Сықақтар
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
Асқар Тоқмағамбетов — «Сықақтар». «ДЕЙДІ ЕКЕНДЕР» ДЕЙДІ ЕКЕН "Дейді, дейді" дегенге, Дейділер не дейді екен ? — Десек кейбір дейділер
/uploads/8f07fba5-fdf2-5974-84ca-92bc06945c8a/cover.png
«ДЕЙДІ ЕКЕНДЕР» ДЕЙДІ ЕКЕН
"Дейді, дейді" дегенге,
Дейділер не дейді екен ? —
Десек кейбір дейділер
Мынадай да дейді екен:
"Елге шыққан бір уәкіл,
Бір үйден қой жейді екен.
Қайдан келді осы қой,
Оны қалай сойды екен ?
Әлде колхоз қойынан
Әкеп сойған қой ма екен ?
Қалай жеке меншіктен,
Бір қой соя қойды екен?
Қой, осыны бір жерге
"Білдірейік " — дейді екен.
Оған біреу топшылап,
Тағы былай дейді екен:
— Қойшы, қойды қоқытпай,
Айтатын сөз сол ма екен?
Сельмагта жүр келіншек,
Оны әкеп кім қойды екен ?
Сұлуын - ай шіркіннің,
Өзі сылқым, оңды екен.
Аудандағы бұл бикеш
Кіммен таныс болды екен ?
Соны да бір жазайық
Жоғарыға, дейді екен.
Сол да сөз бе, бір қызық,
Мұнда жатыр дейді екен.
Біздің бастық қонаққа
Қандай малды сойды екен ?
Кеше келген дөкейлер
Түні бойы сонда екен.
Көк шынылар кіріпті
Сегіз бе әлде он ба екен?
Бір мықтысы ауданның
Пар деуші еді, сол ма екен ?
Әлде қарын бөлесі;
Әлде күйеу, жиені
Болса болар, бәрі де
Көк жағалы тонды екен.
Осы біздің Өрекең,
Биыл тіпті қоңды екен.
Күнде қонақ үйінде
Сілтеуі оңды-солды екен.
Соны да бір білейік,
Қаржы қайдан келді екен ?
Естай пальто киіпті,
Ой, тамаша, оңды екен!
Қоқима бөрік, көк жаға
Қай фермадан келді екен ?
Мұны білмей болмайды,
"Дейді екендер " — дейді екен.
Тексере қалсаң анықтап,
Боп шығады: "дейді, дейді екен
Райфоға бастық боп
Біреу келеді дейді екен.
Қандай екен руы,
Қай ауылдан болды екен ?
Таныстары кім екен?
Бір жуан жүр, сол ма екен ?
Осыны да білейік,
"Дейді екендер " — дейді екен.
"Дейді екенді "лепіртіп
Тағы айтар кім болды екен?
Сылдыр - суайт, сұғанақ,
Сұқты көзді молда екен.
"Әддуния — жипатон! —
Дөние нажас " — дейді екен.
Бермесеңдер тасаттық,
"Қиямет болады " дейді екен.
Мал сойғызып,
Сорпасын ішіп,
Етін жейді екен.
Жұлдыз түсті жарқырап,
"Сұмдық! Сұмдық " дейді екен,
Күн жаумаса, оған да —
Мал сойғызып жейді екен.
Ұл тумаса әйелі —
Бұл не ғажап болды екен ?
"Қой, садақа берейік,
Ұл боп қалар ", — дейді екен.
"Дейді екендер " топшылап,
Мынадай да дейді екен:
"Қойбағаров бір үйге
Қонып кетті", — дейді екен.
Селтеңбайлар осындай
"Толып кетті" — дейді екен.
Бір тілші кеп, орынсыз
Жазып кетті", — дейді екен.
"Архивтерін ауылдың
Қазып кетті", — дейді екен.
Анығын ашып ақтарса ",
Боп шығады: "дейді, дейді екен".
* * *
Осы "дейді" жойылмай,
"Дейді" жөнге қойылмай,
Әділ заңның шоқпары
Мықтап тимей сойылдай,
Тигізіп жүр кесірін,
Тиянақсыз "дейді мен ",
Ашық жазып, дәл айтып,
Құтылмай болмас "дейді!"
ЕСЕНБЕРГЕНОВТЫҢ ЕРКЕЛІГІ
Есбергенов мақтана келеді.
Ішіндегі сырын ақтара келеді.
"Министрдің путевкасымен
Келдім!" — деп сөзі бастала береді, —
Жағрапияның барлық нүктесін,
Біздің мына бас басқара біледі.
"Бұл бас тегін бітпеген бас " деп,
Үлкен бағаны басқа да береді.
Балалар күлсе мастана береді,
Оқушыларды күлдіріп алады,
Күлдіремін деп, бүлдіріп алады,
Өзеннің атын тізбектей келіп,
Өзі класта су болып ағады,
Су болып жүріп қыздарға соғып,
Кейде "байқаусыз " жығылып та қалады.
"Сұрау берсеңдер кесіп ту сем... " деп,
Бір ауыз сөзбен тындырып салады.
Бірақ сұрауды кесе де алмайды,
Кеспек түгіл шеше де алмайды,
"Сендер мені сынамақ па едің?" — деп,
Сұрау бергеннің соңынан қалмайды.
Бір сөзі жай сөз, он сөзі қулық,
Оған келгенде бұлбұлдай сайрайды.
Әзербайжанның сиырын айтады,
Сүтінің қою, сұйығын айтады:
"Құтты келеді, сүтті келеді,
Терісі қалың түкті келеді,
Емшегі сүйір, еттері тығыз,
Ұзын мүйізді, жүкті келеді.
Қалың қабырға, лайға жатаған,
Мызғымас молтақ, мықты келеді.. "
"Көкесін сөзді қойсаңыз " десек,
"Көргенсіз, шық!" — деп, жауап береді.
Ер болсын, қыз болсын, "әй " деп сөйлейді,
Бұл түрмен қалай сауат береді?
Таяқпен түртіп, картаны сілтеп,
Ақырын күліп қыздарға келеді.
Таяқты, шырақ, байқап сілте деп,
Қыздардың келіп желкесінен төнеді.
Қылығы қылмыс, кекесінді,
Оқушы жастар қалайша көнеді?..
1937
КІТАПХАНАНЫҢ АРЫЗЫ
— Ауданда біз шет тұрамыз,
Кейде жым-жырт боп тұрамыз.
Жел шамалы ызың етсе,
"Бізге келеді" — деп тұрамыз.
Есікті ашса - ақ дәлізі жоқ,
Бар жылуды жоқ қыламыз.
Көбіне үйде суық тұрады,
Суық "қырыққа " жуық тұрады.
Кітап оқи келгендерді
Дірдектетіп қуып тұрады.
Суық үйде кім отырсын,
Есікте үлкен құлып тұрады.
Бірлі-жарым жабуынан
Столымыз жұрдай болды.
Құрастырсақ онан-мұнан,
Өз орнында тұрмай қойды.
Ең арғысы сиямыз да,
Сауытында қатып қалды,
Шаң-тозаңға кітап біткен,
Қабат-қабат батып қалды.
Мұз боп қатқан ішкі үйіміз,
Кітаптар тұр қырауланып.
Базданбай ма, жыл бойына —
Қоймаған соң бір аударып?
* * *
Бастық түгін білмегендей,
Көзін мықтап жұмып отыр
Айтпас едік бұл сөзді біз,
Ашынғаннан шығып отыр.
ТАНАУБАЙ МЕН БАЛАУБАЙ
Біреу мал, біреу бал жесе,
Біреу қазы мен қарта, жал жесе,
Біздің Танаубай минут жейді.
Балаубай оны былай суреттейді:
— Танаубай кешігейін деп кешікпейді,
Және де "тамағым тесік " дейді.
Бір нәрсе тауып жұтпасам,
Оған тығын тықпасам,
Өңеші құрғыр жыбырлай береді.
"Жұт - жұт " деп жыбырлай береді.
"Жұтқызатын кім болар " екен деп,
"Қолыма бүгін кім қонар " екен деп,
Айналақтап жүріп алданып қаламын,
Болмашыға малданып қаламын...
Осы қылығын білдірмейін деп,
Жұртты күлдірмейін деп,
Өтірік айтып бөсетіні бар,
"Бірде насыбай шақшам қалып " деп,
"Әйелімнен тыққан ақшам қалыпты "деп,
Жоқты сылтауратып, қызметтен кешігеді.
Мұндайда таныс табыла кетеді,
"Қызылды " қойып "ағына " көшеді,—
Сонымен танаулап Танаубай кетеді.
Осы қызудың үстіне Балаубай жетеді.
Кеңсеге келсе бастығы қысады,
Далаға шықса мастығы қысады.
Кеш келіп, жұмыстан ерте кетеді,
Онымен қоймай,
Бір-екі кісіні ерте кетеді.
Бірақ айлық жүріп жатады,
Оны кім біліп жатады.
ДЕЙ - ДЕЙ...
Сылтауы көп Сиқымбай,
Шашылған желмен қиқымдай,
Жүргені ылғи бобырап,
Өз орнында бір тұрмай,
Қыс түскенде қиналып:
— Жетіспей қалдық жиналып,
Қыстау қалды шала боп,
Жоққа істейтін шара жоқ,
Пішен қалды үйілмей,
Көлік бар да, шана жоқ —
Мал ығып жүр аязда,
Қорғалайтын пана жоқ.
"Қап бәлем - ай осыдан
Көктем шықсын!" — дей - дей.
Шашты ағартып тұрғаны,
"Қыстың қамын жей - жей ".
Көктем шықса, мұз кетіп,
Соқа-сайман іздетіп,
Бірін тапса, бірі жоқ,
Бірінен бірі ірі боп:
"Қыстың қамын біз енді,
Жаздай істейміз " — дей - дей,
"Қуда қойса сиырға,
Баз да істейміз!" — дей - дей,
Шашты ағартып тұрғаны,
"Малдың қамын жей - жей ".
Сөйтіп жүріп жаз өтіп,
Жұмыс шала бітеді,
Жазда істейтін жұмыстар,
Күзде істеуді күтеді.
Күз түскенде жаңбырлы,
"Жер құрғасын!" — дей - дей,
"Мына адыра қалғырды,
Сөз қылмасын!" — дей - дей,
Майда-шүйде жұмыспен,
Күнде суыт жүріспен,
Қыс қайтадан жетеді,
Күз де сөйтіп өтеді..
Қысылғанда қыс түсіп,
Келер жазды күтеді.
ҚЫС ПЕН ЖАЛҚАУ
— Кәрлі қыс: ұртында қар, мұртында мұз,
Сұрапыл қан майданда бір тұрғанбыз.
Арқау ғып аязыңды ашу - көкке,
Ажалға қарсы бірге ұмтылғанбыз.
Енді, сен, бейбіт күнде қабақ түйіп,
Үстіме қалың қырау, қарыңды үйіп.
Азынап азуыңды шықырлатып,
Түксиіп тұрсың неге ашу жиып?
— Әрине қыстың аты қыс емес пе?
Қыста бір жылға біткен күш емес пе?
Салаққа, жатып ішер жалқаулар,
Қыс тұрмақ қоңыр күз де жұт емес пе ?
Қатпаса ұртына қар, мұртына мұз,
Ол қыстан алдын апа күдеріңді үз.
Әр кездің өз айбаты, кескіні бар,
Болам деп айта алмайтын мейірімді қыз.
— Қарлатпай, борандатпай, бұрқылдатпай,
Жан-жақтан дүлейіңді қиқулатпай
Жайыңды жай келсең де білмейміз бе,
Азынап улап-шулап ұйқымды ашпай.
Қинайсың қапысымды тауып алып,
Мал көрсең аңдығаның: жауыр, арық,
Қорадан ашық есік, тесік көрсең,
Саласың қиқуыңды тұра қалып...
— Күтін деп күні бұрын күз жібердім,
Айқайын есітпеді ең күзгі желдің ?
Той - тойлай ала жаздай жүріп алып,
Қысылып қиналғанда бізді көрдің.
Кім күлсін күні бұрын күтінгенге,
Жүрмейді қыс ойнағы бүтін жерде.
Делегей етек-жеңі жалқау көрсе,
Қыс әзір ондайларды түтіп жеуге!
— Бәріне жатқан жоқ па күшім жетпей,
Асығыс бірі бітсе, бірі бітпей.
Ойлама ойнап жүр деп мені, жолдас,
Сенсіз де жатыр үстен дүсір кетпей.
Сен сиқыр, сен алдауыш барып тұрған.
Азуды алдауратып салып тұрған.
Октябрь, ноябрьде күле қарап,
Декабрь туған күні жанықтырған.
— Емес пе қайта менің қарасқаным,
Төндірмей қыстың нәрлі қара аспанын
Жайдары жайма-шуақ уақыт беріп,
Жайыңмен жақпай қапты санасқаным.
Радио күнде айтып тұр ауа райын,
Сендерге деген кім бар ауа жайыл...
Көршіңді көрмейсің бе тап-тұйнақтай,
Шөбі де, қыстауы да бәрі дайын.
Ал сенде қудық болса астауың жоқ,
Бітірген бір ісің жоқ, бастауың көп.
Су таппай мұз жалайды түліктерің,
Жылы үйде сен отырсың, босқа абыржып.
— Қиқар қыс, босқа азынап ақылыма,
Сенсіз де кенде емеспін ақылшыға.
Қыс болсаң, қылышыңды бастан көрсет,
Байқаусыз бас салғанға батырсынба.
Үйдегі нең бар ішіп-жегенімде,
Ас ішпес бізді бітеу дегенің бе?
Жалаңдап жан алқымнан сен алмасаң,
Дәл мұндай килікпес ем көп өлімге.
— Аңдимыз жалқау, селтек жампоздарды,
Тып-тыныш талай сендей колхоз қалды.
Оларда біз кіретін бір саңлау жоқ,
Қуады құнттылығы барса ызғарды.
* * *
Бола ма жылдың сәні қыс болмаса,
Қыс жайын түсінбейді қысқа ойласа
Қарым — нәр, жердің сүті, елдің құты,
Соны да түсінсең еді еш болмаса...
* * *
Бұлақтар қыстан бұрқақ су сұраған,
Нәр күтіп қыстан дала тусыраған,
Теңізде балықшылар аязды аңсар,
Ерлік сол термен буы бұрқыраған.
Түгінен майы шыққан түліктері,
Қасқайып қысқа қарсы тұрып тегі,
Тебіндеп жер қоқымын аудармай ма,
Қоңды мал суықты әсте біліп пе еді...
Қыс соны айтып қарды бұрқыратты,
Салақтың сай-сүйегін сырқыратты.
Тықты да ұртына мұз, көзіне қар,
Жіберді ышқындырып сілкіп қатты.
Жалқаубай өткен іске тұрды өкініп,
Қыс кәрін төге түсіп тыста өкіріп,
Қақшиды сақ-сақ күліп мазақтаумен,
Дір қағып салақ байғұс қалды отырып.
СОДЫРЛАРҒА БІР СОЙҚАН
— О, қайдасың, Бәти - ау,
— Не боп қалды апырау?
— Госконтроль — бақылау,
Тексеретін болыпты.
Соны айтамын, қатын - ау.
— "Қос кантроль " дейсің,
Қайдан кепті бәтір - ау.
— Содырларға бір сойқан,
Төніп келе жатыр-ау.
Қауіп-қатер бізге де,
Байқауымша жақын - ау...
— Қайдағыны айтпа,
Айналайын қатын - ау.
Алсақ ақша төлесек,
Көзбен көріп тұрсақ та,
Мынауың не демесек.
Бізде олардың несі бар,
Бір адамға көрсетіп,
Жарты көпек жемесек.
— Үй тұрғанда осынау,
Көк шифрлы екі дәу...
Мүмкін емес шошымау...
Алар айлық елу сом,
Белгілі ғой дос - ау...
— Алсақ адал пұлға алдық,
Бухгалтермен бірге алдық.
Ала-бөле сол үшін,
Боламыз ба құрбандық.
— Болмай көрші құрбандық,
Қай нәрседен құр қалдық.
Бір зат келсе бірге алдық.
Кейінірек бір есеп,
Істерміз деп ұйғардық.
Әсіресе сен иттің,
Кесіріңнен былғандық.
— Не дейді ойбай, бетім - ау,
Еркек шіркін қатынды,
Қаралауға жетік - ау.
Ашып айтшы ысқырмай,
Қара басқан кетік - ау
— Ашып айтсақ анығын:
"Сервант кепті" деп келесің,
Алма десем жек көресің.
Оны алып бір дем алғанда,
Бұлан-талан боп келесің.
— О немене ?
— Гарнитур.
Алып келдім үйде тұр.
— Ақша қайда?
— Ақша байда...
Деп айқайды саласың кеп,
"Өлсең де тез аласың " деп.
Ертеңіне "трюмо " деп,
Айна да жоқ бұл үйде " деп,
Қиратасың қиқу салып,
"Оңбаған шорт, жүр үйге"деп.
"Гардироб бір, шкаф дейсің,
Алмасам түк істетпейсің.
Сақалымды талдап жұлып,
Мұрт байғұсты іскектейсің.
Шаң жұтқыш, бір стираль...де
Қыр соңыма түстің: "ал!" деп,
"Үй сыпырар дәрменім жоқ,
Кір жуатын бұрынғыдай,
Жалаң қағып тұрғаным жоқ... "
Деп қоймадың, алдық босын.
Шығын болды ол да тосын.
"Дорожка мен диван " дедің,
"Ақырғы рет қинал " дедің.
Оны алып ем "кілем " дедің,
"Үй жағалай ілем " дедің.
Алмаймын - ақ деп ойлап ем,
Күні-түні дігерледің.
Мың өлдім ғой, бір өлмедім...
Ар-ұятты сатсақ - тағы,
Қарызға әбден батсақ - тағы
Амал бар ма көніп қалдық,
Акті жасап ақша орнына,
Қағазды үйіп-төгіп салдық.
Енді мынау, бір-ақ сұрау,
Алдымызда дайын тұр-ау.
"Атқарыпсың үлкен роль,
Мейлің мың өл, мейлің бір өл...
Жауабын бер халық алдында ",
Деп шындықтың ашты бетін
Партиялық Госконтроль.
Әкеміздің малындай - ақ,
Мол дүниені кешіп едік,
Өзімізге түк обал жоқ,
Бетімізбен кетіп едік...
Қош аман бол, қош аман бол,
Қатын, саған айтарым сол!
ЖАЛТАҚБАЙ
Қиынырақ жұмыс көрсе бұлт етіп,
Жататындар қашатындар бар әлі,
Көзге іліксе, қолға түссе гүрс етіп,
Жығылғыш та, ауырғыш та болады.
Соның бірі,
Отыр міне,
Жатып ішер Жалтақбай,
Іс қауырт,
Шықпай сыртқа,
Түсе қалғыш қалпақтай,
Келіншегін,
Басталса егін,
Жұмсайды да ораққа.
Күбі пісіп,
Айран ішіп,
Аузы диірмен тартады.
Ішіп-жеуге, араққа,
Қиын істен жаны шыға қорқады.
ДАСТАРҚАН ҮСТІНДЕГІ ДАҢҒАЗА
Самаурын әнге басса,
Қазан қайнап бұрқылдайды.
Құрық болған қу мекиен,
Тыным таппай құрқылдайды
Төр алдында төсек тартып,
Бастық жатып ыңқылдайды:
— Қап!
Мынау иттің аузын жап!
Онсыз да бас зырқылдайды, —
Деп әйелін шақырады,
Үйден сыртқа ақырады.
Басқарманың мүшелері,
Отыр бәрі тұнжырасып,
Күз көңілсіз жаңбырымен,
Даланы тұр былжыратып.
— Жолдастар - ау қыстау...
Дегені сол,
Қолма-қол:
— Қыстау бітуін бітті - ау,
Бірақ асығыстау...
Деп зав.ферма қабақ шытты.
— Ептеп-ақ, жатырмыз,
Жетпей-ақ жатырмыз,
Уақыты құрғыр қысқа - ау,
Оның үстіне ауданнан,
Кешігіп тиді нұсқау.
Нұсқау болмаса қиын ғой,
Бізді ауылдан ұстау.
Бірде орақ деп кетеміз,
Бірде қонақ боп кетеміз,
Жаратылыс та күшті - ау...
Жегің де келеді,
Ішкің де келеді,
Құдайға шүкір,
Тіс бүтін, іш сау...
Деп алды да кеңкілдеп,
Күліп болып селкілдеп:
Күлімсіреп зав.ферма,
Көзін сәл - сәл қысады.
Ойына түсіп кетті де
Крыловтың мысалы:
"Ала жаздай әндетіп..."
Деп алды да ақырын,
Айтып тұрған бастыққа
Тоқтата қойды ақылын.
Өзіне де оңай ма,
Қайда қалды істесе?
"Сен салар да мен салар!"
Салақтыққа түспесе ?
Орынсыз көзі кіртиген,
Болымсыз мұрты селтиген,
Ыңылдай түсіп Басекең,
Кейіген жері осы екен:
— Қысқарт ондай әзіліңді,
Үзір-мәзіріңді.
Не бар, не жоқ,
Айт онан да әзірін?
— Почему-то шөпті,
Аз орылды депті.
Тасылмады демесек,
Оны малдың жеуіне,
Болмаса керек еш дау.
— Әрине, — деді бригадир,
Қостауға келген де әзір:
— Қолдан келсе тасып жейміз
Тіпті болмаса төбесінен басып жейміз.
Қысылатын түгі жоқ,
Қар басса ашып жейміз...
Деді мұртын ширата түсіп,
Бастықтың көңілін аулай түсіп.
Бастық қатты ыңыранды,
Төсегінен аунай түсіп,
— Кешіктік, ойбай кешіктік!
Сөгіс алдық бюродан,
— Е, оны кеше есіттік.
— Тақтай керек, тақтай
Шаршадық соны таппай,
Мал қораға есіктік.
— Астауды да бастау,
Керек деп білемін,
Ол күйінше тастау...
Есуастық, — деп еді бастық,
Мыжғыланды жастық,
— Істейміз, бітіреміз! деді бәрі,
Онан әрі,
Әрине, шай мен ет келді.
"Мені алыңдар " деп келді.
Мойны сорайған көк шыны,
Ашу үстіне деп келді.
Біреу түбінен періп қалды,
Жұтуға рет келіп қалды.
Танаулар жампаң қақты,
Бастыққа жалтаң қақты.
— Мына бір суық та...
Алып жіберіңіз, суытпа!
Тымау термен кетеді,
Бұл әрі кетсе,
Жел бермен кетеді... —
Десіп бәрі шүңкілдесті,
Кеңірдектер бүлкілдесті...
Ішіп-жеп тойып,
(бір лақты сойып)
Бір - екіден тастап болып,
Шықты бәрі атқа қонып.
Бірақ бұлар кешікті,
Сыртқа шыға бере,
Қыстың даусын есітті...
Әрине, буларда мәжіліс
Үзілмей болып тұрады.
Мәселенің көптігі сонша,
Басқарма мүшелері
Кейде кеңсеге қонып тұрады.
Сондықтан да оларды,
Іздеп келгендер,
Сирек жолықтырады.
Малын қыста қырып алып,
Орнын төлімен әрең толықтырады.
АВТОБАЗАДАҒЫЛАРДЫҢ ҚҰЛАҒЫНА "АЛТЫН СЫРҒА"
Күлмес жерде күлгің келсе,
Білмесіңді білгің келсе:
Кемпірді аймалап,
Келіншекті сүйгің келсе:
Құлақшыныңды ұшырып,
Біреудің бөркін кигің келсе,
Жағаңды етек қылып,
Бар түймеңді үзгің келсе,
Біреуді қошқар боп,
Тұмсығыңмен сүзгің келсе,
Қысылмас жерге қысылайын десең,
Семіздіктен ысылайын десең:
Автобусқа мініп көр!
Әлде біреумен ұрысқың келсе.
Қарап тұрып жұлысқың келсе:
Басың іште қалып,
Ішің сыртта қалып,
Үстіңді бой-бой жыртқың келсе,
Автобусқа мініп көр!
БАЙЛАНЫСШЫЛАРДЫҢ ҚҰЛАҒЫНА "КҮМІС СЫРҒА"
Әлде біреумен танысқың келсе,
Сөзбен біреуді шанышқың келсе,
Эфир үстінде сөгіс есітіп,
Көрмей - білмей алысқың келсе:
Телефонды алып сөйлесіп көр.
Танысыңды шақырсаң,
Танымасаң киліккен,
Қып-қызыл дауға басың іліккен
Ұрысатын бұрынғыдай қыздар жоқ,
Қанша дірілдесең де,
Қанша дүрілдесең де,
Сөзіңде ызғар жоқ
Осындайды көргің келсе,
Бітпес дауға кіргің келсе,
Телефонды алып сөйлесіп көр
ҚАЛҒАНДАРДЫҢ ҚҰЛАҒЫНА "ҚОЛА СЫРҒА"
Кейде газың, кейде суың болмай,
Кейде жылу берген буың болмай,
Кейде жарығың лып етіп,
Қараңғылық сып етіп,
Үйіңе бірден кіріп келеді.
Қысылатын жеріңді біліп келеді.
Осы қызықты көргің келсе,
Телефонды алып звонит eді:
Газ деп сұрасаң суға тірелесің,
Су деп сұрасаң буға тірелесің,
Жарық деген жарық болмай,
Екі ортада тірі өлесің,
Тіпті болмаған соң:
Домуправқа жүгіресің,
Онан да түңілесің,
Есіктен есік қағасың,
Алпыс үйді айналып,
Жетпісінші үйден табасың.
Оларда бірақ телефон болмайды,
Бола қойса трубканы алмайды,
Құлақ та салмайды
Ала қойса алдайды:
— Бастықтар қайда ? —
— Объектіде...
Мұны бір де
— Инженер қайда?
— Горсоветке кетті —
Басқалары ше?
Обедке кетті
Мұны екі де,
Шаршайсың шашыласың,
Іздеуден жалығасың.
Жатып алып ойлайсың,
Ойыңмен тойлайсың:
Біреудің үйін жөндеп жатады,
Біреудің үйін жөндеп жатады
Он жылдан бері ремонт көрмеген
Тозған үйлер күндеп жатады.
Мусор дегендер төгіліп жатады,
Қабырғасы сөгіліп жатады.
Қағаз ба, жүн бе, жұрқа ма —
Әйтеуір құрғыр көміліп жатады
Сонымен сөйтіп,
Үйтіп-бүйтіп,
Майда-шүйде жұмыспен,
Уақыт өтіп жатады,
Ілгері зырғып кетіп жатады...
ҚЫМ-ҚИҒАШ
Желбір жеңді, қынама бел,
Шайы көйлек, жібек шәлі,
Жел желпісе судырады,
Кейбіреуі пудралы,
Жеңгейлердің бұл желігі
Үлкен күдік тудырады.
Тай тұяқты тарақтары —
Шашта тұрмай жылжымалы,
Түсіп кетсе кейде қағып,
Кейде басып сындырады.
Машинада Ақшаң жеңгей,
А. Жолдастың Әлимасы,
Құлбековтың Жәмиласы
Тұр, бәрі бір қыдырғалы.
Қармақшының қаласына,
Бұл өзгеріс тудырады.
Қарай қалды жұрттың бәрі,
Үлкен-кіші, жас пен кәрі.
Легковойлар дүрілдеді,
Жегілді аттың неше пары.
— Ауаткомның ең бастығы
Райзоның начальнигі
Райфоның бар Бәдәні,
Орынбасар, атшы, хатшы,
Қым-қиғаш бір қыдыруға,
Ақбембетті" сіміруге
Қалмай тегіс шықты жолға.
Кеңседе тек құлып қалды,
Жұмыс жатып, тынып қалды.
Жиырма - отыздай шақырым жер
Көз ашқанша жүріп қалды.
"Оразы "атты серіктікке,
Машина кілт тұрып қалды.
Байұзақов Әбдірәсіл
Қонақтарды күтіп алды.
Шаршап келген сый қонақтар
Бір-бірден жұтып салды.
Қой сойылды, шеке қызды
Кейбіреулер құсып та алды.
Жеңгейлер де желпінісіп,
Қызыл судан ішіп те алды...
Құйрық-бауыр, ыстық "жаркоп "
Көк шынылар босап жатты.
Абдыраған Әбдірәсіл
Жүйрік тілді шошаңдатты.
Інісінің қылмысты ісін
Ас үстінде босаңдатты...
Таң атқанша, күн шыққанша
Талай шыны қосарлатты,
Оңаша үйге тастай берді
Бас айналған босаң жақты...
Бір күн, бір түн топырласып,
Өңкей "дөкей " елге қайтты.
"Азды-көпті, мәзір осы..."
Қонақтарға дегенді айтты.
— Благодарю, спасибо! —
Деген дауыс шығып жатты.
— Көп рахмет, сыйыңызға! —
Деп, жеңгейлер жымың қақты.
Сый қонақтар қош айтысты,
Легковойды зырқыратты.
* * *
...Жел лебімен желбіреді
Жеңгейлердің желеңдері,
Үзілмейді жол үстінде,
Ұзын-шұбақ өлеңдері.
Легковойда көңіл өсіп,
Боп келеді дегендері...
Кенет сондай бұрқыраған
Сынып қалды легковойы.
Орта жолда тұрып қалды,
Түсті демде абыройы.
Әрі тартты, бері тартты,
Шаршады, өрі шаңға батты.
Ауданда емес, ауылда емес,
Дәл ортада тұрып қапты.
Екі жағы жатқан дала,
Жеңгейлерді торсаңдатты.
Қаз жасады, өкпеледі,
Күйеулерін көп ұялтты.
Байтуаров ойлап-ойлап,
Қас қаққанша айла тапты.
Жеті шақырым сәл бүйірде
Станция бар "Қорқыт " атты,
Станциядан телефонды
Райкомға былай қақты:
— "Райкомда Қыстауовқа,
Жатып қалдық, біз бұл жақта,
Үй-ішімен жұмыла бір
Келе қап ек колхоз жаққа.
Машинамыз сынып қалып,
Кездейсоқта бір шатаққа
Тап болдық та!.. Көп қиналдық
Көрсек - тағы, біз бірақ та
Батыл түрде бел байладық
Қиындыққа шыдамаққа.
Ара жолда, жүдеп-жадап,
Біз отырмыз осы уақта.
Қыстауовтан "тіл " келмеді,
Әрі тұрды, бері тұрды.
Әйелдері бұртыңдады,
Тымырайып ері тұрды.
Бір жағынан Қармақшының
Қапелімде желі тұрды.
Жібек шәлі шаңға батып,
Топырағын бетіне ұрды.
Қым-қиғаш жаяу жүрді...
Сүйір екше бәтеңкелер,
Желбіреген көйлекшелер
Шаңға батты, әрең жетті.
Қалды кейбір сал бөкселер,
Сәті түссе ертең келер,
Күйеуіне сөгіс берер,
Онда біздің ісіміз жоқ,
Бірақ қанша жұмыс қалды.
Машинасы жолда сынып,
Ауданнан көп бұрыс қалды.
Отақ басқан, оталмастан
Естен шығып күріш қалды.
Орылмастан егін жатыр,
Жел - құз дәнін төгіп жатыр.
"Дөкейлер "жүр қыдырыста,
Істейтін іс толып жатыр...
1938
КӨКТЕМГІ КӨРІНІСТЕР
Майдың майда лебін сүйіп
Жаздың сұлу жапырағы,
Гүлге бөлеп айналаңды,
Бұлбұлы әнмен шақырады.
Бір жағы тау, бір жағы бау
Әсем үйлі астананың
Келбетінде қуаныш бар,
Күлкісіндей жас баланың...
Майдың майда лебін сүйіп,
Жастар шықты көше бойлап.
Таңғы салқын шіміркентіп,
Тітіркентіп кетеді ойнап.
"Әсем асфальт көшелердің
Болса, шіркін, түкіргіші..."
Дегенше олар, шаңды үйіріп,
Жалақтаған сыпырғышы.
Шыға келді сыпырғыштар,
Көшені шаң басып жатты.
Шаң мен тозаң басылсын деп,
Кейде суды шашып жатты.
Асыққандар жүре тұрсын,
Асықпаған тұра тұрар.
Кейде осындай кірлі сумен
Шомылады тротуар...
Лақылдатып құйған суға
Тайып, қулап жатқан да бар.
Сыпырғының тозаң
Толарсақтан батқан да бар.
"Ең болмаса осындайды
Мейрам күні көрсе нетті...
Деп әркім-ақ аузына алып,
Сөз қылады Горсоветті.
Май қуантып, май күлдіріп,
Жайнатты жас балаларды.
Қыздар көйлек алу үшін
Магазинді аралады...
Май күнгі жас көбелектей
Келеді олар құлпырғысы...
Бірақ майдың көйлегі жоқ,
Өзгермепті былтырғысы...
Сатушылар: "Бары осы!"деп,
Тұмсықтарын шүйіреді.
"Тағы нең, бар?" десең болды,
Қас-қабағы түйіледі.
Өз бастығы келе қалса
Жас шыбықтай иіледі.
Оған бәрі табылады,
Оның қызы киінеді...
Осындай сөз, күңкіл, сыбыр
Әр ауыздан шығып жатты.
Не бір жақсы гүлді товар,
Прилавкада бұғып жатты...
Майға әркім-ақ өз үлесін
Қосқалы еңбек жасап жатыр.
Кейбір жұтқыш маскүнемдер
Көшеде лай асап жатыр...
Көшелерін көркейтетін
Тіксе біреу жасыл шыбық,
Былтырғы еккен ағаштары
Биыл қурап, жатыр сынып...
Майдың жылы құндағына
Бөленбеген дала бар ма!
Бәрінен де парад көру
Қандай қызық балаларға!
Бұлбұлы әнмен шақырады.
Бір жағы тау, бір жағы бау
Әсем үйлі астананың
Келбетінде қуаныш бар,
Күлкісіндей жас баланың...
Майдың майда лебін сүйіп,
Жастар шықты көше бойлап.
Таңғы салқын шіміркентіп,
Тітіркентіп кетеді ойнап.
"Әсем асфальт көшелердің
Болса, шіркін, түкіргіші..."
Дегенше олар, шаңды үйіріп,
Жалақтаған сыпырғышы.
Шыға келді сыпырғыштар,
Көшені шаң басып жатты.
Шаң мен тозаң басылсын деп,
Кейде суды шашып жатты.
Асыққандар жүре тұрсын,
Асықпаған тұра тұрар.
Кейде осындай кірлі сумен
Шомылады тротуар...
Лақылдатып құйған суға
Тайып, құлап жатқан да бар.
Сыпырғының тозаңға
Толарсақтан батқан да бар.
"Ең болмаса осындайды
Мейрам күні көрсе нетті...
Деп әркім-ақ аузына алып,
Сөз қылады Горсоветті.
Май қуантып, май күлдіріп,
Жайнатты жас балаларды.
Қыздар көйлек алу үшін
Магазинді аралады...
Май күнгі жас көбелектей
Келеді олар құлпырғысы...
Бірақ майдың көйлегі жоқ,
Өзгермепті былтырғы...
Сатушылар: "Бары осы!" деп,
Тұмсықтарын шүйіреді.
"Тағы нең, бар?" десең болды,
Қас-қабағы түйіледі.
Өз бастығы келе қалса
Жас шыбықтай иіледі.
Оған бәрі табылады,
Оның қызы киінеді...
Осындай сөз, күңкіл, сыбыр
Әр ауыздан шығып жатты.
Не бір жақсы гүлді товар,
Прилавкада бұғып жатты...
Майға әркім-ақ өз улесін
Қосқалы еңбек жасап жатыр.
Кейбір жұтқыш маскүнемдер
Көшеде лай асап жатыр...
Көшелерін көркейтетін
Тіксе біреу жасыл шыбық,
Былтырғы еккен ағаштары
Биыл қурап, жатыр сынып...
Майдың жылы құндағына
Бөленбеген дала бар ма!
Бәрінен де парад көру
Қандай қызық балаларға!
"Қызыл қайрат " колхозынан
Бір "Победа " шыға шапты.
Орта жолда көпір сынып,
Батпақ асап үш күн жатты...
Біреу қарғап, біреу сілеп,
Кейіп жатты "Доротделді".
Бірақ аудан еске алған жоқ
Машинаға сор отделді...
* * *
Гүлденді жаз, түрленді жер,
Қосылды әндер, қосылды ойлар,
Қызық күнде аз да болса
Болмаса екен осындайлар!
«БАЛЫҚ АДАМ»
"Ертіс ГЭС-ның жүмысшыларды
жабдықтау бөлімі алғаш рет балық
аулауға шыққан күні өздерінің
катерімен бірге баржасын суға көтеріп
алды. Катермен бірге балық аулау
ұйымының басшысы да суға сүңгіп
шықты... Екінші күні балықшылар балық
аулау саймандарының бәрін сатып,
сонымен балық аулауды токтатты".
(Газеттен).
Ертіс Ертіс болғалы,
Ел жағалай қонғалы,
Сақалы бар, мұрты бар,
Метр жарым тұрқы бар,
Дәл адамша сөйлеген
Балық көрген жоқ едік.
Сол Ертістен ғажайып
"Балық - адам " шығыпты.
Балықшылар көрсетпей,
Үйіне әкеп тығыпты...
— Бұл бір ғажап іс екен,
Көрсек қайтеді қызықты!.. —
Десті бәрі дуласты,
Күңкіл, сыбыс ұласты:
— Өзі адамдай болғанмен.
Нән деп айтады балықты.
Шығаруға келгенде
Тулап ойран салыпты,
Тулауынан баржа мен
Катерлері бұзылып,
Су астында қалыпты.
Балықшылар зорменен
"Балық - адамды " алыпты...
— Тамаша екен, ойпырай! —
Десті бәрі жүгірді,
Келді бастық үйіне,
Жан-жағынан үңілді.
Қалың көрпе жамылған,
Басын қойған жастыққа,
Суық тиіп, су жұтқан
Көзі түсті бастыққа.
— Сендер үшін балық боп
Сүңгіп шықтым суға да,
"Балық - адам" міне — мен!
Бекер босқа шулама!
Ертіс ГЭС-ның жұмысшы,
Қызметкерің балықпен
Қамтамасыз етем деп,
Суға түстім барып мен.
Балықшылар мені аулап,
Алып шықты жорғалап,
Енді мынау жатқаным
Үстімнен су сорғалап...
Бүйтіп өлер жайым жоқ,
Бар құралды саттырдым,
Қалтқыларын қалдырмай
Терлеуге отқа жақтырдым!
Деді де "балық - адам ",
Қалың көрпе жамылды.
Балықпенен жабдықтау
Бөлімі де осылай
Өз-өзінен жабылды.
Тайдай тулап Ертістің
Жатыр ойнап балығы,
Бастық жатыр ұйқының
Бір бітпей-ақ қанығы,
Неге?Қанай, бұл ұйқы?
Тілегіміз тезірек
Ашылса екен анығы!
ҰЛАНДАҒЫ ҰЛАСҚАН ТОЙ
Қаламымның қадамы ұзын
Шолды тағы Ұланды бір.
Өткен жылы айтылып еді,
Болмаса да ұнамды жыр.
Сонда атақты бір "серіміз"
Елеукеннің Рүстемі еді.
Онда Рүстем үйленудің
Науқанына кіріскен еді.
Айына бір ару құшып,
Күніне бір сұлу сүйіп,
Той мен топыр ұласып еді.
Бет ашылып, неке қиып...
Қайнап қазан, қойдың басы
Қос - қосынан кесіліп еді.
Қос әйелді алушылар
Еркімен бір көсіліп еді.
Сол Рүстем, әлі Рүстем —
"Ақ жұмыртқа, сары уыздай ".
Байсағатов басып қойып,
Отыр тойдың сәнін бұзбай.
Аудандағы потребсоюз
Рүстемнің қолында жүр.
Төрт жүз мың сом талан-тараж
Ақшасы еріп соңында жүр.
Рүстемнің айналасы
Ылғи обыр, жебір өңеш.
Бірі қашып, бірі келіп
Ұлғаймаса кемір емес.
Селмұрзаев Харон дейтін
Болды қорқау бухгалтері,
Тас берсең де жұтып салып,
Жүре береді аман, тірі...
Кассиршасы Русина
Екі ұрлыққа дыңдай серік.
Ақша ұрлық та, басқа ұрлық та...
Орайға жүр бірдей келіп.
Баз бастығы Галиева,
Сүйген сұлу Зинасы бар,
Зат тасығыш екі ортада,
Сембаевтай қимасы бар.
Төрт өңештің ортасында
Елеукеннің Рүстемі
Қырық бес мыңды бір қылғыды...
Білмей емес, біле істеді.
Бұл олардың бісмілдәсі,
Ағузы әлі айтылған жоқ.
Үш мың шырпы екі шайнап
Бір қылғудан артылған жоқ.
Өскеменнің базарына,
Келіп бұлар құсып жатыр.
Әр данасы үш сомнан боп
Шырпы тулап түсіп жатыр...
Сатып жатыр, қалта ақшаға —
Қабат-қабат батып жатыр.
Бөтелкелер шыдай алмай,
Арақтарын атып жатыр.
Елеукенов ыңыранып,
Ортасында шіренеді.
Екі шынтақ екі әйелге,
Жазса барып тіреледі.
Бір жағында Ғазизасы,
Бір жағында Әлима аты.
Зина бұртаң қағып қойса:
— "Тыныш отыр, қағынбашы!..
Дейді даусын гүрілдетіп,
Бірге лықсып кекірігі.
Шошаңдайды онда онысы,
Ұқсаң қырдың кекілігі.
Рүстемнің толып жатыр
Қайын жұрты, балдыздары.
Хасенова Күлтай тағы,
Тағы, тағы бар қыздары...
Елеукенов еркектерден
Магазинге Дәуденді алды.
Ішті, жеді, сүйек-саяқ
Сарқыт қана "Дәуден " қалды.
Тағы біреу таныс болды,
Фамилиясы Райымбек:
— "Болса рұқсат сельпоға,
Рүстем әке, тұрайын ", — деп.
Жылпыңдығы ұнап кетіп
Сельпоға оны жайластырды.
81 мың сомды қылғып,
Бес жылға... ол да айдап тұрды.
Шырпы жеді, ақша жұтты,
Асайын деп шайды да бір...
Алпыс кило шайды асады,
Қарсы алдына қойды да бұл,
Түйілген жоқ, жылжып кетті
Рүстемнің өңешіне.
Жұмсақ майлы асбасшының
Ұқсап піскен көмешіне.
Рүстемнен столовой
Қаға беріс, құр қалмады.
Сқақовпен қоса тартып
Он төрт мыңды бір жалмады...
Жалмап жатыр, қылғып жатыр...
Тау-тау қылмыс түсіп жатыр.
Елеукеннің Рүстемі
Есі шығып, есіріп жүр.
Сельполардың қалтасының
Түбі шұрқ-шұрқ тесіліп жүр...
Сельпо менен магазинге
Улы тырнақ уын жайды.
Неге мұндай алаяқтар,
Сауда орнынан қуылмайды?!
ҮШ ОРЫНДЫҚ, ЕКІ ТАҚТА
С. ауданының Батырбайдағы "Жас
қайрат" мектебінің жайын жазған
алдымызда бір хат жатыр. Хатты оқып
көріп таңғалдық. Хатта мына секілді
"арыз" жазылыпты:
"Көп-көп сәлем басқармаға,
Баспасаң да басқамды, аға,
Бұл хатымды басыңыздар,
Былық бетін ашыңыздар.
Алыс емес, Батырбайда
"Жас қайраттың "мектебі бар,
Мектеп жайын ауданнан да
Келіп көріп, кеткені бар.
Өткен жылы сентябрьде,
Дәл күндізгі сағат бірде,
Кісі бойы жерді қазып,
Төрт-бес жерден қақты қазық,
Айқастырып шыбық салып,
Жас жидені жығып салып,
Жер астынан "үй" тұрғызды,
Бізді апарып отырғызды:
"Сендерге осы мектеп... " деді.
Бар дүние мектептегі:
"Үш орындық, екі тақта..
Ол да тозып осы уақта,
Тиіп кетсең сықырлайды,
Басып қалсаң тыпырлайды.
Мұнда 34 оқушы бар,
Астымызда қамыс та жоқ,
Жазы-қысы жерде отырмыз,
Бастықта ар, намыс та жоқ.
Меңгеруші Қуатовта,
Түсінбедік, ұят жоқ па ?
Былтыр берген 500 сомды,
Олай жонды, былай жонды,
Ақырында жоқ боп кетті,
Енді білдік өзі жепті.
Киров ауыл советінің,
Бастығы ағай Жұбаевқа:
— Бұл сіздерге лайық па ? —
Деген едік тыңдамады,
Оған қарсы тұрайық па.
Сөз аяқсыз қалып қойды,
Қайта, тыйым салып қойды.
Енді мынау күз келеді,
Күз бен қоса сыз келеді,
Сырқырайды аяғымыз,
Отыратын баяғы біз...
Осы жайды сіздерге айта,
Өтінішпен қайта-қайта,
Болмасын деп бойға қарыз,
Қысқашалап жаздық арыз ".
ҚИСЫҚ АРБА ЖОЛ БҰЗАР
Қаламым менің желді аяқ,
Желе жортты, көр енді!
Алатаудан әрі өтіп,
Қаратауға жөнелді!
Бір соқты да Шымкентке,
Көп кетпеді ұзаққа,
Түстенді де Созаққа,
Барып қонды Құмкентке.
Өтірік-өсек, желбуаз,
Жалақор, жылпос, жағымпаз,
Сырты семіз, іші арық
Отыр екен бір сабаз.
Тұра қалдым көрінбей.
"Қисық арба жол бұзар "
Деген нағыз осылар.
Елден ерек бөлек тұр,
Болу керек директор,
Алдын бөгеп есіктің:
— Неге оқудан кешіктің ? —
Дейді бір жас балаға,
Түк зәре жоқ балада;
"Азғын!" — деді ақырып,
Өз-өзінен бақырып,
Қыстың көзі қырауда,
Ыңғайланып жылауға,
Бүлдіршіндей бөбек тұр,
Тілегенов бөгеп тұр:
— Ауылым алты шақырым,
Келгенім жоқ ақырын! —
Десе бала шындап-ақ,
Қайда ондайды тыңдамақ.
— "Жоғал, айда кет!" — деді,
Еш рақым етпеді,
Суық сорған балалар,
Қайтты аулына кеткелі.
Қаламым менің ақырын,
Жазып қойды жасырын.
Бір қыз келді жүгіріп,
Тілегенов үңіліп,
Қарады да ақырды,
Қызды өзіне шақырды:
— Неге қарның шығыңқы ?
Неге түрің солыңқы?
Түрің емес бұрынғы?.. —
Деп бетіне бұрылды,
16 жасар "Б..." қызы,
Түрі неше бұзылды,
Ұялғаннан от шығып,
Бетіне ашу сызылды,
Жасын сықты көзінің,
Айта алмады сөзінің
Аяғын да дұрыстап,
Кетті үйіне жылыстап,
Және екі қыз ентелеп,
Келіп еді еркелеп,
— Сұмырайлар, азғындар!
Деген сөзбен жекелеп,
Екеуін де қайтарды,
Ұят сөзбен тойтарды.
Бас-аяғы сегіз қыз,
Түк дәлелсіз, жазықсыз,
Өтірікпен, өсекпен,
Бәрі алдыңғы есеппен,
Шықты оқушы есептен!
"Қойды шартық бүлдірсе,
Елді қортық бүлдіреді ",
Сәбилерге бейкүнә
Көрінгенді күлдіреді.
Қайда тәлім, өнеге ?
Істелмейді ол неге?
Кез келгенді сөгуге,
Абыройын төгуге.
Кім берді оған право,
Өсек, жала егуге,
Облыстық, аудандық
Оқу орындарының
Ойын шындап бөлуге
Өте керек бір жұмыс,
Әдейі арнап келуге!..
Бұл қылығы шын болса,
Мықтап шара көруге!
Бір мектептің тағдырын
Қолына беріп, мұндайға
Болар ма екен сенуге?!
1938
ТОҚТАБАЙДЫҢ ТОҚАМЫ
Тоқтабайдың тоқтамаймын
Сұлу сымбат бейнесіне.
Көтеріңкі, кеуде қаққан
Мінездері кейде есіңе
Түсіп кетсе, лажың жоқ,
Оған жауап бермесіңе!
Тоқтабайдың тоқтамақпын
Сөздеріне сылдыр сұйық.
Кейде бұлдыр, кейде былжыр
Сөзі болады, кейде тұйық.
Сөйлегенде "салмақтырақ "
Екі сөздің бірі цитат.
Көзі күліп, тілі шаян,
Бастан-аяқ жаққан сықақ.
Бір күндері сол Тоқтабай
Сөйлеп отыр сілтеп қолын,
Тұжырымды жинақты қып,
Бірдей қамтып оң мен солын.
"Сендер әлі, жас жігіттер,
Ащы-тұщы татпағанда.
Тәрбиені көп күтетін,
Қабырғасы қатпағандар.
Кез келгенмен сөйлеспеңдер,
Кім біледі ол жау ма, сау ма ?
Бөтен үйден ас ішпеңдер,
Боп жүрмесін қиын сауда.
Тіпті әйеліңе,
Мүмкін болса байқап қара.
Жау ма, сау ма, кім біледі ол,
Саған тиген қасақана ?
Міне, "таза қырағылық ",
Осындайдан басталады,
Сенбе жанға, еш адамға,
Болып жүрме масқаралы.
"Жау жоқ деме жар астында,
Бөрік астында бөрі болар ".
Дос дегенің жау бон шығып,
Дәл дұшпанның өзі болар... "
Ақсуаттың ауданында,
Нәдірбаев Тоқтабайдың
Жастарға осы тәрбиесі,
Оған қалай тоқтамайын?
Қырағы бол, жаумен күрес,
Лениншіл бол деуі дұрыс.
Еш адамға сенбе деуі,
Рас болса, тіптен бұрыс.
Алыс-беріс қатынастан,
Сенбе сірә жанға деуі,
Кім біледі ол жау ма, сау ма ?
Еш адамға нанба деуі.
Ұшқарылық, асыра сілтеу,
Жағдай жаудың соқпағына.
Көне алмаймыз, көнбейміз де
Тоқтабайдың тоқтамына.
Бар адамды жау деп білу
Жатпайды ол дұрыстыққа.
Қайта апарып, өсек жайып,
Соқтырады ол бұрыстыққа.
1938
АТ ҮСТІНДЕГІ АЙҚАС
(Кейбір өтірік ақпаршыларға)
Майса құрақ шабындық та
Тұр бөленіп таңғы шыққа.
Жел қозғалса толқынданып,
Жел басылса тынышталып,
Жатыр айдын өңірді алып.
Дер кезінде қатып кеппей,
Орып алса сөлі кетпей,
Шіркін, қандай жасыл шалғын,
Майы шыққан жеген малдың.
Келсек үйде жатыр бастық,
Шынтағында екі жастық.
Көрпесімен бойын қымтап,
Буркеп алған басын тас қып.
Әрең басын көтергізіп,
Тілге келіп амандастық.
Бірте-бірте ең керекті
Әңгіменің бетін аштық.
Алды да аздап ыңқыл қағып,
Кетті сөйлеп, жөнелді ағып.
Шабылмаған шабындықпен,
Шөпке, суға кінә тағып:
— Көл біткенді су басыпты,
Құрлыққа да су қашыпты.
Қайда барсақ суды кештік,
Аяқ бассақ, суға түстік,
Бірде малтып, бірде қалқып
Кәлдің сасық суын іштік.
Мынау... содан суық алып,
Тымауратып, күйіп-жанып,
Сырқаттанып жатып қалдым,
Іс қауырт сасып қалдым.
Тәуекел деп, үш жүз грамм
"Тентек суды " жұтып салдым,
Сонан бастап терім кеңіп,
Әзіме өзім жаңа келіп,
Жатыр едім... Қалқатайым,
Трактордың жанармайын,
Шөпшілердің жатар жайын,
Шалғы, балға, айыр, орақ
Тауып қойдық — бәрі дайын.
Тек осы әлгі көлдің суы,
Құрғатылып тартылуы...
Бөгеп тұр тек су тасқыны! —
Деп колхоздың бұл бастығы
Сөзді қайта сапырды кеп, —
Сол тоқтау боп жатырмыз, — деп.
* * *
Кеңсесіне келді бастық,
Біз де бірге есік аштық,
Келе сала берді бұйрық,
Столдарын мирық - сирық —
Жыға басып, жосылды кеп,
Оған айқай қосылды кеп:
— Тырма қайда, көлік қайда ?
Көлік баққан конюх қайда ?
Бет-бетімен кете бермей,
Үйге барып жолықпай ма?
Бос тұрғызып тракторды
Тракторшы нағып жатыр?
Бар пішенді шаба бермей
Олар нені бағып жатыр ?
Қайда әлгі бригадир,
Демеп пе еді: "Барлығы әзір?"
Мен болмасам быт-шыт болып,
Жүргені тек ұшып-қонып!.. —
Деп айқайды салды келіп,
Гүрсілдеді желсіз көрік,
Үйреншікті күндегі шу,
Тұрған жан жоқ көңіл бөліп,
Қалды құр бос айқай болып.
Бірақ цифр жүзді қамтып,
Кейде жүзге толып, артып...
Ауданға ақпар кетіп жатыр,
Жұмыс сөзбен "бітіп "жатыр.
Азды-көпті шапқан шөбін
Жел ұшырып кетіп жатыр.
Бос даурықпа, құр айқаймен
Жылжып уақыт өтіп жатыр.
Ат үстіне мінген айқай
Барлығына жетіп жатыр.
* * *
Ат үстіне мінген айқай,
Ат үстінен алынбаса,
Құрғақ цифр, көпірме сөз
Тазартылмай қалыңдаса,
Асыра сілтеу, көз бояудың
Түп тамыры шабылмаса,
Қора бітпей, шөп шабылмай,
Бірі шала, бірі кеміс,
Тиянақты бітпей тегіс,
Қалмай ма тек айқай болып,
Бітуді аңсап тұрған көп іс ?
1939
БІР МЫЛЖЫҢНЫҢ БАЯНДАМАСЫ
Баяндамашы:
— Жолдастар! — деп алды.
Соның өзіне бес минут дем алды.
"Сонымен, солай..." деп тоқтап еді,
Оған тынысты бұрынғыдан да көп алды.
Ол сөзді табыстан бастады,
Табысты тіпті алыстан бастады.
Бір кесе суды құйып алды,
К,абақты мықтап түйіп алды.
Даусын бұрынғыдан да биік алды.
Бәрі орнында, бәрі жайында...
Түк жоқ ойында,
Отыра бергенде:
— Сұрау бар менде! —
Деген дауыс демде
Көбейді де кетті!
Сұрақ он-он беске жетті.
— Осы биыл мал басы түгел ме ?
Егісті де қамты, бөгелме!
Сөйле, уақытты босқа жіберме.
Столбасы столды тырсылдатты.
Баяндамашы енді ырсыл қақты.
— Қалай бәріне бірдей "сразы?"
— Малды айтыңыз, біз соған - ақ разы.
— Малды айтсам, ол енді...
Он-он бес төл өлді.
Ол, бірақ төленді.
Ал майдасы, ірісі,
Өлісі, тірісі,
Шығысы, кірісі,
Бәрін қосқанда...
Осьі тоқсанда – а - а!
Баяндамашы "А " әрпіне ілініп тұрып қалды.
Сөз сарқылып тынып қалды.
— Я, қанша?Қанша екен? — десті сұрақтар.
— Тоқтаңдар, жолдастар, шырақтар!
Бізде де бас, бізде де құлақ бар.
Жұрт ду ете түсті,
Баяндамашы бір кесе су ішті,
Сөйтіп ол желпініп алды.
— Жолдастар! — деп қойды.
Барлық көр үтірді жеп қойды.
Точкаларды кеп қойды.
Енді егіске бет қойды.
Егіске келгенде сұрау жағын
Бұрынғыдан да кеп қойды.
— Орақ басталып, бидай орылып бітті ме?
— Пішен скирдке жиылды ма ?
— Қырмандағы ұрлық тыйылды ма?
— Орақ басталуын басталды,
Пішен де шөмелеге тасталды,
Бірақ күш жетпей жатыр,
Сондықтан да кеп іс бітпей жатыр...
— Молотилке мен комбайн неге простой ?
— Простой тұруы рас қой...
Жолдас, себебін біліп сұрақ қой,
Оның бір "запасы"жетпейді...
— Сенің аузыңнан "жетпейді - ақ " кетпейді.
— Кетеді деп тұрған мен де жоқ.
— Істеуімізде кенде жоқ,
Үстеуімізде кенде жоқ,
Ал, қателеспейтін пенде жоқ,
Шынын айтқанда, ұрлық емге жоқ!
Менің айтарым мынау,
Осы бір тымау...
Дауысымды да шырылдатып,
Мұрынды да қудай атып... —
Деді де тек күбірледі,
Сезді солай түбірледі.
Столбасы оған отыр деді.
Қалған суды ол ішіп қойды,
Тек қабағын түйіп,
Қарындашын нұқып қойды...
1939
ЖЕҢІЛДІ СҮЙГІШ ЖЕҢГЕЙЛЕР
Жеңілді сүйгіш жеңгейлердің бір тобы табылыпты-мыс деп " ұзынқұлақ" құйындай құйқылжытып ауыл-ауылды дүрліктірді:
Солардың бірі — колхоз председателі Бекеңнің бәйбішесі екен. Жаздай үйінде жатыпты, бір де еңбек таппапты, аңдығаны ұйқы, баққаны әңгіме болыпты. Бұл жеңгейдің аты Нәзігүл. Жақында Нәзігүлге арналып бір ауыз өлең тарап кетті.
Белгілі Беке ағаның Нәзігүлі,
Жоқ екен табелінде еңбеккүні.
Бухгалтер қондырыпты аздап еңбек
(Бұл бірақ биыл емес өткен жылы.)
Қ а й ы р м а с ы:
Еңбек сүймес сылқым соқ,
Қазаны отта, қарны тоқ,
Нәзігүлдей жалқауды,
Колхоз бұрын көрген жоқ!
Нәзігүлдің шашпауын көтеретіндер де табылды. Кәрібайдың Талшағы шықты. Күйеуі колхоз басшыларының бірі, еті тірі, әрі епшілдің өзі болғандықтан, мұның әйелі Талшаға да табель берілді. Өтірік еңбек жазылды. Бірақ табельдің ішінде цифры сөйлеп қоя бергенде, тұла бойың тітіркеніп кетеді:
Талша — тіп-тік талша,
Жемісі жоқ онша...
Еңбеккүні қанша?
Шай ішіп, ұйқы қанса,
Тамаққа тойып алса,
Еңбегі оның сонша!..
Қ а й ы р м а с ы:
Күйеуіне назы бар,
Жүрегінің сазы бар,
Жатсын, тұрсын бәрі бір,
Оған еңбек жазылар.
Екіншіге үшінші қосылды. Шәмшия жеңгей де бұлардан қалғысы келмеді. Жұмысқа шықпай жатып алды, еңбеккүнді сатып алды. Шәмшия жөнінде де алып қашты сөздер көп:
Табельде еңбегі жоқ Шәмшияның,
Мүгедек адамыңдай пенсияның,
Отырар ертелі-кеш от басында,
Тұрғаны самаурыны от басында.
Қ а й ы р м а с ы:
Құр қыдырма зіркілдеп,
Бостан-босқа желкілдеп,
Аңдығаны әңгіме,
Табелінде бір күн жоқ!
Үшіншінің қатарына төртінші боп Дәрікүл тіркелетін болды. Оған айтылған сықақтық түрі бұлардан басқаша:
Колхозда кім білмейді Дәрікүлді,
Дәрікүлді есітсе бәрі күлді.
Табелінде бір цифр болмаған соң,
Еңбегіне күйеуі жары қылды...
Бұл сықақ өлеңнің қайырмасы да қызық:
Дәрікүл - ау, Дәрікүл,
Артық еттен арып,
Семіре бермей бос жатып
Күйеуіңді жары қыл!
Төртіншінің біріне бесінші боп Руфан жеңгей де қосылды деген қауесет бар. Оның табелінде де бір еңбек жоқ. Сондықтан да оны колхозшылар "Типыл жеңгей" атап жүр. Жақында қабырға газетіне жазылған бір өлеңде:
Түгі жоқ табелінде Типыл жеңге,
Өтірік пен өсекке бипыл жеңге,
Ала жаздай жұмысқа бір шықпап ең
Қайдан қонды табельге цифр, жеңге?!
Қ а й ы р м а с ы:
Типыл ұста өсекке,
Сондай жетік есепке,
Өтірік тапқан еңбек бар,
Түк таппайды десек те!
Осы жеңгейлердің табеліне еңбек қондырып, жұмысқа бармаса да барады етіп жүргендер кімдер десең, оған да колхозшылардың айтары дайын. Ең алдымен бухгалтер мен Тәуіршінің атын атайды.
Баласы есепші боп Тәуіршінің,
Сиырды сырттан сауған сауыншының
Міндетін атқарғанға масаттанбай,
Қабыл ал колхозшының әділ сынын.
Сендер неге жазасың,
Еңбексізге еңбекті?
Жатып ішер жалқауға,
Қайдан таптың бермекті?
Кімнің қолы істесе,
Еңбек соған жазылар.
Өтірікке жаза бар
Соны мықтап жазып ал.
Председатель Бектасов,
"Ойыннан да от қашып " —
Кететіні болатын
Жүрме, байқа шоқ басып!
Еңбекке тегіс жұмылсын,
Еңбексіз бір жан боласын.
Еңбексізден түңілсін,
Жұмысқа шықсын жолдасың! —
деп жазылыпты. Біздің де айтарымыз сол.
1939
ЖЕЛІККЕН ЖЕҢГЕЙЛЕРГЕ
(Кейбір келіссіз мінездерге)
Түнімен ұйықтап, түсте тұрады,
Кейде сағат үште тұрады,
Бір-екі сағат жуынып жүреді.
Үйдің апшысын қуырып жүреді
Бір-екі сағат айнада тұрады,
Бір бетін, бір сыртын айнаға бұрады.
Сипалап майлап, сылайды келіп,
Дударлап шашын бұрайды келіп,
Қампиған қарны икемге келмей,
Резинкамен қынайды келіп.
Модадан мода таңдайды келіп,
Тастайды қас пен маңдайды керіп.
Өзі бір басқа, киімі басқа,
Не көрсе соның бәріне жерік.
Істейтін түк те жұмысы болмайды.
Үй ішімен бір ісі болмайды.
Сондықтан жеңгей еріге түседі.
Еріккен жеңгейлер желіге түседі.
Телефонды алып звонит етеді,
Звонит етсе - ақ машина жетеді.
Мастерской мен магазин қалмайды,
"Ателье модтардың " киімін таңдайды.
Сәл ашуланса ауырып қалады,
Сәл көңілденсе сауығып қалады.
Біреудің алтын сағатын көрсе,
Иісмай, яки жағатын көрсе, —
Есебін тауып сатып алады.
Сатып алмаса жатып алады.
Кесе де сынады, шайнек те сынады,
Есік, терезе, әйнек те сынады.
Амалы бар ма күйеуі жазған ?!
Қалтасындағы береді де шығады.
Байына жеңгей есеп береді,
Екеуі отырып есепке енеді:
Жиырма-отыз сом қасына керек,
Қырық-елу сом шашына керек,
Он-он бес сом тырнаққа керек,
Бес-алты сом қымбат та береді.
Пудра - мудрасы бар,
Шашының кудрясы бар,
Одеколон, духи бар,
Біз өкше туфлиі бар,
Мойнында тағы түлкісі бар,
Үш жүз сомдық сумкасы бар,
Айна менен тарағы бар,
Толып жатқан бөлек - салағы бар...
Қалап жүріп қалпақ алады,
Қалпағы бір күнде салтақ болады.
Өйткені: бір күн шекесіне киеді,
Келесі күні желкесіне киеді.
Онан соңғы күні төбесіне киеді.
Қалпақ пен шашта тыным болмайды,
Ұйпалай берген соң бұрым да оңбайды.
Әліпті бірақ таяқ деп білмейді,
Оны өзіне ұят деп білмейді.
Ең үлкен жұмысы шайға отырады.
Тәтті пирожный майға отырады.
Сәл дәмсіз болса, сілкіп тастайды,
Сұлық пен қолын сүрте бастайды.
Бір баласын нұқып қалады,
Бір баласын түртіп қалады.
Бірін-біріне соғады.
Бірте-бірте іріге соғады.
Ұзыннан-ұзақ қыңқыл шығады,
Қыңқылдан барып, ыңқыл шығады.
Путевка алып, Қырымға кетеді,
Көлденең небір шығынға кетеді.
Күйеуі мұнда қарызданып жатады,
Белшесінен қарызға батады.
Біз мұны айтқанда:
Киме демейміз, ішпе демейміз,
Машина мініп, түспе демейміз,
Ішу де, жеу де, кию де керек,
Құр масылдыққа тыю да керек.
1939
КӨКТЕМ САЯХАТЫ
Жайдары жарқын, жылы шырайлы,
Сүйкімді сөзі, жұмсақ ырайлы,
Есікті қағып бір кісі келді,
Күлімдеп көзі кіргісі келді.
— Қош келдіңіз, келіңіз! —дедік,
Күлімдей күліп, отырды келіп.
— Жерден емес көктен едім,
Көптің күткен көктемі едім,
Тек бұл емес келген жылым,
Көпке таныс көптен едім.
Қарсы алғанға құшақ жайып,
Байлығымды төккен едім.
Дұрыс қарсы алмағанға,
Бір түйір де дән берместен,
Отырғызып кеткен едім.
"Сондай тағы болмасын " деп
Жыл құсы боп жеткен едім.
Көлік, құрал-саймандарын
Кімдер дұрыс басқара алды,
Көктемге сай міндеттерін,
"Кімдер дұрыс атқара алды... —
Ең алдымен саяхаттап,
Тұңғыш орным менің барған
Облыстық жер бөлімі.
Бар жұмыста артта қалған.
Бәйгеқұмның МТС - ын,
Жолдан тағы көре кеттік.
Рапортты керемет қып
Жазып болып отыр екен,
Кең қағазға он бес беттік:
— "Бар жұмысты срогіне,
Жеткізбестен бұрын біттік,
Қолдағы он бес тракторды,
Қыс басынан жөндеп күттік!" —
Деп артына қол қойыпты,
Көзбен көріп, оқып шықтық.
Дайын он бес тракторын,
Айқай салған рапорттан,
Жүргізіп ек, он екісі —
Құсты майын, бір-екі ұрттап.
Жүрегінде сырқаты бар,
Байқағанға анық құнттап...
Қайта қарап жөнделмесе
Ап-анық тұр шығатыны,
Бір-ақ күнде істен сырттап.
Міне осындай кемшілікті,
Естеріңе сала келдім,
Тез қолға алса жөнделетін.
Екі-үш факты ала келдім.
Үлгі аларлық МТС - ті
Талай-талай және көрдім.
Сонан үлгі алса екен деп,
Шау қимылдау қалса екен деп,
Келді анығын айтып бергім! —
Соны айтты да көтерілді,
Жарқын жүзбен келген кісі,
Аты — Көктем, көптің күткен,
Еңбек айы, жылдың құсы
1940
МЫЛЖЫҢНЫҢ БЕТ-АУЗЫ
— Сіз колхоздың кімі боласыз ?
— Бастығының бірі боламыз!
— Егіске қалайсыз ?
— Несін сұрайсыз ?
— Дайындығыңыз қандай ?
— Дайындығымыз сондай:
Лап десе тап бергелі тұрмыз,
Соқаға шап бергелі тұрмыз,
Көлікті жиыстырып жатырмыз.
Бағуға ұйыстырып жатырмыз.
Тұқымды жиғалы жатырмыз.
Сақтық қор құйғалы жатырмыз.
Арықты қазғалы жатырмыз.
Рапортты жазғалы жатырмыз.
Ремонтты бастағалы отырмыз.
Жарамсыз тастағалы отырмыз.
— Тоқта жолдас, тоқта,
Басқа айтарың жоқ па ?
— Басқа және тағы...
Мәселе бүйірінен қойылды.
Ұрлық түбінен жойылды.
Көлікті мінбе деп жатырмыз,
Пішенді сүрле деп жатырмыз.
Тек күніңіз жылт етсе болғаны,
Көктеміңіз қылт етсе болғаны,
Тұқымды жинап шашамыз да қоямыз.
Маланы сыпыртып басамыз да қоямыз.
Арықты қазамыз да қоямыз,
"Жүз процент " жазамыз да қоямыз.
Жұрт болып жұмылғалы отырмыз, —
Әй, іске бір ұсынғалы отырмыз.
Сондай - сондай өзгерістеріміз бар,
Ілгері басарлық, өзге де істеріміз бар.
Енді қашан ?
Қашан істейміз?
Қашан дейсіз бе ?
Аттап түспейміз,
Істеп жіберсек бітті,
Қиындығы жоқ тіпті.
Солай ма ?
— Солай!
— Не дерсің тоба - ай...
Білесің бе, кімсің сен өзің?
Бастықпын... көріп тұр ғой көзің.
1927
БІР АУДАНДА БОЛҒАН АХУАЛ
Жазбас та едім фельетонды,
Қолға алмасам телефонды,
Қолға алып ем телефонды,
Мынадай бір қызық болды.
Әуелі аздап ыңылдады,
Бара-бара гуілдеді.
Аздан кейін музыкалы
Күйлі дауыс дірілдеді,
Басқа дауыс білінбеді.
— Алло, алло, город! — деймін,
Аллолаудан зерікпеймін.
Әзір дауыс қарлыққан жоқ,
Айқайлауға беріктей.
Сылдырлаттым, қоңырау қақтым
Үстін-үстін омыраулаттым.
Айқай-сүрең салып жүріп,
Бір дауысты зорға таптым.
Таптым дағы: Жетпіс-сексен! —
Дегенім тағы — сегіз... "
Сегізді тыңдамастан,
Әлгі дауыс қайтты деңіз.
"Бос емес!" деп, тастай салды.
Соңғы "сегіз " жетпей қаяды.
Тағы қиқу, тағы сүрең,
Бір сағаттай уақыт алды.
Қуып жүріп ұстап тағы —
Сағат жарып айқайменен
Таптым, бірақ ұстатпады.
—"Жетпіс-сексен сегіз", — дедім
Оған уақыт жегізбедім.
Бірақ артқы қос звонок,
Асығыс боп айтылған жоқ.
— "Қайдан?" — десем, "Үйден!"-
деді.
Бір ащы тіл сүйреңдеді.
"Мазамды алған неткен неме!" —
Деп киюден именбеді.
"— Кешіріңіз, қос звонок
Айтылмапты... сондықтан боп"... —
Ақтарылды, дым қалған жоқ.
Баяғы айқай, баяғы күй,
Тап болғаным баяғы үй
Ащы дауыс бәсеңдеді,
Құлағы аздап болғандай.
Сықылықтап күліп алды,
Мені сырттан біліп алды.
Еріккенде шолжаң екен,
Айналдырып сөзге салды:
"— Сіз немене, байланысып...
Сөйлесуге жайланысып —
Келе алсаңыз, адресім... " —
Дей бергенде, жайдары,
Біреу жолдан киіп кетті,
Жуан дауыс түйді кетті.
"— Горпищеторг! Горпищеторг!" —
Деп алды да, мықтап сөкті...
"Жоқ, ол емес!" — дегізбеді.
Құрдасы ма, бастығы ма...
Кем-кетікті көп іздеді.
Бір кезде сөз бөлінгенде,
Арасына кірдім мен де.
"— Тоқта, тоқта, тоқта! — дедім,
Жұмсақ сөзің, жылы жүзің,
Басқа айтарың жоқ па?" — дедім.
Сүйтсем ол да, босқа шауып,
Сөйлесер жер жаңа тауып,
Бастырмалап жатыр екен,
Жоқтан-бардан сөзді сауып.
Ұялды ма ? Ол іле салды.
Бу да он минут уақыт алды.
Әрі де жоқ, бері де жоқ,
Барлық жұмыс бітпей қалды.
Баяғы айқай, баяғы шу,
Жарты сағат болды қиқу.
Күні бойы қиқуласып,
Городпен " қалдық ұшырасып,
"— Тірімісіз, сіз!" — деп едім,
"— Қажетім не, сізге менің?.. " —
Деп, тағы да жаба салды,
Таптырмады іздеп едім.
Сылдырлаттым, қоңырау қақтым,
Сырттан айбат шегіп бақтым.
"— Алло, алло, город!" деумен,
Сілем қатып ұйықтап қаппын
Қосылмаған қос звонок,
Әзірінше, хош звонок.
Город, связь жөнделгенде,
Қосылуды тос, звонок!
ОРЫНДЫ АРЫЗ
(Кейбір колхоздардан түскен мәлімет бойынша)
Колхоздың барып едік кеңсесіне,
Екі елі шаң үйіліп желкесіне,
Көп арыз қимылдамай жатыр екен
Оранып "Салақпайдың " көрпесіне.
Арыздың бірі, алдымен шөп сөйледі,
Шағынып, бізді көріп көп сөйледі.
"Жазда орылған шөп едік,
Орылғанда көк едік.
Бұл маңайда дәл біздей,
Көк шеп болмас деп едік.
Балауса едік, майса едік,
Ұлпа - жұмсақ май едік.
Қурадық та, күйредік,
Күн қақты боп сүйреліп —
Пішен емес сояумыз,
Қурайға да таяумыз.
Мал да бізді басып жатыр,
Жел де бізді шашып жатыр.
Ферма менен екі арамыз
Әлі күнге қашық жатыр...
Дауыл соқса аспанға ұшып,
Дауыл тынса жерге түсіп,
Ойпаң-тойпаң,
Басып қойқаң,
Сиыр сойқан
Жатқандығын сіздерге айтам!
"Қыс қылышын қылшылдатып "
Арқамызға шым-шым батып,
Қара суық келіп жатыр.
Председатель бізді жимай,
Ол қай шөпке сеніп жатыр?..
Былтыр түйір қамыс таппай,
Қамыс та алар таныс таппай,
Қиыншылық көрмеп пе еді?
"Қап, бәлем - ай, келер жылы!" —
Деп уәде бермеп пе еді?
Сөйткен бастық Салақбайға
Сонан алған сабақ қайда ?!
Бүйте берсе малға тағы
Тақыр астау жалатпай ма ?
Ең болмаса шөмелеге
Салып қойса шөп өле ме ?
Нәрлі, құнар - сөлді сақтап,
Бойдағы бар сөлді сақтап,
Мал сүйсініп асауына,
Болмас па едік өте жақсы-ақ!" —
Депті шөптің аразында.
Бірақ арыз оқылмады.
Көп қағаздың арасында,
Шаңға батып жатып қапты.
Күндегіден қыс қаттырақ
Борандатып есік қақты.
Сонда барып шөп арызын,
Председатель зорға тапты.
Сонда ғана салақ бастық.
Басын шайқап, санын соқты.
Сонда есіне бұзау түсті,
Сонда есіне түсті тоқты.
Әлі бізде жайбарақат,
Жатқан аз ба, табылады.
Күндіз қалың пальто киіп,
Түнде көрпе жамылады.
Тоңа қалса "қырық градус"
Ішіне от жағылады...
Пішен, қыстау, қора-қопсы
Есебінен жаңылады.
Мұндайларды алдын ала
Ұмытпастай шара көріп —
Ұмтылдырса не қылады?!
1940
ҚЫЗЫЛШАНЫҢ АРЫЗЫ
Ойласып, ақылдастық та,
Хат жазып тұрмыз бастыққа:
"Бізде қанша жазық бар,
Үстімізге қар жауып,
Жатқызар тоңды жастыққа
Домбығып мынау бетіміз,
Аязды сорып етіміз,
Айдалада жатырмыз,
Ең болмаса бір келіп,
Көзбен көріп кетіңіз!
Ала жаздай аялап,
Колхозшылар баптады,
Бізді өнімді етем деп,
Бір күн тыным таппады.
Еңбегінен солардың,
Өркендеп, өскен өнім ек,
Гектарына бес жүздеп,
Мыңдап та өнім беріп ек.
Төгілген тер, еңбекті
Тастамас деп сеніп ек,
Көлігі жетпей жатыр-ау,
Деп шыдап-ақ келіп ек,
Сөйтіп жүріп күз жетті,
Жанбасқа аздап сыз өтті,
Оған да біз көніп ек.
Бірте-бірте қыс жетті,
Бізден енді күш кетті,
Нашарлап барады сапамыз.
Әсіресе біз соған
Өте-мөте қапамыз.
Қалаға кетсең, бастық - ау,
Неше күндеп кетесің,
Текке жүріп қалада
Таптайсыңдар көшесін.
Кейде жолың түскенде,
Қиығын салып көзіңнің,
Түк үндемей өтесің,
Көздерің сірә көрмейді,
Қызылшаның аяз бен
Суық сорған шекесін!"
Бүйте берген бастықтың,
Тиісті заң танытар,
Мықтап тұрып көкесін,
Айтқан кезде төтесін!
"ҚАРА ДӘПТЕР" ҚАРТАЙДЫ
Жақапбайдың қолынан
"Қара дәптер " түспейді,
Онсыз көзін жұмбайды,
Онсыз асын да ішпейді.
Түнде қалтада жатады,
Күндіз партада жатады.
Мүжіліп те, сызылып та бітіпті,
Сырт пішіні бұзылып та бітіпті.
Кір де басыпты,
Ыпыны да қашыпты,
Өйткені:
"Қара дәптер" не көрмеді?..
Бәрін де көрді,
Бәріне де көнді.
Көшіргені де бар,
Үстінен сызып өшіргені де бар,
Бір-екі парақтың кесілгені де бар.
Кесілген жерді көрсетіп,
Жақапбайдың өкінгені де бар.
Бар өзгеріс сол,
Жиырма-отыз ғана жол.
* * *
"Қара дәптер " басында,
Жақапбайдың жасында,
Жақсы-ақ болыпты,
Бетінде дағы жоқ аппақ болыпты,
Оған міне он жыл толыпты.
Сонан бері тыным тапты ма?
Тапқан жоқ.
Бір күн бетін жапты ма ?
Жапқан жоқ.
Бір сөз қосты ма?
Қосқан жоқ.
Жақапбай онда "сессияны "
"Секция " деп жазып алды.
Сондағы жазылған көк сияның
Болар-болмас ізі қалды.
"Температура " дегенді
"Температурия " деп атады.
Сөйтіп біздің думшебай мұғалім
"Температураны " өзінше жасады.
"Қара дәптер " қартайғанша,
Киер киім, ішер ас та болды,
Арақ та, шарап та,
Оны ішіп талай мас та болды,
Талаймен бөле, талаймен дос та болды.
Талаймен өле қас та болды.
Онымен қиын лекцияға да барды,
Кейде күндізгі сабаққа,
Кейде кешкіге де барды.
Соның арқасында директор да болды,
Талай жерге керекті де болды.
Таусылмас оған тамақ та болды,
Балаларға түсінбес сабақ та болды...
Жылдан жыл өтті,
"Қара дәптер " қартайды.
Бұрынғы күй тайды,
Талай сөзін өшіртті,
Көлемін де кішірейтті,
Бірақ Жақапбай кішірмеді,
Атағын да түсірмеді,
Оның олай болуына ешкім де түсінбеді.
Жақапбай сол күйінде отыр,
"Қара дәптер " үйінде тұр,
Жақапбайдың бар білгені сонда...
Ойлаңдаршы, онда:
Оны оқыған баладан,
Не күтуге болады ?
Олар да сол Жақапбай
Болады да қалады!
1937
"БАССЫЗ" БАСТЫҚ
Горпищеторг кеңсесіне,
Бір күн барып кіріп қалдық,
Отыр екен "бассыз бастық ",
Аңтарылып тұрып қалдық.
— Бастық қайда ? — деу орнына —
Басыңыз жоқ, қайда ? — деппіз.
— Бастың жайын баяндайық,
Отырыңыз, жақсы кепсіз... —
Деді де ол жалпаң қақты,
Бастан қалай айрылғанын
"Бассыз бастық" айтып жатты:
— Қосалқы бір шаруашылық
Жасалсын! — деп тапсырма алдық.
Үш жүз жетпіс, тағы да бес —
Гектар екен, бізге таңдық.
Картоп, жуа, сәбіз, қияр,
Қауын, қарбыз барлығы бар,
Отыра қалып есепке алдық.
Алты жүз де елу мың сом
Пайда берер егілген соң, —
Өзімізше деп ұйғардық.
Бұл егісті егу үшін,
Бәрін биыл себу үшін,
Қанша көлік, қанша плуг,
Қанша сома, қанша түлік
Керектігін шотқа салдық.
Алты аударып, жеті піштік,
Шаршап асты жатып іштік,
Аударғанда оңды-солды,
Қорытынды мынау болды:
"Тоқтатылып барлық жұмыс,
Әз алдына бір МТС,
Дербес сайлап құрылмаса,
"ЧТЗ - ның " он жетісі
Дайындалып тұрылмаса,
Жүз плуг пен он сеялка
Жаппай қаптап жұмылмаса,
Ақша тимей қолымызға
Екі миллион сомнан аса,
Бітіруге мүмкін емес,
Іс істеуге баса-баса!.. " —
Деп қағаздың арасынан,
"Бассыз бастық " ызыңдаса,
Көмескілеу сөз келеді,
Ызыңына шыққан қоса:
— Шұрайлы жер тапсақ деген
Қабыл болып тілегіміз,
Салқын сулы сарқылмайтын
Таптық іздеп Ілені біз!
Жардың қойнау сабатынан
Төрт-бес үйді қабатынан
Салып та алдық иектетіп,
Салушылар салқын іздеп,
Жіберіпті жиектетіп.
Жиек бір күн омырылды,
Жар басына салынған үй,
Жармен қоса томырылды...
Мұның бәрін көре, біле
Тұрса дағы толқынды Іле,
Белшемізден шығындатып,
Дауға салды ұзын сүре...
Мұндай ауыр қиянатқа
Қалдырады деп бізді ұятқа
Ойламап ек Ілені біз,
Соқтырар деп бұл апатқа!..
Міне, осындай қосалқы егін
Жасау ісі басталғалы,
Күні-түні ұйқы көрмей,
Рас, менде бас қалмады! —
Дейді "Бассыз " басын ұстап.
"Нағыз дихан осы емес пе?"
Мұндай "дихан " түк бітірмес.
Құр айқайдың досы емес пе!
Бір сом табыс табу үшін
Он сомынан айрылатын,
Берекесіз даурықпалы
"Бассыз бастық" қойдық атын!
ЖАЛПАҚ ШЕШЕЙ
Опера ма, драма ма,
Сіз, ол жағын сұрама да!
Я опера, я драма...
Дей сал қоймай сұрағанға!
Бара қалса, орын қалмай,
Өтініші орындалмай,
Қайтып жатты кейбіреулер
Бар болса да, орын болмай.
Бірақ, алда, үш-төрт орын,
Келушінің күтіп жолын,
"Даяшы " әйел бәйек болып,
Бірдей шолып оң мен солын.
Сый қонақтар келсе кіріп,
Басын иіп, қол қусырып:
— "Қош келдіңіз!" — дегелі тұр
Беруге орын, ұшып тұрып.
— Нақ ортада, нағыз алда,
Бұл орындар кімге қалды ?
Әлде таныс, әлде басқа?.."
Көзбен көріп, сынау қалды.
Бір кезде есік тарсыл қағып,
Ашылғаннан тұрған бағып,
Даяшылар тұра ұмтылды,
Кірді біреу ырсыл қағып.
Жайын жота, жалпақ шешей
Еркелетіп тілін төсей...
Сөйлей келіп, зорға отырды,
Сонша ардақты, бұл кім десей?
— Ой, админс... ә... трактор..
Мойыныңды сәл бұра тұр! —
Деп құлағын бұрып алып,
Күліп жатыр, сөйлеп жатыр...
Күткен көп те тына қалды,
Сырттан мінеп, сынап алды.
— "Еһе, баздың бастығы екен ", —
Деп біреулер біле қалды.
Енді қалған бос орынды,
Көздеп жүріп екеу кірді.
Ішіп алған жігіті мас,
Әйел зорға сүйеп тұрды.
Ол да: администраторға,
Басты да аздап: "тұра тұрға "
"Благодарю!" — деді мойынын
Бұрып барлық театрға...
Көп еткен жоқ, мүлгіп барып,
Бір-екі рет шұлғып қалып,
Қор етті де, пысылдады,
Бос орынға жылжып барып.
Бұлардың да кім екенін:
Көп "достардың " бірі екенін:
"— Я гортопта, я горторгта,
Көрдім бе екен бұл екеуін?" —
Десіп жатты жымыңдасып,
Көптен күбір, сыбыр қашып,
Ойын бітті... жалпақ шешей,
Ол да ұйықтапты қара басып...
1940
ҚҰЛҚЫН ТУРАЛЫ ҚҰПИЯ СЫР
(Парақорға)
Айтайын, сөзге құлақ сал,
Құпия сыр қып құлқынды.
Құлқын атты бір құзғын
Құбылды күнде мың түрлі,
Түн жамылып ту жылқы,
Нелер бағлан үйтуді,
Нелер кілем тоқулы,
Нелер заттар сүртулі,
Қаракөк бұйра елтірі,
Қатар тізіп бұл тұрды,
Құндыз жаға, түлкі ішік,
Ол да тоқсан құлпырды.
Метро менен бастондар,
Пар - парымен костюмдар,
Сілкіп тастап құлпыңды.
Жоқ боп жатты құлқынға,
"Балта кеспес мұртымды,
Болып алдым, " — деп тағы
Сөйлеп қояды лепіріп,
Істегенін былтырғы:
— Өткен жылы үйімде,
Жалғыз көрпе қырқу,
Кір жастығым болушы еді,
Көтермейтін сілкуді.
Қатқан жаға, тар шалғай,
Етек-жеңі қырқу.
Пальто киіп әйелім,
Күнде салып қиқуды
Алушы еді мазамды,
Көзінде жас іркулі.
Енді қазір қырық-отыз
Иісмайлар бүркулі,
Қатырмалы көйлектер,
Жазғы - күзгі пальтолар,
Рет тимей киюге
Әлі күнге тың тұрды.
Сиыр кіріп қораға,
Қой-ешкі оңды қусырды.
Атым да бар астымда,
Құландай құла сүйкімді.
Тая қалсам бір жаққа
Жалтыратып табанды,
Көрсетіп тек сыртымды
Бірақ, құрғыр қора-жай
Бұзып тұрған шырқымды.
Бөлек-бөлек бөлме қып,
Салдырып ем - ау шіркінді,
Кім болжаған ақырын,
Әзірше қарным тырсиды.
Үй де, жай да, мал-мүлік
Сыюына бір сыйды.
Енді тек бойға сіңіру,
Сол жағын ойлап құлқынның
Тітіркеп жаным ыршиды.
Мен үшін дәлдеп жазғандай,
Қаулы шығып мінекей,
Құлашым демде қушиды,
Әр сөзі менің жанымды
Жаралайды, шымшиды.
Ұстағаным қолымнан
Темен түсіп, сусиды.
Қош болып тұр, қу құлқын,
Кесіріңнен сен иттің
Тамырым менің қырқылды!
1940
БӨКЕЙ МЕН ДӨКЕЙ
— Астанадан Дөкей кетті!
Күтіп алсын Бөкей депті.
Абыржып ол сасып қалды,
Кнопканы басып қалды.
Телефондар шырыл қақты,
Сым біткендер діріл қақты.
Бүгін үлкен кеңес болды,
Бөкей қызыл өңеш болды:
— Астананың бір Дөкейі,
Келе жатыр қаламызға.
Ондай сырды құпиялы
Түсінбейтін баламыз ба!
"Астанадан Дөкей кетті!
Күтіп алсын Бәкей депті, —
Дегеніне қарағанда
Мен өзімше түсінгенім,
Жай бір таныс кісім менің
По-моему емес шығар,
Дайындалу керек шығар...
Біріншіден: вокзал тіптен,
Черт возьми, сасып кеткен.
Ең арғысы түкіргіш жоқ,
Жөні түзу сыпырғыш жоқ.
Пиво дей ме, шашлык, дей ме,
Соның бәрін жаптырыңдар,
Киоскалар аштырыңдар.
Сырахана деген сөзге
Қалың қағаз жапсырыңдар.
Бәрін бүгін жайнатыңдар,
Ыстық су да қайнатыңдар.
Мен айтпай-ақ білесің ғой,
Лозунгалар ілесің ғой.
"Хош келдіңіз ", — көше сайын
Жазылу болсын дайын.
Керек-жарақ магазинге
Жеткізілсін бүгін түнде.
Сүт те болсын, ет те болсын,
Көзге түсер бетте болсын!
Майда - шұйда колбаса да
Болады ғой ол, боса да,
Тау-тау болып ұн да тұрсын,
Қызыл балық бұл да тұрсын,
Кит балықтың икрасы —
Дөкейлердің жейтін асы.
Жайнап тұрсын көрген түстей,
Арақ-шарап "Московский!..."
Бәрі-бәрі, бәрі болсын,
Магазиннің сәні болсын.
Көшелерге су септіріп,
Жібермеңдер тым кептіріп,
Сәрсен, соған өзің бас боп,
(Жатып қалма үйде мас боп)?
Бітір соны таң атқанша;
Қазір осы сағат қанша ? —
Деп алды да Бөкей сөзді
Онан өрі тағы созды:
— Дүкендегі сатушылар,
Мүмкін, тәлпіш қатын шығар...
Соның бірі болмас болсын,
Шепчик киіп келер болсын.
"Пожалуста, прошу " деп,
Тұрар болсын түк ашу жоқ.
Тағы - тағы бір тапсырма,
Көше сайын іліп қойған
Майда - шұйда көп жапсырма!
Қала сәнін алмас болсын,
Ол да ұмыт боп қалмас болсын!
Деп Бөкейдің сөзі бітті,
Отырғандар үйге зытты.
Көп шабуыл: айқайменен
Дөкейді олар солай күтті.
Енді Бөкей үйге жетті,
Әңгімені былай шертті:
— Үйге Дөкей келіп қалар,
Оттың басын көріп қалар...
Десе,
Әйелі шырыл қақты,
Күйеуіне мынаны айтты:
— Қонақ үйге келген жақсы,
Оттың басын көрген жақсы.
Үйіңде түк болмай қалса,
Онда бар ғой өлген жақсы.
Шақырғаны Дөкей болса,
Шақырушы Бөкей болса...
Онда үйіңнің сәні болсын,
Мыналардың бәрі болсын:
Хрустальдан ваза болсын,
Шыңылдайтын таза болсын,
Хрустальдан фужер болсын,
Шампанға оның іші толсын,
Сервиз болсын столовой,
Шай сервиз ол бөлек қой,
Суық салат, тураған ет,
Неше түрлі винегрет,
Алма, жүзім, жаңғақ, дәнек,
Бәрін тауып қою керек...
Буға піскен мәнті болсын,
Қонақ жесе тәнті болсын.
Пельмен, қауап, семіз қазы,
Поджаркілер болсын даже...
Тоңазыған балық болса,
Фаршированный тауық болса,
Төрт-бес жерде торты болса,
Ылғи первый сорты болса...
Хворост-кәудірек нан,
Күміс мойын тұрса шампан.
Шет елдердің веньягі,
Біздің елдің коньягі.
Семіз қойдың басы тұрса,
Сүйіп жейтін асы тұрса,
Сонда қонақ шақырдым де,
Ондайларың болмаған соң,
Арнап үйге шақырдың не?!
Деді әйелі кербезденіп,
Бөкейіне есеп беріп.
Бөкей байғұс тыңдап қапты,
Ойлап-ойлап выход тапты,
Ресторанға тура шапты...
Ертеңінде поез күтті.
"Опаздал " боп зорға жетті.
"Жұмсақ вагон " — деген сөзді,
Оқығанша әрең төзді.
Бірге оқыған Бөкей дейтін,
(Бөкей оны Дөкей дейтін).
Вагоннан тек сол-ақ түсті,
Шұрқырап кеп қолын қысты,
— Телеграмды алыпсың ғой,
Туу, қартайып қалыпсың ғой!..
Мен баяғы Бөкеймін ғой,
Сен айтқанда "дөкеймін " ғой.
Лақылдап ол күліп жатыр,
Жай-жағдайды біліп жатыр,
— Сен екен ғой, басқа десем,
Қайтер едің: "шошқа" десем...
Бөкей зорға үйге жетті,
Күн-түн шабу босқа кетті.
Міне, осындай Дөкей күткен
Болмаса екен Бөкей біткен!
ӘУЕСҚОЙДЫҢ ӘУРЕСІ
Жас жігіт жиырма жастағы
Барлық сәндікті мұрттан бастады.
"Кавказский мұрт жасаймын " деп,
"Таулықтардың айбатына ұсаймын "деп,
Қылыштай қырлап, сүйірлеп барып,
Жылмитып қойды жан-жағын алып.
Бір айдан кейін оны тастады,
Тағы бір жаңа моданы бастады,
Таңқиған танаудың астына
Бірін-біріне қосты да,
Бір елідей мұрт қалдырды.
Ұртты мұрттан сырт қалдырды.
Сөйтіп біздің Қозыбақ,
Оны көрсе, оған сақ;
Бұны көрсе, бұған сақ;
Бір күндері бакенбарды жасатты,
Екі самайды әкеліп асатты.
Самай шашы салбырап түсіп кетті,
Танау астындағы мұрт ұшып кетті.
Бір күндері онан да жалықты,
Моданы тапты тағы бір мықты.
Енді шаштың артын өсірді,
Дударлап әкеліп желкеге түсірді.
Әзі жігіт, басы "қыз " болды,
Бірақ, ол да сөз болды:
"Поп па мынау, әлде келіншек пе ?!" десті,
Қозыбақ амалсыз шашын кесті.
Шашқа істейтін амалды тауысты,
Енді киім сәндігіне ауысты.
Мықыннан жоғары, бөксенің үсті,
Төрт елі жалпақ белдік боп түсті.
Белдікті сәндеп түймелетіп қойды,
Қозыбақ, бірақ, онан да тойды.
Балағы делдиіп, тізе жақ тарылды,
Сәл бүгілсе болды, ортасынан жарылды.
Тұтасып барып мықынға тірелді,
Әр шешкен сайын тірі өлді.
Сонымен сөйтіп, киім жағы бітті,
Енді тек билеуді ғана күтті.
Фильтрлі сигарет те тауып,
Мұрнынан тартты, аузын жауып,
"О, шіркін, ВТ, жақсы ғой қасқа,
Иісі де жақсы дәмі де басқа..."
Деп қойып жігіт шалқадан жатты,
Реті келсе насыбай да атты.
Кеш болса жігіт биге шықты,
Түнімен селкілдейтін күйге шықты,
Твисті тастап, шейкке көшті,
Әбден шаршап өкпесі өшті.
Осындай селкіл сергелдең ойын
Жаздырмай қойды жігіттің бойын...
Оқу, еңбекті жинап қойды,
Әке байғұстың мойнына мінді,
Әуесқой неме әуреге түсті,
Біреуін қойып, біреуін құшты...
— Мұның не ? — дей қалса әкесі,
— Түк те білмейсің көкесі,
Бұл жаңа стиль ғой...
Деп танау көтерді,
Өзіне бітпеген жөтелмен жөтелді.
— "Стиль " емес, мысқыл шығар, балам,
— Не болса о болсын, сонымен, болам, —
Деді де, Қозыбақ тұрып кетті,
Есікті қатты ұрып кетті.
— Сыртын сылаған надан! — деді әкесі,
Байқа, бала, тасудың тосуы бар,
Адам болар жігіт осыны ұғар.
ӨРТ ПЕН ДЕРТ
Маймұрын Әлкебайды "Әуке " десіп,
Әлкебай Маймұрынды "Мәуке " десіп,
Қол алысты, шұрқырасты,
Әңгіменің кілтін ашты.
Жүз грамнан тастап та жіберді,
"Ақмағамбетті" бастап та жіберді.
Жатып қалған өсек бар ма,
Жаңарып жатқан төсек бар ма?
Кімге - кім қас қағып жүр,
Кім бұғып бас бағып жүр?
Кімге - кім шай бермеді,
Төсінен қыстау,
Төбесінен жай бермеді.
Сөз арасында бұл да кетті,
Әңгіме енді сайлауға кетті.
Сайлау десе арқасы қозатын,
Сайлаудың жырын алты күн созатын.
Біреуді алып,
Біреуді орнына салып жатса,
Біреуді сайлап,
Біреуі қалып жатса:
Жаны кіретін жағымпаздар мен достар,
Істейтін іс жоқ, қолдары бостар.
Екі жүз грамм қатарынан қақты,
Өсек сорғалап судай ақты:
— Біздің райисполком кететін бопты,
Бүгін маған Солтақбай жолықты.
— Қайда, кім болып? — деп ол шошып қалды,
— Завком! —деп ол бөсіп қалды.
— Жоқ профсоюздық обком.
— Жоқ менің естуімше завком.
— Жоқ менің естуімше нағыз обком...
— Мен оны туған күйеуінен есіттім.
— Мен оны туған жиенінен есіттім.
Екі дос сөзбен тіресіп қалды,
Біріне-бірі көнбей сіресіп қалды.
Бірінің көзі бұлдырады,
Бірінің көзі тұнжырады.
Осындай бір қарбаласта,
Осындай бір сөз таласта,
Рюмкаға тағы құйылды,
Ашудың бәрі сонда жиылды.
Екеуі бірден рюмкаға жабысты,
Рюмка үстінде қайта табысты.
Мәуке мен Әукең жұтып тастады,
Әңгімені қайтадан бастады:
— Тісіңнен шықпай ма бұл секрет!
— Қай сөзіңді айтып, жайылып кетіп еді?
— Ал ендеше тыңда,
Көп сыр жатыр мұнда.
Әлгі біздің Бәкең бар ғой,
(Пах! Пах! Өзі де нар ғой!)
Облаткомға бастық болатын болыпты.
Кеше маған Жәнділда жолықты.
Дегенде көзі жұмылып кетті,
Томпиған ұрты басылмай қалды.
Жұмылған көзі ашылмай қалды.
Тағы бір жүзді жұтысып алды,
Арағы бітіп құтысы қалды.
Нанды иіскеп, танаулап тұрды,
Мәукең мен Әукең бір аунап тұрды.
— Сен бар ғой, Мәуке, жоқты көкисің,
Маған келіп нотация оқисың.
Бөкей шірікке қайдағы бастық,
Ол әншейін бастықтарға жастық...
Болады десең, онда әңгіме басқа.
Түк түсінбейсің - ау қасқа!
— Қасқаң не, сенің оттап тұрған...
Баяғыны жоқтап тұрған...
Тура келіп ұмтылды:
— Мұртыңды, ұртыңды...
Шәлтиіп тұрған тұрқыңды!., —
Мәукең тура жұлқынды.
— Сен ит завхоздығыңды біл!
— Сен ит водхоздығыңды біл!
— Сендей, мен кеңсені тонағаным жоқ!
— Сендей, мен терезеден құлағаным жоқ!
Сонымен сөйтіп екі "батыр ",
Құлағын жұлдырып, тісін сындырып —
Ауруханада емделіп жатыр.
Өсек дегеннің өрт екенін,
Өтірік дегеннің дерт екенін,
Жанына бұлар батқанда білді,
Ауруханаға барып жатқанда білді.
ТОҚАЛДЫҢ НАЗЫ
— Ей, немене қабағыңды түйіп
Кеткендей дүниең күйіп!
Көп сандалмай бер жылдам,
Көжең болса құйып!
— Көрсеткен ұшпағың осы ма ?
Қалап тигенде сүйіп.
Жамау-жамау қамыт
Отырғанымыз киіп.
— Нәлет, онан артық не керек,
Өлесің бе, бар киімді жиып ?
— Жалғыз ескі шапан ғой,
Қойғандағы үйіп.
— Масаты қамзол, жібектен жаулық
Өкшең қарыстан биік,
Бәйбіше жүр салпылдап,
Етек-жеңін түйіп.
Күн шықпай барады егінге,
Антұрған, аясайшы біліп.
— Ендеше мені де сал егінге!
— Салсам салармын,
Алғаным жоқ тегінге.
Сүйіп алдым, жақсы дегенге дандайсып,
Назың - ақ көбейді - ау сенің де...
— Мен ондай егін сала алмаспын,
Айтты екен деп бара алмаспын.
Жұрт қос етектен киіпті,
Мен кие алмай қала алмаспын.
— Не қылған саған қос етек,
Неге жетпейді осы етек!
Сандықтағы камзолыңа
Тағы керек оқа етек.
— Бақпасаң жұрттай қып мені,
Не қыламын сені?
— Атаңа ғана нәлет!
Сен білесің нені.
Өгізшеге жаулық алдың,
"Жерікпін " деп саулық алдың!
— Өзің біліп алған шығарсың,
Бес-алты күн дау ғып алдың.
— Алсақ шашқан жоқпыз, тұр ғой,
Қазақтың қатыны киіп-ақ, жүр ғой,
— Жайласып ішіп отырған шай жоқ,
Құрап отырған үй ғой.
Алда ғана ит - ай,
Құрта алмай жүргенің бір тай.
Көйлек, мәсі, ақ жаулық,
Тағы керек қу шай.
— Тамақтан басқа нем бар,
Тамақ табатын сен бар.
Киім - тамақ таппасаң,
Екі қатында нең бар?
1927
МАЙМҰРЫНҒА МАЙШЕЛПЕК
Тоғышар, топас Маймұрын,
Жатып алып бір қырын,
Газет оқи қалады,
Абыржып айқай салады:
— Қатын жолдас, қайдасың
Оқудың қара пайдасын!
Баратын болыппыз, білдің бе
— Қайда ?
— Коммунизмге!
— Онда барсақ, не болмақ ?
— Түсінбейсің, ақымақ!
Мен айтайын, сен тыңда,
Онда:
Оң жағыңда үш жастық,
Сол жағыңда құс жастық,
"Жұмысқа шық " дейтұғын
Болмайды екен түк бастық.
Аузыңа әкеп құяды,
Көзді жұм да жұта бер,
Қанша ішіңе сыяды?
— Оның бәрін алатын,
Жұртпен бірдей болатын,
Пулың қайда, Мәйеке - ау,
Соны айтсайшы, бәйеке - ау?
— Ой, ақымақ, білмейсің,
Онда бүйтіп жүрмейсің,
Бәрі тегін келеді,
Машиналар адамша
Егінді өзі егеді,
Тау-тау қылып жияды,
Қамбаларға құяды.
Үстіңе шаң қонбайды,
Тойып ал да, жата бер,
Тамашаға бата бер! —
Деп Мәйекең лепірді,
Өз-өзінен молшылық,
Болып жатқан секілді.
ДІЛДА МЕН МОЛДА
Молдекеңнің маңдайы,
Май жаққандай жылтырап,
Шапанының шалғайы
Жер қапса, шаң бұрқырап,
Майпазданып басады,
Болғансиды салмақты.
Әлдекімді тосады,
Әлдеқайда бармақшы.
Мыжырайтып сәлдесін,
Орай - бұрай салыпты.
Әлде өтірік, әлде шын,
Бір қойға оны алыпты
Бір қолында тәспісі,
Күбірлейді көбесі,
Ебін тауып қаққысы
Келгендей боп өңеші...
Жалтақтайды жан-жаққа,
Алды-артына қарайды.
"Құрбандыққа мал жоқ па,
Барсам қай үй қолайлы?"—
Деп тұрғанда алдынан,
Ділда келе қойғаны.
— Қайда шықтың қалбаңдап,
Сенің қарның тоймады?..
Ділда айтса да қалжыңдап,
Қалжыңы оқтай қадалды.
Түк айта алмай мылжыңдап.
Молда бірден бадалды.
— Әр өлікті бір "сауып ",
Құлдыратып "құпия ",
Тегін олжа, нан тауып,
Жинағаның дүние...
— "Айтың құтты болсын " деп,
Айтың қалған молдаға,
— Кімді күтіп тұрсың? — деп
(Кете қалар Ділда ма):
— Құтты болар айтым жоқ,
Оразаңды білмеймін.
Ораза ұстар жайым жоқ,
Бейішіңе кірмеймін.
Көршім десең бейішке,
Мені де ала барарсың.
"Әйел жолы жіңішке ",
Сөйтіп күнге жарарсың...
Десе Ділда молдаға,
Молдада әлі түк үн жоқ.
Қарай берді Ділдаға,
"Менің берер түгім жоқ "
Дей ме молда қалжыңды
Көтере алмай тұрғанда.
— Бүгін тапқан қаржыңды,
Берсең еді сен, молда!..
Кеше әкелдің он тері,
Бүгін тағы табасың,
Бәйбіше де бір "пері",
Соны күн-түн бағасың,
Қалжың деп шын айтты да,
Кетті Ділда жөніне.
Молдаға сөз батты ма,
Терін сүртті жеңіне...
Қызыл сиыр жетелеп,
Келе жатқан бір шалды.
Тоқтата алмай жөтеліп,
Молдекең тек тамсанды.
Өйткені анау Ділда тұр,
Көріп қалса түйрейді.
Ертең жаны қолда тұр,
Көп алдына сүйрейді.
— Бүйткен күні құрсын, — деп
Молда үйіне жөнелді.
— Бәлем, ішің күйсін! — деп,
Ділда айтып тұр өлеңді.
"ДЕМЕЙДІЛЕР" ДЕМЕЙДІ
"Дейді екендер дейді" деп,
"Пәлендер ішіп - жейді" деп,
Көбірек ашса көмейді,
"Демейділер "көргенін,
Көрдім, сірә, демейді.
Жағынумен жан сақтап,
Әркімге бір жалтақтап,
Өзін-өзі демейді.
Сойылып жатқан қой көрсе,
"Бұларың не " демейді.
"Құйылып жатқан арақтың
Шөлмектері көбейсе,
"Жетер, тоқтат " демейді.
"Қонақ қойдан жуас " деп,
Аша түседі көмейді.
Өгізі өлсе ферманың,
Орнына тұяқ төлейді.
"Қаз орнына қарғаны "
Қазымырлап бөлейді.
Бұған да әлгі Жалтекең,
Бір ауыз сөз демейді.
Қыста кейбір ферманың
Малдары шөп жемейді.
Қудықтан су ішпейді,
Тілімен қарды күрейді.
Жатса, астына сыз батып,
Арқасына мұз қатып,
Айдалаға түнейді.
"Демейділер " оны да,
Көрсе де түк демейді.
"Жанашыр жалғыз мен бе " деп,
"Сендер айт " деп кезейді.
Кезейді де көрінбей,
Өзі сырттап жөнейді.
Оңашада сумаңдап,
Тіл қылышын безейді.
"Ескі әдет пен қылықтың
Етек-жеңі кеңейді" —
Дегенде оның дауысы
Бүлкілдете көмейді,
"Дәлдеп айтшы " дей қалса,
Құр тамағын кенейді.
Жалпылдап солай дейді де,
Етегін сілке жөнейді.
Өйткені, жазған Жалтақбай
Бас аманын тілейді.
Сондықтан да сыпайы,
Үстірт қана шенейді.
Сырты бүтін, іші арам,
Мұндайды жұрт не дейді?
Бітеу жара, жегі құрт,
Жексұрынға теңейді.
Өйткені олар неге ашып,
"Мынадай бар " демейді?
ТІЛЕМСЕК ПЕН СҰРАНШАҚ
Жұмысы жүрмей ақсаған,
Жиналыс сайын қақсаған,
Бір ауыз сөз сөйлесе,
Заявкадан бастаған:
— Тақтай керек бізге, — деп,
Тақылдаған таңдайы.
Таппай қойдық іздеп ек, —
Деп жылтырап маңдайы,
Тұрғанды кім десеңіз,
Тілемсек пен сұраншақ.
Береді деп білетін,
Өкіметтен сұрансақ.
Әкелері білгендей,
Атын солай қойыпты.
Есіткен жұрт күлгендей,
Тілемсек те болыпты.
Сол екеуі әрқашан,
Заявкада "жолықты ".
"Тұқым жоқ " деп Сұраншақ,
"Көлік жоқ " деп Тілемсек,
Бірінен, сірә, бірі алшақ,
Кеткен емес тым алшақ.
Шай да сұрап жатқаны,
Май да тілеп қояды.
Білмейді олар басқаны,
Бұлар қашан тояды?..
Жетім қозы сияқты,
Тілемсек пен Сұраншақ.
Білмейді ешбір ұятты,
"Ебін тауып бір алсақ ".
Бүгін келіп трактор,
Ертең келіп завчасты,
Ұялмастан сұрап тұр,
Әздерінде ондайлар,
Жата - жата тот басты.
Жылда жоспар артық деп,
Азайтуды сұрайды.
Өз цифр айтып боп,
Басқаларды сынайды.
Сонымен уақыт өтеді,
Бірақ, жүрген жолы тар,
Әйтеуір алсақ деседі,
Сұраншақ өңкей тоғышар.
АУДАННАН ШЫҚТЫ АЙДАБОЛ
Ауданнан шықты Айдабол,
Колхозға барды айдап ол.
Бастықтарды шақырып,
Бұйырып тұр ақырып:
— Малдарың қалай, семіз бе,
Төлдерің қалай, егіз бе ?
— Көріңіз көзбен, түсіңіз...
— Нанбаймын ба лебізге, —
Деді де бастық жөнелді,
Алысқа бармақ ол енді.
Машинадан түскен жоқ,
Әлі тамақ ішкен жоқ.
Алысқа кетті айдап ол,
Колхозға жетті Айдабол:
— Болдыңдар ма жем тасып,
Болдыңдар ма кең шашып ?
Сендерге тығыз тапсырма —
Сендерге бұйрық қолма-қол!.. —
Деді де тартты ауданға,
Қайта оралып Айдабол.
СИҚЫМБАЙ
Сылтауы көп Сиқымбай,
Шашылған желмен қиқымдай,
Жүргені ылғи болбырап,
Өз орнында бір тұрмай,
Қыс түскенде қиналып:
— Жетіспей қалдық жиналып,
Қыстау қалды шала боп,
Жоққа істейтін шара жоқ,
Пішен қалды үйілмей,
Көлік бар да, шана жоқ, —
Мал ығып жүр аязда,
Қорғалайтын пана жоқ.
"Қап, бәлем бе, осыдан
Көктем шықсын!" — дей - дей.
Шашты ағартып тұрғаны,
"Қыстың қамын жей - жей ".
Көктем шықса, мұз кетіп,
Соқа-сайман іздетіп,
Бірін тапса, бірі жоқ,
Бірінен-бірі ірі боп:
"Қыстың қамын біз енді,
Жаз істейміз", — дей - дей,
"Қудай қойса сиырға,
Баз да істейміз!" — дей - дей,
Шашты ағартып тұрғаны
"Малдың қамын жей - жей ".
Сөйтіп жүріп жаз өтіп,
Жұмыс шала бітеді,
Жазда істейтін жұмыстар,
Күзде істеуді күтеді.
Күз түскенде жаңбырлы
"Жер құрғасын!" — дей - дей,
"Мына адыра қалғырды,
Сөз қылмасын!" — дей - дей,
Майда-шүйде жұмыспен,
Күнде суыт жүріспен,
Қыс қайтадан жетеді,
Күз де сөйтіп өтеді...
Қысылғанда, қыс түсіп,
Келер жазды күтеді.
СЫБЫРЛАҚ ПЕН ЖЫБЫРЛАҚ
— Шешей - ау, шешей,
Берірек келсей!
— Не боп қапты, Есей!?
— Сұмдық есіттім, шешей!
— Тыңда:
Ертеңнен бастап мұнда,
Сатылмайды екен дым да...
— Қайда?
— Магазинде!
Жаңа өзім де,
Бір кило май алып ем,
Сезіктеніп қалып ем,
Қарамайды - ау тіпті,
Ойлаған жерден шықты.
— Жолдас дүкенші,
Құлағыңды әкелші.
Күрішің бар ма ?
— Жоқ!
— Онда маған шикі сөк,
Он бес кесек сабын,
Жейтін не бар тағы ?
Ең арғысы колбаса да,
Онша қажет болмаса да,
Оны да әлгі алып жатыр,
Таразыға салып жатыр.
Күн өтті, түн өтті,
Дүкен есігін күзетті.
Шешей Есейге жолықты,
Есей Көше жолықты,
— Ойбай-ау, шешей - ау,
Кешегінің бәрі
Өтірік болыпты.
Көздері қыли,
Бір-біріне қарап жымиды.
ЖАЛТАҚБАЙ МЕН ЖАЛПАҚБАЙ
Бастығына бір күні
Кіргісі келді Жалпақбай,
Бары-жоғын бетін,
Қапелімде жан таппай,
Іркіліп қалды есікте,
Қатты түгіл жай тартпай.
Тартайын десе бата алмай,
Тартпаймын десе кете алмай,
Ісініп кеткен қу тақтай,
Сықырлай берді ұнтаса,
Жүректі тулап жай соқпай,
Быршып кетті бет-аузы
Шала піскен картоптай.
Омырауына домалап,
Төгілді тері моншақтай.
"Жалпақ қарын, жайын мұрт "
Қамыт аяқ Талтақбай,
Тәмпіш мұрын кісі еді,
Мамырлаған балпақтай,
Екі қолы ербеңдеп,
Қоярға оны жер таппай,
Жақындап келіп есікке,
Жағымпаз жазған Жалтақбай,
"Енді ашам ғой " дегенде,
Ұшып түсті қалпақтай.
Өйткені бастық алдынан,
Шыға келді байқатпай.
— Мынауың кім, ойпыр - ау,
Бұл не қылған "Сорпақбай ?!"
Дегенше де болған жоқ,
Кездесе кетті Жалпақбай.
Жалпақбай келсе қашанда,
Жылы, жұмсақ байқатпай,
Маймаңдай басып майпаздап
Қоймайды құмар тарқатпай:
— Білмейсіз бе, Нұреке - ау,
Бұл кәдімгі Жалтақбай,
Жығылып жатқан алдында,
Құлайтын басқа жай таппай...
Икемі жоқ жазғанның,
Тікенекті жантақтай,
Ешкімге жақын бара алмай,
Дос тұтынар жан таппай,
Көрінген жерде жығылған,
Тарғыл жөн, танау талтақтай...
Беріле білмес бишара...
Жүрген жоқ, бірақ, мал таппай.
Деп алды да Жалпақбай,
Жағына кетті жылмаңдап,
Басқан ізін байқатпай,
Қалтадан шықты "Қазыбек ",
Ынтықтырмай, тамсантпай
"Коньякуна " төрт жұлдыз
Кекірейген Колчактай,
Кездесе кетсе болар ма,
Әуре қылмай шаршатпай...
Мына бір шампан-кампанға —
Жолданған сәлем-сауқаттай,
Қосыла қалса болар ма
Дайын тұрған ауқаттай.
"Жеңгейдің сүйер шарабы еді,
Ішетін газын тарқатпай..."
Деп те қойды жымиып,
Жампоз ағаң Жалпақбай.
Қызмет орнын білмедім,
Горторг па, Гортоп па-ай?..
Бірінде соның, әйтеуір,
Бастықтан шықты шалқақтай.
Жалпақбай ала жөнелді,
Жан-жағына жалтартпай.
— Шүйінші, Жәке, шүйінші!
Жүрмейсің – ау дәл соқпай.
Баратын болдың...
— Қай жерге?
— Тыңда, басты қайқайтпай!
Кәдімгі маслпромға,
Байқап же, тағы ант атпай... —
Деп қалды соны - ақ есіттім,
Зытып қалды екеуі,
Баратын жағын байқатпай.
АҚЫМАҚТЫҢ "АҚЫЛЫ"
Кеше өлгенше ішіпті,
Көзімді ісіріпті,
Бетке таңба түсіріпті,
Ұрты салбырап тұр,
Терісі жалбырап тұр
Көйлек те жыртылыпты,
Бір жеңі қырқылыпты.
Ұртын ұстаса мұртым жоқ,
Мұртын сипаса ұрты жоқ.
Кеше алған айлығын,
Көрсетем деп байлығын,
Шашыпты да, төгіпті,
Көрінгенді сөгіпті,
Теуіп, ұрыпты,
Жығылыпты, тұрыпты,
Қалтада тиыны жоқ,
Үйде сау бұйымы жоқ,
Бәрін де сындырыпты.
Бәрін де тындырыпты.
Есімде бірі жоқ,
Енді мәселе ірі боп,
Отырғаны мынау...
— Ойпырым-ау!
Сұмдық екен, — дей береді,
Өйткені,
Ақымақтың ақылы
Түстен кейін енеді.
УӘКІЛ МЕН ЖӘРКЕБАЙ
Уәкіл:
Барды жинап ұқыптап,
Неге дұрыс ұстау жоқ ?
Жәркебай:
Бар нәрсеге қарауыл
Қойсын деген нұсқау жоқ.
Уәкіл:
Басқармалар фермаға
Неге басын сұққан жоқ ?
Жәркебай:
Күнде сонда отыр деп,
Келген бізге нұсқау жоқ.
Уәкіл:
Жайлауға да бармапсың,
Дейді: ауылдан шыққан жоқ.
Жәркебай:
Жалғыз өзің шаба бер
Деген бізге нұсқау жоқ.
Уәкіл:
Жолда көпір қирапты,
Оған неге шпал жоқ ?
Жәркебай:
Шпал тауып көпір сал
Деген бізге нұсқау жоқ.
Уәкіл:
Қағаздан сүт тамбайды,
Бүйте берсек сүт түгіл,
Сиырдан түк қалмайды.
Председатель:
Тамызасың, табасың,
Пішенді де шабасың,
Күндіз-түні бағасың,
Литр - литр сүт болсын.
Тұла бойы құт болсын, —
Дейді даусы қатайып,
"Жаңаталап "колхозы,
Председатель Матаев...
Аты-жөнін жасырмай,
Анықтап-ақ атайық.
АЛИМЕНТ
Қиылған қиғаш қас қандай,
Қап-қара шаш қандай.
Келісті жігіт, тым кербез,
Мінезі жұмсақ мақпалдай.
Қайқита шашын таранып,
Сиқырлы көзбен қаранып,
Маң-маң басып алдымнан,
Кез келе кетті Самалық.
— Аман ба, жолдас Самалық ?
Жүр ойынға баралық!
— Жоқ бармаймын...
О, неге?
Оқиға болды жаңалық.
Кез келген қызға хат бердім,
Оны өзіме бақ көрдім.
"Алам " деп алдап бес-он күн,
Қыдырғанға шат болдым.
Галстук жібек тағынып,
Иіс май - әтір жағынып,
Сәнденіп тұр ем бір күні,
"Сүйгенімді" сағынып.
"Шақыру қағаз "қолында,
"Заң бар солай, орында "
Амалсыз алдым қол қойып,
Ойлаймын "дау жоқ " соңымда.
— Шақырыпты сот не деп?
Қылмысың бар ма, айта кет ?
Тұрып-тұрып айтқаны:
— Төлейтін бопты алимент!
1928
ҚҰЛДУ-СҰЛДУ
Шәлдірбайға Мәлдірбай
Айтып отыр қалдырмай:
"Тоест "... дей қалса Шәлдірбай,
Түсінбей қалып Мәлдірбай:
— "Той істе " десең істейін,
Жалғыз капель ішпей...
Десе мылжың Мәлдірбай:
— Кәпірің не, сенің деп,
Ашу қысып дірілдеп,
Кәлдірбайға "чорт " дейді,
Шәлдірбай оған өйтпейді:
— Зменаюсь, оныңды
Қайтып ал — жапқан "тоныңды
Деп күледі Мәлдірбай,
Шашаға шаң шалдырмай.
Баяндама соғып тұр...
— Түсінбедік, толықтыр... —
Деп қояды Мәлдірбай:
Тыңдар емес Шәлдірбай:
— Тауарыштар, жолдастар!—
Деп қашан да сөз бастар,
Әдетімен бастады,
Білетін тілін тастады,
Білмейтін тілден қашпады,
Түсініп жатқан ешкім жоқ,
Үш жарым сағат қақсады...
Мәлдірбай ғана қол соғып,
Шәлдірбайды мақтады.
— От төбе, не! — деп ылғи,
Оның сөзін жақтады:
Өйткені өзі Мәлдірбай,
Қатып қалған шандырдай,
Шытырлайды, шырпиды,
Көрінгенді тарпиды...
Өмірі кітап ашпайды,
Әріден, бірақ, бастайды.
Жаттанды сөзді төбе ғып,
Үйіп-төгіп тастайды.
Оларда сұмдық жылжу бар,
Оларды сүйреп жүр жылдар...
Тілімен істі тындырған,
Бар кейбір құлду - сұлдулар...
АНКЕТ АДАМЫ
— Кімсің?
— Асылбай! —
Анығын айтқанда,
Баяғыдан осындай,
Бүгін бар, ертең жоқтарға —
Қалады ылғи қосылмай.
Ішетіні де, бөсетіні де бар,
Анығын айтсақ жасырмай.
Сауаты да шағын,
Бірақ, ешкімге бас ұрмай,
Орнынан түссе аптығып,
Төгіліп-шашылмай,
Айта беретін анкет бар,
Ескілікті досыңдай.
Бәрі сонда жазулы,
Бәрі сонда сызулы:
Парткомның да,
Завкомның да,
Аудандық аткомның да
Мүшесі болған,
Бір заманда қызулы,
Бастығы да болып қалған.
Міне, сол анкет бойынша,
Асылбай қайта шарықтайды.
Қолында анкет тұрғанда,
Қызметтен тарықпайды.
Кеше ауаткомнан тайса,
Бүгін директор.
Анкетіне қарағанда,
Солай болуы керек - дүр.
Ал, шындығына келгенде,
Оның орны бөлек тұр.
КЕНЖЕТАЙ МЕН ЖЕҢГЕТАЙ
— Кенжетай! — деді Жеңгетай, —
Сен, осы бойдақсың ба?
— Бойдақпын.
— Қызын көрдің бе Қой бақтың ?
— Жоқ! — деді Кенжетай.
— Ендеше, — деді Жеңгетай, —
Әкесімен тілдестім,
Шешесімен сөйлестім.
— Үйлестің бе ? — деді Кенжетай.
— Үйлестім! — деді Жеңгетай. —
"Жігітің қандай?" деп еді.
Мұндай дедім:
— Біріншіден — білімді,
Екіншіден — сенімді,
Арақты татып алмайды,
Татса да сатып алмайды.
Ақшаны тапқыш, — дедім.
Әйелді баққыш, — дедім.
— Қыз қандай ? — деді Кенжетай,
— Сындырған нандай! — деді Жеңгетай.
Ай десе аузы, күн десе көзі,
Нағыз сұлудың өзі.
Жүрісі мен күлісі,
Отырысы мен тұрысы,
Мінезі мен сөзі,
Күлімдеген көзі,
Бөрі түгел, бөрі сай,
Жасауға да бай... —
Деп еді Жеңгетай,
Қызыққан Кенжетай:
— Көндім, — деді, — жеңеше!
— Кеттім, — деді, — ендеше!
Сөз сонымен бітті,
Жеңгетай келіншекке зытты.
Кенжетай келіншегін күтті...
Айтып ауыз жиғанша,
Ашып көзді жұмғанша,
Келіншек келді,
Тойын істеді,
Он күн ойын істеді,
Күннен күн өтті,
Кім ұтылды, кім ұтты ?
Бірін-бірі сынасты.
Бірінің сөзі, бірінің тілі ащы.
Бірі "о " десе,
Бірі "ноо " деді,
"Саған керегі со!" деді.
Бірі күңк етсе, бірі дүңк етті.
Бірі шаңқ етсе, бірі мыңқ етті.
Таяқ сарт етті,
Шапалақ шырт етті,
Кенжетай Жеңгетайға жүгірді,
Жеңгетай Кенжетайдан түңілді.
Ар жоқ, намыс жоқ,
Тіркелген ЗАГС жоқ.
Келіншек төркініне кетті,
Той-топыр сонымен бітті.
Кенжетай Жеңгетайға қарады.
Жеңгетай Кенжетайға қарады.
Енді кімге барады? —
Кезінде әңгіме болады.
ЕКІ НӨЛ
Қағазда жортып қаламы,
Алмайды бір сәт дамылды.
Ақпармен шарлап қаланы,
Қағады күнде дабылды.
Аттанып ылғи цифрлы із
Тізеді қатар тіресіп.
Хатшы бір сондай сылқым қыз,
Тұратын еңбек күні өсіп.
Ол жатты шөптің басында
Шабындық қайда, — көрген жоқ.
Хатшы қыз "актив " қасында
Ол оған ойды аз бөлген жоқ.
— Жаз, — десе хатшы сылқымға,
Жазылып демде қалады,
Жан бітіп әлсіз цифрға,
Қанатын демде қағады.
— Аттандыр, — дейді ауданға, —
Болмаған ертең болады.
Жолдыбай көкең тұрғанда,
Кругом жүзге толады.
Деп қысса болды сол көзді,
Бүлк етсе болды мұрт жағы.
Байқағыш хатшы ол көзді,
Қимылдан біледі ұрттағы.
Түсінген, әбден құныққан,
Қутыңдап қалған шұнақ қыз.
Сезеді кейде иықтан,
Дегенді: "Өшір! Бір-ақ сыз!"
Күніне қаптап көп цифр,
Тартады шеру ауданға.
Десте жоқ шөпте тып-типыл,
Бір мая жатыр әр жонда.
Күніне оңға - солға да,
Ағылып ақпар шабады.
"Алдағы жылғы қорға да
Қойдық " деп дабыл қағады.
Ерніне салып насыбай,
Шолжақтап айтса болғаны.
Бар шөптің өзін тасымай,
Қалғаны, құдай ұрғаны.
Тексеру болса: "Жиналмай
Жатыр " деп сылтау табады.
Қыс түсті болды, қу маңдай
Көршіге қарай шабады.
Бар әлі мұндай Жолдыбай,
Қағазбен шөпті оратын.
Орнынан жұмыс жылжымай,
Жыл он екі ай тұратын.
Екі нөл қосып таяққа,
Шығарғыш демде жүз етіп.
Қыс түссе мініп аяққа,
Малдары таңды күзетіп,—
Шөп емес, сояу шайнайды,
Жолдыбай жатыр жастықта.
Мал қамын қашан ойлайды,
Кім бұл өзі,
Бастық па!?
КӨКАЛА АТ
Бәрекелді, ат бақсаң осындай бақ,
Жіп құйысқан байла да қоңырау тақ!
Сүйектері ән салсын салдыр-күлдір,
Құр тулағын қалдырып мін дағы шап!
Қуламайды. Көкала "құлайды" десең,
Шаба береді жануар "шу - айт!" десең!
Күліп барады сүйегі ыржаң қағып,
Көкаланы "өледі"деп кім айтты екен?
Айт жануар, Көкала, жүріңкіре,
Сүйегіңді ыржаңдат, күліңкіре!
Сені баққан адамның аты шықсын,
Өлмей тірі әлі өмір сүріңкіре!
ЕПШІЛЕР
Мақтанышпен бәрі атайды
Әлжанова Қамзетайды.
"Ең атақты сауыншымыз, —
Білеміз, — деп, — ол апайды ".
Қамзетайды бір кәрия:
— Колхозға үлкен құт! — деп қойды,
Тағы біреу: "сиыр сауса —
Ағып тұрған сүт!" — деп қойды.
Тағы бірі колхозшының
Мәселені тіктеп қойды:
— Неге бізде бір еңбеккүн
Жыл бойына таппайтын бар,
Неге, жолдас председатель,
Сондайларды сақтайсыңдар ?
— Рас! — деді тағы бірі, —
Құр көбейтіп санымызды,
Бір еңбеккүн таппаса да,
Жатқан бар жеп нанымызды.
— Мынау кімді айтады? — десе:
— Ол кәдімгі Айтпады! — деді.
Соны айтарын басқалар да
Ә дегеннен байқап та еді...
— Бәріміз де білеміз,
Жас келіншек торсықтай,
Өз пайдасы табылса,
Үйіріледі ұршықтай.
Көпшіліктің ісіне
Қалған емес қырсықпай,
Ала жаздай үйінен
Жатып алды бір шықпай.
Шық дей қалса жұмысқа,
Ашады да сандығын,
Шашады да тастайды,
Қағаздың көп қалдығын:
— Мынау: "суық — желдікі"
Мынау: "құяң — белдікі".
Бұл: "ауырған — іштікі"
Бұл: "жұлдырған — тістікі!"..
Деген белгі соқтырған
Ұсынады қағазын,
"Справка доктордан"...
Мұны айтқанда сүйреңдеп,
Тіліндегі тиегі
Ағытылып жөнейді,
Шошаң қағып иегі...
— Ратай ше, Ратай ? —
Деп күлді де, Құлатай, —
Оны жақсы білеміз,
Колхоз жері еккені,
Колхоз шөбі органы,
Биыл емес мұндай боп,
Ратайлар тұрғалы,
Тірлігі осы жылдағы...
— Білесіз бе басқаны, —
Деп қойды да бір жігіт,
Сөзін былай бастады:
— Бұл колхозда кеп болды
Усовалар тұрғалы,
МТС - те істейді
Николай мен Иваны.
Бір баласы механик,
Осында, бірақ, үй, малы...
Өрімдей өңкей жас әйел
Өз бақшасын баптайды.
Ортан қолдай он адам
Бір еңбеккүн таппайды,
Колхозға шеп шаппайды,
Колхоз малын бақпайды,
Жем мен шөбі сүрлеуді,
Алдында тұр қалауы...
Жүре алмайды мамырлап,
Май басқан талпақ танауы.
Семіргенін сатады,
Ақша түсіп жатады.
"Победа " алды! — Базарға
Мінеді де зытады...
БЕТТЕСКЕНДЕ
"Б "сиырға завферма,
Сөзге келсе шап берме.
Тілінің де уы бар,
Кейде арақтың буы бар.
Сөйлеп тыным таппайды,
Кейде орынсыз даттайды:
"— Кеуіп қалған тандырсың,
Емшек емес, шандырсың.
Жаз жайлауға бағамыз,
Қыс байлауда бағамыз.
Қыста жылы тұрсын деп
Жаздай қора соғамыз.
Семірмейсің сонда да,
Бүйірің шығып тырсиып.
Жүргендерің ырсиып.
Сауса сүтің шықпайды,
Жесең жеміс жұқпайды.
Бермедің деп жем-шөбін,
Бастық бізді мықтайды.
Жетпей қалған жем үшін,
Пішен - шөптің кемі үшін,
Сүт бермеген сен үшін,
Жылына алты, жеті рет
Біз аламыз сөгісін...
Тұяқтарың сыртылдап.
Әр қорадан жылтыңдап,
Біреу келсе мөңіреп
Тұрғандарың "еңіреп ",
Айтыңдаршы шындықты.
Сөйлесейік кеңірек ", —
Деді бір күн завферма,
Сөйлеп кетті көбірек.
Сиыр да оған тіл қатты,
Өтірік емес, шынды айтты:
— "Қазір кепкен тандырмыз,
Емшек емес, шандырмыз.
Өйткені түк күтім жоқ,
Күтпеген соң сүтім жоқ.
Қыстай қамыс шайнадық,
Сояуға тіс қайрадық.
Үстімізде қар жатты,
Астымыздан сыз батты.
Тоңда тоңып жата алмай,
Талай таңды атырдық.
Жұлатын шөп таба алмай,
Талай күнді батырдық.
Суға барсақ суат жоқ,
Қырға шықсақ түк от жоқ,
Қайтып келсек к,аңырап,
Бұзау біткен жамырап.
Емеді де кетеді,
Сонымен сүт бітеді...
Біле тұра осыны,
Қайта-қайта сүт дейсің,
Мол сүт алам десеңдер,
Неге дұрыс күтпейсің?
Неге жем-шөп бермейсің,
Неге келіп көрмейсің?
Неге қора соқпайсың?
Неге дұрыс бақпайсың?
Босқа бізді кінәлап,
Жиылыс сайын қақсайсың.
Шықылдаған шілдеде
Бір баспана таппайсың.
Жаздай күнге қақтайсың.
Аңғал-саңғал қораңды,
Қолпаштап мақтайсың.
Траншея дегенді
Әлі күнге білмейсің.
Бастадың да, тастадың,
Оған көңіл бөлмейсің.
Жүгерінің сабағы
Малдың сүйер тамағы,
Соны сүрлеп, көп беріп,
Неге сынап көрмейсің ?
Сонда біздің сүтіміз
Бұрқырайды бұлақтай,
Желініміз жер сызып,
Мезгіл-мезгіл шыдатпай,
Мөңірейтін боламыз,
Сауып ал деп сүтімді.
Онан артық сіздерден
Тілемеймін күтімді.
Құнарлы боп сүтіміз,
Қалыңданып қаймағы,
Көбеюі сөзсіз ғой
Сүттің берер май жағы...
Айтқанымды сен істе,
Сүт "бермесем маған серт!
Істемесең саған серт!" —
Айтты сиыр осыны.
Кездескенде бетпе-бет,
Үнсіз қалды завферма,
"Жануарым, сөкпе ", — деп.
ӨТКЕНІН ӨКСІГЕН АДВОКАТ
Ақаң байғұс қартайып қалыпты,
Тірсегі майысып талтайып қалыпты.
Бұрынғы сұлу құрықтай мойын,
Сүмбідей түзу, шыбықтай бойын
Жаза алмай түзу, құрысып қалыпты.
Беті де тозып тырысып қалыпты,
Мойылдай мұрты қияқтай еді,
Сұп-сұлу жігіт сияқты - ақ еді,
Көзі де өткір ойнақтап тұрды,
Отызға дейін бойдақ боп жүрді.
Атжақты келген қызыл шырайлы,
Кішіпейіл, сөзі де райлы,
Ең алғаш елге сот болып келді,
Заңды қорғағыш от болып келді.
Ақ бас сөйтіп "Ақаң " атанды,
Сол көзін айтсаң көзіне жас алды.
Жүйрік те мінді, сұлу да сүйді,
"Қызарған жаққа " қырғидай тиді.
Бірін алып, бірін тастады,
Сөйтіп Ақаң бұзыла бастады.
Арақ-шарапты судай сапырды,
Азулы кезде арыстандай ақырды,
Күндерден күн өтіп жатты,
Өткенге салауат кетіп жатты
Ақаң енді "Ақ бас та " атанды.
Бірте-бірте қақбас та атанды.
Сомпиып бір күн соттықтан қалды,
Жалындап жанған оттықтан қалды.
Айналып келіп "адвокат " болды,
Оқ салмай атылатын "автомат "болды.
Жастарды жатып сынайтын болды,
Өткенін айтып жылайтын болды.
"Баяғыда біз қандай едік,
Қызметкердің маңдайы едік,
Атақты судья Ақбас атандық,
Енді мынау "қақбас " атандық.
Кешегі өңкей сопляктар,
Түк түсінбейтін ақымақтар,
Біздерді билеп төстейтін болды,
Үстімізден түспейтін болды ",
Арғы - бергіні боқтайтын болды,
Өткенін өксіп жоқтайтын болды.
ЕСЕКЕҢЕ ДЕСЕ ЕКЕН
Біз отырған көшеде
Көзге түсер көп үй бар.
Ала-бөле ішінде
Көк күмбезді көк үй бар.
Сол үйдегі көршіміз,
Көзге түсер кісі емес.
Қырма сақал қыңыр төс,
Жасы елуден кіші емес.
Өзгеге тіп-тік болғанмен,
Бастыққа басын иеді.
Иіскейді тұмсығын,
Астыңғы ұрттап иегі.
Көлгірсуге келгенде,
Майдалығы мақтадай.
Ділгір жерде өткір - ақ
Екі жүзді шаппадай.
Лауазымы онша емес,
Баздың ғана бастығы.
Қайдан қоңыр жұп-жуас,
Ешкімге жоқ қастығы.
Қынама қор, жымысқы,
Есбай деген осы екен.
Есбайы кейін жойылып,
Атанып жүр "Есекең ".
Мейлің мінеп, сынай бер
Күле тыңдап тұрғаны.
"Түсінемін " дегені —
Көзін мықтап жұмғаны.
Сонау бір жыл баспана,
Үйі де жоқ болатын.
Тар үйшікке барлығы,
Топырласып қонатын.
Тәпенек, тар сол үйшік,
Айналыпты күмбезге,
"Күмбез үйлі Есекең "
Атаныпты бұл кезде.
Кеш іңірін жамылып,
Келсе үйіне рояль,
Шоферына ақырып,
Бұйырып тұр бір әйел.
— Көтер, өлем дейсің бе,
Иілмейсің неге, сен! —
Дегенде оның даусынан
Әйел екен демес ең.
"Волга " сырттан ақырын
Кіреді үйге сыр етіп.
Тоңазытқыш ток, тартып,
Сілкінеді дүр етіп.
Бірақ, ізін көрсетіп,
Жалғыз тиын жесе екен,
Түк ізі жоқ білінер,
Байып кетті Есекең.
Аңқау жегі, арамза,
Есекеміз осы екен.
Тиісті орны: — Бұл қайдан?
Есекеңе десе екен!
ҚҰЛҚЫНДА ЖАТҚАН ҚҰПИЯ
Қиыр сонау алыстан,
Ауданда бір таныстан,
Жақында маған хат келді,
Арнаулы кісі ап келді,
"А "— деген бас қарыпты,
Сөз алдына қойған хат,
Былайша басталыпты:
".. .Ауыл-аймағымыз,
Қырдағы - ойдағымыз,
Аман-сау түгел қуатты, жиен,
Саған өте ұяттымыз, жиен.
Балаңа атаған тайымыз бар еді,
Биыл баруға ойымыз бар еді.
Барып та, көріп те қайта алмадық,
Сәлем-сауқат беріп те қайта алмадық.
Жеңгең де қасымда отыр,
Әкей - шешей де осында отыр.
"Кемпірдің үлпершек - мүлпершегі,
Бүйенде май, қалтадағы сөгі.
Болмас па тегі?..."
Деп адрес сұрап та алды,
Әкей тіпті жылап та алды.
"Жасынан оны білуші едік,
Баламыз деп жүруші едік.
Хабарын да салмай кетті,
Хабарды да алмай кетті".
Сөйтіп олар өкпе айтып жатыр,
"Жиенге наз ғой " деп те айтып жатыр,
Мен болсам әділ тілек пен
Шын пейіл, адал жүрекпен,
Жанымды, арымды салып,
Бойдағы білім, барымды салып,
Тынбай істеп жатыр ем,
Кеңседе отыр ем,
Бір-екі жолдас кіріп келді,
Жүздері жылы күліп келді.
Дегенмен, жүрек бүлк ете түсті,
Қу соқыр сезім "күңк "ете түсті...
Қазбалай бұлар сұрай бастады,
Ақырып-жекіріп ұрсып та қыспады,
Әрі шайқады, бері шайқады,
Түк қалдырмады - ау, бәрін байқады.
Жиып-теріп қорытқанда,
Айтқаны мынау сонда:
"Саулығың тек сыртыңда екен,
Кеселің іштегі құлқында екен,
Операция жасамаса жай-күйің
Болар тіптен қиын..."
Деді де мені жатқызды,
Айтқан дәлелді кері жұтқызды,
Қазақша айтқанда "сойды ",
Қарын-қажақтың,
О жақ, бұ жақтың
Бәрін алдыма әкеп қойды.
Япыр-ай, жиенжан - ай,
Сізге өтірік, маған шын,
Анығын айтайын, болары болған,
Ең алдымен бір жәшік шеге шықты,
Ол өңешті сөге шықты,
Сөгілген жерден: темір ме, көмір ме
Көрмеген затым өмірде...
Шыға берді бұрқырап;
Екі құлын жүр шұрқырап,
Артынша майлы білем шықты,
Бір гарнитур, алты кілем шықты.
Оллаһи, білсем бұйырмасын!
Ондай затты кім ұрласын!
Кеңіген сайын операция
"Бүгінгідей — бір кооперация "
Ар жағынан ашылды да кетті,
Бүкіл ауданға шашылды да кетті,
Бірі онда, бірі мұнда, қашты,
Бірі ойға, бірі қырға қашты.
Буда-буда ақшасымен,
Мүйізді күміс шақшасымен,
Бір қап жүн шудасымен,
Бір қап құрт, бумасымен,
Фермаға қарай бұл қашты.
Ұлардай шуласты,
Бес сиыр, жеті бие - сымақ
Төрт қоспақ түйесімен,
Топырлай олар жайлауға қашты.
Бір тобы қалың қойнауға қашты,
Қойдың семіз саулығы,
Ол бөлініп он жаққа тартты,
Әйелдің көйлек - жаулығы,
Бұл жұлқынып селмагқа тартты,
Мал шіріп, заттар тозбады,
Түйелер боталап,
Қойлар қайта қоздапты,
Тоқ ішектің тоғысқан жерінде,
Соқырішектің қабысқан жерінде,
Маңырап, мөңіреп ере беріпті,
Сырттан жұрт оны көре беріпті...
Мұнда кімнің тыққанын,
Кім әкеп мұны жыққанын,
Білсем бар ғой өле қалайын,
Оңбаған доңыз бола қалайын,
Осындай тіпті болмаған пәлемен,
Әке-шеше, қатын-баламен,
Түгелдей үрей боп қалдық,
Сондықтан саған хат салдық.
Байқарсың, білерсің, сұрарсың,
Әйтеуір, хабардар бон тұрарсың.
Кім ? — дерсің мұны біліп қойған,
Операция жасап "сойған "—
Ол кәдімгі партиялық
Мемлекеттік бақылау!
Әсіресе, бізге, бәтір - ау!..
Сонан - ақ байқарсың,
Мүмкін, келіп те қайтарсың.
Келмесең мықтап сал көзіңді,
Салып қойма жай, қырын.
Хат жазушы нағашың —
Талтаңбаев Маймұрын.
Соңғы бір ескертуде,
"Жиенжан, мұны мүлде,
Тірі жан білмесін,
Тағы да бір шөңгекке ілмесін!"
Деген екен нағашым,
Жақын адам болғасын,
Жанға айтпай, тек жазып отырмын,
Құлқында жатқан құпия сырдың
Жалғасын әрі қазып отырмын,
Мүмкін мұндай тоғышар,
Тағы - тағы бар шығар...
КҮДІКТІ КҮҢКІЛ
—Қатын,
Есіттің бе сен?
— Жоқ.
— Тыңда, айтайын мен.
Кеше ауылнайға жолықтым.
— Не дейді?
— Айтқанынан қорықтым.
— Малды алатын болыпты.
— Қойшы әрі!
— Мырза екем де жолықты.
Қайдам, Қойбағардан шошынам.
— Неге?
— Бір сөз шығар осыдан.
Былтыр малды соған бөліп ем...
— Ендеше алды,
Айтқанын талай көріп ем.
1929
ШОЛАҚБАЙ
Аты шулы Шолақбай,
Бұрқырап жүр таң атпай.
Қырықтың " күші құтыртып,
Жан-жағына қаратпай.
Үстін итке талатпай,
Күшікке аузын жалатпай,
Аман-сау жетсе жарар еді,
Шекесін сойыл қанатпай.
Сөйткенше болмай Шолақбай,
Ұшып түсті қанаттай,
Шалқалап жатыр шалшықта,
Қайырлаған шабақтай.
Тағы да тұрды жұлқынып,
Көрінгенге ұмтылып,
Асханаға қайырылды
Бір жығылып, бір тұрып.
Және бір досы кез болды,
Шолақбайдың "бағына ",
Бір-екі жүзді жұтты да,
Шыға келді тағы да.
Бір кездері кешкілік
Үйіне келді ес кіріп.
Жұбайын қуды үйінен,
Күндегі кәсіп ескілік.
Жұбайына жұтынып,
Бір "жартылық " тағы алды:
Ойнақтап жүріп от басып,
Суық үйге қамалды.
Уа, Шолақбай, Шолақбай,
Кеміттің - ау бағаңды!
Күнде үйден қуасың,
Жазықсыз бала-шағаңды.
Келіспейді, Шолақбай,
Бұрқырап жүру таң атпай,
Қор қылады сол арақ,
Бар-жоғыңа қаратпай!
БӨСЕРБАЙ
Жастағы аты — Өсербай,
Ендігі аты — Бөсербай,
Бөлесі ме, жиені ме,
Әйтеуір сол сүйеді де...
Бір ауданға бастық болды,
Біреуге төсек,
Біреуге жастық болды,
Көзінде көзілдірік,
Сөзін де созылып,
Қақалып - жөтеліп,
Бұғағын көтеріп,
Алтын тісін жарқылдатып,
Күліп сөйлейді,
Столды ұрып сөйлейді.
Кейде тұрып сөйлейді,
Кейде жүріп сөйлейді.
Шашы ұйқы-тұйқы боп,
Келбеттің бұрынғыдай сиқы жоқ,
Көздің жанары қашқан,
Түнімен карта ойнаған,
Ұйқы жоқ.
Жиналыста бүгін ыңылдап тұр,
Дауысы шықпай шыңылдап тұр.
Өйткені, өзінен үлкен дөкей бар,
Облыстан келген Көпей бар.
Құт пен жұттың "қайсы " екенін
Ет пен сүттің "қайшы" екенін
Қара басып білмей қалды.
— Кешіріңіздер, құрметті достар,
То-естъ, жолдастар.
Мыңдаған қойды өлтіріп алдық,
Шақырылмаған қонақты келтіріп алдық.
Ол кінәмізді, әрине мойындаймыз,
Жоспарды артығымен орындаймыз,
Әрине, шөп те, жем де болады,
Қара суық, қызыл суық...
Дедектетіп қуып,
Сібірден соққан жел де болды.
Әсіресе, апрельдің айы,
Даже жұрттың мейрамдайтын майы,
Несін айтасың, қақап кетті,
Індет пе, топалаң ба... бәле болды,
Мыңдаған қой арам өлді.
Көктемде - ақ серейіп қатып қалды,
Сөйтіп құдай атып қалды.
— Правильно!
Баяндамашы дұрыс айтты,
Онысы қамқорлық қой, ұрыса айтты,
Деп біреулер күңкілдесті,
Иіндері бүлкілдесті.
Сонымен жиналыс та бітті,
Енді не боларын күтті.
Бір-екі ферма бастығын,
Орнынан алып сотқа тапсырды,
Бір - екеуіне сөгіс жапсырды…
АЙТУҒАН КІМ
Сақалды қырып, мұртын қойсаң
Жаңалықтың жолын қуған,
Жарамды - ақ туған Айтуған,
Дейтін менің танысым бар,
Соның өмірімен танысыңдар:
Тілі майда жалпақ,
Айтар сөзге келгенде,
Жорғалаған балпақ.
Өкінішіңе бірге өкінген,
Қайғыңа да ортақ.
Жазда кигені етік,
Қыста киері қалпақ,
Голефей шалбар бұтында,
Кеуде сондай шалқақ,
Жүргені де қызық,
Күлгені де қызық,
Басса аяғы талтақ.
Сөзінің басы "шырағым " боп келеді.
"Мүсәпір "түрін көргенде,
Тіпті бар ғой, жылағың келеді.
"Бергенге берерім көп,
Бермегенге берерім жоқ.
Өзің сондай сараң болсаң,
Тиын санаған арам болсаң,
Құдайға түк керегің жоқ,
Жұрт алдында беделің жоқ..."
Деп бастайды кәрілерге,
Елу жастан өрілерге.
Ал жасты көрсе жайнаң қағып,
Дауысына өсем қоңырау тағып,
Отыратын мінезіне,
Таңырқайсың қайран қалып:
"Біздің, шіркін, жастар,
Тауды талқан қылып,
Жауды малқам қылып,
Жаңа өмірді бастар..."
Деп келеді монтаң қағып,
Діншіл айып тағып.
Беделдінің көзімше,
Жорғалайды өзінше:
Сән-салтанат құрамыз, достар,
Қиямет қайым болса да,
Осы жолда тұрамыз, достар.
Қарсы келген жау болса,
Тұмсығынан ұрамыз, достар..."
Сөзінің бәрі де "дөп " келеді,
Халықтың қамын жеп келеді.
Бас қосқанда жүз грамм жұтып,
Тартынғанды жек көреді.
"Сұхбат үшін, ничего " деп,
Ол жағын да ескереді.
Кім еді бұрын Айтуған,
Бұл антұрған.
Он бес жыл педагог болған,
Он жыл "белсенді" — демагог болған,
Бес жыл басқарма...
Бір-екі жыл жастарға
Экономиядан сабақ берген,
Онан бермен,
Еңбегі сіңген аталған,
Президиумға сайланып,
Кімсің "Айтеке " атанған,
Орден кеудесі толған,
Дербес пенсия да алып,
Құрмет иесі боп қалған.
Кімсің, — Айтуған еді.
Енді мынау құранды қойнына тығып,
Өліктің құранын шығарып,
Берген садақа, педиясын алып,
Құран оқуға жанын салып,
Күндіз біздік болып,
Түнде өздік болып,
Екіжүзді атанып жүр,
Тиын-тебенге маталып жүр.
СИҚЫРШЫ ЦИФР
Дән көрген тауықтай,
Бас бухгалтер Сауытбай.
Астық қоймасын тапты да,
Есігін мықтап жапты да,
Цифрдан "сиқыр " жасады,
Дәнді емес, цифрды асады.
Цифрлар тізіліп сапқа тұрды,
Алтындай астық боп қапта тұрды.
Цифр бастаған вагондар,
Жан білмейтін жақта тұрды.
Алдымен кіріс болды,
Таңқаларлық бір іс болды.
Бірде батысқа кетті,
Бірде шығысқа кетті,
Он-он бес қолдан өтті.
Әрі домалап, бері домалап,
Шым-шытырық "шығыс " боп бітті.
Ізін де, түзін де білдірмеді,
Шашпай-төкпей, бүлдірмей
Сауытбайдың "сандығына " құйылды.
"Адасқан астықтар " цифрға айналып,
Айналып келіп өзіне бұйырды.
Сонымен жылдан жыл өтті,
Талай ауыр сыннан өтті,
Бірнеше рет ҚРУ кепті,
Тап баспай бір-ақ бұру кетті.
Цифр сырын аштырмады,
Ізін де бастырмады.
"Кімсің?" — Сауытбай болды,
Алтын жұмыртқалы тауы қтай болды.
Бөлме - бөлмелі "орда"туды,
Тұлпардай жүйрік "Волга " туды.
Қора қойға, үй кілемге толды,
Қазан майлы білемге толды.
Күндерден күн өткенде,
Айлардан асып жыл өткенде,
Партиялық-мемлекеттік
Бақылау құрылды,
"Сиқырлы " цифрға
Қырағы көз бұрылды.
Темірдей манжамды салды келіп,
"Сиқырды " қағып алды келіп.
Сонда ғана қойманың қоя басы,
Сауытбайдың көп жылғы боямасы
Түгелдей қазылып ашылды да кетті,
Жасырын цифр шашылды да кетті.
Бітеу жара сөйтіп барып жарылды,
Қойма бәледен әрең дегенде арылды.
Сауытбайға жұрт қарғыс айтты,
Госконтрольға алғыс айтты.
АҚПАРШЫЛАРҒА АШЫҚ ХАТ
Өтірік айтқыш кейбіреу
Өтірік айтар кезінде,
Үстін-үстін жөтеліп,
Жарты құшақ ақпарды,
Әкеледі көтеріп.
Өтірікке кеткендей,
Айта-айта еті өліп,
Шылп етпестен соғады,
Алғандай әбден төселіп,
Солардың кері келмесін,
Совхоздағы Бөкенов.
— Қайдан, қашан орарын,
Шабындығың қай жақта,
Білмейсің соны Бөкенов,
Бар болса осы аймақта,
Орамыз ғой дейсің де,
Жөнелесің сайрап та.
"Октябрь " де осы күй,
Жинақты жатыр ақпары.
Тасқа таңба басқандай,
Ауданға жазған хаттары.
Өткен қыстың ұмытқан,
Жанына қатты батқаны.
Ұят - ау тіпті бұлардың
Жайбарақат жатқаны.
"Ақ арықта " айқай көп,
Шабуыл бар баяғы,
Не боларын сезбейді,
Бос шабудың аяғы.
"Орындаймыз " дегенде,
Сырдың аяқ - баяғы,
Дүрлігеді даусынан,
Жөндеуі бірақ біткен жоқ.
Өткен жылда оларды
Шабатын шөп күткен жоқ.
Сонда да мынау бастықтың
Санасына жеткен жоқ.
"Қырық жылдықта " Тасымов,
Көтеріліп басылып,
Ақпарына әлі жүр,
Әупіріммен асылып.
Шөп шабатын машина,
Әр жақта жатыр шашылып.
Бөлшектері фермаға,
Болар емес тасылып.
Ауданда тұр жетеуі,
Оған ешкім асығып,
Барған емес биылға,
Ақпар тұр оны жасырып.
"Қызылсуда " бастықтар,
Байытып тұр сөзбен - ақ.
Қыс боларын әрине,
Өткен жылы сезген - ақ.
Сонда да болса: "күз туса,
Шабамыз ғой іздеп-ақ " —
Дейді кейбір жолдастар,
Ақпарына "100-ді" орап,
Процентке шағады,
Осы бастан бірден - ақ.
Бара қалсаң аудандық
Мекемелі санаққа,
Бәрі түгел дап-дайын,
Шыға сыймайсың санап та.
Машиналар жұтынған,
Тұрғандай дәл парадқа.
Волокушка дегендер,
Мініп алған қанатқа,
Ұшатындай болып тұр,
Сай болып жаңа талапқа.
Тырмалар тұр тырулап,
Пішендік жетіп танапта...
Ал, бірақ, көбі бос цифр,
Жазылған қағаз — парақта.
Кейбір цифр "мас боп тұр ".
Батырғандай араққа...
Азаматтар аудандық,
Басқарушы — басқарма.
Ұят қой қарау тексермей,
Жазылған жалған жоспарға.
Айтыңдар, тіктеп онан да,
Цифршыл, жылпос достарға.
Жем-шөбін малдың ойламай,
Жаз ортасы асқанда,
Судыраған қу сөзбен
Сүйенбесін ақпарға,
Осыны еске салушы
Ашық хат арнап жазушы,
Айтарсыз алғыс ағаңыз —
Құрметті жолдас Асқарға!
БІРЕУ ЖАРА — ПАРА
Біреудің қойының басы боп,
Біреудің көзінің жасы боп,
Көрмеген құқайы жоқ,
Ұтылмаған ұпайы жоқ.
Азған-тозған пара,
Жарылмаған жара,
Көз бола қалса саған:
— Кімсің ? — десең оған,
— Парамын! — дейді.
— Қайда барасың ? — десең,
— Сонау үйге барамын! — дейді.
— Осынша оралып,
Жүргенің не қараңғыны оранып ? —
Десең ол шынын айтады:
— Өйтпесем пара болам ба ?
Онда бітеу жара болам ба ?
Білдірмей жарылмасам,
Күні бұрын дарылдасам,
Бүйтіп өмір сүрмес ем,
Әлі күнге жүрмес ем.
Сондықтан да әріден келем,
Хандардың да мойнына міндім,
Ханымдардың да қойнына кірдім,
Бидің қазанында қайнадым,
Молданың азанына байландым.
Тозған десең тозған - ақпын,
Құритын - ақ жазған - ақпын.
Қылмыстының қалтасында,
Жылпостықтың арқасында
Қалып жүрген сияқтымын,
Заман алдында ұяттымын,
Мынау ғой сиқым,
Ылғи ғана қиқым...
Бітеу, сасық, жарасың,
Аты-шулы Парасың,
Осы оңбаған түріңмен
Қашанға дейін барасың ?!
ҚАМЫРБАЕВ ПЕН ҚАРА ШЫБЫН
Денсаулық бөлім бастығы Қамырбаев,
Қағазын күндегіден қалың жайып,
Отырған бір кезі еді,
Жалғыз ғана өзі еді,
Түгінен майы шығып қанатының,
Түксиіп, едірейген қара шыбын:
— Сәлем,— деді,— Бәке.
Қолыңызды әке.
Бақтыңыз, қақтыңыз,
Жазда салқын,
Қыста жылы орын таптыңыз.
Көбейдік, мыңғырдық, өстік.
Барынша бөстік...
Тілесек асхана,
Қаласақ басқа да
Табыла берді баспана.
Борсықтай тылтиып,
Торсықтай тырсиып,
Отырған мынау сиқым,
Тамаққа тойып тыңқиып...
Ол жағынан оңдымыз,
Құдайға шүкір, қонды.
Дөңбектей аударылып қара шыбын,
Көзінің жүз құбылтып қарашығын,
Оңды-солды лепірді,
Бөлім бастық жекірді.
— Құрисың ба, жоқ па ?
— Ей, жолдас, тоқта!
— Тоқтамаймын,
Кетсең кет,
Шіркей - міркей пәлекет,
Дегенді мен білмеймін,
Көзге де ілмеймін.
— Білесіз, неге күлесіз.
Бірге тұрасыз, бірге жүресіз.
Сөйте тұра қашасыз,
"Жаңалық " ашасыз,
Тыңдаңызшы, Сіз:
Операция жасағанда,
Қожылдап, быжылдап.
Тыным таппай шыжылдап,
Отырмайтын ба ек босағада.
Онда бізді үркітуге,
Қолдарыңыз босаған ба ?!
Ұшамыз, қонамыз, келеміз.
Қонағыңыз боламыз,
Ішеміз, жейміз,
"Бәрекелде " дейміз.
Міне, соған қайта,
Алғысымызды айта,
Келіп едік алдыңызға,
Танымай-ақ қалдыңыз ба ? —
Деп тұрды да күңкілдеп,
Екі мұрты бүлкілдеп,
Тағы да даусын көтерді
Бөлім бастыққа біртіндеп:
— Ал, шыбынның соры,
Сонау тұрған өрмекшінің торы...
Соңғы кезде тор көбейді,
Оған да ешкім, ешнәрсе демейді...
Соны да бір айтқалы,
Дидарласып қайтқалы,
Келіп едік сізге,
Жәрдемдессеңіз бізге! —
Деді де шыбын иілді.
Бастықтың қабағы түйілді,
Кетуге жиылды,
Хатшыға бұйырды:
— Шақыр! — деді машинамды,
Қатты ашуланды.
ҚҰРДАСТЫҢ СИҚЫ
Құрмаш дейтін құрдасым бар,
Егер мазақ қылмасаңдар,
Бар сырын ақтарып айтайын,
Құлақ қойып тыңдасаңдар:
Қарны бар қарындай лақаның,
Көзі бар көзіндей бақаның.
Мұртын тықырлатып қырғызып,
(Мұнысы да бір қызық).
Қоя берген сақалын.
Биыл ғана институтты тауысқан,
Үп-үлкен қызметке ауысқан.
Көзіне қыспалы әйнек алды,
Тұрмаған соң байлап алды.
Ол да бір айбат болсын деп,
Ар жағын да ойлап алды.
Екі жерден белдеулеп тастаған,
Өзінен басқа ешкім де ашпаған,
Портфельдің таңдап "жүктісін " алды,
Асықса адам да сиятын,
Ашықса қоймаға колбаса жиятын,
Азбайтын, тозбайтын мықтысын алды.
Борсықтай семіз тылтиған,
Торсықтай жермен тырсиған,
Шелтиген бойы мыртық болатын.
Төбесінің төрт елі жері,
Күйген бе, әлде бір нәрсе тиген бе?
Әйтеуір тыртық болатын.
Селдір шашын ығыстырып,
Бардан - жоқтан жиыстырып,
Айтқанына көндірмей қоймайтын.
Өзі де бір қырсық болды.
Портфельдің қарынын тигізіп,
Бауырымен жерді сүйгізіп,
Салақтатып жүргенді,
Өтірік мүләйімсіп күлгенді,
Жанындай сүйетін,
Кейде қабағын түйетін,
Кейде жөтеліп,
Омырауын көтеріп,
Ала тазыдай қайнаңдап,
Балақаздай байпаңдап,
Бер, жағымен күліп алып,
Ар жағымен бүлік салып,
Ұнатушы еді кабинетке кіргенді.
Қаланың орталық ішінен,
Жолдас, жораның күшімен,
Пәтердің тауып тәуірін,
Ойын-сауық сайран салып,
Жатқанды бір бақыт санайтын.
Өзгенің бәріне салғырт қарайтын,
Портфель құмар, бақ құмар.
Атақ құмар, бап құмар,
Іздегені мансап — атақ,
Шатақ —
Міне сондай құрдасым бар,
Аңдығаны өтірік пен өсек,
Жайлы орын, жылы төсек,
Тұрғаны, отырғаны да есеп...
Мұртына қарай іскегі",
Ойына келгенін істеді.
Жұмысында түк береке жоқ,
Көрінгенге келеке боп,
Осы ғой тұрған тұрқы,
Жұтқаны бес жүз грамм,
Бар бітіргені ұйқы...
Шынын айтсам, жолдастар,
Құрдастың осы сыйқы.
СҰЛТЕКЕҢНІҢ СОРЫ
Кең балақ,
Тар тізе,
Жалаңбас,
Ақ нейлон көйлекті, бұйра шаш.
Шым қара костюмді,
Жып-жылтыр галстук,
Үстінде балонды көк плащ.
Филтрлі аузында ВТ-сы,
Босаған қолында "трезор " құтысы.
— Пардон, — деп жымиып күледі,
— Прошу, — дегенді жанындай сүйеді.
"Ғашықтық ", "пасықтық " не екенін білмейді,
"Махаббат " отына көбірек күйеді.
Ресторан алдынан Сұлтеке — Серожа,
Айналып шықпайды жүреді.
Студент Зооветте
Екінші курс — деп танысып,
Бір қызға — сельхозда,
Бір қызға — нархозда,
Бір қызға КазГУ-де қол алысып,
Айғабақ күнде бір түлейді,
Кей күндер вокзалға түнейді.
"Бар қызық осында екен " деп,
Бар қызық киімді
"Әсемдеу екен " деп,
Түн болса би билеп, күй күйлеп,
Жүргені тынбастан секеңдеп.
Әкесі ауылда, совхозда,
Кім білген қарауыл, завхоз ба ?
Әйтеуір бар тапқан ақшасын,
Жаздайғы бар еккен бақшасын,
Балаға жіберіп жатады,
Арзанға қымбатын сатады.
Сәлемдеме — ет пен май,
Жүз сомдап ай сайын ақшалай,
Құйылып жатады қалтаға,
Ресторан, қыдыру, картаға,
Бәріне жетіп те жатады,
Оңға да, солға да шашады.
Сұлтеке бір күндер
Сынақтан қулады,
Қуылып оқудан шығады.
Білдірмей ол жағын үйіне,
Ақшаны көбірек,
Тезірек салуды сұрады.
"Ардақты әкежан, апашым,
Оқудан хат салған боташың.
Күн-түні оқимыз, тынбаймыз,
Бір мезгіл консультант тыңдаймыз,
Бір мезгіл өткенді - кеткенді
Қайталап оқимыз шыңдаймыз.
Әйтеуір, түнде де,
Күнде де тыным жоқ,
Оллаһи, тартатын шылым жоқ,
Тіршілік керек қой басқа да,
Білесіз, зор қала астана...
Мұндайда керегі тиын ғой
Тиынсыз күн көру қиын ғой!.."
Сәлем хат жылмитып салады,
Ақша мен хат күтіп қалады.
Әке мен шешесі сасады,
Қарызға белшеден батады.
Тапқанын жіберіп жатады...
Сонымен Сұлтеке — Серожа,
Әкені сүліктей сорады.
Түнімен сандалып, таң ата —
Бір таныс тауып ап қонады.
Оқудан қуды деп айта алмай,
Еліне арланып қайта алмай,
Бос жүріс, сандалбай, зіркілдеп,
Бұзыққа айналар біртіндеп.
БАЯНДАМАШЫ, ОНЫҢ БАЯНДАМАСЫ
Баяндамашы Ызық болды,
Баяндамасы қызық болды.
Өйткені ол бір кеңсеге бастық қой,
Біреуі жамылғы, біреуі жастық қой,
Сонан ба,
Баяндама салиқалы басталды,
Алдымен біреу кіріспе ғып "бас " салды.
Екінші біреу "мойын " жағын құрады,
(Оның өзі екі бөлімнен тұрады).
Үшінші біреу "кеуде " тұрғызды.
Акты тапты, факты тапты,
Қорытындылау жағына жабыла шапты.
Баяндама байсалды боп бітті,
Енді баяндамашыны күтті.
Жиналысқа халық көп жиналды,
Баяндамашы көзілдірігін алды,
Оны апарып көзіне салды.
Мықтап тұрып жөтеліп алды,
Кеудесін қомдап көтеріп алды,
Түймесін де ағытты,
Өйтті - бүйтті.
Шыны құтыдағы судан да жұтты.
— Жолдастар! —
Жан-жағына қарап қойды,
Шашты да арасында тарап қойды.
Баяндаманы бастап жіберді,
Сөзді түйдектеп тастап жіберді:
— Достарым, саламат барсың ба,
Ауру-сырқаудан саумысың.
Бала-шағаң қатын-қалашың,
Сүйікті зайыбың — Томашың... —
Деп қалды да,
Көзілдірігін жұлып алды да,
Сүртіп - сүртіп қашпа киді,
Жайсыз сөз жайдың оғындай тиді.
Не деуге білмей сасып қалды,
Екінші бетті ашып қалды:
Сонда барып баяндама басталды,
Бірінші қағаз жыртылып тасталды,
Оқығаны жолдасының хаты екен,
Қара басқан жері осы екен.
Ызекең қатты қиналды,
Әрең дегенде жиналды:
— Жолдастар, сонымен нетіп,
Сәл алжасып кетіп,
Түсінбестік боп қалды...
Соны айтып барып тоқталды.
Тағы да мүлт,
Тағы да кілт тұра қалды.
Бөлім бастығын шақырып,
Сұрап алды,
— Қазақ тілін білмейсіңдер,
Білген тілмен жүрмейсіңдер,
Мына бір "қыруар" деген,
Бұл жерге жаңылыс боп келген,
Ондай қазақтың сөзі жоқ меніңше,
"Қыры - бар " деп екіге бөлінсе...
Сонда ғана мағына береді, —
Деп оны сызып тастады...
Баяндаманы қайта бастады.
Бірде қабағын түйді,
Бірде тамағын кенеді,
Суды үсті-үстіне құйды,
Жаңа іштім ғой демеді.
Сонымен, сөйтіп, тұрғанда,
Мықтап құдай ұрғанда,
Асығып-аптығып жүріп,
Болмашыға шаптығып жүріп,
Екі парағын
Үйінде қалдырып кетіпті,
Әкелуге бәрібір кешікті,
— Сонымен, общем, біттім,
Деп өзіне сөйлеп барады
Жоғы үйінен табылса жарады...
Қашанғы күтсін жиналғандар,
Олар да жай-жайына тарады.
ҚУАНЫШТЫ КҮҢКІЛ
— Қатын,
— Есіттің бе сен?
— Немене?
— Тыңда, айтайын мен.
Бүгін,
Бір жалшыға жолықтым.
— Не айтты?
— Қуанышқа молықтым.
Байдың малын алатын болыпты.
— Шын ба ?
— Шын, ауылнай да жолықты.
Байдың он қарасы менің атымда.
— Солай ма еді?
— Білдіргенім мақұл ма ?!
Көрсетем, қорлығы әбден өтіп еді.
— Көрсетсең көрсет,
Басынып-ақ кетіп еді!
1929
МӘМБЕТ ПЕН МАНЖЕТ
— Апрельдің басында,
Екі адам бар қасында,
Директор бір күні
Тракторға келді,
Мәмбетті кәрді.
— Кімсің сен?
— Тракторшымын.
— Жөндеу бітті ме,
тракторшы інім
— Табылмай тұр манжет.
— Айтпайсың ба дәлдеп,
Атың кім өзіңнің,
Берекесі жоқ сөзіңнің!
— Тұрымтаев Мәмбет,
— Поршень ба, шатун ба ?
Білмейсің антұрған,
атын да.
Ондай трактордың
бөлшегі болатын ба еді
— Майды жөнге салатұғын,
Ол болмаса май жүрмей қалатұғын.
Құны отыз - ақ тиын,
Бірақ, табуы қиын,
Былайша айтқанда резинка тығын,
Болмашы ғана шығын.
— Шығынды айтқанша,
Керегіңді айт.
Табылмай тұрған
Бөлегің айт.
Помпоның ар жағында,
Сальниктің бер жағында,
Корпусты ашқанда...
Крыльнатканы басқанда,
Фейбр бар ғой, Фейбр...
— Құдайдың өлімі келген,
Бар - дағы разносканы тексерт,
Бухгалтерге де ескерт.
Директор инженерді шақырды,
Инженер механикке ақырды.
Бірі - біріне бұйырды,
Әңгіме аяғы сұйылды.
Сөйтіп әңгіме манжетте қалды.
Бар ауыртпалық Мәмбетте қалды.
Мәмбет қалаға шапты,
Манжет таусылып қапты,
Мәмбеттің тракторы тұрып қалды
Манжет табылмай құрып қалды.
Бәрі Мәмбетті шақырды,
Бәрі Мәмбетке бақырды.
Кім айыпты ? — Мәмбет болды.
Табылмаған манжет болды.
АЛЛА - ӘКПАРДЫҢ АЯҒЫ
Қойдың семіз бағыланы —
Сойылса тек болғаны.
Алаяқ жауыздың да,
Айтатыны бір-ақ сөз:
Түйе жұтқан түгімен ауыздың да,
Айтатыны бір-ақ сөз,
Ол баяғы: "алла-әкпар!"
Жанын жалдап бір тиын —
Алса - дағы біреуден,
Байқаусызда есінен,
Таңса - дағы кенеттен,
Арқасына бір пәле,
Таңса да бір себеппен,
Айтатыны: "алла-әкпар!"
"Самиғұлла саған " деп,
"Бір жүз грамм маған " деп.
Жұтса - дағы Құдай құл,
Бес-алты сом картадан,
Ұтса - дағы Құдай құл,
Мүсәпірді қорқытып,
Пара алса да жасырын,
Кісәпірге тал - түсте,
Тоналса да кәпірің,
Айтатыны: "алла - әкпар!"
Еңбек етпей алдаумен,
Ет жесе де білдірмей,
Құпиялап қой сойып,
Ептесе де сездірмей,
"Құлағұзы — біраббы,
Өзің жеткіз раббы " —
Деп айтса да молдекең,
"Огалайһі — тұржағұн "
Бұқпантайлап ар жағын.
Күле айтса да молдекең,
Дым көрмеген адамдай,
Мойнына мінер: "алла-әкпар!"
Кейде жылжып жыландай,
Қойныңа кірер "алла-әкпар ".
Алла менен әкпардың
Жүрмейтұғын жері жоқ,,
Саңлау тауып, сайтандай
Кірмейтұғын жері жоқ,
Намаз оқып құранды,
Қайырса да: "алла-әкпар ".
Бір дастархан алдына
Жайылса да: "алла-әкпар".
"Қырылды " десе біреуді,
Айтылады: "алла-әкпар ".
"Тірілді" десе біреуді,
Айтылмайды: "алла-әкпар".
"Соғысты " десе екі жұрт,
Айтылады: "алла-әкпар ".
"Тынысты " десе екі жұрт,
Айтылмайды: "алла-әкпар".
"Бердім " десе бес сомды,
Айтылады: "алла-әкпар ".
"Алам " десе бір сомды,
Айтылмайды: "алла-әкпар ".
Алла-әкпардың аяғы,
Белгілі ғой баяғы...
Құдайқұлдың аузында,
Күні-түні "алла-әкпар"
Сонысында бір гәп бар...
СҮТ БАР, БҰЗАУ ЖОҚ
Есіткен де боларсыздар,
Совхозымыз "Қазалы " еді.
Сиыр баққан, аты шыққан,
Мал өсіргіш қазақ еді.
Жүрген ізі иір-шиыр,
Қысыр қапты биыл сиыр.
Жасы "тоқтасқан" болыпты,
Сылтауы "от қашқан " болыпты,
Бірі құнажын, бірі қашар болыпты,
Бұзаулауы нашар болыпты.
Қойшы, әйтеуір, жүз сиырдан,
Жиырма жеті бұзау алған,
Совхоз болды артта қалған.
Енді бізге қайту керек,
Көрші совхозға айту керек.
Энгельс пен "Ақжарға " шауыпты,
"Қармақшыдан соларды тауыпты.
Олар да міңгірлепті,
Былай депті:
— Біз де биыл мәз емеспіз,
Бұзау жақтан аз емеспіз.
Төлдеу жағы оңды - ақ болды,
Бірақ бәрі шолжақ болды.
Емгендері қаймақ болды,
Салғандары ойнақ болды.
Бұзау емес, бұқа болды,
Сиырлары "сыпа " болды.
Қасына барсаң қытығы келген,
Терілері жұқа болды.
Қымсынып қашатын,
Қылымсып қарайтын
Қашарлары тентек болды.
Саууға барғанда,
Қолымызда бір-бір келтек болды.
Теуіп қашты, шауып кетті,
Бір лажын тауып кетті.
Сонымен біз сүтсіз қалдық,
Сүт беруде артта қалдық.
— Сіздер "Комсомол " совхозына барыңыз,
Сонан қарызға сүт алыңыз,
Үш жүзден аса сиыр сауады,
Енді қазалылар солай шабады.
Іздеп жүріп "Комсомолды " табады.
— Сүт сұрай келдік ағайындар,
Жаятын жайылым, қалың тоғайың бар.
— Туғандар, келгендерің жақсы,
Биыл сүт өзімізде де тапшы.
Ғылыммен "тырсиған "мамандар,
Ферманы басқарған адамдар.
Жиналыста сөйлеп, күліп жатыр,
Есеп-қисап жүріп жатыр...
Ол жағынан жақсымыз,
Жаңада өзгерді басшымыз.
Бас маманымыз базарға кетіп,
Жас маманымыз картон қазуға кетіп,
Зоотехнигіміз ораққа кетіп,
Базар деген жақын ғой,
Оссиминатор араққа кетіп...
Әйтеуір сәті түседі,
Бар сүтті қала да ішпеді.
Шал, кемпір торып сүт таппай,
Балалары тоңып түк таппай.
Молоковозды қуып барады,
Күн де қатайып суып барады.
Сөйтіп отырған жай бар,
Қонамын десеңдер: ет бар, шай бар.
Шүкір, алты бөлмелі жай бар.
Түсіңдер, қоныңдар,
Қонағымыз болыңдар...
Сөйтіп шұрқырасып жатты,
Тер ағып, бұрқырап жатты...
Бірақ жылы сөз сүт болмады,
Сүттің айналасында "құт " қалмады.
Ақырында құрғақ сөзбен тарасты,
"Келесі жылы болады" деп бал ашты.
Сонымен: бұзау бар, сүт жоқ,
Сүт бар, бұзау жоқ.
Саууға, бірақ, құнт жоқ,
Жоқ болған соң дау жоқ.
«ҚУ МҰРТ»
Жүзі шырайлы,
Сөзі райлы,
Председатель Жұмайды,
"Қу мұрт " Жұмай деп,
Жұрттың бәрі сынайды.
Неге олай сынайды?
Неге өйтіп атайды ?
Неге жұрт Жұмайға
Осынша қатайды ?
Мүмкін, менен оқушы
Мұны да сұрайды.
Өйткені оның алдымен,
Ақырын жайпап мұрты күледі,
Іле-шала ұрты күледі.
Осындай сырын оның,
Колхоздағы жұрты біледі.
Мұрты күлсе алдап тұрғаны,
Ұрты күлсе қарғап тұрғаны.
Көзімен қосыла желбезегі күлсе,
"Қайтсем екен?"деп арбап тұрғаны.
Сонан барып "қу мұрт " атанды.
Қулығы мен сұмдығына,
Осындай бір қорытынды жасалды.
Сондықтан да Жұмай атын тастап,
Бізде бүгіннен бастап,
"Қу мұрт " деп атадық.
Жүріп кеткен ізіне
Барлау да жасадық:
Бір із жортып жайлауға кетіпті,
Мұрты мен ұртын майлауға кетіпті.
Қымызға тойып,
Бағланды сойып,
Күн-түн карта ойнауға кетіпті.
Бір із жортып сиырға тартыпты,
Бір із болмайтын жиынға тартыпты.
Жұмыстың арты салдыр-салақ боп,
Қыс түскенде қиынға тартыпты.
"Арық - тұрақ" көптеп өліпті,
Оның айтуынша ептеп өліпті...
Анығында жетіспеген жем,
Тасылмаған шөптен өліпті.
Аудандық басшылар тексере келіп,
Іскерлігін ескере келіп,
Тек қана "ескертумен " дамылдады.
Өйткені біріне күйеу боп шықты,
Енді біріне қуда боп қалды,
Күйеудің аяғы сүйеуі боп шықты,
Қу мұрт " "күнәдан " жұда боп қалды.
"Қателесіпті, мойындады,
Анығында, мойынына да қойылмады
Көп айтылған ескертпелер,
Онан әрі баруға бой ұрмады.
"Қу мұрт " қулығын асырды,
Төгілді - шашылды:
"Газет дабылын қабылдадық,
Барлық шындық ашылды ", —
Деген жауап қайтарылды,
Сонымен дабыл жым-жырт
Ұрты мен мұрты қосыла бүлкілдеп,
Орнында отыр баяғы "Қу мұрт".
"СИЯҚТЫЛАР" СИЯҚТЫ
Жиын,
Дауыс,
Уда шу.
Қарсы алды жұрт Тұяқты.
Тұяқ шықты мінбеге,
Отырғандар құлақты
Түре қалды, өйткені
Жұлып тастап тымақты
Тұяқ бөсіп кеткелі,
Дайын тұрған сияқты.
По-моему, жолдастар,
Білген жөн ғой ұятты.
Барлығы да түп-түгел,
Қамтамасыз етілген,
По-моему, сияқты.
Қозы түгіл қоңторғай
Еткен жоқпыз лақты,
Мүмкін емес сүріну,
Өтірікпен Тұяқты,
Мені біреу ауданда,
Кеше өлтіре сынапты,
Как будьто бы, шопанның
Былтыр салған үйінің
Төбесінен су ақты, —
Деп айтатын сияқты,
Ондайларды — непуха,
Айтуға да ұятты.
Әр үйдің мен төбесін,
Тұмсығыммен түрткілеп,
Білуім керек сияқты.
Қабырғаға жабысқан,
Әр үйдегі сылақты,
Жалауым керек сияқты.
Ей бөге, бұл чепуха,
По-моему сияқты.
Тағы біреу сүт жоқ деп,
Сыртымыздан сынапты.
Қаймағы бар қалың сүт,
Ала жаздай ауылдан,
Ағытылған бұлақты...
Көрмеу деген менімше,
Барып тұрған көргенсіз,
По-моему, сияқты.
"Етке өткізген малдары,
Көк бақа " деп сынапты,
По-моему, жолдастар,
Бұл да өтірік сияқты.
Өйткені өзім соғымға,
Сойып едім бір атты,
Сере шықты, жолдастар,
Сонда оларға бракты,
Беріп, Тұяқ как будьто
Алдап тұрған сияқты.
Пәлі, тапқан екен ол,
Бессовестный Тұяқты.
Жоқ, жолдастар, бұл Тұяқ,
Олай емес сияқты.
Білімі бар жоғары,
Ақылы бар тұрақты,
По-моему, сияқты.
Тура отыз жыл істеген
Тарлан ағаң сияқты,
Опыт десең опыт бар,
Қоқырайтқан тымақты
Біреу екен демеңдер,
Наменклатураға ілінген
Түңлікбайұлы Тұяқты! —
Байқау керек, жолдастар,
Білу керек ұятты! —
Деп мінбеден түсті де,
Қолына алды тымақты,
"Тұяқ па, әлде тымақ па?"
Деген бізге сұрақты,
Қалдырды да жөнелді,
Бір қақты да құлақты...
ҚЫЛТЫҢ-СЫЛТЫҢ
Жорыққа шықса жолда қалады,
Жолда қалмаса сонда қалады.
Болпаң жүріс, борсаң келеді,
Мінезі томырық, торсаң келеді.
Аяғын көтерсе ырсылдай қалады,
Үрленген местей тырсылдай қалады,
Ол қадам басса өкпесі қысылады,
Он метр жүрсе өкшесін ұшырады.
Денесі шикі болбыр келеді,
Иіні салыңқы солбыр келеді,
Жаз күні киіп, қысқымен келеді.
Коньки кисе қулап жатады.
Лажымен жүрсе сулап жатады,
Аяқтың орнына басы кетеді,
Он жасар бала басып өтеді.
Мылтық атса көзін жұмады,
Атпастан бұрын өзі бұғады,
Тарс ете қалса, селк ете қалады...
Сөйлесе сөзге сумаң келеді,
Мінезі дөкір, будан келеді.
Сөзінің басы "мен " деп келеді,
Шатақты шөпше теңдеп келеді.
Сыпайы, сырғақ, сылтың келеді,
Ауырлау іске жылтың келеді.
Мұндай қылықтан аулақ болыңдар,
Аулақ қана емес, аулақ қоныңдар!
Денеміз таза ширақ болайық,
Етек, жеңіміз жинақ болайық.
Жорыққа шықсақ жортып кетейік,
Ортекедей орғып кетейік,
Конькиге мінсек зырғып кетейік.
Сырғығанда да сынаптай ағайық,
Таудан төмен бұлақтай ағайық,
Жатып атайық, тұрып атайық,
Мойнымызды бұрып атайық.
Тарс ете қалса, жалп ете қалсын,
Ә десе мә дер, ұршықтай болайық,
Шынайы шымыр, бұлшықтай болайық,
Жауға атсақ бекер оқ кетпес болсын,
Жау атса, бізге оқ өтпес болсын.
Шыныққан болат құрыштай болайық,
Өткір алмас қылыштай болайық!
"ҚЫЛ КӨПІР" АУЗЫНДА
Қызыл қасқа ту сиыр,
Өкіреді алақтап,
Жан-жағынан тұр бүгін,
Жеті пышақ жалақтап.
Қолын жайып молда тұр,
Тұяқбаев Жәнетке:
"Қабыл болсын құрбаның,
Жайың болсын жәнетте ",
Дегенде оның аузынан:
Шығып кетті "ылаһым ".
— Сіздерге де иманды,
Берсін, — деді, — құдайым.
Жеті жақтан жеті шал,
Ұстап сиыр құйрығын,
"Қыл көпірдің аузында ",
Күтіп құдай бұйрығын.
Салбырайды бастары,
Құлап жатыр құманы.
Завсклад гортопта,
Тұяқбайдың Жұманы.
Ол да келіп қол жайды,
"Қабыл болсын, тілек " — деп,
"Көптен бері көре алмай,
Молдекеңді жүр ек деп".
Молда көзін жұмады:
"Алдыңда, деп қиын күн!"
Елестеп көзге терісі —
Қызыл қасқа сиырдың...
Молдекеңе тым жақсы,
"Иіс-қоңыс " тағы бар.
Айтта құран оқытқыш,
Тағы біреу табылар...
Ықылайды есегін,
Шұқылайды иығын.
Жан-жағына жіберіп,
Көздің арам қиығын.
Қарызданып Жәнет тұр,
"Кірісемін шекке " деп.
Кердеңдейді молдекең,
Ет, теріні текке жеп.
Жоққа сенгіш, "құдайшыл"
Алдаушының құрбаны,
Арамызда бар әлі,
Құрбан болған құр малы...
МЕЗГІЛ ЖЕТТІ СІЛКЕТІН
Жылтыр шеке молданың,
Тырсылдайды десбісі.
Маңырайды олжаның
Байлап берген ешкісі.
Ешкі даусы қақылдап,
Шыққан сайын молдекең:
"Сонша байғұс қақылдап,
Не оқиға болды екен?
Әлде біреу келді ме?
Әлде біреу өлді ме?
Үйге біреу кірді ме?
Ешкі соны көрді ме?"
Асасын бір құлатып,
Етпей онша даңаза!
Көзін жұмып, бір ашып:
"Әссәләто жаназа!"
Дейді - дағы тыңдайды,
Екі көзі есікте.
Сірә жағы тынбайды,
Сырттан дыбыс есітсе.
Селт етеді. Есегі,
Әңгіленсе ақырып.
"Келеді екен " деседі,
"Мені біреу шақырып ".
Қара құмған қолында,
Сыртқа шықса молдекең.
Қара күшік соңында
Шәуілдейді, "Ол не екен?"
Май қатыпты молданың,
Бүгін ұрт пен мұртына,
Жаңа келді Әлтайдың,
Кеше барып "қырқына ",
Сандықтағы сәлдесін
Салып қойған ескіріп.
Орайтынды шығарды,
Кейде молда кешкілік.
"Таста мынау бәлеңді,
Көрген жұрттан ұятты.
Жазда тары қуырған,
Кір былғауыш сияқты!" —
Десе кейбір құрдасы,
Кір сәлдесін тықпалап,
Бөктерінде дорбасы,
Шығып жүрді бұқпалап.
III
Бүгін қатты жыбырлап,
Өндіршегі қышып тұр.
Құлағына сыбырлап,
Көзін біреу қысып тұр...
Қара мысық кірсе де,
Топса кетсе сықырлап,
Сыртта төбет үрсе де,
Біреу келген сықылды - ақ.
"Иманбайдың жетісін,
Түгін қоймай талайды.
Таңдайлары тақылдап,
Підиясын санайды.
Көре қалсаң мөлиіп,
Біздікі: "алла деу ғана ".
Басын төмен көп иіп:
"Ептеп теріп жеу ғана ".
Дейтін кәрі сілімтік,
Арамызда бар әлі.
Тозған ескі өлімтік,
Бізбен қайда барады ?
Осыны бір ойланып,
"Өйтетін де, бүйтетін " —
Алдаушыны қолға алып,
Мезгіл жетті сілкетін.
ӨЗІМІЗДІКІ ДЕГЕНДЕ
Баласы аға шопан Өскенбайдың,
Біреуі жеке малы өскен байдың,
Қойы бар жетпіс алты. бөрі бағлан,
Ішінде көріп қайттық өткен айдың.
Әр қойы жалқы тумай егіздеткен,
Сүт беріп, төл өсірген емізікпен.
Тырайып өзге қойлар өліп жатса,
Жүре алмай өз қойы тұр семіздіктен.
Қойы бар отыз екі келінінде,
Он рет тараштайды оны күнде,
Үстінде түгі жібек, кір-қоңы жоқ,
Жыл бойы таусылмайды жемі мүлде.
Келеді жеген шөбі жұмсақ болып,
Қалады кейде астауға бұршақ толып.
Салқын су, шүйгін шөптің бәрі аузында,
Қалмайды далада бір жаңсақ қонып.
Қойы бар отыз жеті інісінде,
Екі рет түлеп шықты жыл ішінде.
Астында қыста қылау бір жатпайды,
Бақбайды дихан да ондай күрішін де.
Отары өз қойының отты, шілік,
Бағады, басқа қойды шопан сығып.
Қорада өзге саулық соқтығысса,
Кетеді өзіндегі тоқты жығып.
Осыған түсіне алмай Өскенбаев
(Көбейтіп жеке малын кеткен байып).
Бір сұрақ алдыңызға қойып тұрмыз,
Өтініп қайта-қайта етпеуді айып.
Жайлауда, жазда, қыста өрісі бір,
Колхоздың қойыменен қонысы бір,
Өз қойың ала-бөле неге семіз?
Басқа қой неге сонша құнысып жүр?
МАНАБАЙДЫҢ МАЙМАҒЫ
Майпромға барды да,
Манабайдың маймағы.
Қолына түсті бар сүттің
Жылтыраған қаймағы.
Ойдағы мен қырдағы,
Бүкіл осы Сырдағы.
Сүті ауданға жиылды,
Бір қазанға құйылды,
Манабайға бұйырды,
Қаймақ Маймақтың үйінде қалды,
Бұзылмаған күйінде қалды,
Көгілдір су көпіршіп,
Көк керсеннің түбінде қалды.
Қаймаққа оранған Манабай
Елуде болса да "баладай ",
Май "емшекті" сорып жатыр,
Ағыл-тегіл болып жатыр.
Майға жүзген қаймақтың
Ауыл менен аймақтың,
Айналасы майланып,
Ірімшік пен шай барып,
Бар айтқаны болып жатыр.
Ат керек пе, қант керек пе ?
Қаладағы сервант керек пе ?
Болмаса солқылдаған керует керек пе ?
Болмаса сақина, сағат, меруерт керек пе
Бәрі осы қаймақтың қасында жүр,
Сұлу бикештің шашында жүр,
Қызыл бояу тырнағында жүр.
Күліп-ойнаған қылжағында жүр.
Сүрме болып көзінде жүр.
Алтын тіс болып иегінде жүр.
Алтын білезік болып білегінде жүр.
Қонақ келсе шөлмегінде жүр,
Бала болса жөргегінде жүр,
Майға бөленген Манабайдың Маймағы,
"Жигули "болып қаймағы
Пырылдап, зырғып ұшып жүр,
Соған Маймақ мініп, түсіп жүр,
Маймақ солай жүре бере ме ?
Осындай өмір сүре бере ме ?
Осыны да ойлағанымыз жөн болар,
Құр кекетіп қоймағанымыз жөн болар.
ТӨРЕШІЛДІК
Арыз түссе алдына,
Бір оқуға ерініп,
Алқымынан қиғаштап,
"Тәртіп "салады керіліп.
Тастай беріп хатшыға:
— Орында! — дейді, тебініп.
Әйел келсе, алдына,
Отырғанда ерігіп,
Көтеріліп керіледі,
Өз-өзінен серігіп —
Жымың-жымың күлімдеп,
Емпеңдейді, емініп,
Шаруа келсе алдына,
— Шыға тұр! — дейді шегініп.
Я болмаса алыстан,
Бір сөз айтады жерініп:
"Предложить, отложить ",
"Тәртіп " сайын көрініп.
Бұрқыраған шашылған,
Материалға көміліп —
Портфелінің қарыны,
Лықа толып, төгіліп...
Жырымдалып жиегі,
Сүйретіледі сөгіліп...
Жыртылмаған пакеттер
Жерде шаңға көміліп,
Аттанатын пакеттер,
Жатыр печать соғылып.
Оқу іздеп ауылдан,
Әйел - қыздар тоғылып,
Арып-ашып жаяулап,
Қара терге шомылып, —
Келе қалса алдына,
Кейде қабыл болып:
"Реко... мандабайт!"— дейді,
Қолы қисық қойылып.
Бурабайы — Алматы,
Алматысы — Бурабай
Алжас "тәртіп"соғылып,
Аттандырған адамы —
Арып-ашып, зорығып,
Іздеп барса басқа жер,
Қайта қайтады, торығып.
"Төрешіліктің "торына
Жатқандарға жолығып,
Тазалау комиссиясы,
Не дер екен егер де
Қала қалса жолығып!
1929
ЖИНАЛЫСТАН КІМ ҚАЛЫС
* * *
Абыл - құбыл Асанов келді,
Жиналыс бітуге тақалып келді.
Сырттың қызуы ма,
Іштің қызуы ма?
Беті қызарып жасарып келді,
Асылған ас көп,
Қойылған бас көп,
Сонан зорға босанып келді.
* * *
Ебіл - тебіл Есжанов келді,
Бір жарым сағат кеш қалып келді,
Тұрлыбаев оның соңынан,
Тоя жеген етті алып келді,
Құр етпен келмей, қызара бөртіп —
Қызулы біраз лепті алып келді.
Жиналыстың соңында,
Келіп жетті Тұрғанбай.
Алқынып тұр аптығып,
Қайнап тұрған құмғандай,
Маңдайынан су шығады,
Аузын ашса бу шығады,
Ішінде ыстық тұрғандай...
Бекен мен Есен
Жиналыс біткенде келді.
Неге олай десем,
Түскі тамақ піскенде келді.
Жақан мен Апай,
Көрінбей ғана тығылып келді.
Асыққан Шоқай,
Есіктен жығылып кірді.
Амалсыз тұрды,
Амалсыз күлді,
Бірақ,
Айнала сұрақ:
— Ремонт бітті ме?
— Ұстам жоқ.
— Көң төгілді ме?
— Ескі қыстау жоқ.
— Көпір салынды ма?
— Оған ешкімнен нұсқау жоқ.
Сөз онымен біткен жоқ,
Сұрау деген тіптен көп:
— Егін егесің бе?
— Оған да еш дау жоқ.
— Жүгері себесің бе ?
— Оған да нұсқау жоқ.
— Ауданға овощ керек ?
— Ол үшін помощь керек.
— Тағы не керек ?
— Әрине, жеміс керек.
— Ол үшін не керек ?
— Ол үшін қол ұшың керек.
Соны айтумен Шоқай шықты,
Бітірем деп Тоқай шықты.
Жиналыс бітті,
Үйді-үйіне зытты.
КЕЙБІР БАСШЫ ЖОЛДАСТАР
Кейбір басшы жолдас бар,
Қалтасы толған жөн - жоспар.
Үйден шықса бөтенге,
Ақыл айта келеді.
Ежірейтіп көздерін,
Бақырайта келеді:
— Орындық пен үйіңде,
Стол жоқ! — деп сөгеді.
Өз үйінде еденге,
Сорпа-суын төгеді.
Құрып алып малдасын,
Үстін-үстін бақырып,
Ауылдағы жолдасын,
Телефонға шақырып:
— Жерге отыру дегенді,
Жетті мезгіл қоятын.
Қолмен тамақ жегенді,
Жетті мезгіл жоятын.
Мәдениетті болсын деп,
Күнде айтамыз апыр-ау.
Үй кітапқа толсын деп,
Айтпап па едік батыр-ау?
Дегенде оның лебінен,
От шығады лапылдап.
"Айттым бітті" деді мен
Ақыруға ақылды - ақ.
Өз үйінде бірі жоқ:
Газет, кітап, журналдан.
Ондайға түк қыры жоқ.
Бәрінен де құр қалған.
ҚҰЛАДЫ ДА СҰЛАДЫ
(Кейбір маскүнемдер туралы)
Құлан иек таң атты,
Ертеңгі асқа отырды.
Тауысты екі салатты,
Бітірді бір литрді.
Әне-міне дегенше,
Түскі тамаққа отырды.
Басқалар ас жегенше,
Тауысты тағы литрді.
Көп ұзамай кеш болды,
Тағы да асқа отырды.
Қолы бүгін бос болды,
Үш литрді бітірді.
Төртінші асқа жете алмай,
Батпаққа батты, құлады,
Доңыздан ұзап кете алмай,
Қасына келіп сулады...
ВОТ И ВСЕ
— Тоқтаңдар!
Жоқты соқпаңдар.
Өзара сын дейсіңдер,
Не болғанын білмейсіңдер.
Сынға мәнді көп бермесем,
Онда мен ескермес ем.
Сыпатай мені сынады ма ?
Сынады.
Артынша құлады ма ?
Құлады.
Сұлтан мені "сойды ма?"
Сойды.
Ол көзін жойды ма ?
Жойды.
Жамал жамандады ма ?
Жамандады.
Артынша табандады ма ?
Табандады.
Оспан өсектеді ме ?
Өсектеді.
Артынша бойын көрсетті ме
Көрсетпеді.
Онан артық не дейсіңдер,
Қайта өздерің тежейсіңдер.
Әйтпесе мен,
Біреу маған "сен!"
Десе болды қуамын,
Аузын буамын.
Жарлық пен бұйрықты,
Құтылмайтын құйрықты,
Салпыншақ - малпыншағымен,
Ескіліктің сарқыншағымен,
Бәрін қосып, жинап,
Шығарып салам "сыйлап".
Сынау да керек,
Шыдау да керек,
Бірақ, сынаудың да сынауы бар,
Артында анау-мынауы бар.
Сынды әкелсе біреу,
Менікі тек іреу...
Соямын да саламын,
Жон терісін оямын да аламын.
Өйткені, мен қоғамға мүше,
Вот и все...
БЫТ КӨБЕЙДІ, СЫТ КӨБЕЙДІ
Жексенбі күн Шиеліге —
Баруға атты, түйелі де,
Арба жеккен келіншек те,
Жалқау, қырсау, еріншек те,
Бәрі базар барғалы тұр,
"Коммунизм " колхозынан,
Жеті ат жеккен арбалы тұр.
Маман қарттың Әнуары,
Алтайбайдың Ілиясы,
Астындағы жануары,
Шылдыр қағып шлиясы,
Складты жауып тастап,
Базарлайтын қылуасы...
Жүсіпұлы Бәйтілес пен
Бас бухгалтер Салтай да бар.
Бақталастар бой тірескен,
Салт аттылы салтаң да бар.
Қастарында зайыптары,
Кетті ауылдан тайып бәрі.
Жұтып алған жүз грамнан,
Басылмаған гәйіптары.
Алдыңғы топ атты кетті,
Желе-жортып қатты кетті.
Ат мертігіп өле қалса,
"Өзі өлді" деп әктілетті.
Кейінгі топ арба кетті,
Салдыр-гүлдір алда кетті.
Шлиясына шылбыр байлап,
Шиеліге зорға жетті.
Қайсы бірі қамыс сатты,
Пішен сатты... таныс тапты.
"Шай, қант алам " деп келді де,
Асханаға дөп келді де,
Тапқаны асап, қылғып жатты,
Кеңірдектен жылжып жатты...
Ауылда көп жұмыс қалды,
Суғарылмай күріш қалды.
Көмек бере келгендерге,
Ақырды, айқай ұрыс салды.
Тракторлар тұрып қалды,
Кеңселерде құлып қалды.
Ақмамбеттің Аймақаны,
Судан қашып жүріп қалды.
Дайын тұрған шөп орылмай,
Шөп орылса көп орылмай,
Құрап желмен ұшып жатыр,
Мал аузына түсіп жатыр.
Құлтаевтың Ізбасқаны,
Бітірген жоқ түгел ісін.
Он төрт гектар тастап кетті,
Отақ басқан жүгерісін,
Парторгы Омаров та,
Ол да ауылдан жоғалыпты.
"Коммунизм " активтері,
Бір күнгі ісін доғарыпты.
Быт көбейді, сыт көбейді,
Жұмысыңа шық демейді.
Неге ауданда тиісті орын,
Қадағалап түптемейді.
ОЛ ЧЕПУХА — ТҮК ТЕ ЕМЕС
Құлеке колхоз бастығы,
Дей алмас ешкім құнтты емес,
Болып жүр бітік астығы,
Жүз мыңдап жұмсау түк те емес.
Шалқыған бай, дәулетті,
Шалағай шатты-бұтты емес,
Салдырды арқа сәулетті,
Отыз мың оған түк те емес.
Қырық мыңға мебель алдырды,
Қызыл емен - тұт та емес,
Люстра шам да жандырды,
Ондайлар оған түк те емес.
Сырлы бояу сан түрлі,
Көгілдір, шылғи көк те емес,
Боп шықты кеңсе айтулы,
Қолға алса бастық түк те емес.
"Ерунда " дейді лепіріп,
Шаң-тозаң ешкім жұт демес,
Байлықпен мұнша отырып,
Игі іске жұмсау түк те емес.
Айырбас болды көк сиыр,
Сылтауы болды: "сүтті емес!",
"Өзі өлген ", мал да көп биыл,
Актілей салу түк те емес.
Ту бие болса оны да,
"Құрту жөн, дейді құтты емес ".
Тай тұрса болды орнына,
Ат болу тайга түк те емес.
Жарты вагон биыл да,
Арақты қылғып жұтты өңеш.
Ондайлар оған бұйым ба,
Жұмырына жұқ та емес.
Табыс бар — талан-таражда,
Өзінде... басқа жұртта емес,
Машина қалды гаражда,
Списать ету түк те емес.
Көрмеге барды көпіртті,
Кім жанын онда күйттемес,
Шампанды көкке секіртті,
Байлық бар, он мың түк те емес.
Үй тола кілем жинаулы,
Екеуі ғана түкті емес.
Білгенге дүние жинауды,
Есебін тапса түк те емес.
Қазы мен жая, қартаға,
Қайқия толса көк тегеш,
Көк ала қағаз қалтаға,
Қалыңдай түсу түк те емес.
Мал қора, қыста жем-шөпке,
Даярлық биыл мықты емес.
Даурыға сөйлеп активте,
Ұмыту шыға, түк те емес.
Көктемде көшер жайлауға,
Көлігі семіз, күйтті емес.
Уақыт жоқ оны ойлауға,
Ол чепуха — түк те емес.
Құлеке қудың құлқының,
Кімге айтсаң да "құп " демес,
Ескінің сарқыт, қиқымын
Аластай салса түк те емес.
СОВЕЩАНИЕ МЕН ОБЕЩАНИЕ
Келгені жаңа ауданнан,
Көргені жаңа кеңсесін.
Хабарсыз әлі мал-жаннан,
Жиған жоқ әлі еңсесін.
Шыр...р ете түсті телефон,
Зырр ете қалды хатшы қыз.
"Бұл да бір қызық фельетон " —
Деп қойды күліп хатшымыз.
Айқасты "әлло, әллолар",
Шайқасты шатақ көп дауыс,
Әркімде бір-бір "әлло " бар,
Әркімде бар ғой бір таныс...
Шырылды жұлқып жуаны
Кетеді, рет күтпейді.
Трубка салған "мың әні" —
Күні-түні бітпейді.
— Қайдан?
— Қайда?
— Кім керек ?
Кимелеп жатқан өңештер.
— Колхоз ба ?
— Бастықты іздеп ек,
Қоя тұр тығыз еместер...—
Дейді біреу алқынып,
Біреу тұр оған безілдеп.
Трубканы қашпа ұрып:
"Көп сөйлемей тез іл!" деп.
Хатшы қыз қалды аңырып,
Тыңдарын кімді білмеді,
Кеңсе іші кетті жаңғырып,
Құлаққа бір сөз кірмеді.
— Болады совещание,
Мейлің жүгір, мейлің ұш!
Тағы бір замечание,
Бүгінгі өте асығыс...
Бүгінгідей ертең де,
Жатқаны сыммен сайысып.
Қай күні, қашан көрсең де,
Жатпайды бір сөз жай ұшып.
Райфода екі күн,
Болды совещание.
Исполкомда екі түн,
Болды обещание.
Желпініп жатыр ретпен,
Сілкініп жатыр бастықтар.
Жаңа серт, жаңа тілекпен,
Егілмек болды астықтар...
— Сен, не дейсің ? — дегенде,
Ұйқыдан біреу оянып:
"Не айтайын, мен енді...
Орындауым ол анық!" —
Дейді көзін уқалап,
Беріп обещание.
Кешегі сөзін қайталап,
Айтқызды совещание.
ШІРКІН КЕЛІН
Өтесің - ау, осылай шіркін келін,
Бір күн басың ауырып, бір күн белің.
Ши тірсегің сидиып шыбыртқыдай,
Таусылмай-ақ бара жатыр зіркілдегің.
Темір тарақ шашыңнан түк қоймапты,
Айналдырған осы еді бір тірнегің.
Үсті-үстіне темекі тарта - тарта,
Әндіршегің сорайып, гүркілдедің.
Күйеуіңді, өзіңді күтсең қайтеді,
Есіткенше сөзімді бүйтіп менің.
ОҢ ТІРСЕККЕ СОҒЫП ЖҮР СОЛ ТІРСЕГІ
Күйгенше ішіп арақты өндіршегі,
Зор мәртебе деп жүр ғой ол бір тегі.
Өндіршегін өртетіп, өле ішкеннен,
Бір тиындық бір нәрсе өндірсе еді.
Қырғыш құйрық, қылыш төс, мойны қалып,
Оң тірсекке соғып жүр сол тірсегі...
Б... ЖОЛДАСҚА
Қою емес, шырағым сұйықсың - ау,
Шындық жаққа келгенде тұйықсың - ау.
Астаң-кестең етер ең "ә " дегенше,
Бір демеушің бар болса иықтылау.
АУАНОВТЫҢ НАМЫСҚОЙЛЫҒЫ
Апар - топыр Ауанов келеді,
Күнде бір қиқу "жау " алып келеді.
Мысқылдап күліп, кекете сөйлеп,
Өзімен бірге дау алып келеді.
Сөзінің бәрі кекесін келеді,
Желбезегі мен шекесі күледі.
"Жарықтық, үрпек бас!" "Әй, тері жаға!.."
Осындай сөздің неше береді.
"Көгенсіз, жүгенсіз, әкеңнің мазары!.. "
Оған көнбесең төтесін береді.
Жауап қайырсаң, "шығып тұр " дейді,
"Аузыңды ашпай, жұмып тұр"дейді,
"Сен кетпесең, мен кеттім!" деп,
Оқушыларға ырық бермейді.
Папкасын алып, кепкен соң киіп,
Артына бір-ақ қолын сермейді.
Жалынып-жалбарынып алып келмесең,
Намысқой жігіт қайта келмейді.
Лажын тауып уақыт өткізіп,
"Сағатында он сом ақша бер", дейді.
"Сынақ кезінде үйіме кел " дейді.
"Нашар " ешкім іліне бермейді.
"Отлично, хорошо, удқа " бір соғып,
Оған оқушы түңіле көрмейді.
Сұраудан сұрау судай ағады,
Сәл білмей қалсаң айқайын салады.
Кекете күліп, кесірлік іздеп,
Класқа жалғыз алып та қалады.
Бейауыз, бейпіл берекесі жоқ,
Кемімей күн - күн ұласып барады.
Оқу бөлімі білсе де білмей,
Қылмысты қылығын дұрысқа санады.
Ұлы мейрамда сыйлыққа ілінді,
Жаман қылығы пайдаға жарады.
1937
Ә...-ГЕ
Мінезің бар одағай дүңк ететін,
Өз пайдаңның таппасаң, бір төтесін...
Опыр-топыр ұрда жық мінезіңнен,
Бір күн әлі-ақ шойрылып дүрс етесің.
Н... КЕЛІНГЕ
Күнде үйіңнен шығасың ширатылып,
Қалсын дүниең бәрі бір қиратылып.
Қазаныңның қақпағын итің жалап,
Қасықтарың, жатады қиға асылып...
Алақандай бетіңді уқалаумен,
Төсегіңе жатасың күн батырып.
Көкірекше, көйлегің салтақ-салтақ,
Жылы өтекке көрмеген бір басылып.
Ертеңгісін тұрасың мыж-мыж болып,
Түс кезінде шығасың бір қыз болып...
Кешке жақын келесің қаз қалпыңа,
Қыз дәуірің тек ғана күндіз болып...
Сезбейсің соныңды келін осы,
Сенетінің кім ылғи сенің осы?..
Құр сылпыңды әуес қып жүре бермей,
Я әрі боп, болмаса бері болшы.
А...- ҒА
Еркелей ме немене шолжақ па өзі,
Ақылды адам сонымен болмақ па өзі.
Насыбайды ерніне қысып алып,
Жәдігөйсіп, күлгірсіп сол жақ көзі...
Күмпілдейді гуілдеп жыртылғанша,
Он ауызға тұрмастай он қап сөзі,
Берекесіз бейшара қартайғанша,
Басылмай-ақ бір қойды қылжаң көзі...
ЕСІЛ ЖІГІТ
Бір жігітсің әйелден салуың жоқ,
Береке жоқ, дүниені табуың көп.
Бүтін көйлек үстіңе бір түспеді,
Көйлек кисең ия жағаң, шабуың жоқ,
Астыңдағы көрпеңнің астарымен,
Түсіп жатыр мақтасы қабуы жоқ.
Жарылғанда жастығы желге ұшып жүр,
Есіл жігіт қор болды-ау, бағуы жоқ...
ЕШЕКЕҢЕ
Ешекеңді жұмсасаң,
Түк те ебі жоқ ораққа.
Қуырдақтап жұтқызсаң,
Түк кемі жоқ араққа.
АПТЕКЕҢЕ
Аптекеңе ешкім де түсінбейді,
Жуан керсен ас келсе ішіп-жейді.
"Жұмыс " деген бір ауыз сөз айтылса,
Ішім дейді, болмаса тісім дейді.
Қапелімде дөңбекшіп жата қалып,
Градусын қырықтан бір түсірмейді.
АВАНС
Емес сөзді іздесем көпке таныс,
Аузыма кеп түседі, тек "аванс ".
Ондағы мәніс,
Ертең дем алыс...
БЕТ ПЕН ЕТ
(Бір жолдасқа)
Кетеді есің шығып ет жегенде,
Дәл мұндай болмас едің ептегенде,
Аузыңнан ағып төмен майың жатыр,
Осы етті ауыз жемей, бет жеген бе?
МЫҒЫМБАЙ
Мығымбай десе мығымбай,
Араққа тыққан тығындай.
Қойып қалса түбіне,
Ұшқалы тұрған шыбындай.
Шығатын күнің бола ма,
Жұмыс десе тығылмай,
Тамақ көрсең қалмайсың,
Өліп-өшіп суғынбай.
Арақ ішсең біржола,
Тоқтамайсың жығылмай
Елуге жасың жеткенше,
Ақылды жүрсің ұғынбай,
Бүйте берсең бұрынғы,
Бола алмассың Мығымбай...
ӨСЕКШІЛЕРГЕ
— Ой, аллай жұрттың сақта өсегінен,
Айтатын тұрмай жатып төсегінен,
Үндемей құлағыңды түре берсең,
Артатын бүгінгісі кешегіден.
Сылп етіп сыртқы езулер бір тамсанып,
Тұмсығын сүртіп қойып етегімен,
Сораптап шайды алдына қойып алып,
Боралап нанды шайнап кесегімен.
Абысын-ажындарын жинап алып,
Сөз бастап үйреншікті "көтегі"мен,
"Қой құрсын, көтек!" деген әдеттегі,
Өзінің ескі қалып есебімен,
Бір күнді шығарып сап отырады,
Желпілдеп жел өкпенің жетегімен.
Біреуді біреуге әкеп шағыстырып,
Ауыртып өсекшінің кеселімен,
Тартады кежегеңнен кейін қарай:
— Осы еді, есіткенім осы еді мен...
Анығын білмей ерме осындайға,
Орынсыз несі жақсы өсек ілген?
ЧЕСТНОЕ СЛОВО
Бетіңе қарай, күлімдей келеді,
Күле қарасаң, күлімдей береді,
Майпаздап жүріп, мәпелеп сөйлеп,
Жыландай жылжып, білінбей келеді.
Жаныңа жайлап, жағына келеді,
Жай-күйін айта, шағына келеді,
Жақындай түсіп, жағымпазданып,
Саулығыңды айта, сағына келеді.
"Честное слово " — сөзінің басы,
"Значит, факт " — сөзінің нашы.
Күйіне сөйлеп, күйгелектеніп,
Келіп те қалады көзінің жасы.
Сүттен ақ, суда таза келеді,
Түп-тұғияның қаза келеді,
Жел болып желпіп, от болып шалқып,
Сыртыңнан өсек жаза береді.
Алтындап алған тісі болады,
Үлкен де болса, кіші болады,
Ақсия күліп, ақшия қарап,
Сондай бір "честный " кісі болады.
Донос пен арыз аттанып жатады,
Арызға қоса хат жазып жатады.
"Честное слово " фактысы мол деп,
Папкаларды ашып, ақтарып жатады.
Сөзінің бәрі: "депті"- мен келеді,
"Құртуға уақыт жетті!"- мен келеді.
"Честное слово, бір жолдас айтты,
Ол шынын айтып "кетті!"- мен келеді.
Сөзінің көбі цитатпен келеді,
Өмірі көрмеген кітаптан келеді.
Көкірегін қағып, көтере сөйлеп,
Жек көрген адамын сықақтай келеді.
Етегін сіліксең "акты " шығады,
Жеңін сіліксең "факты " шығады,
Қойнын ақтарсаң, қолаба - қоржын,
Сүрленген арыз папка шығады.
Көрінген адамды шатып жатады,
Қағаздан мылтық атып жатады.
"Честное слово " — фактымен толып,
Шындықтан бірақ қашық жатады.
1937
ҚОЙ — ДАП-ДАЙЫН "ҚОНАҒАСЫ"
Кейбір колхоз басшылары қой
басын өсіруде көтеріңкі
міндеттеме алғанын ұмытып,
"ішкі мұқтажға" деген сылтаумен
малды сатып, союға жол
беруде.
(Тілші хатынан).
Қозы әкелсе ұсақ келді,
Қозы орнына тұсақ келді.
Тұсақ келіп тұрысымен,
Жалақтаған пышақ келді.
Тұсақ шошып тұнжырады,
Қозыға айтып қынжылады:
— Қонақ келсе қойға шапқан,
Басқа таппай бізді тапқан.
"Өзі әлді деп жала жауып,
Толып жатқан дәлел тауып,
Актілер мен фактілерден,
Жаздай, күздей сауын сауып.
Отырғандар бар әлі де,
Қой — дап-дайын "қонағасы "
Кеше тірі жүрген тоқты,
Қыдырманың болады асы.
Бүйте берсең әсер ме екен,
Әсіресе қойдың басы.
Осыны бір ойлар кезің,
Болған жоқ па, отағасы.
ТӨКЕБАЙ
I. Бір кезде
Қара торы, сұлу жігіт Төкебай,
Білімі бар, сөйлер сөзге өте бай.
Жастың жайнап, жүрген жері тамаша,
Жылдар жылжып, қызығымен өтеді ай.
Әнге де әуес, өлеңге де ебі бар,
Жылы тәтті жүрек қозғар лебі бар,
Жолы болған жігіт болды Төкебай,
Тілегі бір, жастың сүйер теңі бар.
Теңін тапты, сүйгеніне қосылды,
Көп өткен жоқ, болды бір қыз, қос уды.
Бақытты бір семья боп аз жылда,
Бір бөлімге бастық болып отырды.
Айлығы бар, жазары бар қосымша,
Екі мың сом бар табысы қосылса,
Үйдің іші толған жиһаз — кілемі,
Жарқырайды сәл есігі ашылса.
Қызметінен келсе ұлдары қарсы алып,
Думан, қызық болып жатты соншалық.
Көршілері көрген сайын қызығып,
Әңгімелеп отырады тамсанып.
"Болмаған бір жігіт!" дейді мақтасып,
"Ең арғысы кірмейді, есік қатты ашып... "
Десіп кейде қызға теңеп қылығын,
Бір мақтауы, бір мақтаудан жатты асып.
II. Бұл кезде
Міне, осындай мақтаулы жас Тәкебай,
Сонау жылғы Төкебайға ұқсамай,
Азып-тозып бара жатыр сөмпиіп,
Жыртық костюм, мойнында ескі бөкебай.
Өйткені ол, өзін мықты ту туды
Қойып кәзір, тілейтін боп жұтуды.
Ас келгенде өндіршегі бүлкілдеп,
Бір нәрсені күтіп тұрған сықылды...
Сәл шыныға шыны тисе сылдырлап,
Құлаққа сәл дауыс келіп сыңғырлап,
Жұтқыншағын жүгіртеді тынымсыз,
Жүйкесіне тиіп болды құрғыр - ақ.
Ол болмаса өңештен ас өтпестей,
Ол болмаса ойдағы арман бітпестей.
Өлімсіреп көрінбесе қалады,
Күлімсіреп болса қағып салады.
"Келші көңіл көтерейік " деседі,
Әңгіме де қызу жолға көшеді.
Бірте-бірте көзі көрмей тұнжырап,
Қайда басы ауса солай кетеді.
Жұтып алса бет тырнасып, арпылдап
Қиратып аяқ-табақ тарсылдап,
Қолдан жасап алған "көңіл көтеру" —
Төбелеске айналады там-тұмдап.
Бір кездегі сылқым жігіт Төкебай,
Алдындағы арықшадан өте алмай,
Жығылатын болды, міне қуысқа,
Жаңа ғана аяқтанған ботадай.
Үйге келсе апыр-топыр төбелес,
Оған ақыл, оған кеңес сөз емес.
"Өзім білем, өзім айтам " дейді де,
Көрінгенге боп жатқаны келеме.
Бір күн шығып келеді үйге ұршығы,
Бір күн ісіп келеді үйге тұмсығы.
Өсер жігіт өстіп өшіп барады,
Бәрі құрғыр арақ иттің қырсығы.
Бұрын достар келуші еді бұрылып,
Енді етегін қашар болды түрініп.
"Қайдан мынау маскүнемге тап болдық
Дейтін болды құрбы-құрдас бүлініп.
Абыройдан, ардан түк те қалмаған,
Айтқан сөзің құлағына қонбаған.
"Болмаған бір жігіт!" дейтін Төкебай,
"Оңбаған бір жігіт " болып сорлаған.
БАЗДАҒЫ БҮРКІТ
Баз бастығы Бүркіт болды,
Барып тұрған қырсық болды.
Баздың барлық дүниесін,
Тұмсығымен түртіп көрді.
Ашығына ауыз салды,
Бітеулерін жыртып көрді.
Тірі жанды менсінбеді,
Үлкен барса "кімсің " деді.
Кіші барса айқай салып:
"Мұнда не қып жүрсің?" деді.
Дүние деген теріс ақты,
Дабыс, даңқы дүрсілдеді.
Қорыққанына көбелектей
Шыр айналып шырылдады.
Қорықпасына сырт айналып,
Сырғып тұрды, бұрылмады.
Көзі кетті қылиланып,
Сөзі кетті қызуланып.
Өзі жүрді бір жағында,
Бар нәрсені бұзып-жарып.
"Мен кіммін Бүркітпін,
Талайды қорқытып, үркіттім.
Сүйеушің қудай болса,
Шымшық болсаң да Бүркітсің ".
Бір күні Бүркіт қолға түсті,
Басындағы бақыты ұшты.
Сыр ашылды да бұл байғұстың,
Бүркіт емес шымшық екен.
Тонын киген қыран құстың,
Нағыз қызыл тұмсық екен.
* * *
Шымшық Бүркіт тұғырына,
Бүркіт болып қона алмайды,
Бүркіт тонын жамылғанмен
Шымшық Бүркіт бола алмайды.
ДОСЫМА ХАТ
Бірге оқыған, бірге өскен жолдасым,
Айтып қояр, бұл саған болмасын сын.
Түзететін мініңді айтып тұрмын,
Екіншілей қайталау болмас үшін.
Барып едім үйіңе кездеспедім.
Тіпті жақсы болар еді кездескенім.
Хат арқылы отырмын хабарласып,
Өзгеге онша ойымды бөлмес те едім.
Қойса нетті үйге стол сатып алып,
Қағазыңды жазасың жатып алып,
Кітап алсаң жатады тозаң жұтып,
Оқу қиын тозаңнан ашып алып.
Жағаң кетіп жүргені жайлауына,
Бір галстук табылмай байлауыңа,
Утюгті айтсаң әйелің шошып кетеді,
Уақыт жетті, соны бір ойлауыңа.
Қысы-жазы кигенің бір костюмің,
Сабақта да түспейді кір костюмің,
"Таза бол!"— деп басқаны үгіттейсің,
Былтырғы алған тігілмей тұр бастоның.
"Шылым тартпа, темекі ұстама!" — деп
Үйретесің шәкіртке мықты - ақ әдеп.
Өзің ылғи тұрасың шылым тартып,
Бұл, әрине, ойласаң ұшқары әдет.
Өсіп кейде сақалың мұртың менен,
Мұртың жейді тамақты ұртың менен
Ұстара іздеп қаласың айтқан кезде,
Таба қалсаң болады ол сүртілмеген.
Неге Оспандай болмайсың қасыңдағы,
Қайда сыпа мінезің жасыңдағы.
Омырауың сия боп отырасың,
Шапкаң мыж-мыж тұрады басыңдағы.
Кейде атасың табылса насыбайды,
Бір мінезбен жүрмейсің басыбайлы.
Шолжақтап ерініңді қысып алып,
Неге жаның жастарға ашымайды!
Бір жыл емес, ағашты жылда екпейсің,
Ең болмаса аулаңа су төкпейсің.
Топырағы толарсақ асап жатыр,
Басқа өйткенде, япырау, неге өйтпейсің?
Осы ауылдың мұғалім, білімдісі,
Ертеңгіге өнеге бүгінгі ісі.
Болатынның біреуі сен емес пе ең,
Жақсы адамның болмас па бір үлгісі!
Кеңірдектен аласың кейде жұтып,
Карта ойнайсың аласың демде - ақ ұтып.
"Енді саған осылар лайық па ?
Отырған жоқ сенен жұрт мұны күтіп.
Қалтаңда әлі баяғы қара дәптер,
Қулығың да жоқ емес, балаға ептер,
Ендігіңнің реті келер ме екен,
Жасың жетті, жарқыным, соны да ескер!
МАСЫЛБАЙ
Қыс қылышын сүйретіп,
Жалт еткенде жасылдай,
Жастықтан басын көтерді,
Амалсыздан Масылбай.
Жаз басында орғызған,
Пішені жатыр тасылмай.
Жел де биыл желікті,
Тұрып алды басылмай.
Мал қора жоқ мақтайтын,
Мұның да жайы осындай.
Тесігі есікке айналып,
Есігі қалды ашылмай.
"Бітпеген біз де жұмыс жоқ!"
Деген де даңғой Масылбай,
Қысылғанын терлеген
Маңдайы тұр жасырмай.
Масылбай барған бір үйден,
Қалмайды қазан асылмай.
Түбінен ұрған шыныдан,
Он рет тығын ашылмай.
Қалған емес, япырмай,
Үй көрсе тұра қалады,
Дайындалған асындай...
Сонымен күзді өткізді,
Қызуы бір басылмай.
Бүйте берсе Масылбай,
Қорасыз, шепсіз суыққа,
Малын қалмас қатырмай.
Қолынан түк келмейтін,
Тоғышарлар осындай.
Колхоздан қашан кетеді,
Еңбектің қутын қашырмай?!
"МӘЙЛІ" — ПУСКАЙ
Директор бізде Дауылов болатын,
Күн суық болса ауырып қалатын.
Күні жылы, үй жылы, жұтатын болса
Күлімдеп, тіпті, сауығын қалатын.
Сөзінің салты:
Пускай мен "мәйлі",
Мейліден гөрі — "мәйлісі"жайлы.
Жүз грамм жұтып, жатқанда жусап,
Шек - қарын жылып, буыны босап.
Сілтейді қолын, жумады көзін
Қылжақтап кейде балаға ұсап.
Аты да қызық — "Молдаспан " еді,
Бір кезде оны "Молда Оспан " деді.
Уақыт өзгерді,
лауазым да өзгерді,
Тарихы мұның мол дастан еді...
Молдаспан биыл "ауырғыш " болды,
Өйткені сұмдық, ауыр қыс болды.
Қар борап, дүлей боран да болды,
Төрт түлік мал қорада болды.
Шөпті қолдап тасып бермесе,
Қар басып қалған, ашып бермесе,
Қарға адым жер мұң болды,
Метрге жақын тоң болды.
— Қораны сипап, қар басып қалды.
Сүлей мен Төлен қарды ашып қалды,
Мен мұнда шаптым, елді азар таптым,
Шамалап келіп қақпаны қақтым.
Барлығын құдай атып қалды,
Мұз болып қатып қалды.
Дегендерге, Дауылов:—
— Жатқаным мынау ауырып,
Қайт дейсің маған, "Мәйлі"— дейтін,
Әкел қатын: "дәрі" мен шайды дейтін.
— Беретін енді жем болмай қалды,
Мұзға жаятын көң болмай қалды.
Шөп түгел қардың астында қалды,
Мал болса қардың үстінде қалды,
Біреуі мөңіреп, біреуі маңырап жатыр,
Қоралар гулеп аңырап жатыр.
Құдықта су жоқ, түбінде дым жоқ.
Қараң қалғырлар қаңырап жатыр,
Деп шопан келсе, Молдаспан,
Басын көтеріп тұрмастан:
— Терлеп жатырмын "дәрі" тиіп,
Құдайдың биыл кәрі тиіп, —
Бораны болса қайт дейсің,
Оны кімге айт дейсің, —
Өтірікті қоспай,
"Акт жасалсын " — пускай,
Молдекең сөйтіп бүркене түсетін,
Білдірмей жайлап спирт ішетін.
"Дәрімен " аздап, жаңа бусанып,
Жатқан әйелдей жаңа босанып.
Бас-аяғын қымтай беретін,
Малшыларды жұмсай беретін.
Сонымен "мәйлі" мен пускай,
Молдаспанның "қаруы" болды қыстай.
Мал арық мұзды кеміріп шықты.
Молдаспан бірақ семіріп шықты...
ҚЫЗЫЛ ТҰМСЫҚ ҚЫЗЫЛБАЙ
Қызылбайды жұрт "қызыл тұмсық " дейді,
Барып тұрған қырсық дейді.
Үлкендігі бармақтай,
Ілгірлігі қармақтай.
Өзінің ішкі тәртібі күшті,
Бір көзін ашып, бір көзін қысты.
Оң көзін қысса "аламын " дегені.
Сол көзін қысса "алады " дегені.
Ол істемеген жер жоқ,
Оны білмейтін ел жоқ,
Бір кезде сельпоның бастығы болды,
Анығын айтқанда "ауылдың қасқыры " болды.
Темірді қамырдай шайнады,
Өзбекше айтқанда:
"Шеңгел басына сорпа қайнады ".
Есігінің алдында "Волга " байланды.
"Туыс, жекжат " дегендер ұршығынан айналды.
Қызылбай енді "борсық " атанды.
Біреулер оны "қызыл торсық " атайды.
Бір күні: "торсық " торс етіп жарылды,
Қызметінен қуылып, орнынан алынды.
"Өледі" деді білетіндер,
Сыртынан күндеп жүретіндер.
...Күн деген сөйтіп өтіп жатты,
Қызылбай өлмеді, бөсіп жатты.
Қайта айналып базға келіпті,
Маймұрын оны базда көріпті.
"Өледі" деген жігітің...
Өгіз мініп келеді десті.
Бұрынғы қызметінен есті,
Сельподан қуылып, базға көшті,
Баздың басы "базарға " айналды,
Қызылбайдың мұрты қайта майланды,
Қонақтан қонаққа көшті,
Қызылбай сөйтіп қайтадан бөсті,
Қашанғы тұрсын бастағы бақыт,
Теуіп, тарпып тастады уақыт,
Қызылбай бір күн тағы жарылды.
Қызметінен босап, орнынан алынды.
"Енді өлген шығар " деді білгіштер,
Сыртынан күндеп күлгіштер.
Бірақ өлетін емес Қызылбай,
Бес-алты күн қызыл май,
Болғаны болмаса, қайтадан сілкінді,
Бұрынғыдан да кеңірек ашты құлқынды,
Аудандық тұтыну қоғамына көшті,
Төмендеудің орнына жоғары өсті,
"Өледі" деген жігітің...
Өгізбен емес, жорғамен келеді.
Жорға емес тіпті "Волгамен " келеді,
Мықынын таянып, мұртынан күледі,
Қызылбайды жұрт сиқынан біледі,
Өзгеріс жоқ бұрынғы сиқы,
Баяғы күлкі, баяғы ұйқы.
Ойнағаны күліс, баяғы құлқы,
Аздап жақ жағы солайын депті,
Аздап қарны көтеріліп,
Жүкті келіншек толайын депті...
Сөйтіп "өледі" десең өлмейтін,
Атанды мықты Қызылбай,
Ажалыңа да көнбейтін...
ҚАҒАЗБЕН ОРЫЛҒАН ШӨП
Қағазда жортып қаламы,
Алмайды бір сәт дамылды.
Ақпармен шарлап қаланы,
Қағады күнде дабылды.
Аттанып ылғи цифрлы із
Тізеді қатар тіресіп.
Хатшы бір сондай сылқым қыз,
Тұратын еңбек күні өсіп.
Ол жатты шөптің басында,
Шабындық қайда, — көрген жоқ,
Хатшы қыз, "актив " қасында
Ол оған ойды аз бөлген жоқ.
— Жаз! — дейді хатшы сылқымға,
Жазылып, демде қалады,
Жан бітіп әлсіз цифрға,
Қанатын демде қағады.
— Аттандыр! — дейді ауданға,
Болмаған ертең болады
Жолдыбай көкең тұрғанда,
Кругом жүзге толады.
Деп қысса болды сол көзді,
Бүлк етсе болды мұрт жағы.
Байқағыш хатшы ол кезді,
Қимылдан біледі ұрттағы.
Түсінген әбден құныққан,
Қутыңдап қалған шұнақ қыз.
Сезеді кейде миықтан,
Дегенді: "өмір, бірақ сыз".
Күніне қаптап көп цифр,
Тартады шеру ауданға,
Десте жоқ шөпте тып-типыл,
Бір мая жатыр әр жонда.
Күніне оңға, солға да,
Ағылып ақпар шабады.
"Алдағы жылғы қорға да,
Қойдық " деп дабыл қағады.
Ерніне салып насыбай,
Шолжақтап айтса болғаны,
Бар көптің өзін тасымай,
Қалғаны — құдай ұрғаны
Тексеру болса: "жиналмай
Жатыр " деп сылтау табады,
Қалмайды қыста қиналмай,
Көршіге қарай шабады.
Бар әлі мұндай Жолдыбай,
Қағазбен шөпті оратын,
Орнынан жұмыс жылжымай,
Жыл он екі ай тұратын.
Екі нөл қосын таяққа,
Шығарғыш демде жүз етіп,
Қыс түссе мініп аяққа,
Малдары таңды күзетіп. —
Шөп емес сояу шайнайды!
Жолдыбай жатыр жастықта.
Мал қамын қашан ойлайды,
Кім бұл өзі бастық па?
ПЕРЕКАТОВ ҚАЛДЫ ЖАТЫП
Біздің жолдас Перекатов,
Қалғып кетті ойлап жатып.
Көз алдында үш жүз бе екен,
Комбайн тұр шаңға батып.
Бірі көксау,
бірі сырқау,
Кесел бопты құдай атып.
Саны бес жүз комбайнды,
Күні кеше қосақтатып,
Аттандырған егістікке
Бұйрық беріп күн-түн қатып,
Енді мынау, мирық - сирық,
Жәрдем сұрап аузын ашып,
Ұмтылады бәрі бірдей —
Қыңыр жүріп қисық басып,
Өз нормасын орындамай,
Орындаса төгіп-шашып.
Бітік біткен егістіктің
Бара жатыр құты қашып...
* * *
Біздің жолдас Перекатов,
Барды-жоқты, қосып - шатып,
Ақбар сайын жаңартады,
Тұрып-тұрып желке к,асып,
Бірақ, піскен дәнді көріп,
Төзе алмайсың жаның ашып,
Қашан біздің Перекатов,
Піскен дәнді түгел басып,
Болар екен, осы жағын,
Айтқаны жөн ашып - ашып.
БАСТЫҚ ПЕН ЖАСТЫҚ
I. Азанда
Таңертеңгі азанда,
Қойдың еті шымырлап
Қайнап жатыр қазанда.
Серпе сипап жастықты,
— Шай боп қалды, Майеке, —
Деп оятты бастықты.
— Коньяк па, ром ба!
Сол құрғыры мас қыпты,
Деп күледі Маймұрын.
Қысып қолмен шекесін,
Мөлдіреп келе қойған соң,
Қалай тастап кетесің...
— Бас жазылу оп-оңай,
Шаймен бірін тастасақ
— Бір күн кетті десеңші
Ол итті бір бастасақ...
Деді бастық қынжылып,
Тұра ма бүйтіп күн жылып.
— Қалдырмаймыз жарты дән
Саспа, Меке! Саспаңыз,
Жағымпаз бір ыңғайсоқ
— Мынаны ішіп тастаңыз, —
Деп ұсынды жүз грамм.
Екі жүзге жетпей-ақ
— Келін шырақ, сіз бір ән
Бастаңыз, біз қостайық, —
Деді Мәкең көңілді.
Басты бастық мыжғылап,
Түгін қоймай кемірді.
II. Талтүсте
Күн төбеге келіпті,
Бастық жатыр құшақтап,
Жуан, жұмсақ жастықты
— Шай қайнады, Мәйеке,
— Деп оятты бастықты.
Ол жуынып болғанша,
Басекеңді бас күтті...
Шошып қалды Маймұрын,
Шампанский шапшыпты
— Бұларың не, жолдастар,
Кетпейміз бе астыққа ?
— Баруда не пайда бар,
Әуе айналған ыстықта.
Көріп келдім, комбайн,
Жүріп жатыр бұрқырап
Машиналар шұбырып,
Кетіп жатыр зырқырап.
Біз тұрғанда Майеке - ау,
Болмаңызшы беспакой,
Пішенде жүз процент...
Тасылыпты от какой! —
Деді де жігіт шынының,
Беріп қалды түбіне.
Барып соқты тығыны,
Үйдің жиған жүгіне.
— Келініңіз сіз үшін,
Тост көтерем деп отыр,
Дыбырлама жігіттер,
Сөзді тыңдап тек отыр —
Деген - ақ сол жас әйел,
Көтерілді сыпайы,
Ұсынғанын жұтпаса,
Кететіндей ұпайы,
— Жұмысыңыз, Май аға,
Алға баса берсін деп,
Саулығыңыз, Май аға,
Жылдап аса берсін деп,
Осы тосты көтерем!
Дегенде кеп шу етті,
Жұтып тастап жүз грамм
Жей бастады ту етті.
Сонымен кеш боп қалды,
Тағы оятты бастықты.
Бастық көне қоймады
Құшағына ап жастықты.
* * *
Осындай бір көңілшек,
Көрсе қызар бастық бар,
Бастық көрсе қырланып,
Тұра қалғыш жастық бар.
Ар, ұятын түйіп ап
Жүз грамдап ішіне..
Жататын жастық жастанып,
Айтыңдаршы ол, кісі ме ?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру