
мәңгілік —
арылмаған сор қалың?—
Кейінгілер қастерлер
қалмады ма
ұран, із,
олар жайлы бүгінге
жетпеді, ұлым, бір аңыз,
аңқылдаған ақыны,
саңқылдаған батыры
болған еді дегенді
естімедік мына біз!
Кім біліпті, ұлым-ай,
тірлік атты тепкіде,
тәлкегімен тағдырдың
тулақ болып кетті ,ме,
тұлпар мініп түлектер,
тасқа тіліп табанын
өкінішпен
өмірден
егіз болып өтті ме?!
Кім біліпті, ұлым-ай,
басынан бақ тайғасын,
(Тізді дейсің тарих
қайсы атаның
қай жасын).
Өтті ме әлде
қой бағып
таяқ үшін қақ бөліп
Алдиярдай атаның
ақ шашақты найзасын?!.
Бұйым болмай
бұралаң дүниенің өр-шөлі,
бәрі батыр болған деп,
жұбата алмас ел сені.
Мұраға да қалмаған
бабамыздың бірінің
жалаң ұстап шығатын
жарқылдаған семсері!
«Елім-ай!»— деп,
еңіреп,
салған әнін білеміз,
басқа дерек-белгіден,
ұлым, енді күдер үз.
Алдиярдан басқа бір бабаң
айтты дерліктей
ел аузында
жоқ бүгін
жарым ырыс — лебізі.
Айта жүрер бірінің
болып па еді ердігі,
Кемелдігі,
кеңдігі —
білмейді, ұлым, ел мұны,
Біздер үшін белгісіз,
көздегені,
мұраты
Туған жерден,
тек қана,
безбегені белгілі!
Менің атам — Иманас
қандай адам болғаны,
төңкерісте
тепсініп,
тұңғыш атқа қонғаны,
аймағына белгілі,
ақтық сөзі ел болып,
таусылғаны дәм-тұзы,
ақырғы дем,
соңғы әлі!..
Кісі болған, дейді жұрт,
кеудесі кең,
жаңы ізгі,
алысыпты ақтармен
Амангелді тәрізді,
белгілі де
белгісіз
бабалардың құны деп,
ғасырларға созылған
қайтарыпты қарызды.
Ерік бермей сол атаң
өкпе тескен қайғыға,
Жарқыраған жүрегін
жалау етіп жайды, ма,—
Қарақшы да қаймыға
қашады екен ол десе,
дүрелеп бір айдапты-ау
дүрілдеген байды да.
Көкірегін кек керіп,
атқан таңға серт беріп,
төрт бөліп түн ұйқысын
қып-қызыл бір өртке еніп,
ордалы жау ұясын
ойран еттім дегенде
ойда жоқта
мерт болып,
отызында кетті өліп...
Атқа мінген шақтан-ақ
арқаланып бір демде,
Жау шебіне,
кім білсін,
жалғыз әзі кірген бе,—
Зұлым оғы дұшпанның
жұлып түскен, дейді жұрт,
Ханға
басын қараның теңгерем деп жүргенде!
Ұрпағының бетіне
жүрмесін деп салық қып,
Ата жауы алдына
тұрды ма екен барып тік?
«Тіке қарап,
тура айтар
мінезінен тапты ғой,
кісі-ақ еді, не керек,—
дейді жұрты —
жарықтық!»
Қайран атам —
қайыспас қара жартас бейнелі,
Көз жұмарда,
кім білсін,
сөйлемеді,
сөйледі,
«Құдай» деген кісі еді,
қара қылды қақ жарған,
жатқан жері жәннатта
жайлы болғыр!»—дейді елі.
Қасірет-,мұң барлығы
ұмыт болар енді деп,
Қой үстіне бозторғай
жұмыртқалар келді рет,—
дей бергенде
оқыста
опат болған кісі екен,
Қыр үстінде құйғытқан
қызыл тудай желбіреп!
...Әлдекімге ұқсамай —
көп ішінде бос өлер,
Осындай да бір бабаң
өтіпті, ұлым, кешелер,
«Алдиярдай атаның
аузынан-ақ түскендей
ұлы еді ғой Имекең,
ірі еді ғой!» — деседі ел.
Сенің атаң — Құсайын
қандай адам болғанын,
етек жиып,
ес біліп,
Октябрьмен оңғанын,
толысқанын,
толғанын
өзім айтып бере алам,
өзім айтып бере алам,
соңғы өсиет,
соңғы әнін...
Көріп қалған
кешегі дүниенің тарлығын,
аталардың ащы жас,
аналардың зар-мұңын,
егер өзі ат мініп,
шықса алдынан бақ күліп,
Октябрьдің арқасы
деп білетін барлығы!
Бала шағын еске алып,
баяндаған кезінде
Октябрьдің ұлымын —
деп санайтын өзін де.
— Айналайын Октябрь!
Өкіметім!— дегенде,
Қуаныштың нұры ойнап
тұрушы еді көзінде.
«Октябрьмен бір туып,
бар өмірім бірге өткен,
кісі болдым,— деуші еді,—
құр қалмаған құрметтен».
«Қақым бар!»—деп,
кеуде ұрып,
кергігенін көрмепті ел,
тұратындай тірлігі
таза ғана міндеттен!
Бар өмірім бірге деп
Октябрьмен, енді елмен,
тар жол,
тайғақ кешулер
аз болмаған ол көрген.
Жарты күлше нанын да
жақынымен бөліп жеп,
жетімдерді — жеткізіп,
жесірлерге дем берген.
Ауыл-үйдің, ол десе,
түзу еді сәлемі,
көп қылығын, мен емес,
айтып отыр әлі елі,
жалғандықты көргенде
нажағайдай шарт сынып,
жақсылықтың жолында
жан қиюға бар еді.
Ел басқарып,
жұрт билеп,
дәуірлеген кезде де
қиянаты тимеген,
дейді бәрі,
өзгеге.
қиып түсер тұстарда
қимылға да бар еді,
бар еді деп, айтады ел,
сойып салар сөзге де!
Ағайынның аз ба еді
берекесіз,
бейпілі,
солар үшін қиналып,
көз ілмепті кей түні,
жұрт аузында жүр әлі,
жұрағаты кейісе:
«Партияға өтпеген
большевикпін!»— дейтіні.
Жазғыз медаль жарқырап
әкеміздің төсінде
қан майданнан кешегі
оралғаны есімде.
«Шүкір,— дейтін,— жарығым,
шүкіршілік бәріне,
жазбасын де тек қана
жаманатқа,
кесірге!»
Ел дүрлігіп,
той жасап,
дуылдасып жатқанда,
барып па еді
басы артық,
пәтуасыз мақтанға,—
«Шүкір,— дейтін,— әйтеуір,
алып қалдық елді аман,
төніп келген тажалдай
сұрапылды шақтан да!
Көппен бірге кірдік қой
қара дүлей тасқынға,
жау түсірдім,
жүгірдім,
шегіндім де, қаштым да,
фашизмнің бір оғы
күні бүгін жан қинап
жатыр,— дейтін жарықтық,—
қабырғамның астында»
Қамы үшін деп қайтадан
қара қазан,
жас бала,
араласқан дүбірге
қарамастан басқаға,
фашизмнің бір түйір оғы ма,
әлде, кім білсін
жеткізбеген атаңды
елу алты жасқа да?!
Кім біліпті, ұлым-ай,
ұрпақ үшін ендігі
жақ та шығар атаңның
үлгі болар ерлігі,
мақтаныш мен үшін
ел айтатын ақ пейіл,
ағайынға дегенде,—
ақ жарылған кеңдігі!
Құрдастары атаңның
кезігіп қап көшеде,
Қауқылдасып, хал сұрап,
сәлем айтса шешеме,
Әкем үшін бір жасап
қалам өзім,
біреуі:
«Құсекеңнің баласы
жарады ғой!» — десе де...
Болашақта даңқымды
асырар ма ел менің,
жасырар ма нарқымды
жеңілгенім,
жеңгенім,—
ірі болған,
дер ме екен, ортасына әйгілі,
Бірі болған, дер ме екен,
басы жұмыр пенденің.
Бар қылығы басқаға үлгі болған кезінде,
Кісі еді ғой, десе де,
тұра білген сөзінде,
Бас қатырып қайтеміз,
әкең қандай екенін
жұрттан гөрі жақсырақ
білесің ғой езің де!..
Өзім жайлы және бір
айтатыным ендігі,
(Кім біліпті,
қай саққа жүгіртерін ел мұны).
Ұлым, сенен біреулер:
«Әкең кім?»— деп сұраса —
жанарыңмен жер шұқып,
жасымасың
белгілі!
Кім бабасын, ұлым-ай,
өзгелерден кем көрген,
жеті атаңды сұраса —
қысылма сен енді елден,
Жұрт аузында жатталып
қалар ісі болмаса,
не шығады шетінен
жіпке тізіп бергеннен?!
Т Ө Р Т І Н Ш І Б Ө Л І М
АЙТЫС
Поэма
Күдік бар бір көздерде,
бірінде үрей,
Дүрілдеп пысықтар жүр бұрынғы кей.
Салдыртып Сарыарқадан Сал келіпті,
Сапырып сахараның жырын күрей.
Қаларын білді ме екен ән-аңыз боп,
Сенді ме илеп-бүктеп аламыз деп.
Арқадан ат арытып
Жетісуға
Жетіпті саңлақ ару Сараны іздеп.
Табынған талантына Арқа қыры,
Жеке өзі жыр тәңірі,
ән тәңірі!
Асып та тасып тұрған тұста бұған
Қай ақын қарсы келер бар тағы ірі?!
Қайыспай долы дүлей қамшылардан,
Қаймықпай қаныңа да қарсы барған.
Ән қосқан аққумен де Біржан еді,
Сазарған саз беттен де қан шығарған.
Жақтасып жарлысына, кіріптарға,
Қасқайып қашан да езі жүріпті алда.
Амалсыз алдыңда оның қипақтаған
Қарадан қаймықпаған ұлықтар да.
Сиысып өнер қалай жүрмек кекпен,
Сорлыны сөзбен «сойып», дірдектеткен.
Сөз бермей ауыздыға,
асқақ айтып,
Еріксіз жатқа да өзін құрметтеткен.
Саңқылдап жүрген шақта өрлеп көңіл,
Алданбай бос даңғаза ермекке құр,
Нан піскен кеудесіне
талайларды
Кететін тырп еткізбей жерлеп те бір.
Тірліктің ғайбатын да,
өсегін де,
Дарытпай,
Дәуірлеген кеше мүлде.
Астыман алты қырдың әндеткенде
Сан сұлу дөңбекшитін төсегінде.
Қаламай жанға рахат, үлесті көп,
Қашан да шайқас,
думан,
күрес тілеп.
Жараған жүйріктей жан шыдатпай,
Кететін шулы нөпір тіресте үдеп.
Басынан сөз асырмай дүрілдеткен,
Жасырмай тура айтатын сырын көптен.
Бетіне жан баласын бір қаратпай,
Аңырап
айқас десе бұрын кеткен.
Сол Біржан —
Сал да Сері,
асқақ ақын,
Жалғанда жан таппаған жасқанатын.
Ауылға әнмен түйрей, түре кіріп,
Қаңтарып үй сыртына тастады атын.
Солдыра
солқылдатып жүрегіңді,
Сараны сөзбен түйрей, күле кірді,
Қоғадай жапырылған көп ішінде
Біреулер қабақ шытып, бірі егілді.
Біреулер іштей күліп, бірі ымдасқан,
біреулер әлдекімсіп жымыңдасқан.
Біреулер жалқау ғана бұрылады,
Теңкиіп жатқан жерден сырылмастан.
Біреулер сабыр таппай елеңдеумен,
Біреулер күтіп ақ тұр желеуді елден.
Біреулер ыңырана ырғалады
Дегендей: «Кем болып па сенен кеудем».
Әйтеуір жатты бәрі дүрлігісіп,
Сылқылдап, сыбырласып, сыр бүгісіп,
Төрт қызы Тұрысбектің сылаң қағып,
Сараны қоршай берді дүр күлісіп.
Басталып қырда солай бір тың дастан
Лебіне жар қылтырап, сілкінді аспан.
Тартылды таразыға тосыннан кеп
Кешірген талай тағдыр жұртым бастан.
Бір сарын — жыр сарыны қырда тұнып,
Сүңгітіп, тұнығына шым батырып.
Қалғыды құшағында тау мен дала
Сырлы әуен сиқырына шырматылып.
Ән кетті әу дегеннен желпіп қырды,
Есті алып, ел біткенді ентіктірді.
Жан түгіл,
үй сыртында матаулы аттар
Қайшылап құлақтарын елтіп тұрды.
Тербетіп, дірілдетіп жер-түкпірді,
Сал әуен сан сиқырын ертіп түрлі.
Ауылды айбарымен байлап-матап,
Ақ үйдің есігін де серпіп кірді.
Жаңғырта жеткен үнге бар даланы,
Жоқ шығар ауыз ашып қалмағаны.
Аңырып қалды халық:
«Апыр-ай!»,— деп,
Бұрын-соң естімеген арбап әні.
Балқытып, балбыратып, қырды ән билеп,
Ауылға төне түскен шың қалғи кеп,
Саз дауыс сай-сүйекті сырқыратып,
Дүниені тылсымымен тұрды әлдилеп.
Тырп етпей ұйып түгел сырлы әуенге,
Қанатын қақпай ұшып тырна әуенде,
Бұрын-соң естімеген әнге арбалып,
Ес кетіп,
есеңгіреп тұрды-ау ел де.
Апырмау, шықпай ма енді?
Сара қайда?
Тұр ма екен бағадан қарап айға?
Бар Найман бұлбұлы деп жүрмеуші ме ек,
Суырылып шығуға бір жарамай ма?
Білмей ме осы екенін бақ сынар күн,
Дәл тауып, дәлдеп айтса жатсынар кім?
Еліңде барын айтып мақтанбай ма
Талай бір игі жайсаң, жақсылардың?
Айтпай ма, бай да барын,
бағлан барын,
Патшадан шен де шекпен алғандарын.
Қала ма бір тіл қатпай?
Қыз еді ғой
Сан қырға жеткізетін салғанда әнін.
Жеткенде желпініп-ақ жұртын мақтай,
Ауызға сал Біржанды, шіркін, қақпай.
Апыр-ау, ару Сара неғып отыр,
Қала ма шынымен-ақ бір тіл қатпай?
Шынымен бір тіл қатпай қалмақ па анық,
Біржанға шүйліксе еді самғап барып.
Арылып қажы алдында алмай ма екен,
Запыран жүректегі зарды актарып.
Бір сөзбен түйреп түгел, өртеп кейде,
Кететін, қайран, Сара шер төкпей ме?
Жарқылдап шығып тағы топ алдына
Белдеспей беріспеуге серт етпей ме?
Неге отыр домбырасын бұрын қақпай?
Шықпай ма қалың елі, қырын мақтай.
Кетті ме мына Салдың мысы басып,
Қала ма шынымен-ақ бір үн қатпай?
Болмаса ақтармай ма ащы мұңын,
Жүрекке түскен дерттің асқынуын.
Жеңем деп желпініп-ақ тұр-ау Біржан,
Атақты Жетісудің жас сұлуын.
Сал Біржан аңырата дүрілдейді,
Қарамай,
Халық болып ұрын мейлі.
Арқаның ақиығы,
Аңсап келген
Қалайша, қаршығасын бір ілмейді?
Апыр-ай, Сара солай сасар ма айқын,
Кез бе осы тартыншақтап, нашарлайтын?
Әлде оның ақындығы дақпырт па еді
Ауыл үй арасынан аса алмайтын?
Жұрт солай тұрды аңырып,
тынып іштен,
Біржанды тоқтата алар кімі күшпен?
Қарайды Сара жаққа ауық-ауық
Сан көздер кекесінмен, кіжініспен.
Осы елде бардай-ақ бір өші өлердей,
Біржан да саңқылдайды есе бермей.
Демінен үй жығардай күпінеді,
Бір сөзі бір сөзінен кесек өрлей.
Сара да тұра алмады төзіп енді,
Біржанның тоқтамасын көзі көрді.
Баптаулы домбырасын қағып-қағып,
Көп күткен жұрт алдына өзі келді.
Қос жүйрік қырда қалай сайысқанын,
Көп сырды көп алдына жайысқанын,
Әлі де аңыз етіп айтады жұрт,
Сараның сан иіліп, майысқанын.
Өлеңнің көз алдында күрт өскенін,
Көргенде
Жинай алмай жұрт естерін,
Аңыз ғып кете берген сан ұрпаққа
Қос жүйрік қырда қалай сілтескенін.
Басталды айтыс солай...
Тынып халық,
Өзді-өзін таныстырып, іліп-қағып,
Шайнасты керіспейтін қас жаулардай,
Достардай бірде жарқын күліп те алып.
Бір тұста тұтқиылдан ағып барып,
Аямай ащы тілмен шағып та алып,
Алыспай беріспейтін түрі барын
Ел-жұртқа екеуі де танытты анық.
Аямай жеке бастан терісті мін,
Ащы айтып бір-бірінің кемістігін.
Елінің «жақсыларын» тізісті-ау бір
Тәңірісі солардай-ақ жер үстінің.
Бір тұста қуаныш пен зар алмасып,
Даңғаза құр мақтанға сараң басып,
Аңдамай екеуі де бір-бірінің
Іштегі жан-жарасын алар қасып.
Біресе шатыр-шұтыр, астан-кестең,
Шарпысып нажағайдай аспанда өшкен.
Тарихын мақтап ала жөнеледі
Өзді-өзі аймағының бастан кешкен.
Біресе тасқындай-ақ күркіреп кеп,
Болады қан майдандай дүркіретпек.
Белдескен палуандардай әдіс андып,
Бір-бірін осал жерден сілкіп өтпек.
Бір тұста асып-тасып, шаттанысып,
Лекіте төгеді сыр ақтарысып.
Өзді-өзі сүйсінгенін жасыра алмай,
Көп мұңмен кеудедегі жатты алысып.
Біресе екеуі де мұңсызданып,
Шенейді бірін-бірі тым сызданып.
Біресе іштегі оймен арпалысар,
Бір сәтке екеуі де үнсіз қалып.
САРАНЫҢ БІРІНШІ МОНОЛОГЫ
Білетін ар қадірін, наз қадірін,
Жан едім баламаған азға құнын.
Дариға-ай, бәрі бақыт деп жүруші ем
Тәңірдің маңдайыма жазбағаның.
Сұқсыр ем көлде ұшатын күн-түн демей,
Қарайтын қабағыма жұрт үндемей,
Елімнің қызығы ма деуші едім-ау
Ән десе бүлкілдейтін шіркін көмей.
Ал бүгін
ауыр ойдан арыла алмай,
Отырмын құсалықтан жарылардай.
Жүрек те дір-дір етіп тыншымайды,
Тартатын тақсіреті тағы бардай.
Бұл күні «құрысын да ұрғашының,
Билігі болмаған соң бір басының».
Найзадай қадалады жүрегіме
Естісем шалқып күлген құрдас үнін.
Өмірдің керегі не іңкәр мына,
Жарқырап шыға алмасаң жұрт алдына.
Қапастан босатпаған, қайран, тағдыр
Шыңдарға шырқап ұшар сұңқарды да.
Дүние-ай, мына сұлу кең тірлікте
Ақын боп туа тұра серпілдік пе?
Қайтейін, қалауымша қанатымды
Келемін бір қаға алмай еркіндікте!
Өтем бе қанатымды бір қаға алмай,
Кетер ме армандай боп шыңдар арбай.
Сөз ұғар төңіректен жан таппай кеп,
Шарқ ұрам қарап тұрып жынданардай.
Шерімді кімдерге айтып, кімге шағам?
Мұндайда болмай көрші мүлде есалаң.
Айнала қалың елің ақын демей,
Қатын деп қарар болса күнде саған.
Бұзып бір өтсем-ау дей ой тұманын,
Кернейді көкірегімді жойқын ағын.
Бұлықсып бойжеткенің құрысын да
Мерт болып балаң арман, бейкүнә күн.
Таптырмас жанға тоят бір күнгі оймен,
Дүние-ай, біздің заман сүргін ғой кең.
Даланың ақмаралы ем үркек ескен,
Еріксіз ноқталанып тұрмын ғой мен.
Еріксіз отырмын-ау ноқталанып,
Қамсызда көрінген боп,
жоққа нанып.
Жас жүрек аласұра тыпыршиды,
Түсердей өзі барып отқа да анық.
Отырған қартқа да ұнап, жасқа да ұнап,
Сал Біржан неге менен асқағырақ?
«Ақиық арғымақпын, асылмын!»— деп,
Тұр екен өнеріне мастанып-ақ.
Тұр екен өзіне-өзі сұқтанып-ақ,
Ақын ғой жолы даңғыл, жұтқаны бақ.
Шалқып жүр Орта жүзді еркін шарлап,
Бір өзі қанша қызға сырттан ұнап.
Өзі де жан екен-ау өте көсем,
Шынымен, шынымен-ақ кете ме есем?
Жо-жо-жоқ, бойдағы бар зарды ақтарып,
Қайтсем де не жеңемін, не теңесем.
Ақындық, алыстағы от-елес ең,
Дәрмен бол, тәуекел деп төтелесем.
Алыстан ат арытып келген Салға
Апырмау, қалай ғана кетеді есем.
Тұрса да тілім қышып, сөйлегім кеп,
Бастағы тежей берем ой легін көп.
Айтсам ба, адымымды ашырмастан
Кіріптар жесір етіп қойды елім деп.
Несі сән күле алмасаң жарып көңіл,
Сен де бір — қайыршы мен ғаріп те бір
Тордағы торғайдай ғып шырылдатып,
Биікте бір самғатпай налытты өмір!
О мейлі, тағдыр мені азаптасын,
Айтар да тарих әлі қазаққа сын.
Бар ма екен қызыңда арман басқа
жұрттың
Еркекпен тең ұстаған азат басын.
Ары өтіп, бері өткенде Әріп ақын,
Соны айтып, ағынан бір жарылатын.
О дағы көп күрсініп, күңіреніп,
Тірліктен тірек таппай тарығатын.
Самғап та кетпеген соң көсіле бір,
Ақын ғып жаратты екен несіне өмір?
Шынымен мына Салдың жоқ па мұңы,
Болмаса қыр көрсеткен сесі ме құр?
Шалқиды, шамырқана шарықтайды,
Асаудай бойына қол дарытпайды.
Сұңқардай саңқ-саңқ етіп тоқтады-ау
Бір,
Жүрекке от,
көкірегімде жағып қайғы...
Жалғасты айтыс әрі...
Ел тынды іштен.
Түп-түгел топырласып,
Серпілді істен.
Бір-бірін бастырмалап кетті ақындар,
Сахара көрмеген бір еркін күшпен.
Айғайды кезек-кезек асырып-ап,
Сырт көзден өз міндерін жасырып-ақ.
Толассыз, тоқтамастан сілтеседі,
Бірінен бірі түсіп басымырақ.
Бір-бірін басып-жаншып кетер ме деп,
Жатты жұрт даурығыса көтермелеп.
Шалғайда шұрқырасқан жылқылардан
Басқадай құдірет жоқ етер бөгет.
Сапырып, сары қымызды құрақ ұшып,
Елпілдеп, ептілер жүр шын-ақ ұшып.
Сауымы өтіп кеткен құлындар да
Елеңдеп, желісінде тұр алысып.
Ақындар домбырасын ұрып қатты,
Бір-бірін тұтқиылдан іліп-қақты.
Алыста
ат тұсаған ақсақал да,
Аңырып,
ауыз ашып тұрып қапты.
Талайдың маңдайынан бақ тайғанап,
Тура сын талайларға жақпай да қап,
Мелшиіп, меңірейген біреулер де
Аңқиып қала берген қақпай қабақ.
Айтыстан айнала бір тарап айбар,
Жер шұқып, жасып қалған бар ағайлар.
Дірілдеп Ешкіөлместің тауы да үнсіз,
Балбырап, балқып тұрды қарағайлар.
Меңіреу көкірек бар ұқпаған қай,
Сұңқылдап, бұлақ жылап-сықтағандай.
Бозторғай тас төбеде безілдейді
Біржан мен Сара сөзін құптағандай.
Ақындық құдіреттің көр еңсесін:
Ақ үйлер ұзартыпты көлеңкесін.
Сара да шүйлігеді жемтігіне,
Борандай бұрқыратып өлең сесін.
Сөз селі боран болып бұрқырады,
Белгісіз қайда барып бір тынары.
Шегелеп біреулерін тұрған жерде,
Жүрегін біреулердің жұлқылады.
Біреудің сай-сүйегі сырқырады,
Біреудің қанып-ақ тұр шын құмары.
Айыбын енді аңғарған баз-біреулер
Кірерге тесік таппай бұлқынады.
Ұмыт боп ел біткеннің дертті мүлде
Ұйыған осынау бір елтіп үнге.
Бұлбұлдар көмекейін бүлкілдетіп,
Бақалар балпылдайды жер түбінде.
Тигендей мүлгіп тұрған баққа дауыл,
Кесек сөз бір-біріне атқан ауыр.
Әйтеуір үнсіз мүлгіп,
тілсіз күлді
Ешкіөлмес етегінде жатқан ауыл.
Қияли тартты Сара қашыққа ұшып,
Жанардан манағы бір қашыпты шық.
Соңғы рет сөйлем қалсам дегендей-ақ
Бір тұста Біржаннан да асып түсіп.
БІРЖАННЫҢ БІРІНШІ МОНОЛОГЫ
Ерекше көзге түсер жұрт ішінде,
Бір мін жоқ жан екенсің түр-түсіңде.
Табиғат бөлек етіп жаратыпты-ау
Сымбатын, сыңғырлаған күлкісін де!
Бала екен бұлбұл қонған таңдайына,
Тағдырдың кез боларсың қандайына?!
Сорың боп жармасар ма жаман біреу,
Бақпысың бір жігіттің маңдайына?
Ортаңнан оқшау тұрған дара тұлғаң,
Құр емес қыз екенсің ар-ақылдан.
Жұлдыз ба деп те қалам жарқыраған
Бар қазақ аспаны үшін жаратылған.
Өлеңді тал шыбықтай иіп кейде,
Қайтеді —
сорғалай ма, биіктей ме?!
Самғаған көктің қыран құсындай ма,
Немесе қырдан қашқан киіктей ме?
Дәл атып сұр жебедей сөзін бейне,
Қайтеді —
ашына ма, безілдей ме?!
«Қайғым бар зіл запыран көкірегімде,
Сөз ұқсаң — түсініп көр өзің»—
дей ме?
Бір сөзін бір сөзінен әрі асыра,
Не дейді?—
тиме дей ме жарасына?..
Немесе жеткіз дей ме басындағы
бар мұңын жалпақ қазақ даласына?
Не дейді?—
Соның бәрін жеткіз дей ме,
Сөзіңді біреулерге еткіз дей ме?
Дауысында діріл бар ма?
Еркелік пе?
Асылық,
астамдықпен жоқты іздей ме?
Бал жүзі ұқсай ма әлде тұнған шайға,
Көсіліп кететін бір қырды аңсай ма,
Мұнысы тағы қандай жұмбағы еді,
Бойында мына қыздың тұр қанша айла?
Болмаса көңіліне — у,
зарға етегі
толып та жүрген жан ба әлде тегі?!
Әйтеуір, еңірете, ес кетіре,
Тербеле, тебірене әндетеді.
Өзінен сұрап бәрін білсем бе екен,
Немесе балапандай ілсем бе екен?
Шайлығып, шалдығатын түрі жоқ қой,
Дегендей жыр нөсерін бір селдетем.
Қырғи боп тұтқиылдан төнсем бе екен?
Жеңісті осыған-ақ берсем бе екен?!
Қосағы қандай екен перизаттың,
Шақыртып жан жұбайын көрсем бе екен?
Өрленіп кетеді екен еңсең кейде,
Не дейді?—
Илеп-бүктеп жеңсем дей ме?
Біресе тау суындай тасып барып,
біресе егіле ме, кемсеңдей ме?
Жақының жан демеген еркіңді елеп,
Қыз ба едің өртің де көп, дертің де көп,
Жалғанда жай оғындай жарқылдауға
Жүр ме екен бата бұзбас сертің бөгеп?
Бала екен өзі де бір нұр сымбатты,
Байлаған кімдер екен қыршын бақты?!
«Бәйге алмас байтал шауып»—
деп кемітіп,
Сараны көрмегендер былшылдапты...
Жаным-ай бұл екпінің бармақ қанша?
Тұратын жан екенсің жар мақтанса!
Қайғыңды қақ бөлісіп кетсем бе екен,
Тәңірі-ай, сендей қызды зарлатқанша.
Құтқарар қанша дейсің менде де ерік,
Қарағым, қала көрме сен бөгеліп.
Сыртыңнан сүйсініп-ақ жүрсеші елің
Аққудай таранғанын көлде көріп.
Құлап деп қақ сусынына үркіп өтпес,
Бір ән деп әуенінен күлкі кетпес,
Аялап жүретін-ақ жан екенсің
Сыртыңнан болып елің шын тілектес.
Іркілмей, қуатыңмен бұрқырап бар,
Шырқап қал, топ алдында шырқырап қал.
Іштегі іркіп келген көп сырыңды
Аянбай осы жолы сілкіп ақтар!
Бойыңда не бар —
төгіп, сарқып ақтар,
Кез емес тізгін тежеп, жан тұрақтар.
Маңдайға сия қоймас жан екенсің,
Бір рет, құрығанда, жарқырап қал!
Халқыңның шерімісің, зарымысың,
Аямай көкірегіңде барын ұсын!
Жаралған жұрттан ерек жан екенсің
Жарқырап жұлдыз болып жану үшін.
Жарқ та жұрқ жарқыра да айнадайын,
Қалғанын білмей де қап қайда уайым,
Осы тұс өз еңсеңмен көрінші бір,
Қаракөз қарындасым, айналайын!
Болсын да қайғы-мұңнан үміт үстем,
Жырыңмен шердің бәрін жібіт іштен.
Ақынның тірлігі де тірлік емес
Ақымақ надандарға күні түскен.
Біз де сол болмаса деп кіріптарлық,
Енесін ел сөзінің ұрып барлық,
Бас қосқан болыс-бидің үстіне де
Қасқайып, қаймықпай сан кіріп бардық!
Жақсыға жақын тұтар санап анық,
Жастықта «мықтыларды» жағаладық.
«Қанеки, соныменен шыққан мүйіз?»
— Талады-ау талай «тәбет» қамап алып!
Жасықтан айырған ба алмасты олар,
Өзіңді,
кезі келсе, жамбасқа алар.
Жармасты жағама да,
домбырама
Жанбота,
поштабайлар
Һәм басқалар.
Шыға алмай шын жақсыны қорғап ағаң,
Сырым көп саған әлі толғамаған.
Көл тұрды көкірегімде
Көз жасынан
жақсының жанарынан сорғалаған.
Ақындар жатты айтысып іркілместен,
Жолды айтып,
жорықты айтып жұртым кешкен.
Талайлар таңдайларын тақ еткізіп:
«Сөзім-ақ!
Уай, пәле!
Шіркін!»— дескен.
Жалғанға өлең өзі билік құрып,
Тұрды бір түгелдей сол күйді ұқтырып,
Арбасқан ақындарды бір-біріне
Қырандай қия шыңнан шүйліктіріп.
Ерке жыр еміндірте қуатты алып,
Жүректен бірде жалын у ақтарып,
Дұғалап, арбағандай осы аймақты,
Жан-жақтан жетіп жатты шұбап халық.
Әртүрлі ән сиқыры бағаланды,
Ашылмай біреулердің қабағы әлгі.
Қой-қозы әлдеқашан жамырасқан,
Пісілмей сансыз бүгін саба қалды.
Айтылмай абысында өсек қалды,
Жиналмай түнде салған төсек қалды.
Бір тынбай ән бораны бұрқырайды
Қарсы атып қақ маңдайға кесек қарды.
Ортада қымыз күңсіп ішілмеген,
Ет сылынып ошақтан түсірмеген,
Сиқырлап тастап бәрін, тербеледі
Өзінің қан қыздырар күшінде өлең.
Қарамай бас-көзіңе кетіп енді,
Сал Біржан самғай
шырқап, екіленді.
Сапырды сары өзендей өлеңді бір,
Бөріден үріккен қойдай етіп елді,
Шықпаған шыңы қалмай самғап барып,
Көп сырын айтпай келген салды ақтарып.
Сал әуен сахараның самалымен,
Таспадай тарап жатты тармақталып.
Асау жыр ағынды арна тапты ма анық?
Алқынта сан жүректі қақты барып.
Түп-түгел тұтқындалып, тынып іштен:
«Да...ри...ға...ай, қайтсін!..—
десіп, жатты халық.
Қараса қам көңілі, көз жасына,
Жетті ме көзі шын-ақ озбасына,
Тұтқиыл бір бүйірден төніп те кеп,
Тиісті Сара қыздың өз басына.
Жоқ!
Тіпті жеке бастан таппай да мін,
Есті-ау бір үскіріктей жат қайдағы үн.
Дүбірге еті қызған тұлпар тегі
Басқаның қамын ойлап, сақтай ма арын?!
Сол болып сүріндірер бір тапқаны,
Сал Біржан нөсерлете шырқап тағы.
«Алдыртшы сүйгеніңді, көрелік!»—деп
Сараны соңғы сөзде бұлтартпады.
Апыр-ай, қатігез ең өмір неткен!
Сараны алды-ау тағы кеңірдектен.
Онсыз да аз болып па жас басынан
Есесі өзгелерге небір кеткен.
Онсыз да қырдың заңы етіп үстем,
Жасынан шердің улы отын ішкен.
Көкірегі қақ айырылып, аћ ұратын,
Көп тартқан күйініш пен өкініштен.
Аз ба еді әулетті мен ездегі кек,
Өршітті-ау Біржан тағы сөзбен іреп.
Өлеңмен қайтармақ боп барша мұңын,
Ойламай тұрған шақта өзгені көп.
Санап па саңлақ ару өзін кемге,
Өткізген шаршы топта сөзін де елге.
Ақылы асып тұрып,
Қорланады-ау,
Тағы да дәрменсізін сезінгенде.
Не қылсын мына заман өткірлігін,
Өлеңін, өнерін де от тірлігін.
Өрде озар көңіліңді зілмен басып,
«Өтерсің шерменде боп!»—
деп түр бүгін.
Салың да ұстар жерін білген екен,
Сараны сағағынан ілген екен.
Шынымен аз қызығын көп көрді ме
Мына бір тірліктегі түрмеге тең?
САРАНЫҢ ЕКІНШІ МОНОЛОГЫ
Дариға-ай, тура келген оқты мына,
Дарытпай кетер айла жоқтығы ма?
Бар жайды баса-баса төксем бе екен,
Жүргенім жетті емес пе көп бұғына?!
Апыр-ау, несіне енді тартынамын,
Қарапты ашынғанда артына кім?
Ақтара айтсам ба екен,
тақсам ба екен,
Елімнің әділетсіз салтына мін?
Сан ғасыр сыннан өтіп дәріптеле,
Жан-жаққа жатқандай-ақ дарып келе.
Шыға алмай соның торлы шырмауынан,
Тіл қатпай қалып едім Әріпке де.
Ол да бір ержігіттің төресі еді,
Лебінен сөйлеп берсе жел еседі.
Оның да өр кеудесін баспақ болып,
Келеді тыным бермей ел есегі.
Біліммен жүріп тұрған өктемі елге,
Бақытқа соның қолы жетпегенде,
Бұлқынып, бұғау үзіп шықпадым деп,
Шырылдап, шарқ ұрам ба текке мен де?!
Қаншама алдыма иіп ардақты атын,
Жолдады жылап өлең, зарлап хатын.
Немесе біржолата елден безіп
Болмадым сол бір ғашық жанға-ақ қатын.
«Көп сыр бар көкіректе тарқамаған,
Тіл байғұс асығыста айта алмаған».
Дегені тағдырға айтқан наласы ма,
Біздерді екі жаққа арқандаған?
Жеңдіріп келемін көп арды заңға,
Армансыз шелім менің қанды зарға.
Жаланған Сал алдында қорланбай-ақ,
«Сүйіктім» Жиенқұлды алғызам ба?
Алғызып көрсетем бе көрмесіне,
Қайтермін бұра тартса ол да есіре?
Кекетіп: «Ақын Сара барыпты,— дер,—
Дәл танып, тура тауып теңдесіне».
Сара да теңдесіне барыпты дер,
Болмаса бәрін де өзі танып білер.
Демінен жел соқтырған Біржан салдың
Дер шағы туды білем анық күлер.
Алдырмай қайда барып құтылармын,
Біржола күйреп,
күйіп,
ұтылармын.
Тағдырдың тәлкегінен қайда қашам,
Сынармын,
шағылармын,
шытынармын.
Болмаса осыған да тоқтау етіп,
Тынсам ба сөз аяғын жоқтау етіп.
Жо, болмас,
Біржан Салдың ащы тілі
Ет түгіл, сүйектен де кетті-ау өтіп.
Несіне енді жасып, жасқанайын,
Менен бе
бұйырмаса басқаға айым.
Салдың да жүрегіне дәлдеп атар
Оқтан да өткірірек тас табайын.
Тәңірден тілемей-ақ жәрдем де мен,
Асаудай ала қашып, алға өрлеген,
Кетсем бе бет қаратпай қарсыласып,
Қуатты кеудемдегі бар демменен.
Жоқ әлде барлық сөзін жалған ұғып,
Жарқылдап жүйткиін бе Салға күліп.
Жөнсіз бір түтейін бе жүндей өзін,
Болмаса күтейін бе алдан үміт?
Шерімді жеткізем деп енді кімге,
Қобыздай күңіренемін мен бүгінде.
Тірлікте азап бар ма, түкке тұрмай
Кеткеннен өнерің де, ерлігің де.
Қайтемін?
Көнемін бе, кектенем бе?
Не дермін қорлығы көп еткен елге?
Дүние-ай, мазағыңа душар еткен
Өзіңнен ақыл-есі көп төменге.
Қайран тіл қайрылдың-ау, күрмелмеген,
Жасыды-ау, көңіл де еркін шыңға өрлеген.
Бір күдік, бір үміттер елеңдетіп,
Қараймын арман алыс күндерге мен.
Кім білсін жылатар ма, жұбатар ма,
Алаңдап қарай берем мына таңға.
Қосауызды мылтықтай күңіренем,
Оғы болмай
қаңсыған
бір атарға.
Бір сөзі бір сөзінен өктемірек,
Сал Біржан өлең сөлін төккен үдеп.
Жаныма әдейі арнап тиді ме екен,
Қайғысы бір басына жетпеді деп.
Білмеймін, жүрмін қалай тұншықпастан,
Әйтеуір асып та тұр қырсық бастан.
Өтуді жазды ма екен маңдайыма
Арманның биігіне бір шықпастан.
Ән десе көмекейі бүлкілдеген,
Бұлбұл ем,
Неге бүгін іркілді елең?
Бетіме жоқты-барды шіркеу етіп,
Не жаздым тәңір атты шіркінге мен?
Жазығым әйел болып туғаннан ба,
Аяқты жіпсіз тұсап буғаннан ба?
«Тумай-ақ кетсем еді!»—
деп те ойлаймын,
Көкірек запыранға уланғанда.
Жасаған ұрғашы етіп, «қарғағасын»,
Кімдерді пана тұтып зарланасың?
Не дерсің Біржанға да сері-сүрей
Дәл тауып тиіскен соң жан жарасын
Сал Біржан — әріптесім, қанаттасым,
Сараның тең жүйрікке санап басын,
Келіп ең әдейі іздеп, Амалым не?
Осылай халқым жерге қаратқасын?
Сұңқарды сілімтікке талатқасын,
Адалды ит пен құсқа жалатқасын.
Не дейін табиғатқа,
Өнер беріп,
Өзімді төмен етіп жаратқасын.
«Бұйрықсыз кәсіп етпес зарлағанға,
Тұңғиық сөзім терең барлағанға,
Тақсыр-ау, он сегізге биыл шықтым,
Сен жүйрік ілесе алмас самғағанда.
Жан едім еркегіңе теңгерілген,
Сөз пірім он жасымда меңгерілген.
Нәп-нәзік, көзге олқы көрінсем де,
Сан жүйрік қойдан оңай өңгерілген».
Сал аға, тұрмадым ба сертімде мен,
Қай қыздан өзің көрген көркім де кем?
Шегіне қол тимеген қақ төрдегі,
Халқымның домбырасы ем шертілмеген.
Елімнің болсам-ақ деп мақтанары,
Күй едім тартылмастан жатқан әлі.
Құтылып қайда кетіп, қайда барам,
Бұйырып қойғаннан соң жатқа бәрі.
Жар етпек жүрегімді жалғыз үптер,
Айт енді ағайынға, алғызып көр.
Не соған мені мүлде қосып бер де,
Болмаса арамызды мәңгі үзіп бер.
Сал Біржан, тағы асып, тасарсың да,
Бетіме салық етіп басарсың да,
Тағдырдың маңдайыма жазбағы сол,
Салған соң тәңірі басқа қашарсың ба?
Осылай Сара біраз үнсіз қалды,
Бал жүзі бір қызарып, бір сыздады.
Біреулер сүртіп көзін, Тағы біреу,
Ішінен табалайды «құнсыз қарды...»
Апыр-ай, барып-барып біраз үдеп,
Қалдың ба, қайран Сара, сірә жүдеп.
Қай ақын қай заманда дәуіріне
Керіпті тірлігінде разы боп?!
Қай ақын барда таза мына жүрек,
Көріпті заманына разы боп.
Парықсыз көп шіріктің несі кетер,
Қаңғып өт,
қу далада құлазып өт.
Көрініп бір үміттер көзіңе алдан,
Әрдайым кетпейтін бе озып арман.
Тарих көп біледі ақындарды,
Өзі өліп, өлмейтұғын сөзі қалған.
Сиыспай бойыңдағы күш тілекпен,
Іздейсің қолға түспес құсты көктен.
Қарғайсың қайдағы жоқ құдайыңды,
Сарнатып, сар далада мүшкіл еткен.
Қалған соң көкірегінің оты еленбей,
Қайтсін ол саяқ шығып жекеленбей,
Жарқырап жай оғындай өтсе екен-ау,
Торығып, тынып іштен кете бермей.
Теңдік жоқ жететіндей өрті көпке,
Кеңдік жоқ — қанатын бір серпімекке.
Ұға алмай
немесе өзін ұқтыра алмай,
Кетіпті-ау, шіркіндер-ай,
көр-түнекте!
Ұландар өтіпті-ау бір дүрілдеген,
Қырандар көздегенін бір ілмеген.
Жүйріктер айлап шапса алқымы іспес,
Тұяғы тасқа салса сүрінбеген.
Дауылдың өтінде өткен қырдағы ұдай,
Сыр бермес сырттағыға, шыңдарым-ай!
Кешегі кер заманда нысанаңа
Кетіпті-ау атқан оғың бір дарымай!
Көз жасын Саралардың көтере алмай,
Қара жер бұлқынып қап... кете барды-ай!
Тастадық бел асырып бір дәуірді,
Тұрғанда қара дауыл етек алмай.
Сайрайтын күн де туып заржақ ұлға,
Кеткен кек қайтты дейсің сан залымға.
Көр тірлік, көп қайғы-шер қалды солай
17-ші Ұлы жыл аржағында.
Жоғалып қырда солай ақырғы азап,
Болған шақ өнер қолды, ақыл мазақ,
Әлемнің асқарала мінбесінен,
Сөз алды саңқ-саңқ етіп ақын қазақ.
Өтті де сусап қырда, кейде шөлдеп,
Жетті ме осылай да бір сөйлесем деп,
Кетті олар кең даласын талмай жырлап,
Көріктей кеуделерден ой нөсерлеп.
Сұңқардай шыңға самғап бір-ақ өрлер,
Жаңғырған қырда күшін сынады ерлер.
Тойында Октябрьдің оқтай ұшып
Сілтесті «Қызылаттар», «Құлагерлер».
Даусына «Экспресс» «Күй» үндесіп,
Кетті олар қызыл тілмен қиыр кешіп.
Мына қызу тірліктен бас та айналып,
Арқасы ақындықтың жиында есіп.
... Ол күнге... қайда бірақ!,..
Көп бар әлі!..
Сараның содан да ғой тоқтағаны.
Бай ауыл баптап қосқан жүйірігін,
Тағы да көзбен атып жеп барады.
Оларға өлеңің не, өнерің не,
Көр көңіл селт етпеген нелер үнге.
«Намысты жіберме деп»— күпініскен,
Сал Біржан Сараны іздеп келерінде.
Қызынған бәсекеде, ерегесте,
Бақталас Арғын-Найман елі емес пе.
Сараны сасық намыс құралы етпек,
Қалмаса қараң қалсын өлеңі есте.
Жаныңды өртей ме бір дертің мейлі,
Құлағын бөгде сөзге ел түрмейді.
«Шырағым, Сара саған не болды?» —деп,
Ағасы Есімбек те елпілдейді.
Әйелге еңкеймейтін салтты бүктеп,
Қажы да қалбалақтап аптығып кеп:
«Аптыққан Арғынды бір дөңгелет!»—деп
Сараны жалбарына жатты үгіттеп.
Атаны,
абыройды,
бақты айтысып,
Ақылын әркім солай жатты айтысып.
Көбінің көңілі шын елжірейді,
Сараны іштей енді жақтай түсіп.
Қала ма Сара даусын күрт үдетпей,
Салынды соңғы рет бір сілкіп өтпей.
Шоқтығын өзгелерден бір асырып,
Тілеуін төңірегіне бір тілетпей.
Қалатын қарсыласы үркіп өтпей,
Кеудеден сөз дариясын күркіретпей.
Апыр-ау, Сара неге үнсіз қалды,
Қабақтан манағы бір бұлты кетпей.
Біржанның мына соңғы сөзі өтті ме,
Шынымен шықпай ма енді өжет күле?
Тұсап-ақ тіл құрғырды тастады ма,
Өкініш өртеп барып өзекті де.
БІРЖАННЫҢ ЕКІНШІ МОНОЛОГЫ
Бір сөз үшін аузымнан шыққан ағат,
Аусар ма деп, Саражан, шытпа қабақ.
Мезі етіп біткен мені бірі ұнатпай,
біреулердің қылымси құптағаны-ақ.
Жамандарды жататын жоқтап ұлып,
Жаралайды жаныңды көп тағылық.
Оза шыққан дүлділге ор қазғанын
Көрген сайын
саламын топта бүлік.
Арыла алмай сол «күнә-кеселден» де,
Ұқсай да алмай, ағайын, не сендерге,
Барлығыңнан бір сәтке жеріп кетіп,
Еріп кете беремін «есерлерге».
Не күнә бар деймін де, тұрған мұнда,
Көзсіз кіріп кетемін бір даң-дұңға.
Еріккеннен емес-ау, Сендерден сол
Зеріккеннен келеді «жынданғың» да.
Қателеспей,
Қайғырмай,
Жаңылыспай,
Жұлқа сүйреп жүрегің алып-ұшпай,
Қыз-қыз қайнар жыр қайда?
Қаһарыңнан
Қарсы келген тірліктің бәрі ығыспай!
Содан шығар...
Ат жалын тартып мініп,
Шалқып-тасып келемін, артық күліп.
Қарқаралы басынан ән шырқадым
Құшағында сұлудың балқып тұрып.
Осылайша барыңды қанша ақтарып,
Жүрген шақта, дүние-ай, жан шаттанып,
Көтере алмай,
көре алмай жөнеледі-ау
Бір ісіңді қалың ел сан-саққа алып.
Баптаумен бәпге атындай сөз сәндеген,
Өнердің өріне қол созсам деп ем.
Балағыма жармасқан көп шіріктен
Ойым да жоқ тірлікте озсам деген
Қазынасы, деуші едім, көптің кеудем,
Жақпай жүрген жайым бар отпын деумен.
Алты алашқа атымды жайды жұртым,
Бірі мақтап,
біреуі тек күндеумен!
Сері аталып,
елінде Сал аталып,
Азамат боп ат міндік. қара танып.
Жүрек шіркін сонда да тыншымайды,
Тағдыр қайда тастар деп тағы апарып.
Толып та сол көңілге тіршілік кей,
Басқа бақыт тәңірден жүрші күтпей.
Жаның тоят табар ма Жағадан ап
Жағаласқан жауыңды бір сілікпей!
Отты іздеумен, қайдағы жоқты іздеумен,
Алағызып тұрады-ау көк құз кеуден.
Соның бәрі
еркіндік,
бір кеңдіктер
Қайда барсаң қашқақтап
жеткізбеуден!
Малша оралып біреуге, аңша ауланған,
Жеткізбей-ақ кеттің-ау, аңсаулы арман!
Дара қалған басым мен
көп шайлығып
Жараланған жүрек бар шаршаулардан!
Үлесіңді алатын ірі уыспен,
Жазылмапты-ау маңдайға жүру үстем,
Бақытыңды тонаған пенде қанша
біреулері қулықпен,
бірі күшпен.
Арыстандай атылған көкке бейне,
Асып тудым атадан деп те кейде,
Сыртқарыға сыр бермей шалқып алам,
Қалсыншы деп көп күшік беттемей де.
Шоқтығына жармасып көп тілектің,
Жасымнан содыр-сойыл соққыны өттім.
Күңіреніп бақсыдай дала кездім,
Көкірегім қан жылап оқтын-оқтын!
Еліміз деп, еңіреп жүрдік күнде,
Тізгін тартып туғалы сыр бүктім бе.
Адалдықтан не таптық, жасаған-ай,
Тақсіретін көп тарттық тірліктің де.
Мұзбалақтай самғауға өрлеп өрге,
Сау басыңды саудалап ел көнер ме.
Атылардай боласың, аһ ұрардай,
Көкіректі кеп ойлар кернегенде.
Ақылымен алдына топты иірген,
Абайдың да керіп ем «тоқ» күйін мен.
«Соқтықпалы,
соқпақсыз жерде өстім»,— деп,
Көп күңіреніп,
Жол таппай, көп күйінген.
Қалың қазақ басынан бағы ұшқанын,
Алауыз боп қырқысып, шабысқанын.
Егіле айтып, еңіреп отырды-ау бір,
«Мыңмен жалғыз алысқан»— арыстаным!
Қайда барсаң жалғанның бәрі апаттай,
Жазылады жылаумен жарақат қай?
Қыз-зорлықта,
жігіті қорлықта өткен,
Заманына жүр ол да шара таппай.
Шығамыз деп тұманнан жарып қалай,
Данышпандар да өтіпті-ау анық талай.
«Ел қыдырған кешегі есер шақта»
Дүниеңді келіппіз парықтамай.
Шыжғырылған шырылдап шоққа кеуде,
Сендегі шер, Саражан, жоқ па менде.
Кең тірліктен таяныш-тірек таппай,
Талай сезім дарымай кетті-ау елге!
Ой мен ақыл зынданға тұр қамалып,
Бұйырмай-ақ еркіндік жырға да анық.
Қайғымды айтып кеттім бе, қайран Сара,
Бір сөзіммен жараңды тырнап алып.
«Жиенқұлға жіберме шақыруды,
Үйде білер өнерсіз аһ ұруды.
Зығырданым қайнар да көргеннен соң,
Мұнда бекер алдырма кәпіріңді!».
«Күйеуіңді алдырт тез!»— дегенге өзің,
Қалдың ба шын жасып-ақ, көген көзім.
«Байлаулы бала құстай», қарағым-ай,
Жеткені ме тағдырға көнер кезің.
Жамандауға өзіңді көз қияр ма,
Өмір, шіркін, еңсеңді езді ұяңда.
Мерт те болып кетпепсің құрығанда
Қалқып ұшып қырандай өз қияңда.
Қайтпексің еліңе осы ұнаса дау,
Ойымда жоқ оларын күнә санау.
Есімбек, Тұрысбектей туысыңды,
Саражан, тағы да бір сынасақ-ау!
Қайрылмастан қайдағы күдік бөгеп,
Сынасақ па, Сынасар жігіт пе деп,
Шырылдатып қосқанда Жиенқұлға,
Обалыңды көзіңе іліп пе елеп?
Сынасақ бар...
Шынымен жақтамай ма?
Абыройын еліңнің сақтамай ма?
Тырнағына Сараның тұрарлықтай,
Бір еркек тумап па екен Қаптағайда?!
Артығы екен адамның мына Сара,
Етекбасты көп керіп жыласа да.
Әйел түгіл,
Мен көрген еркектердің,
Жиылып кеп өзінен бірі аса ма?!
Түксиісіп, теңселіп, не жымиып,
Тебіренген туысың сөзіңе ұйып.
Ақсұңқарын талатып жапалаққа,
Сені қалай жылатар көзі қиып?
Көз жасыңды көрмеген, іркілмеген,
Болып еді жатбауыр жұртың неден?
Боқтығына тірліктің сені қиған,
Тастанбектей не десем шіркінге мен!
Даңқыңды естіп, Арқадан көре келгем,
Қош бол, Сара, ел жаққа жөнелем мен.
Енді қалған жасымда әнге қосып,
Алты алашқа танытам сені өлеңмен.
Терезеңді тең ұстар баласынбай,
Жан екенсің жұртыңның данасындай.
Сені көріп ұқтым мен сырын қанша
Жүрген қазақ қызының бағы ашылмай.
Заман-ай, бұл! Жараңды жаспен емдер,
Қайда деп те қиналам басқа ерендер.
Қойғаннан соң еңсеңді бір көтертпей,
Ащы үніңді естімей «тас кереңдер».
Деп тиетін сөз қайда бұрын кейде,
Жасымаған жүрек те дірілдей ме?
Екі күндей зарлаған жан сырыңды,
Мыналардың құлаққа бірі ілмей ме.
Тартынып қалар тіпті кез бе бүгін,
Осы ма кетіргені сөз де құнын?
Бір қызды жылатпауға жарамасақ,
Қалайша жұтабпақсың өзге мыңын?
Қалса да ойың айтылмақ еңсерілмей,
Осы жолы барды сап көрші ерінбей,
Жыр не керек қысқасы,
Болмаған соң
Қас батырдың бір сілтер семсеріндей.
Сілкіндірген дауыспен шың-құзды да,
Қалың елдің құлағын түргіз мына.
Тасынасың несіне, Ала алмасаң
Арашалап, апыр-ау, бір қызды да!..
Екі күндей ақындар сілкілесті,
Найзағай ғып өлеңнің бұлтын есті.
Бебеу қағып, бір тұста баяулап кеп,
Шамырқана қайтадан күрт үдесті.
Шарпылатын шабыттың шағына бұл,
Жаны қалмай шабылды шағын ауыл.
Жаны кіріп сүйсініп тұрғандар көп,
Баса-баса айтса деп тағы да бір.
Балқытып қара тастың өзін де өлең,
Бойды алып, бебеу қаға безілдеген.
Тамырда қыз-қыз қайнап, тасып қаны
Қыз да көп өткен түні көз ілмеген.
Арқырап кеп, біресе жайлап ағып,
Саңлақ ән самғап тынар қайда барып?
Айнала емін-еркін өзі билеп,
Жүрегін жұрттың жіпсіз байлап алып.
Көшкіндей сан-бөгеттен сырғып өтіп,
Қарқынын қаћарлы жыр тұрды үдетіп.
Біресе қорқып қашқан киіктей боп,
Елеңдеп, ептігеді дір-дір етіп.
Біресе орман болып күңіренді,
Арман болып ындыны құрып өлді.
Біресе бүркіттей боп дәл түседі,
Түп-түгел тас шеңгелмен бүріп елді.
Біресе өзен болып сарқыла ағып,
Өзгеге ес жиғызбай қарқыны анық.
Жүректі шымырлатып, шыңылдатты-ау,
Сезімді шыңыраудан тартып алып!
Біресе жігіт болып жар мақтасты,
Біресе үміт болып алдап қашты.
Біресе Арғын-Найман асылы боп,
Тең түсіп таразыға салмақтасты.
Біресе жұрт сүлдері құрып әлгі,
Атылған жолбарыстай ыңыранды.
Біресе тура тиген найзадай-ақ
Жүректе дір-дір етіп тұрып алды.
Біресе аспан астын шайқап тағы үн,
Өрттей-ақ өршеленген жайпап бәрін.
Азынап, аласұра айһай, дүние,
Адуын айбатын бір байқатты арын!
Арғымақтай арының кеш үдеткен,
Екпіндеп кете берді осы бетпен.
Жатты жұрт қозғалып қап,
Қазекеңнің
Қашаннан өлең десе есі кеткен.
Дей ме қыр: «Бәрін-бәрін ақтардым, көр!»
Таңырқап, таңдайын да қақты әркімдер.
Көлеңдеп көз алдынан бір-бір ұшып
Зымырап, сулап ағып жатқан күндер!
Естілмей екі күндей ат дүбірі,
Матайдың жырға балқып жатты қыры.
Біреулер ессіз күліп, есінесе,
Алапат ауыр ойға батты бірі.
Көрмеген көңілдер де өзгеге иіп,
Жиырылып-жазылады сөзге күйіп.
Жаншылап бара жатқан сияқтанды,
Ар-ұят ауырлығын сезген иық.
Өр екпін омыраулап, бұрқағанда,
Қайысып қала берді-ау қыр табанда.
Көрместен, көзге ілместен басқа әлемді,
Не жетсін осылай да бір шырқағанға!
Қызығың болмай-ақ та басқа білген,
Кетердей жаншып-езіп тасты арынмен,
Армансыз ақтарыла бір сөйлесең,
Жалғанды жалғыз жайпап жасқар үнмен!
Айнала асқақ үнмен бөлеп тіптен,
Қайда да қарсы атылып күйге ентіккен,
Арылып пенделіктің шаң-кірінен,
Айыға ақсаң-ау бір күйректіктен.
Жан сырын жатсын қанша ол ақтарып,
Ақынға қимайтының сол-ақ, халық!
Өлсе де — өледі екен о сабаздар
Әлемді от құшаққа орап барып!
Өрт болып ездері де маздап өткен,
Өмірден үлесті де аз дәметкен.
Бас берген бәсекеде, Құтқарам деп,
Шіркіндер сұлулық пен назды әлектен!
Білмеген жағына да, табына да,
Ұстаған пенделіктен жанын ада.
Көрмепті тәуелді боп, керек десең,
Қан тамған қылышынан ханыңа да.
Құлы боп, құмартпаған мәнсапқа онша.
Ежелден еркіндікті аңсап қанша,
Жаяу ма?
Жарлы ма әлде?
Елеместен,
Жетті деп жүре берген жан шат болса.
Кейде бір жаның күйіп, құлазысын,
Кеудеңде от барына разысың.
Еңсеңді тірлік қанша езгенде де,
Қырыңның жұртқа жасар біразы шын.
Біреуге атын айтып сұс қылмаған,
Керексе, көзге ілмеген «күштіңді» арам.
Жұртқа айтар сыры барда, жыры барда
Басқаңды көтіне де қыстырмаған.
От кеуде,
аппақ ары,
өр тілекпен,
Қапасқа қамасаң да — еркін өткен.
Сонда да басына бір бақ дарымай,
Әйтеуір асып жатқан дерті көптен.
Көнбеген ел сөзінен ол шеттеуге,
Көрмеген бақталас боп, өлшеп кеуде.
Асқақтай түскені рас, Басқаларға,
Былайғы көп шерікті көрсетпеуге!
Шыдатпай кейде тіпті тасыған кек,
Мақтайтын өзін-өзі асыра әрлеп.
Жарқырай түсіп қанша,
Сырт көздерден
Басқаның жамандығын жасырам деп.
Елікпей даңқыңа да түрлі арбаған,
Елім деп еңіреген, бұлданбаған.
Жалғанға жалғансыз-ақ ғашық болып,
Арманға тірлігіңде бір қанбаған.
...Сал Біржан, саңлақ ару Сара бүгін,
Танытып тағы да сол даралығын.
Армансыз аңырай бір жосылда-ай кеп,
Жиналған топ алдында қара-құрым.
Аянбай ойдағыны ақтарысты,
Бар болса бойда құны — мақтанысты.
Төстесе, тістесе бір тұрып алып,
Біресе жығылуға шақ қалысты.
Әйтеуір сілкілесті сөзді ірікпей,
Біреуін бірі басып озды күтпей.
Ақындық құдіреттің ақ сайтанын
Бос кеуде иттерге де сездіріп кей.
Кейде бір кетісіп қап ардан да әрі,
Айтпаған, ақтармаған зар қалмады.
Жаңбырдай шартарапқа тегіс тарап,
Қуаныш, күйініші, армандары.
Борандай бұрқап өлең небір енді,
Тамсана, таңырқап жұрт лебіне ерді.
Тілегін жеткізем деп елге тегіс
Соңғы рет Сара қыз да тебіренді.
САРАНЫҢ СОҢҒЫ МОНОЛОГЫ
Көңілдің осындайда оты өрлемей,
Қу тағдыр, келгенің-ай бекер бөгей!
Байлаулы бұлбұл етіп қойды елім де,
Обалым ез мойныңда кетер демей.
Тілемей басқа тілек алладан мен,
Арманға жетсем деуші ем самғап әнмен.
Тірліктен өтсем деуші ем бір гүл болып,
Жарқырап жұлдыз болып қалмағанмен.
Бұлағың толқып аққан көлге айналып,
Тұрмай да қазіргідей қол байланып.
Аққу боп, айдындарда жүзсем деп ем,
Аңырап, араға бір қонбай барып.
Жүйріктей қашқан аңын құтқармаған,
Еселеп ессе деп ем сырттан бағам.
Тұп-тұнық тұма болып тұнсам деп ем,
Суынан сусап ішіп, жұрт қанбаған.
Асқарға балап елде бар төбені,
Асырып көрсем деп ем мәртебені.
Жыр етіп жеткізсе деп сан ұрпаққа,
Жоңғардың жылдарға айтып қарт емені.
Ақтарып айнала бір назды армандай,
Арқырап өтсем деуші ем азға алданбай.
Түп-түгел төксем деуші ем туған жерге,
Кеудемде сыңсып аққан саз бар қандай!
Жалғанды жалт қаратқан жарылыспен,
Атылып жанартаудай жалын іштен,
Жүректі алыстырып көрсем деуші ем
Қырдағы долы дүлей тағы күшпен.
Жаныма табам демей маза қайдан,
Құшағын дүниеге таза жайған,
Болып та өтсем деп ем далама бір
Шарт та шұрт шатырлаған нажағайлы ән!
Жастыққа болсам-ақ деп батпаған ай,
Шырқап ем шұғылалы арай жаққа қарай,
Топшымнан ұша бере үзіп түскен
Қаншалық қатігез ең, хақ-тағала-ай!
Алыстан ақ жаңбырдай төніп келіп,
Туған жер, тұрмас па едім төгіп-төгіп.
Бұлбұлдай сайрамас па ем,
Қойсаң, елім,
Басыма бұлттағы жоқ ерік беріп.
Жұлдызым жоғарырақ жанса көкте,
Деуші едім,
Салдың тағдыр қанша әлекке,
Армандап келіп едім жалғыз сөзім
Суымай соңғы ұрпаққа барса деп те.
Дариға-ай, жұртыма сол жетсе тілек,
Кернеген көкіректі кек сетінеп.
Алаңсыз ақсұңқардай заулар ем-ау
Туған жер топырағына өкше тіреп.
Асқақтап, айнала сан жайды ұқтырып.
Қарамай,
Қарсы келсін қай «мықтылық».
Тұрды жыр дос төбесін кекке тіреп,
Жүрегін дұшпаныңның шайлықтырып.
Тірліктің балы көп пе, зәрі кеп пе,
Тыңдамай,
Тарта берсең әрі үдеп те.
Шырқап та шартарапқа кетсең шіркін,
Арналып бойдағыңның бәрі көпке!
Қайда деп ұқсап тынар асқақ арын,
Сол болып асқардың да жасқанарың,
Соны іздеп кетсең-ау кең кеңістіктен,
Көрместен, көзге ілместен басқаларын
Сағымдай сабылдыртқан қашық бар ма?
Жүйткісең омырауыңды ашып таңға:
Аңыз боп қалар да едің, құрығанда,
Жарық пен жарды аңсаған ғашықтарға.
Лебіңнен есіп ыстық құдірет-дем,
Сапырып сахараның жырын өктем.
Ақсарлы арманыңа жетсең барып,
Қалса да қарамастан құрып өкпең.
Жұртымның жүрегіне жетсе арманым,
Кешеден соларды айтып көп сарнадым.
Түлкідей қырдан қашқар, қайран үміт,
Бір сөніп, бірде жанған отша алдадың!
Біржан да көп көздерді ақырайтып,
Қарамай бас-көзіне,
Батыра айтып,
Булыға безілденді-ау:
«Бұ заманға,
Амалдың жоқтығы-ай, деп,
апыр-ай, түк?!»
Жақсы аға, жақсылыққа құштар аға,
Қызғыштай шыр-шыр етіп түсті араға.
Тірлікті тәлкек етіп қойған күн-ай,
Соқырдың қолындағы ұстараға!
Өктемсіп, зымияндық, сұрқиялық,
Тұрғанда,
Қайтсін одан жұрт ұялып.
Сөзді ұғар,
сертке тоқтар жігіт қайда?
Жүйріктей шығатын бір жұлқи ағып!
Өзгеден өнерімен озған аға,
Қоя-ақ қой, соны тіпті қозғама да!
Кеткенін көріп, Қалай күйінбессің,
Жүректен жылап шыққан сөз далаға!
Сол аға, сөзден есе бермей келген,
Көріндің бұрқ-бұрқ еткен ер бейнеңмен.
Қаншалық бақытты едім, шүкір, мен де,
Сан қыздан сендей жанды көрмей де өлген!
Қайтем деп қолға түспес бақты аңсап та,
Тынсақ па?
Қалған сырды ақтарсақ па?
Сөз бе екен Сараңыздың шері де сол,
Қыз біткен шыр-шыр етіп жатқан шақта.
Заманның шынымен бұл кезі ме азған?
Таппасақ төңіректен сөз ұғар жан.
Тірлікке шараң қайсы?
Болғаннан соң,
Әйелдің сөзі түгіл, өзі де арзан.
Қарамай қаншама ақсын қанды жасың,
Сұр жылан жұтып жатсын қарлығашын,
«Құдай» деп, «құран»
деп-ақ кетер ме елім,
Аударып шариғатқа бар күнәсін?
Шырылдап арманды аңса, қашықты аңса!
Жұлқынып шыға алдың ба тасып қанша?
Көп қыздың бірі де етпей қойды-ау тәңір,
Ой беріп, сезім беріп — жасытқанша!
Өрт қанша арпалысқан мұзды ағыспен!
Дерт қанша жеп баратқан сыздап іштен!
Қаратып қойған күнге шараң бар ма
Құстың да қанатына қызғанышпен!
Арта алмақ ағайын мен елге міндет,
Қараймын еркін өскен желге күндеп.
Қызығам ақкөбік боп тұрған атқа,
Бәйгеден осылай да бір келмедім деп!
Өкінем,—
Тұңғыш рет өр-белеңде,
Қасқайып, қас бәйгеден келмегенге.
Қып-қысқа ғұмырды да мына тағдыр
Біржола өз еркіме бермегенге.
Бұлыңғыр беталысым, тұмандаумын,
Соны айтып шырқағанда ұғар ма ауылың?
Тағы да тақсіретін сездім анық,
Жұлқынып, жүген үзіп шыға алмаудың.
Жұлынған гүлдей болып бір күн көктеп,
Қалтырап кетті-ау жүрек шын дірдектеп.
Шегіндей домбыраның қала бердім,
Тосыннан шарт үзілгені күмбірлеп кеп!..
Қалғанын білмей де қап кім қай тұста,
Екпіндеп, еліріп кеп тынды айтыс та.
Зарды айтып..,
Жанған жүрек..,
Жалғанды айтып,
Күңіреніп тоқтады-ау бір жыр
байғұс та.
Ел-жұрттың есін алып шын-ақ күллі.
Қаншама қам көңілді жылаттырды.
Біреулер қозғалақтап, күрсініп қап,
Біреулер біреулерді сынап күлді.
Арулар ажарынан ерте от кешкен,
Жастыққа жас төкті елге көрсетпестен.
Сазарып қала берген пенде қанша,
Сырлы әуен сыйқырына селт етпестен.
Аңырап тоқтағанда жыр демігіп,
Біреулер біреулермен бірге күліп,
Біреулер қарғыс айтып заманына,
Сырқырап, сай-сүйегі тұрды егіліп.
Біреулер қастағысын күліп арбай,
Жымыңдап, жұрт білмеген сыры бардай,
Шөгіп те қалғандар бар жатқан жерге,
Шарасы біржолата құрығандай.
Сараны жаңа ғана танығандай,
Біреуі сүйсініп тұр жаны қалмай.
Аңырып, әр ауызға бір алаңдап,
Біреу жүр не болғанын әлі ұға алмай.
Біреулер үрке қарап, шошығандай,
Қарайды Сара жаққа өші бардай.
Біреулер іштегі отпен арпалысып,
Әлекке түсіп жатты өшіре алмай.
Әннен соң есеңгіреп, үрпиісіп,
Жер шұқып қала берді жұрт ұйысып.
Серт ұстап, сілкінісіп шыққандар бар,
Бір-бірін көзбен атып, қыртиысып.
Күлік бар біреуінде, бірінде үрей,
Пысықтар үнсіз қалған бұрынғы кей.
«Сарыарқа қайдасың» деп қайтты Біржан,
Сапырып сахараның жырын күрей.
Міне сол,—
Шығарып сап,—
Жыр төресін,
Сара отыр жинай алмай тіптен есін.
Ашынып қайдағы жоқ құдайына,
Маңдайға бармақтай бақ бітпегесін.
Кеше бір шырылдап та, безілдеп те,
Қаншама мақұлдатты сөзін көпке.
Асқақтап көмейінен ән кеткенде,
Жүргендей сезініп-ақ өзін көкте.
Ақтарып жатқан сырды жанға айтылмай,
Сарт та сүрт лапылдап бір жанбай тынбай.
Бұлақ боп бұрқырап та ағып еді-ау,
Қалың ел аңсап келіп қанбайтындай!
Дарынын өрде оздырып анық күшпен,
Арының айналаға танытты үстем.
Ұмытып өзін өзі,
Болам демей,
Жұлдыздай жарқырап кеп, жанып түскен.
Көңілдің қай-қайдағы бұлты ыдырап,
Әр сөзі астам айтқан жұртына ұнап,
Қарамай қайғысына самғап еді-ау,
Біржан сал сәл сүрінсе, бір күліп ап.
Суырып мұң-зарыңды жүрек түптен,
Кететін Сара қайда үдеп тіптен?!
Айтыста соның сағы сынбасын деп,
Өзіне ауған жоқ па тілек біткен.
Қыр сонда құптап тегіс жаңғырмап па?
Сара да жұрт мейірін қандырмап па?
Қайысып Қаптағайы тұрды емес пе
Бұлбұлы бұрқыратқан зарлы ырғаққа!
Басына қаншама мұң үйіп-төкпе,
Көңілі шалқып-тасып, тиіп көкке.
Жағалай жұртты өзіне бір телміртіп,
Ерекше кетіп еді-ау биіктеп те!
Айнала жалт қаратып жыр ұғарын,
Арындап аспанға өрлеп шығып арын,
Танытып төңірекке тұрып еді-ау
Өнердің қаншалықты құны барын!.
Шарқ ұрып кезіп келген бұрын қырды,
Қалың ел сөз құдіретін бүгін білді.
Өзіне жөн көрсеткен талайларды
Жыр шіркін, алдына әкеп жүгіндірді.
Тұрғандар әлдекімсіп, еркектеніп,
Сараның жатты алдында жентектеліп.
Барды да шырқап-шырқап,
Қалды-ау үнсіз,
Лебімен айнала бір өртеп келіп.
Ән болып дүниеге таралып кең,
Жан болып өту үшін жаралып та ең!
Қыз да едің жүзден жүйрік жеке шыққан
Бір ғасыр маңдайына дара біткен
Қаймығып қара дауыл — ел сесінен,
Қайғыға батып өткен белшесінен.
Айтыста арқырап та, жарқырап та
Көрініп қалып еді өз еңсесімен.
Сол-ақ па бұйырғаны бақ-талайға?
Бұлқынып, бұғау үзер таппады айла.
Ақын боп ақырғы рет бір көрініп,
Қатын боп қала берді Қаптағайға!..
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру