Жеке кітабынан
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
Сәкен Иманасов — «Жеке кітабынан». ДӘЛЕЛДЕП КЕЛЕМ Ұнатам әлі тазаны ғана, түгім жоқ, досым, өзгерген,— өмірдің ащы азабына да,
/uploads/8ab25910-376a-5aaa-9249-1b7135980ea3/cover.png
ДӘЛЕЛДЕП КЕЛЕМ
Ұнатам әлі тазаны ғана,
түгім жоқ, досым, өзгерген,—
өмірдің ащы азабына да,
мазағына да төзгем мен.
Батырмау үшін арды күнәға
олқылау болса сыбағам,—
тірліктің қапас, тарлығына да,
барлығына да шыдағам.
Тірліктің барша мұз,
қарына да,
ызғарына да ұрынсам,—
тұрдым деп қанша құзда құлама
айтып едім ғой бұрын сан.
Ешкімді жалған мақтамап едім,
ақтамап едім сұмдарды,—
жалғыздық көрген шақта да менің
жанымда, бірақ, кім қалды?
Кеудемде бұққан адал мұндарым
шығармайынша ақырғы үн,
жанымды жеген жарамның барын
жасырып келе жатырмын.
Жасырып елдің жамандықтарын,
жамадым-жасқап,
әрі өңдеп.
Әйтеуір, жерде адалдық барын
дәлелдеп келем,
дәлелдеп!
Жәлап қатын,..
жәдігөйлер,
ұрылар
маған да күн көрсетпейтін түрі бар...
(Өмірімді —
өзгелерге үлгі еткен,
дәл қазіргі көңілімді кім ұғар?)
Жәлап қатын
ойнасына жамандап,
жәдігөйі —
жатып атты,
амалдап,
Ұрыдан да сескенемін осы күн,
дос дегенім —
күле қарап,
тағы алдап...
Кім біледі,
ұқпады ма,
ұқты ма ел:
бірі —"мықты",
бірі — "мүлдем бітті",— дер,
бұтты-шатты,
өсектеді,
қарасам:
бәрінің де есептері түп-түгел.
Бірі — маған қазған орын дайындап,
бірі — жақын достарымнан айырмақ,
жер бауырлап жатса дейді, шіркіндер,
жарға соққан тас кемедей қайырлап.
Дауылыңа, жауыныңа ырғалмай
шыдайтындай,
мықты, дей ме, бүл қандай,
жәдігөйі,
жағымпазы,
жүлігі
жатып атып,
жан-жағымнан жүр қалмай.
Менде қандай әкесінің құны бар,
кісі қайда, құдайым-ау, мұны ұғар,
Маған да күн көрсетпейтін сияқты
жәдігөйлер,
жәләп қатын,
ұрылар...
* * *
Кісінің кешпейтін ем пенделігін,
күмілжіп отырғаным мен де бүгін,—
бар аймақ осы күні ірі тұтқан,
қарайлап көңіліне төрдегінің.
Шынында, қарашы өзің, "көпшіл" анау,
жараспас алды-артыңды топшыламау,
Жеткізіп үнін көкке,
мінін бетке
айтар ем,—
мен ақымақ боп шығам-ау!
Кіріптар оған бүгін жұрттың көбі,
көпшілік қашан өзін "қыртпын", деді?—
үнімді қойды бәрі енді өшіріп,
қайтейін, пендешілік, құрттың мені!
Ойламай біреуі де "ол қалайды",
алдына түсіп алып жорғалайды.
Итіне талатса да, жаратса да,
амалсыз өзіне кеп қорғалайды.
Іштері сезе тұра аярлығын,
аяғын жаламапты ел қай әлдінің,
бірдеме дейін десең, шеттерінен
ит қосып қууға да даяр бүгін.
Тура айтып, тіке тартып, өтші басым,
оны да "топ" өзінше топшыласын:
айналып әділдігің аусарлыққа,
ақыры сен ақымақ боп шығасың.
Қылығын көре тұра төрдегінің,
айта алмай, амал құрып, елге бірін,
Кешірмес пенделікті қайран басым,
күмілжіп отырғаным мен де бүгін!
ӨКПЕЛЕМЕ
Ұната ма өзіңді, жек көре ме,—
ренжисің ол үшін кепке неге?
Көңіліңді қалдырған досыңа да,
қасыңа да бекерге өкпелеме.
Өкпелеме туысқан тірі алдаса,
бауырыңның біреуі тіл алмаса,
Өкпелеме көңілдес келіншегің
құрдасыңа қылымсып бұраңдаса.
Жарың кейде жүзіңе тік қараса,
қабағыңды тұтқиыл шытпа да аса,
Бүлінбеші бекерге жан жолдасың
жөн сөзіңнің өзін де құптамаса.
Шыңдай түсіп одан да өр үніңді,
күмпілдетіп баса бер көрігіңді.
Жәрдеміңді аяма жолдасыңнан,
жұртқа деген жоғалтпа сеніміңді.
Күңкілі мен күндестің ызыңы ма,
көңіліңнің қайдағы қыжылы ма,—
Татымайды
барлығы жиылып кеп
тірлігіңнің бір күнгі қызығына!
СЕНІ МЕ?
Сені ме бір...
деумен-ақ,
сені ме бір!..
сергелдеңге түскені-ай сері көңіл!
Сәруар гүлдей солар ма сабағында
серуенсіз
сертіне берік өмір.
Қор болам деп, құдай-ау, елден неге,
сері көңіл айналды шермендеге.
қанатынан қайрылып қалғаны ма,
көтеріліп ұша алмай жерден дене!
Айдындағы аққудың бір сыңары,
алдап қойып, амал не, жүрсің әлі.
Қырсығады өмір де кейде осылай,
көптен бері көңіл де тыншымады.
Өрі де гүл кешегі,
төрі де гүл,
шермендеге айналды-ау сері көңіл.
Сергелдеңге салғаның жетер енді,
тірі жүрсем —
сені ме,
сені ме бір!..
КҮНІ КЕШЕ
Күні кеше (сөзіме сенші, күнім!)
көргіш едік кісінің кемшілігін,
тергіш едік құрбының кемістігін,
ағаттығын ағаның,
көрші мінін.
Ол да кімге абырой әперіпті,
көргіш едік, әйтеуір, қателікті,—
бадырайтып бетке айтқан сөзімізге
жақынымыз жасыды,
жат елікті.
Осы болар дедік те енді серік,
кісі мінін қайдағы көргіш едік.
Тезге сала қоярмыз деген ойға
көптен бері көңіл де келді сеніп.
Қайран ғана жастық шақ желікпелі,
алды-артыма қаратып көріп пе еді,—
азды-көпті мін болса басымызда
жүре келе жөнделер дедік, тегі.
Кекірейген әлде бір кесір ме едім,
кісі мінін, әйтеуір, кешірмедім.
Сөйте жүре өңмендеп,
өмір өтіп,
енді ғана кіргендей есім менің...
Тасына да тірліктің көніп табан,
кімге ғана, құдай-ау, жолықпағам...
...Енді өзімнен басқаның барлығына
кешіріммен қарайтын болып барам.
ОЙЛАДЫҢ БА?
Болатынын ойладың ба ертең не?
Бұғармысың, шығармысың сен төрге,
әлде құдай ұрар ма екен алжытып,
әзірейіл тұрар ма екен желкенде?!
Тамырыңа жылдар уын жайғанда,
қалармысың шараптан да, шайдан да,
Қарғармысың пешенеңе жазғанын,
кеше неге шықпадым деп майданға.
Қуат кетіп аяқтан да, қолдан да,
бел-омыртқаң бүгілместей болғанда,
оңашада езілерсің, не керек,
кезігерсің енді өзіңнен зорларға.
Айырылып беделден де, белден де,
қарамастай болармысың енді елге,
Күні кеше төбесінен түкірген
жетімектің жетілгенін көргенде.
Көрің жуық қалған шақта төріңнен,
су шыққандай болса отырған жеріңнен,
жүгермектер шекесінен қараса,
күні кеше көгерместей көрінген;
Сырт берісіп шыға келіп көп пенде,
бір уыс боп, бірте-бірте шөккенде,
Аллаңды еске алармысың, болмаса
өкінішпен қарармысың өткенге?
Қаумажалап, шығарғанға ел төрге,
болатынын ойладың ба ертең не?
Күлкі артында мұң барлығын ұмытпа,
әзірейіл тұрғандығын желкеңде!
ҚАЛҒЫМА, КӨҢІЛ
Ой жібермей ырым-сырым дегенге,
сенетін ем,
еретін ем тек елге,
Елемедім
(бөлек едім басқадан)
жұлдызды аспан бар-жоғын да төбемде.
Жастығым ба,
мастығым ба —
білмедім,
маңайыма жоламайтын мұң менің,
тек бақыттың құшағында,
өртене
өтуші еді күндерім мен түндерім.
Көңіл шіркін алданбады, алданды,
алдымызда енді қанша дәм қалды,—
тасушы едім біріне де мән бермей,
жалпағынан басушы едім жалғанды.
Ой-тілегім жиылып бір жанарда,
дейтін едім, маған деген таң алда.
үлгеремін, дейтін едім, бәріне,
күн көремін,—
қалсам да елсіз аралда.
Елемедім жарлысы кім, бай кімдер:
өтіп жатқан
деуші ем,
бәрін жай күндер.
Көрісер де келісер деп ағайын,
басқа түссе — бөлісер деп қайғымды ел.
...Кем-кетігі толмай жатып тірліктің,
дәл түбінен ұрды-ау тағдыр кіндіктің.
бұға бердім,
ыға бердім амалсыз,
бірі болып шыға келдім мұңдықтың,
Апыр-ау, бұл не болар деп ендігім,
алды-артымды ойлайтын да келді күн,
Ырым-сырым дегендердің бәріне,
сенгіш болып бара жаттым мен бүгін.
Қараймын деп көзім жетпес алдыма,
жүрек те бір шымыр ете қалды ма?
Өмір енді қызық бола бастаған,
қалғымашы, көңіл, енді қалғыма!
ЖЫН ҰРЫП ПА ЖАМАНДАП?
Тұратын көңілінде шуақтап ән,
ұлың ем үмітіңді туа ақтаған,
Жұртым-ай, барасың ба майдаланып,
шіркін-ай, қайда барып қуат табам?!
Аңырып күні кеше ұлы далам,
жаңыла бастағанда құбыладан,
Көрініп қалмады ма қырт екенің,
құлпенде жұрт екенің — түбі надан!
Жерлеп ең жүрегінде түгі барды,
жұлынып,
жәдігөйдің қыбы қанды.
Жүре бер есіне де, кешіре ме,
бір жола өшіре ме шұғыланды.
Тұрасың құлдық ұрып төре десе,
төреңіз төменгіге бере ме есе,—
ол үшін зиялыңа зекуге де,
дайынсың кетуге де ерегесе!
Айырып сан ғасырлық салтыңнан бар,
жайылып бет-бетіне антұрғандар,
қозып жүр делебесі қуларыңның,
озып жүр, өз басы үшін алқынғандар.
Тұратын көңілімде шуақтап ән,
ұлың ем үмітіңді туа ақтаған.
Ата жұрт, айырылсаң елдігіңнен,
апыр-ау, енді кімнен қуат табам?!
Бар еді ұлылық та, жылылық та,
қайдан тап болды деймін бұ қылыққа —
осы дерт өртемесе өзегімді,
жамандап өз елімді жын ұрып па!
Елдігің де ерсілеу, ерлігің де,
еркелеймін, ағайын, енді кімге?
Түбі неге соғар деп, бұл қылықтың,
күңірене беремін мен бүгінде.
Ұлығың да сұйылып, сиқынды алып,
қылығың да барады қиқымдалып.
Көптен бері осыған күйінем деп,
бір оянған емеспін ұйқым қанып.
Өз алдына қанағат, нысап, қалып,
мінезің де барады ұсақталып.
Азаматтың қорғадың қай намысын,
пайдалысын бір күндік құшаққа алып.
Көпе-көрнеу елемей өр көңілді,
есірігің ебі жоқ ерге күлді:
Зейіндіге — бүгінгі ар болды да азап,
кейінгіге — кімің бар — берген үлгі?
Туа сала кәпір-ұл санап ру,
іздемей-ақ бір-бірін табады қу,
иттігін де, не керек, қоймады әлі,
ойлағаны — шендіге жаға білу.
Елдігің де ерсілеу, ерлігің де,
еркелеймін, елім деп, енді кімге?
Жылмаңдаған, күніге мыңды алдаған
жылпостарға тиіп тұр төр бүгінде.
Тимеді деп түңілмес бүгін есе,
көкірегім көл еді күні кеше.
Ызғар дарып, барады мұз-қар қарып,
құдай салып, қайтадан жібімесе!
Ойдан-қырдан жиналған,
Ойһой, неткен көп құдай!
тіліме еріп,
иланған
тірі жанның жоқтығы-ай!
Апыр-ай, ә!
Бүгін ел
асып-тасып кеткен бе,
ара-тұра жүгінер
арасында жоқ пенде.
өзге түкті көрместен
көз кетіпті аспанға,
жерде туып,
елде өскен
осы біздің жастар ма?
Сарқыла айтқан сырыңды,
бірі тыңдап,
бірі ұқпай,
ел көрмеген бұрынғы,
кердеңдеген қылықты-ай!
Бездің қанша, безіндің —
жаман қатты керек ең,—
ақтарылған сөзіңнің
астары бар демеген.
Кесір екен кісіге
құдайдың да көптігі,—
үңілердей ішіңе,
жүгінердей жоқ бірі.
* * *
Әрнеге еміндіріп, елеңдетіп,
бара ма боқ дүние менен де өтіп,—
қашан бір төрт құбылам болды бүтін,
шықпады-ау, соңғы үмітім,
сенен де түк!
тарқамай көңілімнің көп құмары,
құйындай ұйтқып-ойнап өтті бәрі.
Жетем деп желігумен жүрдік күнде,
ақыры тірліктің де кетті ме әрі!
Аузыма қарата алмай әлі көпті,
там-тұмдап тергенімнің мәні кетті.
Несіне осыншалық арып-аштым,—
қарасам — кәрі-жастың — бәрі де епті.
Тантығы,
жантығы бар,
тасыры бар —
аз күндік —
азған елдің —
басы бұлар,
Мұндайда көріпкелдей,
өріп бермей,
қашанғы қараңғыға жасырынар.
Талтаңы,
тарпаңы бар,
жалтағы бар,—
туады заманына тарта бұлар.
Емініп ендігінің епті ұлдары,
"Мал болса,— деп тұр бәрі, — ар
табылар!"
Бүлігі,
жүлігі бар,
бөспелері,—
белгісіз,
енді кімге дес берері.
Өзіңді кісі ғұрлы көрмегесін,
сөзіңді қай есірік ескереді?..
Біресе биіктетіп...
төмендетіп,
барады боқ дүние менен де өтіп,
Дарымас тірі жанға енді үгітім,
шықпады,
соңғы үмітім,
сенен де түк!
ҚИЛЫ КҮНДЕР
Кешелер мынау аспанды
тұрғандай едім мен тіреп.
қилы бір күндер басталды,—
тірлігім кетті тентіреп.
Келді ме дүние дерті анық,
көміліп күлге күлгенім,
кеудемді түгел өрт алып,
не болып кетті —
білмедім!
Бірімін деуші ем ірінің,
пірімін деуші ем мен де елдің,
естілмей қалып тұр үнім,
есірік жандай сенделдім.
Кешелер менің сөзімді
тыңдайтын еді жұрт ұйып.
Танымай тұрмын өзімді —
талықсып жүрек, үрпиіп.
Есе де алмай жүрдім бе,
қолыма берген ескекті —
көбейіп дұшпан бір күнде,
тоң-теріс болып дос кетті.
Көлденең жатқан тасты алып,
бізге де мойын бұрды кім,
қилы бір күндер басталып,
қыңсылай қашты тірлігім!
ҚАЙМЫҒАДЫ
Тірі жанның берместей біріне есе,
көкірегім зор еді күні кеше,
ұрандаса кетуге әзір едім,
қайраты бар қазақтың ұлы десе.
Бар-жоғымды сездірмей өр көкірек,
төреңізді көзге ілмей — төрге өтіп ек.
Терлетіп ек сан жүйрік, санасы бар
елге пана болам деп, ерге — тірек.
Көтермелеп жалғызын, жұптасын да,
жарасам деп жүрдім-ау ықтасынға.
Жүре келе өзіме үрді бірі,
тура биді туысқан құптасын ба.
Сыралғысы сырт беріп, сырласқаны,
мұңдастары
тұрады ымдасқалы.
Құнан жауыр болды иық келе-келе,
көкіректі сол биік кім баспады.
Бірі кетті ағалап ұры-қарды,
бірі кетті жағалап ығы барды,
шығып алды біреуі жел жағыма,
кімі кетіп, білмедім, кімі қалды.
Ерге пана болам деп,
елге — тірек,
терлетіп ек тұлпарды,
төрге өтіп ек,
Неге бүгін бәрінен қаймығады,
жерге сыймай жүретін зор көкірек!
ЖҰРТ ЕДІК ҚАНДАЙ
Жарыла жаздап ызадан,
жаныма бәрі, батады:
Жиылып келіп жүз ағаң
бір итті мақтап жатады.
Қалтырамаса өле ме,
қорғанып,
көкке жетті үні,—
сөзімді сол бір немеге
жеткізер ме екен деп бірі.
Біреуге ісі түсті ме,
сол ғана кісі
сол — құдай,
Телміртіп қойған күштіге,
тағдырдың мына қорлығы-ай!
Келіп бір қалып енді рет,
қасына барған күндері,
Маған да қолын берді, деп,
мақтанып айтып жүргені!
Жағымпаз шіркін кімді ұққан,
амандасқаны — әлі мақтан.
Құтылмай қойған құлдықтан,
жұрт едік қандай тәңірі атқан!
НЕ ШЫҒАР?
Бүлініп біржолата ел дегенің,
не болар енді келіп жөндегенің,—
асығып азаматы айдалаға,
басынып бара жатса пенделерің.
Отырса ата-анасын алдап ұлы,
кісілік қасиеттің бар ма құны,
Қарамай шеніне де, шекпеніне
шын сеніп сыйласарлық қалмады ірі.
Ардың да, ақылдың да құны кетіп,
қасыңнан қадірсізі күліп өтіп,
шіркінге шен тигенде, шелтигенде
ағасы қарай алмас ініге тік.
Бірінің көкейіне мұң дарымай,
қырсығып, құдай атып тұрғанын-ай,
шен десе өліп-өшер, көңіл өсер,
қайтсін-ау, болсам демей құл да құдай!
Ұрының жасырулы мылтығындай,
кім кімнің қолтығына жүр тығылмай.
Бәрінің арты қуыс, амал қанша,
қайтсін-ау, қысылмай да қымтырылмай!
Бұл күнде — зерделі ме, зейінді ме,—
тарылтып қойды құдай пейілді де,
Амалсыз ұрғылайсың маңдайыңды,
берем деп қандай үлгі кейінгіге!
Түңіліп дәл осындай пенделерден,
бүлініп бара жатыр ел дегенмен,
Бәрін де көре тұра - бердік ерік,
не шығар енді келіп жөндегеннен!
* * *
Қалса қарыз өтелмей,
қарғамас па ел кейін,—
бүгін өле кетердей,
күңірене бермейін.
Құдай қуат берсе енді,
жырды қойып жылауық,
бетегедей еңсемді
көтерейін бірауық.
Тұншықтырып үнімді,
тұсап келе жатқан кім?
Сыры қайда бұрынғы
сыбдыр қаққан бақтардың?
Басылмады бір даң-дүң,
тасынбады мерейім,
Жылтыраған жылғамның
кім бітеген көмейін?
Бақ,-
дәреже — бәрі үркіп,
келмесе де құр қалғым,
жан-жағымды тарылтып,
қолды байлап тұрған кім?
Қызықтырып қойды арман,
жеттім қанша,
жетілдім,—
Секірмедім тойғаннан,
тоңғандықтан секірдім.
Болды қайғым атқа жүк,
айтпағаным ұят-ты,
Көңілім де қатты азып
бара жатқан сияқты.
Емешегі үзілер
ешкімді іздеп таппадым.
Қандай ғана қызық ел —
қарап жүріп,
жақпадым.
Содан шығар
жылауық
болып алса өлеңім,
еңсемді де бірауық
көтере алмай келемін.
Еңбегім де өтелмей,
сөз суырып тереңнен,
бүгін өле кетердей,
күңірене берем мен!
БӘРІ БЕКЕР
Қыдырып, қыз-дүние, тізіле көш,—
үздігіп көрген жоқпын үзіп өңеш,
мүмкін-ау үдеуі де,
жүдеуі де, —
мен үшін біреуі де қызық емес.
Қаншама жасырғанмен ізін қайғым,
тұра ма — құдай ұрса бұзылмай күн,
түңіліп түбі терең тіршіліктен,
бүлініп,
бұрынғыша қызынбаймын.
Асығып,
осыншалық аптыққанда,
жүрегің жұбанардай таптық па арна?
Көңілдес ағайынға сөз салар ем,
көрінбес көз ұшында шаттық бар ма?
Кім менің отымды алған іргедегі?
Білмедім,
тілім неге күрмеледі?
Ойыңа осындайлар түскен шақта,
бойыңа күш-қуатты кім береді?
Жалықпай,
жанды қинап,
бекері не,—
сөз айттым жете ме деп жетеліге,
Өз елің,
өзеніңнен басқалардың
көз жетті — бәрі бекер екеніне!
КІМ АҢСАР
Өттің бе, түн?
Өттің, түн,—
қамықтырып,
қайғыртып,
көрмесін деп көп қыртың,
үркер көктен тайды үркіп.
Түңілмесе, жарады,
берекесі жоқ елден,—
Ай да батып барады,
аузы-басы кеберген.
Тірі жанның бәрінен
безінем деп ежелден,
Айырылып әрінен
аспаның да безерген.
Жанның бәрі ұйқыда,
әннің бәрі шырқалған,
Қарасаңшы сиқыңа,
не күтесің бұл таңнан?
Көрінбейді көркем бел,
өтті-кетті құмар шақ.
Келе қояр ертеңдер
жүр деп едің кім аңсап.
Тағы бір таң атырдым,
тағы да бір өттің, түн.
Ұйқылы-ояу жатырмын,
ештемеге жоқ құлқым...
* * *
Арқамды ауық-ауық аяз қарып,
ағайын,
азғанда да,
жай азбадық, —
көлің де,
көңілің де шалқар жатқан
барады бірте-бірте саязданып.
Кісіге кеудесінде күндізі бар,
бұл күнде бұрынғыдай кім қызығар?
Іліндің тырнағына ібілістің,
білімдің — әрі кетсе —
бірді жығар!
Оған да терден қашан үлес тиді,
паналап әлі күнге жүр ескі үйді.
Барады жалықтырып күбір мені,
үніңді іңірдегі кім естиді?
Қамығып,
келмегенге бақсыға әлі,—
жабығып жүр елінің жақсылары,
Бекерге безектесе —
сөзі өтпесе —
белгілі баяғыдан —
сақ сынары!
Бұл күнде —
іші — зұлым,
сырты — жылы,
озып тұр ұлдарыңның ұрты ұзыны.
Оның да кімге беріп,
кімді алатын
қолында сала құлаш жүр тізімі.
Қалсақ та қаншама бір құруға сәл,
биің бар — билік тисе — руласар.
Бөлініп күллі қазақ баласынан,
ағайын арасынан жылу қашар!
Күні бар кеудесінде, күндізі бар,
жаны игі жақсыға да кім қызығар,
жұрт бабын табам десең,
жағам десең:
қойныңа бірер жылан кіргізіп ал!
Арқамды ара-тұра аяз қарып,
ағайын
азғанда да,
жай азбадық,
көлің де, көңілің де,
тегі мүлде,
барады бірте-бірте саязданып!
ЖАН ҚАЙДА?
Түңілем бе,
жүгірем бе шалғында,
бүгін елге ұнамай да қалдым ба,—
ырызығын айырып жүр ағайын,
баяғыдай жайылып жүр мал қырда.
Тағдыр бізді күні-түні қарғай ма,
шырылдап та жүресің бе шалғайда,
Айтқаныңды хош көретін, құдай-ау,
бар-жоғыңды ескеретін жан қайда?
Жыламайсың,
құламайсың,
күлмейсің,
жұрағатқа не деріңді білмейсің.
Елім есен болғанымен,
жұртым сау,
мені де сен қай жетісіп жүр дейсің?
Ұятты да, арды да,
айырбастап айлаға:
қара салмай алдына,
қарқ болды пайдаға.
Асығар да аптығар,
арамзаны жақын ғып,
Тағы қандай тәтті бар —
таңдайына татырлық?
Туа жаттың өзің де
туыс етіп біраз күн,
Ебі болған кезінде
есігінде жүр азғын.
Жүретіндей түсіп тең,
әрі мырза, әрі ашық,
кешегі үрген күшікпен
кетеді ауыз жаласып.
Алдарқатып ағаны,
қымтай ұстап алды-артын,
сені де іздеп табады
көтерілсе сәл нарқың.
Жалың бар ма желкенде,
қолтығыңда — білегі,
болатынын ертең не
елден бұрын біледі.
Таусағандай біразға
Тағы қандай тәтті бар?
Тіршілікке қыры аз ба —
туысын да жат қылар.
Жалап-жұқтап маңайын,
бір қанағат қылмайды.
Айтыңдаршы, ағайын,
кім дейтін ек мұндайды?!
* * *
Түлемедім, қаншама,
жүдемедім,
үйіріліп ұршықтай,
үдегемін,
қыр төсінде халыққа жыр оқыдым,
жұрт есінде қалып па бір өлеңім?
Екіленіп,
қалай да,
екпіндедім,
шаң қаптырып талайға кеттім, дедім.
Көзімді ілмей жүрем де күні-түні,
өзім білмей келемін — өткір ме едім!
Құлагермен құйғытып қыр төсінде,
тыңдағы елдің түнегем күркесінде,
бағым менің сонда да жанбады ма,—
қалмады ма бір сөзім жұрт есінде!
Шығып та жүр жұқалтым кітаптарым,—
жырға сусар жұртыңды жұтатпадым.
Менікі деп біресе елдің төрі,
көр білтелі көңілді тұтатқанмын!
Күміс болып шықпай ма күрегенім:
бір тіріліп күніге,
бір өлемін,—
аң-таң болып сонда да жүрмін, бала,
кімнің ғана аузында жүр өлеңім!
* * *
Көсіліп те кете алмай,
шешіліп те,
бағындырып қойған соң не шірікке,
жұрт тынышта,
су тимей,—
жүнім түсіп,
күнім түсіп,
қор болды-ау есірікке!
Кемеңгерім қайда деп,
кемел ұлым,
қажи берем қарадай неге бүгін?
Желбаулары жібектен желкендердің,
ертеңгі елдің ендігі сенері кім?!..
Қатуланып,
қаһарын жау тіккенде,
жетеді ғой бір күні дау түпкі елге,
Немереміз өзгеден кем бола ма,
жем бола ма жаман мен жәутіктерге!
Көкіректе көп өксіп қаншама әнім,
көрінгенге емексіп, шаршағамын!
Жаға біл де,
жүре бер,
жаман ұлға,
амалың не,
жетпесе баршаға әлің!
Елім дейтін еңіреп есіл ерім,
етігіңмен лай су кешіп едің!
Дәрменім аз,
дәмем көп, не қылайын,
қолдан келген жәрдемім осы менің!
* * *
Қазығына қайта айналып күреңім,
қарап жүріп қажыды ма жүрегім,
құтырғанның күлкісінен қорынып,
жұрт ішінен таппай қойдым бір емін!
Үлгі болар үлкеніңнің түрі анау,—
білетіні — бірін-бірі кінәлау.
Ұлдарыңның сырты ғана жылтырап,
ұлтыңа да ұры-қары ұнады-ау!
Көкіректе кешегі бір ән қалғып,
ерте тұрып — еститінің жалғандық.
Арланбасқа, алданбасқа шараң не,
ақыры кеп таңданбасқа — таң қалдық.
Өле жүріп, өткелектен өткен біз,
өзгеге емес, өзімізге кекті елміз.
Алдық көніп, жәндік теріп, жан бағып,
бара-бара мәңгүрттеніп кеткенбіз!
Бабамызды баламызға жамандап,
күн көруді кеп ойладық амалдап.
Қаншама бір ақты көзің, ағайын,
жақын тартқан жаттың өзін тағы алдап!
Пана болмай баяғы бір ықтырмаң,
көп қасиет кетті білем мықты ұлдан,—
Қабілетін күн көріске сарп етіп,
мерез дүние өбілетін жұқтырған.
Қазығына қайта оралып күреңім,
қарап жүріп қажыды ма жүрегім,—
күлкішіл өң қаптағанға күйініп,
жұрт ішінен таппағанға бір емін!
КӨКТЕМГІ ЖЫР
...аяқ асты жылып күн,
елжіретіп, келді жетіп қылықтым,
ызғарды да,
мұз, қарды да кешегі,
томсырайған қыздарды да ұмыттым.
Аспанды ығыр еткен бұлты құр кетпес,
басталды бір күлегеш күн, жүрдек кеш,
құстарым да,
құштарым да мәз еді,
дұшпаным да болып кеткен дүрмектес.
Қыс бойына қыр арқасы сірескен,
қызғалдақтар қылтия ма күнестен,
құтты күнім мерекеге айналып,
шықты бүгін жазылмаған жыр естен.
Алақаны қышығанға азды-кем,
Алатау да айырықша мәз білем,
еритіні анық тегі қырда қар,
қылаң беріп қалып еді жазғы рең.
Соны көріп —
теріскейдің желі өктем,
ашуланып,
алты қырдан бері өткен,
Жүзіқара қызына ма, қайтеді,
күннің көзі бұзыла ма кенеттен.
Бұрынғыдай — оразасы, айты аман,—
сәуірде бір сәруар тірлік айта ма ән
деген едім,— бәрі қалып жайына
күн суытып кетер ме екен қайтадан?!
БӘРІ ЖАЛҒАН
Бәрі де жалған бүгін,
жалған бәрі,
баспайтын өтірікке жан қалмады.
Болмаса үлкенде — ұят
кішіде — ізет,
көгерте қойсын кімді қалғандары.
Баққаны бақ-дәреже, аңдығаны,
үйреніп өтірікке алды бәрі,
жоқ шығар амалы да, кімнің ғана
бұл күнде жалған айтпай-жанды бағы.
Қарашы аттыға да,
түйеліге,
өтірік сіңіп алған сүйегіне,
Әп-сәтте ақтың өңін айналдырар,
аямай жаға салып күйені де.
Бұл күнде бәрі жалған айналаның,—
бұрынғы тұғырынан тайған арың.
Шырылдап,
шындыққа да шыр бітпей жүр,—
құрғақ сөз,
құр уәде,
тайғанақ үн!
Баланы отырғандай алдандырып,
тұрғаны төңірегің жалған күліп.
Көмейін жабар едім ойдың,
бірақ
не дейін жүрегіме салған бүлік?
Тірлігімнен тук өнбей,
тілім неге байланды?
Жан-дүнием түгелдей
жаңғырыққа айналды.
Жазбасын де кеселге,
жауға айналып тұр белес.
Қанша таяқ жесем де,
қайтейін-ай, кірмеді ес!
Қарамаппын әліме,
қарайғанды дос деп пе ең,
Жер де бұлдыр дәл қазір, көк те бұлдыр,
күңгір қағып айналам кеткен үңгір, —
Өзіме де со керек,
қара басып,..
қарап жүрмей, құдай-ау, не еткенім бұл?!
Не бетіммен сөйлегем, өлеңдеткем,
Естімейтін ел іші керең деп пе ең, —
ебелектей біреуді елпең қаққан
"Емен, — деппін, — тамыры терең кеткен."
Ері қайсы білуші ем, ез кісі кім,
еттім екен несіне сөзді шығын? —
Есеңгіреп отырған жайым мынау
Жаман иттей...
жалаған... өз құсығын!!
* * *
Түгі жоқ кете қойған ұпайының,
бірі еді күні кеше сыпайының,
сызданып шыға келді,
аяқ асты
құтыртқан құдайы кім, құқайы кім?
Апыр-ау, не көрінді бұған енді,
бар түгін сыртқа салып шыға келді,
алдына малды салып айдайтындай,
бір өзі жайлайтындай құба белді.
Бірі еді кеше ғана көп кішінің,
кегі де,
кесірлігі жоқ кісінің,
есесін енді бізден алмақшы ма
елден де,
жерден көрген тепкісінің?!
Өтпеген орағытып күзгі мұңнан,
таныс та тату едік біз бұрыннан.
Көңіл-ай,
қарап тұрып қарауытқан,
өмір-ай,
ойда жоқта жүз құбылған!
ҮНДЕМЕ
Қолдан келсе — үнсіз кел, үндемей кел,
үндемесең болғаны — күндемейді ел.
Айқай түгіл әзірге сыбыр қалып,
жыбыр қағып қаншама тұр көмейлер.
Өлер жерін қапысыз анық білген,
тұр ғой бүгін біразы қалып тілден.
" Үндеме!" — деп саған да қақсай-қақсай,
қақсай-қақсай, қайтейін жалықтым мен.
Жексұрынға кіжініп, жебірге де,
тілің қыши береді сенің неге?
Әділетті көрсең де көрмегенсіп,
үндеме тек, бауырым! Тек үндеме!
Таусылды ма тірлікте иланарың, —
Үндеме де, ішіңе жина бәрін.
Тақсіретті көрсең де теріс қара,
қайтесің сол қазақтың иман, арын!
Көрінуді ойламай күнде көсем,
бауырларың қаншама жүрген есен.
Кіріп-шыға қойыпты ішіңе кім,
сен де солай боласың үндемесең.
Қабақ түйіп біреулер шытынасын,
Ұтыласың сөйлесең, тұтыласың.
Үндеме тек, бауырым, үндемесең
Үйдей ғана пәледен құтыласың!...
Кенеттен ісіп-кеуіп бола қалған,
көңілім қалып-ақ тұр со балаңнан.
Тұратын басын шұлғып, "ләппайлап",
бірі еді жүгірмектің домаланған.
Басымды қара орманға балап абат,
жүретін жалықтыра... жағалап-ақ.
Бойлатпай сөзінің көп дәйегіне,
қойды ма әйелі де "жан ағалап",
Жүретін жағаң жайлау қалды заман,
айтасың енді келіп әнді ызадан.
Қай-қашан іздеп қана жүруші еді,
"Тірлікте сіз, деп қана, жалғыз ағам!"
Шет жағын сәл көтеріп көмескінің,
жылпылдап, қолға тұрар емес бүгін.
Мен өзім көзіктірген бір есектің
ұстапты құйрығынан деп естідім.
Жас өсіп, демейтін бе ел, жарлы байыр,
ендеше болсын делік алды қайыр.
Тек қана танысымды таразыға ап,
жүрсе екен аңысымды аңдымай ұл!
* * *
Тіршілік тұнығынан қанып ішкім
Келді ме,
осы жолы алып-ұштым,
Жанымды барады өртеп, қарағым-ай,
жарығы саған деген сағыныштың.
Әйтеуір саған қарай ұштым бүгін,
қаттырақ құшағыңа қыстың, күнім,
Жанарың жарқ-жұрқ етіп,
жарқ-жұрқ етіп,
Жаз етіп жібереді ме қыстың күнін!
Ерсілеу болғаны ма жасығаным,
еркелеп мойыныңа енді асыламын.
Сырымды,
жырымды да саған жазған,
тезірек жеткізуге асығамын.
Тамылжып тәтті нұрға малынып күн,
болмасын сенсіз өмір тағы да ұқтым.
Қылт етпе қылығыңды,
мінезіңді,
әйтеуір, бір өзіңді сағыныппын.
Өлгендерді тарта берме көлденең,
Өмір заңы ол — сен де өлесің, мен де өлем.
Марқұмдарды мақтай беріп не керек,
Тірлігінде түк бітіріп көрмеген.
Арамыздан ерте кеткен екен деп
Көпшік қойып, көтермейік бекерге!
Өзіміздің қолымызбен жасайтын,
Бұ тірліктің қысқалығы аса айқын.
Жанымызбен, арымызбен аянбай
Күні-түні мүсіндейтін, қашайтын,
Ертеңгі күн қалмау үшін табаға,
бағаласаң — Тірілерді бағала!
Сен — тойып кекіретін едің,
мен — тоңып секіретін едім.
Сен — алқына беретін едің.
мен — тартына көнетін едім.
Өр сөйлеп, өктемси бердің,
мен — кері кеткенси бердім.
Сен, шырақ, әлі де кимелей бердің,
мен — шыдап,
бәріне үндемей көндім...
Сен — басына бердің,
Мен — ашына бердім.
Ақыры келіп шекістік,
біраз жерге кетістік.
Сенің сенгенің ептілігің еді,
Менің сенгенім — тектілігім еді.
Сен тамыр-таныстарыңа сендің,
Мен — бойымда намыс барына сендім.
Бұқтырам дедің,
бұқпадым.
Ықтырам дедің,
ықпадым.
Арамызды ашуды әлекпен бастадың,
Мен — әдептен аспадым.
Билігіңді айтып белдене бердің,
Мен — әлдене бердім.
Сен — дәрежелі "тағыңа" сендің,
Мен — бармақтай бағыма сендім.
Сен — алдап-арбайтыныңа сендің
Мен — жерде қалмайтыныма сендім.
Әлі де арбасып келесің,
Жаға, жеңіме жармасып келесің.
Сен — тоғышар түсінігіңе сендің
Мен — кісілігіме сендім.
Сен — айлаңның барыңа сендің,
Мен — арыма сендім.
Сен — әкім едің.
Мен — ақын едім!
* * *
Кешегі келте мойын нән қарақшы,
сені де, қолдан келсе жалдамақшы,
жат жерде қайыр қылып,
қатарына ап,
нан беріп,
дәм ұсынып,.. алдамақшы.
Екі ұртын ара-тұра бұлтыңдатып,
алтынын анадайдан жылтыңдатып,
аңдиды аңысыңды, әр ісіңді,
итіне салпаң құлақ тың тыңдатып.
Қайыр ғып,
қай бір тұста алдап, күліп,
біржола қатарына алмақ бұрып.
Соя ма одан әрі, өзі біліп
қоя ма от жақтырып,
мал бақтырып.
Қулығын өзгелерден асыра ма,
ұрлығын сен арқылы жасыра ма,
кесек ет көмейіңнен бір өткесін
болмасын біледі ол да басың ада.
Қойнына боямалы бөзін тығып,
қамқорсып құрақ ұша өзі ұмтылып,
Сені де қарақшы етпек ойы бар ма,
қоймай жүр көптен бері көзін тігіп!
ҮНДЕМЕЙСІҢ...
Жоққа бола тағы да ерегестік,
енді осылай ұлғая бере ме өштік?
Өлтірсеңші айтып-ақ,
үкімімді
біржолата кетейін сенен естіп.
Әдірә қап адал ант, ақ тілегім,
аяз болып арқама батты менің,
сызданасың,
жоқ-бардан қызғанасың,
қалай ғана бәрінің таптым емін?!
Кісідей-ақ қайдағы мейірімсіз,
іштей ғана жүргенің кейіп үнсіз,
қалай өмір сүрмекпін,
тіршіліктің
селтеңі жоқ серуені, сейілінсіз!
Көптен бері жұғыспай екі көңіл,
тіл қатпадың
тік келіп бетіме бір,
жазығымның бар-жоғын біле де алмай,
күле де алмай
барады өтіп өмір.
Өшіргені белгісіз отты кімдер,
түндер өтті үн-түнсіз,
өтті күндер,
жүрек шіркін сыздаумен тыпыр қағып,
қызығы мол
қыз дәурен жоқ бүгіндер.
Қасарысты көктем де күле келмей,
жанымды да жасыған кім елердей,
қарғасаң да көнер ем,
арбасаң да,
іштен тынып,
үн-түнсіз жүре бермей!..
* * *
Көкірегіме тұтқиылда кеп кірген,
қылыштасып қара құйын — көп мұңмен,
қуанышқа жету үшін бүгінгі
қаншама бір қан майданнан еттім мен.
Алқымымнан алды келіп қанша мұң,
айқасам деп әлсіредім, шаршадым.
Жау қолында жалғыз қалған сарбаздай
шуақ күнді, қуатты үнді аңсадым.
Жеті атасын көріп қайғы,
кектің де,
өтті бастан теперіш те, тепкің де,
күйрей жаздап тұрғаным да есте жүр:
"Бұл өмірдің қажеті не?!"— деп бірде.
Кездерім бар қырға сыймай сенделген,
қайда кете қоям бірақ елден мен,
асыл досты аңсайтыным болмаса
қысылғанда қолын созып, дем берген.
Достар еді айбыным да байлығым,
жіпке тізіп айта берем қайбірін.
Жора-жолдас арқасы еді-ау, тегінде,
бұйым ғұрлы болмайтыны қайғы-мұң.
Жас ұлғайып бара жатыр,
ескі арман,
кең сабадай көңілім бар бос қалған.
Сөйте тұра шуақ іздеп өмірден,
қуат күте берем әлі достардан.
* * *
Ауыр тиіп өмірдің өткелдері,
арғымағым арыды,
көп терледі,
жетпей қалып жүреді созған қолым
тиіп тұрған гүлге де бөктердегі.
Батып-шығып үнемі тұңғиыққа,
жүре алмадым өзім де ылғи ықта,
пенделікке бұрғызбай
ақ періштем,
қашан болсын,
қалғымай,
тұрды иықта!
Қайда барсам
қалғымай ақ періштем,
қорғап келе жатады жат керістен.
Қорғап келе жатады ұшқанда да,
құшқанда да аруды тәтті өбіспен.
Қыр соңыма түскенде жау ысқырып,
тілеуімді тілейді тау ышқынып.
Көзімді де ілмеген күндерім бар,
атымды да мінбеген ауыстырып.
Алдарқатып мені де, арбай күліп,
қарсы алдымнан кезіксін қандай бүлік,
жеме-жемге келгенде
жүзі тайқып,
қалатынын байқадым сәл қаймығып.
Түгім жоқ-ау десем де тарығатын,
баяғыдай желмейді арып атым.
...Солай енді, жұрағат,
отыр тағы
ақтарып сап алдыңа барын ақын.
ДИАЛОГ
— Жазушының...
Абайға дейінгісі?
— О — нау ғой!
— Абайдан кейінгісі?
— О — нау ғой!
— Зерделі, зейіндісі?
— О — нау ғой!
— Өмірге бейімдісі?
— О — нау ғой!
— Ақылгөй ақылдысы?
— О — нау ғой!
— Батагөй, "бақырлысы"?
— О — нау ғой!
— Қолы жүріп тұрған
күшігі де үріп тұрған
татымдысы,
ханға да жақын кісі?
— О — нау ғой!
— Ақылыңнан айналайын дәл тапқан!
— Таппағанда, құдай-ау,
алты алашқа белгілі
өзіде бір... ант атқан!
* * *
Өзімді-өзім қорғадым,
өзімді-өзім қолдадым,
ыстыққа да күйгенмін,
суыққа да тоңғамын.
Отқа салса — мақтадым,
суға салса — батпадым,
өзімді-өзім кінәлап,
өзімді-өзім ақтадым.
Ерлігі ме жеке ердің,
өткізбедім бекер күн,
төмендетіп өзімді,
өзімді-өзім көтердім.
Көтерілдім, көктедім,
жетіп жүрдім,
жетпедім,
арызым жоқ ешкімге,
қарызым да жоқ менің.
Тоймадым ба, тойдым ба,
көп жүгірдім ой-қырға,
өте кеткен ешкімнің
борышы жоқ мойнымда.
Сондықтан да
О, көкем,
сойдың бірі боп өтем, —
Ата-анамнан басқаға
Берешегім жоқ екен!..
* * *
Қашан да
бір жақсы орын тиіп төрден,
қарадым кісі бойы биіктерден,
туғалы дойырдан да,
сойылдан да
кезім жоқ айылымды жиып көрген.
Кезім жоқ күйбеңдеген,
сүйреңдеген,
жерім жоқ жексұрыннан жиренбеген.
(Ешкімнен именбеген ғазиз басты
не шығар көрінгенге игенде мен!)
Алдында көрінгеннің қалбырақтап,
көрмедім ханды мақтап, сандырақтап,
қаншама пәледен де,
жаладан да, ақ сөйлеп,
өзімді-өзім алдым ақтап.
Ағайын ер сөзімді мыңға балап
оқысын,
оқымасын —
жүр бағалап.
Даңқыңда,
даңғазаңда,
қарап тұрсам,
түсетін тебе екен ғой сырғанап-ақ!..
* * *
Ит жоқ жерде —
шошқа да үріп қораға,
би жоқ жерде
құл жүреді жораға, —
керуен біткен кері айналған тұста бұл
аңдып тұрып,
алға түспей бола ма?!
Қорлана кеп нала,
жала,
құсаң да,
қыстығып ең,
қанатың жоқ ұшарға,
көз жасынды көрді, білем, жасаған,
тілеуіңді берді, білем:
түс алға!
Қара құлдай
қайтып алған тендігін,
елден озып шыға келдің сен бүгін,
қас-қағымда жиғандайсың есінді,
болам деп те қиналмайсың... енді кім.
Төрағасы боласың ба Кеңестің,
беттен қағып,
бедірейер жоқ ешкім.
Тіл табысып
күлгендермен кешегі,
талтаң басып жүргендермен теңестің.
Қыстырылып босағаға,
төр тимей.
серпілмей де келіп едің, желпінбей,
екпініңмен елді ықтырып
әп-сәтте,
тидің келіп түнгі дала өртіндей!
Енді ешкімнен қоймассың да имене,
берді құдай
кер бұғыдай кимеле,
аласың ба,
саласың ба — өзің біл, —
түйедейді айырбастап түймеге!
Түгел жұмсап алпыс екі айланы,
айырылма азуыңнан пайдалы.
Қораға да үр,
жораға жүр —
өзің біл,
керуен қайта айналғанша қайда әлі!
* * *
Барарың, бармасыңды қалта біліп,
жатқаны той да тарқап,
тарқап үміт,
қастандық —
күле қарап қалады ол да,
кезігіп қара жолда сан тағылық.
Түтігіп, сен дегенде түсі қашып,
жатады ұрдажықтар ұшырасып,
олжалы орыннан да құр қаласың,
обырдан тұрмағасын күшің асып...
Білмеген кімге барып ұрынарын,
қаншама кезігеді ұры-қарың,
оған да құн төлейсің,
діңкелейсің
сүлдерің сүйретіле, құрып әлің!..
Жүрегің шайлыққанда барлығынан
қорқау да қос көрініп таңғы ұлыған,
басқан із, қашқан ізің шыр айналып,
тірейді жарға апарып —
алды күмән!
Қаныңды қайнап тұрған қан-жылым ғып,
сау етіп шыға келер сан зұлымдық,
амалсыз айлалыға тізгін беріп,
аз күңдік пайданы да қаржы қылдық!
Баяғы бақ пен дәулет тұнған абат,
еліңді, жеріңді де құл қанамақ,
барарың,
бармасыңды қалта біліп,
қалдық па қайырымсыз пұлға қарап!
* * *
Итке де қалай ғана: "Үрме!" — дейсің,
жабасың кімнің аузын, бүрмелейсің,
көмейін тығындар ең,
"мығымдар" ең,
түгің жоқ тілден басқа, тұл кедейсің!
Түңілу,
торығу ма,
жүгініс пе,
жарамай тілің түгіл,
ділің іске,
айта алмай атынды да,
"датыңды" да
қалың ой қалып жатыр бұғып іште!
Дерсің-ау: "Ел көзіне толымды ер ек,"
жатқан да кім бар бірақ оныңды елеп.
Ет-жақын ағайынның өзіне де
бұл күнде жолың емес, қолың керек!
Атар ма деп те бір таң арайлы әппақ,
жүргенің тәтті үмітке қарайлап қап,
жоймақсың көбік ауыз көпті қалай,
қоймақсың ел аузына қалай қақпақ?
Қайда да қадіріңді білер ерсің,
"Қой!" — деп те
кімге барып тіленерсің,
қайтесің "сөйлегіштер" сөйлеп қалсын,
иттер де
үрем десе —
үре берсін!
* * *
Көтеріліп ұша да алмай көкке бір,
ертең деумен,
өртенбеумен өтті өмір,
айналамның бәрі ығысқан айбын да,
баяғыдай алып-ұшқан жоқ көңіл.
Жарық беріп тұрсам дейтін бар маңға,
азайыпты алқыныс та,
арман да,
Көк тіреген кеудем қайда деймін де,
қарай берем қатыгездеу жалғанға!...
* * *
Ірі де емес еді елден денем,
жерім де жоқ кергіген, кердеңдеген,
қалайша қыр көрсетіп шыға келді
келімсек көкесіне сенген немең?!
Алды ма аяқ асты тауып тірек,
албытып,
ағайынға жауықты кеп.
...Тегінде ісіне емес,
дәл осылай
кісіге сенетіндер қауіптірек!
* * *
Бір басымның мұңы емес торығарым,
елдің қамы еді ғой қорымағым,
жамау болсам деуші едім жыртығына
жөні мәлім жұртымның, соры қалың.
Құрбан етіп жолына ұятты ардың,
халқым деумен қар кешкен сияқтандым,
қаламын деп астында кім ойлаған
қарадүлей, көрсоқыр тұяқтардың.
Қарадүлей,
тыңдасын,
тұяқ кімді, —
басымды бір көтертпей ұят қылды,
қанша мазақ етерін білмейді ешкім,
барша қазақ намысы сияқты ұлды!
Қарадүлей астында бүгілем бе,
үгілем бе біржола,
түңілем бе,
қорғай алмай отырып өз басымды,
қайтіп қорған болмақпын мұғым елге!
НАЗГҮЛ
әнге лайықталған
Ауыл жаққа бара қалсам бәз-бірде,
әзіл айтқым кеп тұрады Назгүлге:
"Мен де саған басы байлы бол" демен,
қасыма еріп жүрсеңші, деп, аз күнге!"
Әзіл айтып ара-тұра, күлгізіп,
ала кетші машинаңа мінгізіп.
Жұрт көзінен аулағырақ алып кет,
арғы жағы бола жатар бір қызық.
Рульдегі ақ білегің жарқылдап,
радиоңды басып қал да,
ән тыңдат.
Қараталды өрлеп барып,
кешкілік
терлеп,
талып
қайтайық та салқындап.
Қыста да, көктем, жазда да,
мініп ап жеңіл "Маздаға",
қасымнан өте шығасың
күлімдеп қойып, наздана,
бізге де мойын бұрсаңшы,
бұрсаңшы мойын аз ғана!
ТУҒАН ЖЕР
Айдын көлім — айбынды елім—ұраным,
асқақ әнім, тас қамалым — тұрағым.
Сенсің менің сарқылмайтын сағыныш,
тартылмайтын таза тұнық бұлағым.
Тамшы болып тамды саған кіндік қан,
кіндік қаным тамған жерде тілді ұққам.
Мұқалмауым, жұқармауым үшін де
шымыр етіп жаратыпсың шындықтан.
Қасиетті қағбам менің, қыбылам,
сен деп өттім саналы өмір сынынан.
Торыққанда демеу тауып өзіңнен,
қорыққанда қолтығыңа тығылам.
Өзің деумен өзеуреген ежелден
балаң едім, бала күннен сөз емген.
Ұл бол деп ең — ұл болуға жарадым,
құл бол десең — құл болуға төзем мен.
Туған жердің тұғырдағы түлегін
жұрт көрсін деп жоғары ұшқан ұл едім.
Жатсам-тұрсам жаратқаннан: —
Осы елге
қадірімді кетірме! — деп тіледім.
Өздеріндей ел бұйырды бағыма,
қайта жұмса — қайратымды жаны да.
Қиналғанда саған барам сыйынып,
бір көтеріп тастар ма деп тағы да.
Қабырғалы халқым барын ел көрсін,
саналы жұрт, салтым барын ел көрсін!
Қайда жүрсем бағым, арым, ағайын,
бағынарым, табынарым Сендерсің!
АЛАКӨЛГЕ ШАҚЫРҒАНДА
Ауданымыздың әкімі болған Әбдіғали Бектеміров мен елге барған бір сапарымда: "Йемен келдіңіз?" деп сұраған еді. Соған жауап ретінде:
Байтақ жатқан Алакөлдің аралайын қай ауылын,
бәрі менің бауырларым, бәрі менің аяулым.
"Немен келдің?" —
деп те менен жөн сұрасып жатады ел,
немен келе қоюшы едім —
жалқы жүрген жаяумын!
Ар-ұятын айдын көлдің айбынымен өлшеген,
өзім де бір осы өңірдің абыройлы бөлшегі ем.
"Кел!" — деп қалса ағайын-жұрт,
қауырсындай қалықтап
автобустың өзімен-ақ ауырсынбай жол шегем.
Азаймаса аңқылдаған ағайынды құшар күн,
автобуспен ағызармын, аэробуспен ұшармын.
Атымды алар атасы өктем Мұстафа жоқ демесең,
көп "пысықтан" жапа шеккен мен де Жаяу Мұсаңмын.
Алдиярлы Алакөлден ұзап ұшқан ұл едім,
мұңға бөктім, жырлап өттім тұғырдағы түлегін.
Қайда барсам әр төбесі кез алдымда тұратын
туған елдің мәртебесі күні-түні тілерім!
Жалғаны жоқ жалғыз сөзім жақсың үшін сом алтын,
қалың елім, әлі менің әлсіремес со қалпым.
Жабыққанда жанашыр дос, жақыны кем демесең,
ат-көлігі аман жүрген ақының ем, о, халқым!
Кәрі күліп жүрмеуі үшін, жүрмеуі үшін жасы ұқпай,
биік ұстап көңілімді келем әлі жасытпай.
Жаяумын ба, баяумын ба — барар жерге жетем мен,
көкірегімді халыққа ашып, анық басып асықпай!
Отқа салма,
тот басар ма — жүзі кетпес алмастың,
Өмірлі інім, көңіл қылын қаншалықты дәл бастым?
Шақыра бер Алакөлдің барша қызық тойына,
Елім барда, Сенім барда кешікпеспін, қалмаспын!, —
деп те бір айтқаным бар еді.
АҢЫРАҚАЙ
Жалпақ далаң
жаншылып жат табанға,
қара бұлттай қалмақ-ит қаптағанда,
ардағыңды, арыңды,намысыңды
аяққа сап аямай таптағанда;
туырлықтай тарылып жерің демде,
қабырғасы халқыңның сөгілгенде,
етігімен су кешкен ердің жасы
етегіне еңірей төгілгенде;
ажал оғы аспанды торлағанда,
қашып-пысып, қалың ел сорлағанда,
қыздарыңды шашынан сүйреп келіп,
илеп керіп тулақтай... қорлағанда;
жыққан үйін тіге алмай көркем белге,
ұлықтарың ұяттан өртенгенде,
несібесі даладан еркек кіндік
күдер үзе қараған ертеңдерге;
енеңді де боқтатып, денеңді езге,
ара түсе алмаған көген көзге,
"еңіреумен өттік-ау, енді осылай,
ел болудан кеттік-ау!" — деген кезде;
ақындары тұра алмай арманға ара.
батырлары бұйығып қалғанда да,
дерт боп налып көкірек,
өрт боп жанып,
ер біткеннің өзегі талғанда ада;
ат тұяғы астында жерің қалып,
"Елім-айға!" — басқанда елің налып,
Аңырақай орнынан көтерілген
ата жаудан бермекке кегіңді алып!
Кетіп еді құлан да текке лағып,
қайта оралды қыран да көктен ағып,
Аңырақай орнынан тұра берді
Қазағыңның қылышын кекке малып.
"Қайтсын, дейтін, құдайдан" ұзап әдет,
арға намыс қосылып,
ызаға — кек,
арыстан боп атылды сонда қазақ,
ширығып кеп, шиқандай қызара кеп...
Ұстады да ту етіп намысты алға,
атыстан да қашпады ел, шабыстан да,
бес қаруға толтырып үсті-басын,
түсті басым дұшпанмен алысқанда.
Даусы кезіп дананың таныс қырды,
батыр етіп шығарды намысты ұлды,
ұмыттырып өзара бар таласты
алты алашты қайтадан табыстырды.
Бодаңдасы азайып, боқшаласы,
жаудың беті қайтпауға жоқ шамасы.
Көгалалы қалың ел қозғалғанда
домалады қалмақтың допша басы!
"Бодандықтан жақсы, деп, бұйрықты өлім"
жан берісіп, жан алып, ширықты елім,
билік айтты билері өрде тұрып,
көрге тығып көлденең киліккенін.
Жауызбен де, жатпен де сүйістіріп,
тағдыр көшін тұрғанда қиыс бұрып,
қалып еді тарихта Аңырақай
басымызды тағы бір түйістіріп.
Үш бұрышты қазақтың аспанынан,
естіле ме сарыны басқа бір ән, —
"Бөлінгенді бөрі алар,
бөлінбе!" — деп
бүгінгіге тұрғандай тастап ұран!..
АДАМ АДАМ БОЛҒАЛЫ...
Адам адам болғалы келе жатыр алысып,
жүгірген аң, ұшқан құс — барлығымен жарысып,
ажырасып,
табысып,
қол сындырып,
бас жарып,
біреулері дәрі ішіп, біреулері қан ішіп...
Араздасып,
адасып,
айнып,
ауыз жаласып,
жағаласып,
жаласып,
жоққа бола таласып,
тіршілікте тірінің қадіріне жетті кім,
біреуіне-бірінің көрді ме екен жаны ашып?!
Заманалар болған да шығар, бәлкім, тату, кең,
бүгінгінің қабағы, қандай ғана қатулы ең?
Бірін-бірі алдаумен келе жатыр адамдар,
бірін-бірі арбаумен, бірін-бірі сатумен!
Жақыны кім,
жаты кім,
досы қайсы,
кім дұшпан, —
айырмасы болмапты әділеттің қылмастан,
бәрі мидай былығып,
ұры-қары, ұлылық,
кім дерің бар бүгінгі Ақсақ Темір,
Шыңғыс хан!
Жұдырықпен,
мылтықпен,
зеңбірекпен,
бірі умен,
келе жатыр адамдар бірін-бірі қырумен.
Ұлы Сталин...
Гитлер...
Алжир...
Карлаг...
Освенцим...
Қайсыбірін айтарсың....
Хиросима...
Трумэн.
Біреулері ақталып,
біреулері ақталмай,
адам деген мақұлық бір-біріне жат қандай!
Бірін-бірі дуалап,
диуана қып,
қуалап
ажал-апан аузына айдап бара жатқандай!
ҮМІТ
Үміт,
үміт, —
үзілмейтін сорлы үміт,
жалғадым ба
қалғаныңда болдырып, —
сарша тамыз ыстығына қарушы ең,
сақылдаған сары аязда тоңдырып...
Қалмай еріп жаяулыңнан,
аттыңнан,
қырды кездім қасіреттен қақ тұрған,
қасқалдақтың қанын іздеп қаңғырып,
сақилардың сарайынан таттым дәм.
Алысқа да, ғарышқа да жетелеп.
шөл де кеттім,
көлден өттім төтелеп,
күң еместің күркесіне түнеттің,
кеше ғана бөлек едік, бөтен ек.
Кезігер деп керемет бір кербез күн еріп едім,
еңіредім,
ел кездім,
көкіректің оты мүлде өшкендей,
сөзін айтып, көкідім бе, мен де ездің?!
Жаманға да,
Жақсыға да телідің,
бірін құшып,
біреуінен жерідім.
ұйықтан да,
тұйықтан да талай бір
алып шықты саған деген сенімім.
Жоққа бола делебемді қоздырып,
икемдедің,
жүйкем менің тозды, үміт!
Біржолата жат етпедің бақытқа, қ
қайғыдан да әкетпедің оздырып.
Басқа түскен қайғы-мұңға беріліп,
отырған да жоқ едім ғой ерігіп,
баяғыдай бұрқырайын тағы да,
ұмтылайын,
қолыңды бер,
кел, үміт!
АРДАГЕР СӨЗІ
"Еркелеп" тағдыр маған, ерғашты ғып,
желкелеп, жетпіс бес жыл жер бастырып,
кеудемнен
кертіп алып,
тасып жатты,
таусылып бітпейтін бір кенді аштырып.
Арбалап асылымды, дорбалап та,
тасыды оң қанатқа, сол қанатқа,
тасыды масылы да, жасығы да,
бай-батша ғашығы да — қонған атқа.
Кім білген,
жақын тартып,
жат көргенін,
кеудеме,
кенін алып,
тақты орденін,
миыма соның бәрі жете сіңбей,
естілген кекесіндей қақ төрдегі үн.
Көрді ме, көрмеді ме шақпақ құрлы,
ұлына, құлына да мақтаттырды,
күн санап көкірекке даңғарадай
қайғы-мұң қандаладай қаптап кірді.
Ұл мен қыз,
ұрпағыңның пайдасы деп,
алдады алаяқтар айласы кеп,
санда бар, санатта жоқ көп мимырттың
қасына біз де барып жайғасып ек...
"Күні ертең бәрі жақсы болады!" — деп,
ұрысы, қарысы да тонады кеп,
басында түкті ұқпадық,
шықтық барып
бір күні бассыз үйдің қонағы боп!
Менің де ел қатарлы есім бар-ды,
соны алды,
бірсыдырғы пошымды алды,
жоқ едік айлаға да, пайдаға да,
ауды да
айдалада көшім қалды.
"Түгіңді аяма деп, сүйікті елден", —
миыма қайдағыны құйып көрген, —
қалтамды қарақшыдай қақты да алды,
тірнектеп жарты ғасыр жиып келген.
Айдатып малымды алды,
барымды алды.
үргізіп ит пен құсқа
арымды алды
Әйтеуір, жаның қалды демесеңіз,
қайғым да қардай қатып, қалыңдалды.
Еліріп Еңбек ері деген атқа,
депутат болып көрдік, делегат та.
...Орны тұр үңірейіп өкініштің,
өзің біл, өткеніңді немен ақта!
Қалайша бізден басқа қалмады ермек,
алдайсың әлі күнге ардагер деп,
...Ойың да бар ма, қалай,
жарап жатса
жанымды жаһаннамға жалға бермек!..
Кетпеген құлағымнан көлгір үнің,
бірі едің сен де маған белгілінің.
Шынымен саған қарап қалған болса,
білмедім не боларын ендігі күн!
МЫНА ЗАМАН - ҚАЙ ЗАМАН
Қорықпайтын қылыштан,
жасқанбайтын найзадан,
арқа-басы құрысқан
мына заман — қай заман?!
Қатар келіп күніге
тоғыз қатын толғағы,
ұлылардың үні де
ит үргендей болмады.
Кетті қайыр елден де,
туысқаның — туа жат,
жеме-жемге келгенде
жалт береді куә жақ.
Қанағат қып үйренген
аздың өзін — арты лай,
қолы тимей күйбеңнен,
келе жатқан халқым-ай!...
Даналарың қалжырап,
балаларың зар жылап,
ақиқаттың аулы да
қалды бізден сәл жырақ.
Ере бердік езге де,
әуре болмай ерді іздеп,
"Бұдан жаман кезде де
тойға барған елміз!" — деп.
Атқа мінсек ауысып,
айтамыз кеп шүкірлік, —
талқанын да тауысып,
тарыны да бітірдік.
Қазағы бар, орысы —
тәйтік алып төріңді,
темір ілгек тор іші
кең сарайдай көрінді.
Түсім бе, әлде өңім бе
жын қаптады жат бауыр. ...
Соның бәрі менің де
қабырғама батты ауыр!...
Ердің ісі сыналар
тұсқа тағы үңілдім:
сөзімді алып шын адал
ой мен қырға жүгірдім;
жеткенінше ақылым,
жоғарыға шапқылап,
айтып келдім ақырын,
айтып көрдім қаттырақ;
ту ұстаған төренің
құлағына жетпеді үн,
елп етпеді еменің,
селт етпеді кереңің;
жел айдаған қаңбақтай
қала бердім жолда мен, —
тобырыңа жан батпай,
обырына қонбады ем!...
Ескермесе ұлыны
мәймөңкелер кіл байпаң,
естімесе ұлығы,
елдің сөзін кімге айтам?
"Неге? Неге? Неге"— леп,
айта алмасаң шегелеп,
ақындығың не керек,
батылдығың не керек!...
Қаһарынан хан ыққан
қараймын деп ерге мен,
құл кигізген қамыттан
құтыла алмай келген ем.
Қарашасын кекетпес,
күнді беріп, айды алар,
айтқаныңды екі етпес,
ардагер ұл қайда бар?!
Қаймықпаған сұстыңнан
Махамбеттің өзін де,
құлағына қыстырған
кім бар еді кезінде.
Қалың елі қазағы
айтқанына тоқтамай,
ақылының азабын
арқалаумен өтті Абай!
Қайда кеттім қаңғырып, —
олар кім де — мен кіммін,
қара тасқа жаңғырып
жатқан үнді сөндірдім.
Қайте берем безілдеп,
естімейді ұрда-жық,
ептілер жүр езіп жеп,
естілерің тұр қажып.
Көп жыл салып араға
көтерер-ау мені де ел:
"Едігедей еді!"— дер,
"елдің қамын жеді!" — дер
Бас имеген патшаға,
сатылмаған ақшаға,
елім деумен еңіреп,
өтіпті, деп, жақсы аға!
Атақ-даңқым аспандап,
аңызға да айналар.
Одан бірақ, құдай-ау,
маған қандай пайда бар,
саған қандай пайда бар?!
ӨМІР МЕН ӨЛІМ
(поэмадан фрагмент)
...Жұлдыздай ақты қырда,
жүзді көлде,
бермеді тірлігінде тізгін ерге,
сал да өзі,
сері де өзі,
серке де өзі —
бір жігіт болып еді біздің елде.
Көп еді елден гөрі көргендері,
көзге атқан құралайды мерген де еді,
әйтеуір өмірі де,
өлімі де
ертеден қызықтырып келген мені.
Ілесіп тірлік атты ұлы ағынға,
құландай жүйткір еді құба қырда,
қызға да,
қызыққа да тоймаушы еді,
асаудың ойнаушы еді құлағында.
Аямай —
бары болса — беріп елге,
толатын достарына төрі демде,
көрмеген беті қайтып жігіт еді
алысып бөрімен де,
перімен де.
Сексеуіл сойылындай білектері,
бетті де,
беделдіде,
жүректі еді,
ақырып,
аш арыстан тап бере ме, есте жоқ
елден бұрын дір еткені.
Досы да,
дұшпаны да ірі кілең,
қолы ұзын жігіт еді,
құрығы кең,
көрмеген жауына да жалған күліп,
айнала таң қалдырып қылығымен.
Әрдайым абыройы озып алға,
айналды әрбір айтқан сөзі ұранға.
Кісіні кінәлауға асықпады,
ешкімді жасытпады өзі барда.
Болысып,
қайда жүрсе күші кемге,
көмегін аямады кішіден де.
Маңынан жүргізбеді
құлқы жаман,
жексұрын жәдігөйді пішіні өңге.
Өзінде бармен және көзге ұрмады,
кісінің кемшілігін сөз қылмады,
ешкімнің қоздырмады қызғанышын,
атын да әулекінің оздырмады.
Бар еді,
неде болса,
ез білгені,
аштығын,
тоқтығын да сездірмеді.
Сүйкімі күннен-күнге арта түсіп,
күйкіні
көре тұра,
көзге ілмеді.
Қақ жарып,
қашан болсын,
қара қылды,
бас кетер бәсіңе де бара білді.
Қаймана қазағыңда аңыз етіп,
айнала жатушы еді тарап үлгі.
Шетінен —
жақыны ма,
жат па —
бәрі,
жатады атын айтып,
мақтап әлі.
Сыртынан даттамады ол бір адамды,
ешкімнің ала жібін аттамады.
Өзі де ерт еді бір,
өктем еді,
өмірін ережемен шектемеді.
Кісілік келбетіне тұнып айбар,
сескеніп,
сұмырайлар
беттемеді.
...Кезінде кімдер оны күндемеді,
қалмады ит пен құстың үрмегені, —
Ар санап бұғынуды,
жығылуды,
тірлікте бүгілуді білмеп еді.
Ондайға шыдасын ба біздің халық, —
біржола кете ме деп тізгінді алып,
хабар сап ағайынға "жөнді білер",
қасына қонды бірер құзғын барып.
Санай ма аққа күйе жаққанды ерлік,
(біз де сол күйесі көп жақтан келдік!)
Жақсының жағасынан алғанды да,
аяқтан шалғанды да мақтан көрдік.
Жігіттің балаймыз да нарға күшін,
дайынбыз күйелеуге ар-намысын.
Жатады жазықты боп қанша боздақ,
Басқадан жақсы бола алғаны үшін.
Айдап сап ағаларын,
Аламанын,
іздейді бақытқа да балама құн,
ит қосып аламойнақ,
табады ойлап
өзінен оздырмаудың сан амалын.
Қайқы жас,
қанағатсыз қарт бүгінгі
қайтеді сенің де асқақ мәрттігіңді.
...Ұдайы беріп, беріп келген өмір
бүлініп аяқ асты жалт бұрылды.
Полстраны — преступники,
Полстраны — охранники.
Роберт Рождественский
Бұл неткен ел, неткен ел?
Қасың да жоқ кектенер,
Досыңда жоқ өкпелер,
Бар ашуың
біреуге
кіжінумен шектелер
бұл неткен ел, неткен ел?!
Бұл қандай ел, қандай ел?
Қақтығысқа бармай ер,
қақтығысар қалмай өр,
баяғыда ұмытқан
ұяты мен арды әйел,
бұл қандай ел, қандай ел?!
Жарымаған жақсыға
кілең ғана білгіштер,
қылмыскері — сақшы да,
сақшылары — қылмыскер,
азғындаған қызына
ақыл айтқан "жүргіштер",
бұл неткен ел, неткен ел?!
Жақының жоқ өкпелер,
жауың да жоқ жек көрер,
ұры-қары әкімі,
ақынында жоқ бедел,
бұл неткен ел, неткен ел?
Аярлықты — айла дер,
қараулықты — пайда дер,
су жүректер мекені —
апыр-ау, бұл неткен ел,
апыр-ау, бұл қандай ел?!
ЖЕРДІ САТ!
12 шілде 1999 жыл. Қазақстан Жазушылар одағында өткен жер мәселесіне арналған жиыннан соң іле-шала жазылып, газетке ұсынылған еді, ондағылар уәде бере тура ұзақ ұстап барып, ақыры жариялауды "ұмытып" кеткен болатын.
— Қарсымыз! — деп қаһармен айта алмасақ ел құсап,
өнбес дауды қуып та керегі не енді ұсақ,
керіп өңеш, кеңірдек жырта бермей, ағайын,
"қатын-бала қамы" деп,
жөніңе көш — Жерді сат!
Іздеп тауып тағы бір жұлымырлау делдалды,
сорпа-сумен алдай сал даурығысқан елді әлгі,
малды саттық тігерге тұяқ қоймай түп-түгел,
арды саттық,
ендеше сатылмаған нең қалды?!
Ақының да сатылып, қатының да сатылып,
"Сатылма!" — деп ешкімге айта алмадық ақырып.
Ұстағаны — қолымен, тістегені тісімен
сатты бәрін, не керек,
сатты судай сапырып.
Баспанаң да сатылды, жас балаң да сатылды,
сатылмаған, құдай-ау, не қалды өзі татымды?
Жаттың бәрін, әйтеуір, жарылқап-ақ жатырмыз,
ырзығынан айырып,
жалаңаштап жақынды!
Қойсыз елге қотанның керек жоғы секілді,
ойсыз ерге Отанның керек жоғы секілді,
жер не керек қазаққа —
тұрмағасын бақ тосып,
жесіріңді сат қосып,
шырылдат та жетімді!
Иесі кім бүл жердің?
Киесі кім?
Білмедім.
Қайда барып саудалап,
сатады оны кімге кім?
"Сатам!"— деген мықтыға қарсы айта алмай
қаймығып,
жалған болып шықты ма —
Жер-Ана деп жүргенім?!
Ел едік қой көнбіс-ақ.
Кең едік қой көнгіш-ақ,
қарсыласпай ендеше,
"Сат!" — деп жатса —
Жерді сат!
Мәжбүрлік пе бұл өзі,
мәжнүндік пе, кім білген,
кешіре гөр, жасаған —
береке бер, бер нысап!
Мезгілінде бере алмаған Ерге дем.
пейілі кең,
зейіні кем елден ем,
қайығым да қала берер қайырлап,
үрке қашып үдей соғар жел менен.
Мен дегенде бұтағын да бұлдап тал,
самал еспей, сараңдарша сырғақтар,
көздің жасы кермек татыр лезде,
ащы етіме қатты батып тырнақтар...
Жауымнан да, жауыннан да жасқана,
жон арқамды тосқан болам, масқара!
Күйінгенім өз алдына,... әйтеуір,
иілмедім бір құдайдан басқаға.
Соның өзін кешіре алмай ағайын,
дау-дамайға толып берер маңайым, —
Қаңғып-ұлып құлағымның түбінен,
жаңғырығып — жан түршігер жабайы үн.
Аузымды да ұстар едім құлыптап,
дәл қазіргі хал-күйімді кім ұқпақ,
мен дегенде —
шәу-шәу етіп жатқаны
ауыл үйдің иттері де үріп қап.
Тастай қатқан тағдырым да керең бе,
тамырымды жібермей тұр тереңге.
Күндетпеді қарағайды қайқы өскен,
үндетпеді иір бұтақ еменге!
"Қой!" — дерімді біле алмадым кімге ұрсып,
сөйлемесім, сөйлерімді білгірсіп,
маңдайым да тарлау ма еді шыр бітпес,
айналдырып алды-ау мені бір қырсық!
* * *
Мына заман қай заман — түлкі заман,
түлкіңіздің, тәңірі-ау, сұрқы жаман,
қысылмайды түктен де, кеміріп жеп,
өліктің де біткен бе ұртына жан?!
Шайнаңдайды, шынашақ айналмайды,
тайраңдайды тәйтігі, сайрандайды,
шоқпар-ұлға бар ісін артып қойған,
тоққарынға дарысын қайдан қайғы.
Өліп бара жатқандай асап бәрі,
судай ақты қара жер — қасап қаны,
ептілері екі жеп,
кектілері
тығылады тасаға — тас атқалы.
Білсем деген бірі жоқ ер қадірін,
қайғы беріп қор етті дегдар ұлын.
Қарға адым жер бұрын да бастырмайтын,
аштырмайтын болыпты енді адымын.
Өрге шықса обыры, оңбағаны.
ол да сенің ұлтыңды қорлағаны.
Онды-солды шашады байлығыңды,
айлығыңдай өзінің дорбадағы.
Бірі тонап обырдың, бірі қолдап,
біреуі орға жығады, бірі қорғап.
Көзге де ілмей қалың ел — жай халықты,
айналыпты мақтанға ұры болмақ!
...Мына заман қай заман — түлкі заман,
түлкіңіздің, ағайын, сұрқы жаман,
ескі жұртты айналып жүріп алдық,
түгіміз жоқ әзірге күрт ұзаған!
...сұрқы жаман!
БҰЛ ДА ӨМІР...
Миуалы жазды көрдік, күзді көрдік,
әзірге осы боп тұр біздің ерлік, —
ойласам — ойладым да бас аманын,
оғаш іс жасамадым Сіз күлерлік.
Айналып аңызына төңіректің,
көріпті селтеңі жоқ сері боп кім, —
Ішінен аман шығып өрттің ада,
жаныма сертті ғана серік еттім.
Естілсе ара-тұра үнім өктем,
сырлы аяқ еместігім сыны кеткен, —
басымнан дұшпан сөзін асыра алмай,
сырымды жасыра алмай —
күліп өткем.
Өшпеген санасынан құлдық табы,
ол шіркін ымды ұқпаған — дымды ұқпады.
Тек қана басқан ізі бадырайып
қалыпты қулықтар мен сұмдықтары.
Осылай өзіме-өзім беріп екпін,
өмірдің өрін еттім, төрін өттім, —
алатын жеке барып алда құз бар,
бірі деп қалмаңыздар мені көптің.
Жемісті жазды көрдік, күзді көрдік, —
сол болып тұр әзірге біздің ерлік.
Азды-кем бола берер жолаушыда
қылығым жоқ-ау, сірә, Сіз күлерлік!
Апыр-ау, ұлға жағын, құлға жалын,
не болып бара жатыр бүл қазағың!
Тәңірім аз деп жүрме,
кеше көрген
жел айдап көше берген күллі азабын.
Тиді ме алда-жалда құлға билік,
басына бақ-дәулетті бұлдап үйдік,
ұшпаққа шығарады ол,
шығамыз деп,
жабыла ұран іздеп,.. бір дәлидік.
Халқым-ай, қайыр күткен ұлдан масаң,
жетіпті қадіріңе құлдар қашан?
Ұлысаң айға қарап аспандағы
ол дағы сасқандағы... бір далбасаң.
Келе ме ести бергің кіл мазағын,
қайырсыз құлға жағын, ұлға жалын!
...Аспанда айға налып,
майдаланып,
барады қайда лағып бұл қазағың?!
* * *
Биікке біразырақ өрлеп алған,
бірісің жақсылардың Сен де бағлан,
ебім жоқ ел сияқты демесеңіз,
жерің жоқ ештемеден кенде қалған.
Өбектеп,
өзің десе жаны шығып,
ағайын арасының намысы "ұлып",
жатқаны біреуі бал, біреуі жал,
біреуі өзінде жоқ бақ ұсынып.
Шайқалса тірлігіңнің қайығы сәл,
қанатын қанша досың жайып ұшар!
Бірінің қайратынан Күн тұтылып,
бірінің айбатынан Ай ығысар!
Көрмедік сөзіңді де жерде қалған,
бірісің бүгінгінің өр де бағлан,
Кеудеңді әлімсақтан Ар мекендеп,
қарайды ел, бар ма екен деп, сенде де арман!
Қайсы бір қабақтағы сесті көрмей,
қабыл ал бәрін де сен естілердей.
Шыққанда атой салып,
ағайынның,
қайтер ең,
қарап тұрса ешкімі ермей!...
АЛАМАН. АРҒЫМАҚ. КҮЙШІ БАЛА
Пай-пай, о-ой!...
Екпіні үйді жығып, жар құлатқан,
селтиіп, соңындағы ел шанды қапқан,
қарадай қалтырайды
күйші бала
көз алмай көсіле ұшқан арғымақтан.
Қазақтың кешегісі, бүгіні ме,
ілесіп ат тұяғы дүбіріне,
Көшкіндей лықсыған айқай-шудан
естілмей қуаныштың күбірі де;
осының бірін ұқса,
бірін ұқпай
жылайды жыршы бала жұдырықтай,
ысқырған жүйрік пе,
жел ме, білмей,
саусағы сазын іздеп перненің кей.
Жанары жасқа толып,
егіліп тұр
өксігі өткендегі ел кегіндей.
Несіне, ессізім-ау, еңіредің,
Той жасап жатқан жоқ па сенің елің,
Жүз жігіт жалғыз Даңқты кетті қуып,
айқай-шу,
азан-қазан төңірегің.
Жүйірікпен қоса жүйткіп дала мына,
қарамай қаралыға, жаралыға,
қомпаңдап
тоқсандағы тобықтай шал
қол созды шарадағы шарабына.
Сілте, шал!
Аламанға кеткен әлгі
аттардың алды, міне кеп те қалды.
Әлдекім шыдай алмай:
— Ойбай, жібер!
Бассаңшы қамшыңды енді! — деп те қалды.
Арғымақ үстіндегі ұлға қарап,
қалың ел тынады іштей, ырғала қап,
Біреуі атқа сеніп, бірі баққа
қуғаны жүз жігіттің бір ғана Даңқ!
Күлімдеп сонда бала, сәл ырғалып,
қол созды домбыраға жалынданып,
ащы бір ашу қысқан арғымақ та
көрсетті-ау,
айһай, асқақ арынды анық!
Сол шақта домбыра да дір-дір етіп,
сұңқылдап,
соңғы сазын тұрды үдетіп...
...Жылап тұр жұдырықтай күйші бала,
басынан осындай да бір күн өтіп...
* * *
Сері ме,
селтеңі ме,
пері ме едім,
байыппен бағалапты мені де кім, —
төбеме тік көтердім жақсыларын,
жаманнан баяғыда-ақ жерігемін.
Біреуі болмайын деп шыр бітпестің,
асықпай, абыройлы тірлік кештім,
Аллаңыз ажыратпас арамызды ар-ұят,
адалдықпен кіндіктестім.
Біреуден ілгері ме, кейін бе едік,
көрмедім жаңа заңға бейімделіп,
алағай, бұлағай да бола алғам жоқ.
қойған соң құдай өзі зейін беріп.
Төкті ме мейірімін Аллам маған,
кезім жоқ суға кетіп, тал қармаған.
Әйтеуір, адастырмай келе жатыр
сол алғаш ағайыннан алған бағам.
Жақсының бірі ғой деп жөні бөлек,
бұл күнде жатқан кім бар сені де елеп.
Әзірге алған асу осы боп тұр,
тіршілік тәртесіне жегіле кеп...
* * *
Мен де тұрам
сен тұратын қалаңда,
жолығамын жақсыға да,
жаманға,
басып кеткен жоқпын ба деп ізіңді,
ауық-ауық қарап қоям табанға.
Баратын жер,
басар тау да жоқ басқа,
мен де отырам
сен отырған көк тасқа,
әңгіменің тыңдамаймын ақырын,
қаншама рет "қарағым-ай!" деп баста.
Мен де жүрем сен жүретін көшеңде,
естіге де кезігемін,
есерге,
табанымды тұрам ұзақ сүрткілеп,
...етігімді шешерде!
ТАЛДЫҚОРҒАН ҚАЙТАДАН
ОБЛЫС ОРТАЛЫҒЫ БОЛҒАНДА
Басылып бұрынғыдан сәл-пәл еңсең,
бұйыға қарап қалып қанша келсем,
көңілің күнге толар осы күнді
көптен-ақ, Талдықорған, аңсап ең сен!
Оятып қиядағы қыранды үнің,
көгінде қалқып ұшты жыр-ән бүгін, —
болмаған көптен бері бұл өңірде
дәл мұндай ұмытылмас ұранды күн!
Оздырып арман,
үміт,
мұратты алға,
бұл күні қуанбаған қырат бар ма?
Жеті өзен — басы қатты — жұлқына ағып,
бұлқына тасып ақты бұлақтар да!
Басыңа қайта оралып қашқан бақыт,
тұра ғап қол соғады тастар да тік.
Балқаш та бері қарай бір аунады,
Алатау ақ қалпағын аспанға атып.
Бұл күні Жетісу боп жыр тұрағы,
көңілім көк өзендей бұрқырады.
Шаттығың Алакөлден әрі асып бір,
Еліңнің жарасып тұр ынтымағы!
Көгертіп жер бедерін, ел беделін,
сенің де осы болар өрлегенің.
Қалып ең күні кеше босағада,
тиіп те қалар енді төрден орын!
Тұрғам жоқ асыра айтып жорта мұны,
сен болсаң облыстың орталығы,
Алатау, Алакөл мен Іле, Балқаш —
Жасампаз Жетісудың төрт алыбы!
Өзінде келбет те бар, көріктілік,
қарайсың келешекке сеніп, күліп!..
Уақыт осыны айтты Жетісудың
тізгінін өз қолыңа беріп тұрып!
Сәуір, 2001 жыл
Десеңші енді бірдеңе...
жап қала ма бұққанмен,
шыдай-шыдай шындықтың ыңыршағы шықты әбден.
Ырду-дырду айнала,
ұры-қары...
Ұлтанқұл
ұлттың өзін бұл күнде руынан тұтқан кем.
Асқына кеп көнбейтін халге жеткен дерті емге,
сеңдей ғана соғылды ел
сенімі жоқ ертеңге.
Жынданбай-ақ отырып күй кешесің дел-сал бір,
әзірейіл төніп кеп тұрғандай-ақ желкеңде.
Ақын да жоқ
ақыра есе-теңдік сұрайтын.
батыр да жоқ
батыра бағыт сілтер бір айқын.
Аға да жоқ ұмтылар,
жаға да жоқ жыртылар,
бұдан әрі, шын айтам, шама да жоқ шыдайтын...
Айға білеп азуын,
ар-намысын қайрап ер,
күн туар ма: "кешегі кісілігім қайда?" — дер,
оған дейін, осылай үрей бар да, үміт жоқ,
өлеміз бе?
Қайтеміз,
көнеміз де, қайран ел!
БАТЫР БАБА
Алакөл ауданының орталығы Үшаралға кіре
берісте Қаракерей Қабанбай батырға ескерткіш орнатылды.
Азбап па деп ұрпағы, тозбап па деп кең далам,
кімдер бастап келді деп осы күнге елді аман,
Зая кеткен жоқ па деп, төгілген қан, тамған тер,
қарап тұрған сияқты Қабанбайдай Ер бабам.
"Біз қорғаған кешегі қыран жортар қыр қандай,
аман келе жатыр ма ел —жоқ пәлеге шырмалмай,
тартып туған өзіме татымы мол ұл бар ма?—"
деп аруақты Ер айнала жіті қарап тұрғандай.
Уа, Баба, бүгінгі құйқалы өңір қырқаның
жатқа беріп көрмеген жалғыз бұлақ, бір талын,
арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты
бар екенін байқатты батыр туған ұрпағың!
Аруаққа сыйынып айтар болсам егер мен,
өсіп-өнген ел көрем, көсегесі көгерген.
Ақының да осы елде, батырың да осы елде,
байлығы да, бағы да асып жатыр кемерден.
Шешенің де осы елде, көсемің де осы елде,
батыр дейді бір-бірін ел баласы өсерде.
Азбасын де ағайын, тозбасын де төңірек,
жаппар нем жар болып, жазбасын де кеселге.
Бастап келіп осында баяғыдай елді аман,
қолдасын деп құдайы, болмасын деп енді алаң,
аузындағы ұраны,
алдаспаны — құралы,
ат үстінде тұр әлі Қабанбайдай ер бабам!
* * *
АБАЙ ЕСКЕРТКІШІ АЛДЫНДА
Дәрежем болмаса да дүрілдеген,
бірімін мықтылардың бүгінде мен,
айыпқа бұйырмасаң,
Абай аға,
Азырақ өз алдыңа жүгінбек ем.
Шығарсам сыздықтата сыр ұшығын,
айтпағым...
(Абай аға, дұрыс ұғын).
Бүлінген ел іші емес баяғы бір,
Керісі емес Тобықты ұрысының.
Жараса жүгінуге бет-беделім,
Алдында азырақ сыр шертпек едім.
(Баяғы Қарқаралы дуаны емес,
жігітек жуаны емес өкпелерім).
Бұзылып әңгіменің ырғағы да,
кейіме, көкейімде мұң барына, —
көңілге толмай әлі келе жатқан,
менікі сол баяғы жыр қамы да.
Көңілге келе жатқан толмай әлі
айтарым өлең қамы сол баяғы, —
бүлініп жүргендер бар жүлде десе,
жүгіріп, жерге тимей қолды-аяғы.
Сақтаған саф алтындай таза тілін,
жазғырып отыр деме өз ақынын.
Көкейін көлем кернеп, өлеңді ермек
еткенге қолданатын жаза түрін,
қазақы қара сөздің даңғайыры,
өзіңнен сұрағанның бар ма айыбы? —
Әйтеуір, Абай аға, аруағыңның
бізге де тисе деймін сәл қайыры!
Кезіге бермес мұндай келелі күн,
өзің айт, алдиярым, төрелігін.
Бетке айтып көргеніңді, білгеніңді,
шыр-пыр боп жүргеніңді еледі кім?
Мен де өлең жазбап едім ермек үшін, —
кім білсін, дарыным аз, кем бе күшім,
келемін өрдегісін көндіре алмай,
сөзіме сендіре алмай өлмелісін.
Күйіндік, күңірендік, кимеледік,
маған да ес білгелі тимеді ерік.
Айтқаным кетпесін деп айдалаға,
Кеудені қайда ғана сүйремедік.
Даулаған тайған бағын, байдан малын
мен емес Базаралың, пайғамбарым,
емеспін қатарың да, жатағың да,
ақтарып, өз алдыңа жайған бәрін.
Сапында қасиетті жыр-жасақтың,
атынды ұран етіп қырда шаптым.
Қосты ма ел жақсылардың санатына —
келеді ара-тұра мұң да шаққым.
Айтты деп, айыптамай, өз мұңымды,
сала жүр соңғыларға көз қырынды.
көбейіп арамызда епті кілең,
арзандап кетті білем, сөз бүгінгі.
Бұл күнде әр ауылда бір-бір Абай,
қайтсін-ау тұғырынан жыр құламай!
Сөйлемес өлермені, өлеңшісі
алдымен өз кеудесін ұрғыламай.
Тіріде дайындаған тас тұғырын
солардың мейманасы асты бүгін, —
өңешін созды бірі өлең арнап,
бақырбас баласына бастығының.
Өз басы озбаса да топтан әлі
біреуі міндет қылып көп баланы,
біздерге миығынан күле қарап,
Сізден де қысылмайтын боп барады.
Бұл күнде өлеңі емес, өзін елге
әйгілеп жүргендердің көзі менде.
Кім білсін, ескі жара ұшыққандай,
Астынан су шыққандай сезінер ме?!
Ермегі ақындардың тек өлең бе,
Ілмейді бес қаруын неге белге?
Мәз бола береміз бе арулардың
ажарын ай мен күнге теңегенге!
Бұл күнде анау да "ақын",
мынауда "ақын",
жемсауы жыбырлаған жырау да "ақын",
боз таңнан боздап ала жөнеледі,
шіркіндер, жетпегендей жылауға түн.
Білмейсің:
ақыны кім,
ақымағы,
былығып баяғыдан жатыр әлі,
құлқынын тығындайтын "цитат" іздеп,
Сіздің де басыңызды қатырады.
Ұнамай осылардың бірі маған,
түнеріп, түні бойы жүріп алам.
Күшімді қайнап тұрған қайда жұмсап,
ішімді қайтер екем — жылымаған?
Айта алмай айтарымды, мың бөгеліп,
төнемін ақ қағазға түнде келіп,
іштегі отты сезім, кекті сезім,
қиналам кете ме деп мүлдем өліп!
Дарыса жылы сөзің жетеліге,
жаты не, жақыны не, бөтені не, —
құрбыммен қырғиқабақ табысар ем,
қысылмай жабысар ем етегіне.
Көл-көсір көңіліңнің қозға мұңын,
таскерең түсінер ме сөз қадірін, —
қалды ғой танудан да тойынғандар
қазақтың өзіңіздей озған ұлын!..
Дәрежем болмаса да дүрілдеген,
өлеңде орын тептім бүгінде мен.
Сан рет шарт сынардай шамырқанған
кезімде алдыңа кеп жүгінген ем.
Кейіме көкейімде мұң барына, —
шын ақын сөзін сатып, бұлдана ма?
Сөйлесем назырқана, азырқана
тойымсыз сол баяғы жыр қамы да...
ЖАМБЫЛ
Ақыны ма арғынның, батыры ма найманның,
түп атасын тексеріп, келді демей қайдан кім,
алты алаштың аруақты атасына парапар
тастамайтын аузынан батасына айналдың!
Жалпақ елге жайылған Жамбыл атың көк тіреп,
ұраның да жыр-әнің төрелерден тектірек,
қайда барсаң —
құдайға қолын жайып жатқан жұрт,
жаңа туған сәбиге:
"Жасыңды бер!"— деп тілеп.
Қырда қазақ,
ойда орыс
"Жамбылым!" — деп ұрандап,
өзбек, қырғыз, түрікпен таңырқаған жыр арнап.
Ұрпағының ұрпағы мақтансын да жүрсін деп,
маңдайыңа дарыпты-ау самұрықтай сыңар бақ!
Дағдарып кеп қайран ел,
түсе қалса даңғылға,
Жамбыл-дауыс жаңғырып жетеді әлі сан қырға.
...Ақыл іздей бастасақ —
біз Абайға жүгініп,
жақын іздей бастасақ —
жүгіреміз Жамбылға!
АЛБАН АСАН ЕСКЕРТКІШІНЕ
Армысың, Қарасаздың қалың елі,
Бармысың салқын самал, сары белі!
Жансүгір Ілиястың жерлесі едім,
Жатсынбай, жақсы ұлым деп таны мені!
Ақынның — атағы зор — Албан Асан,—
әр сөзін тамсана оқып, тандана сан,
тарыдай жиып-теріп, тасқа басып,
Ілекең танып еді-ау әлдеқашан.
Ешкімнен кем тұтпаған өз дарынын,
Ілекем білген екен сөз қадірін.
Халқына табыстырып кеткен екен
Асандай ортасынан озған ұлын.
Қағылған қатын-қалаш қалжадан да,
тап келіп кешегі бір зар заманға,
Заңды айтып, көкірегінің зарын айтып,
Жалынбай өтіпті Асан әр жаманға.
Көрсек те жеті атасын мазақтың біз,
Бұл күнде жарылуға аз-ақ тұрмыз.
Кезінде соның бәрін жырға қосқан,
Ақын ең ардақтаған қазақ-қырғыз.
Созылып содан бері жыр таспадай,
Бұл жақта әндетпесін гүл, тас қалай,
Құйғытып Мұқағали өтті кеше,
аузынан Қарасазын бір тастамай.
Қамалын қанша заман шықтың бұзып,
тойының ішіндесің жұрттың қызық,
Қарасаз бүгін тағы қарсы алып тұр
өзіңді тас үстіне тік тұрғызып.
26 мамыр, 1999 жыл
БАҚТЫБАЙ
Жеткен соң үнің көкке,
жырың көпке,
атағың шығыпты ғой дүрілдеп те,
көздерін бақырайтып хан-төренің,
жүріпсің батыра айтып мінін бетке.
Белгілеп биігіңді өзің ұшпақ,
болдың ба айналаңмен тез ұғыспақ,
Ішінен жалпақ жатқан жалайырдың
шығыпсың иісі қазақ сөзін ұстап.
Өрді айтып,
өрлеп шығар өндірді айтып,
өтіпсің өзің барар жерді ұлғайтып,
Араға 165 жылды салып,
еліңе
Бақтыбай боп келдің қайтып.
Құлашын қиындыққа талай ұрған,
жақсы мен жаманды да дәл айырған,
жұртым деп туа қалған шайыр ең сен
атағың алыс кеткен жалайырдан.
Әруақты,
ақындықты сөз еткенде,
бермеген дүлдүл едің кезекті елге,
тең ұстап терезеңді тілдескен ең
қан тамған қылышынан Тезекпен де.
Көрсете алдым ба,
жоқ,
қатты қайрат,
қаншама ой біздің іште жатты қайнап.
Жау көрсем —
"Қабанбайлап!" — шабамын да
дау көрсем —
кіріп кетем:
"Бақтыбайлап!"
Білдің бе,
білмедің бе басқа тілді,
соны ойлап ғалым ұлың бас қатырды.
Өзіңді,
сөзіңді де өлтірмеуге
жатырмыз қашап жазып тасқа атыңды!
2000 жыл
Бақтыбай ауылы
МАҒЖАН
Өз көрін өзі барып тірі қазған,
армысың,
жыры маржан
Ұлы Мағжан,
тағдырың тап келгенін көрмеймісің,
кезеңге тілің арзан, дінің азған.
Ту-туден жетсе талып әлдебір үн,
елестер сенің ауыр, зарлы өмірің,
қара бұлт қам көңілің сияқтанып,
ізіндей шұбатылар зәндемінің.
Жан болып жаралдың да құсаң қалың,
жетпеді жеке самғап ұшарға әлің,
желмая, желге біткен екпініңмен
ешкімнің алдына да түсе алмадың!
Тиді ме,
тимеді ме тірі себі,
талантың тау ішінің ірісі еді,
жақпадың заманға да,
жаманға да,
солардың кешірмеді бірі сені!
Біреуі көре алмаса Даңқыңды асқан,
біреуі салды бұғау тартынбастан.
Сен болдың жаһандағы жалғыз ақын
туа сап "пәлесінен" халқың қашқан.
Жаралы жауынгер ең жорықтағы,
төбеңнен найза-қылыш төніп тағы,
міз бақпай,
қайда барсаң матап ұстап,
обыры обалыңнан қорықпады.
Қасықтап қасіреттің жұтып уын,
біржола тұтылдың да тұтылуын,
күн сайын қылқындырған қыл тұзақтан
қиындап бара жатты құтылуың.
Оп-оңай ие болып гүлді баққа,
біреуі ағайынның мінді ме атқа —
жақсыны алдына сап айдап көріп,
шетінен байлап беріп жүрді жатқа.
Өксітіп,
өкіндіріп,
қапы қыла.
тірідей талатқызды жат ұлына,
Ақынның Басы орнына
тілін кесіп,
шыңғыртты
шынжыр салып тақымыңа!
Отырып өз үйінде болдың өгей,
Ақынға ол не деп ең,
қорлық емей,
Бұлбұлын
бұлдырықтай көрмегенге,
арзан сөз,
ащы ызаға толды көмей...
Айналып ойың — ойран,
ми — қаңбаққа,
бір рет сайратқызбай Иран-бақта,
не дерсің,
ғазалыңа мүлгіп тұрып,
жендеттің азабына қиған хаққа!..
Көретін көкірегінде көзі бар жан,
Кісі едің сөзі маржан,
өзің арзан.
Тағдырың тап келгенін көрмеймісің,
кезеңге
көзі бағжаң, сезімі азған.
Кейде бір өнім ауып,
сәнім ауып
тұрғанда
соны ойлаймын ауық-ауық.
Сейіле қоймағандай көрінеді,
басынан ақындардың әлі қауіп.
...Заманды қанша жерден құстанала,
айналып екі жүзді ұстараға,
елу жыл бізге Сені жамандатып,
ақыры өзі келіп түсті араға.
Алтынның бүлінбесін көзі көріп,
ақыры түсті араға әзі келіп,
айналған әлдеқашан арзан мұңға,
берілді Мағжанның да сөзіне ерік.
Жүзінен талайлардың түршігіп жыр,
бір батып су түбіне,
бір шығып жүр.
Мәңгілік Мағжан үнін өшіре алмай,
біреулер әлі күнге қырсығып жүр!
Заманның сұрқын көріп —
құлқы мұз-қар,
менің де ішім бір өрт,
сыртым ызғар.
...Ақынын өз қолымен өлтіріп ап,
жоқтайтын
жүз жылдан соң
ғұрпымыз бар!
ҚАЖЫМҰҚАН
Батырындай бағалап бұрынғы өткен,
аңыз етіп әкеткен қырым көптен...
Айға қарап есінер арыстаным,
алысқанын алдында дірілдеткен!
Дүйім елден жан таппай тең келерге,
абыройың
тұрғанда өрлеп өрге,
Күйіндің бе,
Кім білсін,
ата жұрттан
айқай салып, ешкім дем бермегенге!
Белдескенің —
ілінді қолға қалай,
домалайтын
оңға да,
солға қарай,
Сондайда бір...
кеу-кеулеп,
көтермелеп,
дүрлігісер жұртыңның болмағаны-ай!..
Жарықтығым,
жанды ма, шіркін, бағың,
бұлшық еттей бұлқынып,
бұлтыңдадың.
Ұмтылғанын
жүргенде допша үйіріп,
ойладың ба
іргелі ұлтың барын?!
Дүниенің түгендеп төрт бұрышын,
дүйім елге дүбірлеп
жетті күшің.
Кім біледі,
биіктен қарап тұрып,
баз-базда бір күйіп те кетті ме ішің!..
Қиғың келмей тұрып та
жеңісті елге,
Ымыраға амалсыз келіскенде,
Дүр күлісіп желөкпе француздар,
дүрлігісіп жатқанда немістер де;
Бұйым көрмей бірінің әсте күшін,
Жапонның да
жұлынған жас перісін
бұрап алып, талтайып тұра қалып
сыпырып-ақ бергенде бас терісін;
Қажекем-ай,
қайран да нар тұлғалым,
найзағайдай жарқылдап,
шарқ ұрғаның,
тұрдың ба сен
біріне ұқтыра алмай,
қабырғалы қалың ел,
халқың барын!..
Өздерінен бітімі бөлек ердің
елі барын ол кезде елеген кім?
Жапон деп те жүріпті-ау,
түрік деп те
амал қанша, бәріне көне бердің.
Бөлек еді-ау түрің де,
түсің анық,
Көне бердің,
сендің де күшіңе анық
Күңіренген күндерің болған шығар,
бозасынан біреудің ішіп алып...
Жығып беріп шетінен ұмтылғанын,
Жұмарлап-ақ жүргенде, шіркін, бәрін,
Ұлтың барын сенің де еледі ме ел,
арқа сүйер —
асқар бел, —
жұртың барын!
Тұла бойда бұлқынып жатқан әлің,
болды ақыры жақынға,
жатқа мәлім. —
"Қайсақ" деп те кемітіп жүргендердің
қайсысының басынан аттамадың!..
Кеудесіне нан піскен кілең сері,
Басқысы да келгенде піл еңсені, —
буыршындай
бураға барған қарсы
дір-дір етіп кететін тілерсегі...
Қол апартпай жүргенде шоқтығыңа,
алқымына ап-ащы от тығыла,
ашындың-ау, ағатай,
қасында бір
қауқылдасар қалың ел жоқтығына!..
Жұртың енді кем емес бір елден де,
батыр шықса —
барлығы білер демде.
Үзе жаздап тұрамыз үзеңгіні,
— Қазақпын! — деп,
Қажеке, шіренгенде!
Күні күліп тұрады,
қыры гүлдеп,
шайқай алмас ешкім де тұнығын кеп.
Тепсінісе келгенге
айта аламыз: —
Терезесі тең елдің ұлымын! — деп.
Дүбір десе дүрлігіп,
мен дегенің,
батыр туған бауырға жел беремін!
Ақынға да білеміз,
алыпқа да
абыройын асырар ел керегін!
Жан-жағына жалтақтап,
теңтік іздер,
Жайымыз жоқ
ешкімнен сорлымыз дер.
Ұлтымызға лайық ұл бола алсақ,
жарар еді, Қажеке, енді біздер!
ҒАБИТ АҒА
Қалпында бірде кердең, бірде менмен,
ұқсамай өзгелерге күнде көрген
қайда да биігірек тұрушы едің
айнала биікпіз деп жүрген елден.
Құйылып көмекейден дара тілді ән,
Кісі едің.
кісіліктен жаратылған,
ерлік — от алдында да Сен жүріп ең,
зеңбірек аузында да өр атылған.
Ұқтырып ұлтыңа тән ерлік барын,
бұққанда ұлық біткен, сен бұқпадың,
от-жалын өзегіңнен өрт шығара,
ішіңе жия келіп шер ғып бәрін,
бұйырып маңдайыңа үздік бақыт,
шығардың соның бәрін сыздақтатып.
(Көлкіген сорпа-судың арасында
әр сөзің тұрушы еді-ау тұздық татып).
Жетті ме, жетпеді ме баққа қолың,
далаға кетпеді тек атқан оғың,
Қыжырттың қазақты да қаншама бір
туысқа тарпаң, асау, жатқа момын.
Серілік селдіреп-ақ қалды ма деп,
Ақаннан жұқты ма әлде салдық әдет,
әйтеуір,
дұшпаның да, іштарың да
жүгінбей кеткен емес алдыңа кеп.
Еншіңе елден ерек тиіп ерлік,
шарт сынар шағынды да жиі көрдік.
Ағатай,
жан едің-ау
жасағанның
біз үшін бере салған сыйы дерлік.
Берсе деп қысылғанда өзіңіз дем,
қауышам күніге бір сөзіңізбен.
Дарасыз, қайран Ғаба,
сондықтан да
барасыз бұл-бұл ұшып көзімізден!.
ҒАБИТ АҒАҒА ЕКІНШІ ӨЛЕҢ
Отын барып үрлеймін де өзгенің,
У боп бойға тарады ма өз демің?
Сал-серісін жырлап кеттің қазақтың,
Қыз да құшқан,
құздан ұшқан кездерін.
Кесек бітер кемеңгердің ойымен
Сен өзің де серілікке бейім ең.
Басыңа бақ қонғанын да біледі ел,
Кездеріңнің болғанын да кейіген.
Дәуіріңнің тақылдаған таңдайы ең,
Оққа төсер маңдайы едің,
ардай ең,
Іріп-шіріп бара жатқан заманға
Жасарынды білмей кеттің қандай ем.
...Туды, Ғаба, Сіз аңсаған күніміз,
Сізден де асқақ естіледі үніміз.
Қатардан да қалған жоқпыз,
тек қана
Ғабит бола алған жоқпыз біріміз!
ҚАНЫШ АҒА
Ақыл-ойдан жүк тиеп теңіздейін телегей
Желді күні желкенсіз жеке жүзген кемедей,
Менменсінген Мәскеуді, Парижді де такаппар
Таң қалдырған кім еді,
Қаныш аға,
Сен емей!?
Құландайын шөл кешіп, құдық қазып инемен,
түйін түйіп ағаштан, түйе жасап түймеден,
Қазақстан ырысы — Қарсақпайдың мырышын
кім деп елің,
Сен емей,
саз балшықтай илеген!
Әлдекімдер қанденше үре шығып іргеден,
кездерде де қалың ел қадіріңді білмеген,
Ұлылықтың алдында ұлықтың да дәрменсіз
болатынын,
Сен емей,
дәлелдеген кім деп ең!?
Мүмкін емес салмағын салыстыру басқамен,
ақыл ойдың сарқылмас алтын күмбез аспаны ең.
Көріп едің жеті қат жер астымен тілдесіп,
сеніп едің ертеңге, беріп едің тасқа дем.
Жайламауы үшін де жайылмалы дерт ішін,
Қыртыс-қырын ақтарып,
түгендедің жер түсін.
Сарқылмайды байлығы Атырау мен Алтайдың,
тартылмайды дейтін ең Еділің де, Ертісің.
Қарын бөле қулықпен, сұмдығыңмен сыбайлас,
"Қайраткер" де кезікті,
қоян жүрек,
құмай бас,
Қанышың не оларға,
намысың не, Ағатай,
қар жауса да,
аспаннан қан жауса да мұңаймас.
Солар жапқан жала да болып па еді өрттен кем,
саусақтарың қарысып,
ызалы күй шерткеннен,
Ел болсын деп қазағым, тең болсын деп басқамен
Кім деп едің,
Сен емей,
түн ұйқысын төрт бөлген!
Көзден бұлбұл ұшты да өтті-кетті ол бір шақ,
тойынбады, толмады қанағатсыз көл-құрсақ,
Кемеңгерім, Сен бізді кешірмей де қайтерсің,
ілесе алмай ізіңе орта жолда болдырсақ...
Соры қалың халқыңа соның бірі болмаса ем,
Толып-өсіп
несіне өліп-өштің онда сен!
Залымына ғалымын жаутаңдатқан елі де
мимыт өмір баяғы,
мыйсыз тірлік сол бәсең!
Айтпадың не, айттың не,
біреуіне өтпей тіл,
теріс жорып түре ме мұнымды да көп бейпіл.
...Академик дегенің осы күні иттен көп,
Иттен кептің ішінде...
Бір Сәтпаев жетпей тұр!..
1999 жыл .
ТАС МҮСІННІҢ ТҮБІНДЕ
Алматыда Академик Қаныш Сәтбаевқа кісі бойы ескерткіш орнатылды. Қуандық. Құптадық. Құттықтадық. Тойладық. Жудық. Ойландық. Содан кейін...
Батырға балап өткен есер ұлын,
Қанекең сойы еді ғой кешегінің,
не дер ем тұтқиылдан тілге келіп:
"Қарағым, қалайсыңдар?" — десе бүгін.
Үркітіп көңілімнің көбелегін,
Ағама аяқ асты не дер едім?
Тірлікті астаң-кестең етуге бұл,
Тәңірі-ай, қандай ғана шебер едің!
Хас шебер кәрі құмай — Тәңірім-ай,
болар деп кім ойлаған бәрі бұлай,
Қарныңның қампиғаны кімге дәрі,
қадірің қалмағасын, жарығым-ай!
Бұл күнде елді алала, жерді алала,
барамыз сыйыса алмай кең далаға,
"Қарағым, қалайсыңдар"? — деп сұраған,
не десем болар екен енді Ағама.
Ұлытау,
Кішітаудың күнгейінде
жан бағып,
жұртың әлі жүр — дейін бе,
өзімше болжам айтып,
"олжаны" айтып,
көзінше әлдекімді тілдейін бе?!
Қаңырап қараң ғана қалды ауылың,
қаңғып жүр, десем бе екен, жан бауырың.
Тап келіп талайына тар бір заман,
тақымға салып-ақ тұр қандауырын!
Даланда мал да қалмай,
ар да қалмай,
қаңқылдап қала бердік қарғалардай,
тоқтайтын түрі де жоқ тажалыңның
түп-түгел тұқырта бір жалмап алмай.
Қаншама қарасаң да түсінікпен,
көңілім көлге айналды құсы біткен
қорқасың келе-келе біздің елде
түк қалмай жүреме деп кісіліктен.
Бақыттың құшағымда жүзген күнде
қараймын кешегі бір үзген гүлге,
сыйластық,
қимастықтың барлығы да,
ілесіп кетті ме деп Сізбен бірге?!.
Айтуға соның бәрін тіл күрмеліп,
мылқаудай ымдап қана
міңгірледік.
үрейден ықтай-ықтай
үдірейіп,
жартастың жиегіне тұрмын кепіл.
Есіме түседі де жұртым-елім,
жартасқа жете бере...
іркілемін, —
Тәңірім көз жасымды көрер-ау деп,
халқымның берер-ау деп бір тілегін!
Ақынның мені де бір заржағы дер,
бұл күнде алдым бір құз,
аржағым өр.
Айтпауға болар еді,
амал қанша,
барар тау,
басатын да қалмады жер!
Таусылып әлі де амал,
елден үркіп,
отырмын ойдың көбін желге бүркіп.
...Айтпасам атасы өліп жүре ме деп.
бұл да бір сөзім еді келген іркіп.
...Сіз аштыңыз,
шаштық біз,
Сіз — ғалым,
біз — бастықпыз.
Ұлан-ғайыр жері бар
Қазақстан астықсыз.
Пайдасы үшін бір күндік,
құртып,
жыртып,
бүлдірдік,
Сізден қалған байлықты
жалап-жұқтап үлгірдік.
Жүр дейсіз бе Сізді аңсап,
Сіз — Әруақсыз,
Біз — мәнсап,
басып жейміз бауырға,
баламыздан қызғансақ.
Сан өзгертіп жер түсін,
саттық бәрін дерт үшін.
Сарқылуда Еділің
тартылуда Ертісің.
Ақылдысын арбадық,
ақымағын алдадық
айналаны аз жылда
аждаһадай жалмадық.
Сіз тапқанды құртып біз,
Жамауы жоқ жыртықпыз.
Ұлытауың — ұларсыз,
Қаратауың — бүркітсіз.
...Сіз аштыңыз,
шаштық біз,
Сіз — ғалым,
біз — бастықпыз!
1999 жыл
МҰҚАМЕТЖАН ҚАРАТАЕВ РУХЫНА
Асып-тасып, ақтарыла кемерден
Қызынғанын көре қойған жоқ ем мен.
Анық басып, ақырындап жүріп-ақ,
Жоғарырақ тұрушы еді көп елден.
Иығы асып нелер пысық, "мықтыңнан",
Бейбастықты беделімен ықтырған.
Бала жастан өзін елге әйгілеп,
Кім екенін сөзімен де ұқтырған.
Өзі де өткір, сөзі де өткір алдаспан,
Шыңға қарай өрмеледі талмастан.
Шәу-шәу етіп қала берді көп күшік
Баяғыдан балағына жармасқан.
Ұрпағына аты өнеге, хаты үлгі,
Өзі — мәңгі! Сөзі қалды татымды.
Мұқаң менің көз алдымда тұрады
Алыптардың тұяғындай ақырғы!
ҚАСЫМ АҒА
Қасым Қайсенов
80 жасқа толғанда
Жүре алмайтын біреуді арқаламай,
Ел деп туған еңіреп мәрт ағам-ай!
Селкілдемей жеттің-ау сексенге де,
Қарын да бар қалпында, қалта да бай.
"Бөлек қой деп көкемнің күлкісі де",
Таңданбаған кісі жоқ түр-түсіңе.
Жұрт ішінде түсесің көзге де оқшау,
Қоя берген нардай боп жылқы ішіне.
Жай-күйіңді өздері сұрасын деп,
Кейде бізге тіл қатпай тұрасың көп.
Ағаларын, алдында аңқаң қағып,
Балалардың "енесін ұрасың" кеп.
Қасекем-ай, қайбірін сөз қыламын,
Көп қазақтан қатарлас озды бағың.
Қажетсізін көп сөздің естімейсің,
Қажеттісін қағып ап тез құлағың.
Көп жасаймын десең де елден ерек,
Кім бар шығып алдыңа жол бөгемек.
Қаһарманға, Партизан, полкөвник,
Профессор, Жазушыға жөн не керек!
АҒАМ БАР ЕДІ
Әнуар Әлімжанов рухына
Ағам бар еді мір тілді,
Жағам бар еді — жыртылды!
Қан жылап тұрған жүрекпен
Жұбатам қалай жұртымды?!
Жасырып жерге мәрт ұлды,
Жұбатам қалай халқымды? —
Телегей теңіз дариясы
Тебірене тұрып тартылды!
Төре де болып терге өтті,
Турасын айтып, өр кетті.
Барлайтын елдің ертеңін,
Шарлап та келіп жер-көкті!
Қайығы жүйрік кемеден,
Жазығы биік төбеден.
Алдына келген адамның
Атасы басқа демеген.
Беткейі шүйгін бел еді,
Белден де биік беделі.
Атқа да мінді, таққа да,
"Астым ғой елден!" демеді.
Алды бір Жайық, кең Еділ,
(Асықтың екен неге бұл?)
Сендей-ақ болар дейтін ек
Халқының қамын жеген ұл!
Амалың бар ма ажалға,
Аңырап қалдық азанда.
Әнуар өткен жол бірақ
Сия да қоймас мазарға.
Қолында барда алтынның
бағалай қойсын нарқын кім.
Қай елдің дәмін татсаң да,
Қамын ойладың халқыңның.
Шарлайтын едің көп елді,
Көлігің неге бөгелді?
Қай жаққа кеттің, Ағажан,
Көрсетпеймісің төбенді?!
Үрімші ме әлде Үрім бе, —
Жүрген де шығарсың бірінде.
Сағындырып барып ортаңа
Оралармысың түбінде?!
1993 жыл
БАЙЕКЕ ҚАДІРЖАНОВТЫҢ РУХЫНА
Алакөл жағасындағы жұрт көп баратын демалыс орындарының бірі — "Жалын" — осы елдің қадірлі азаматы Байеке Қадіржанов атымен аталады. Ақ айдын Алакөлге сұғына кіріп жатқан сол демалыс орнының ашылу рәсіміне марқұмның (бала-шаға, дос-жарандарымен бірге мен де қатысып едім.
Байеке Қадіржанов — қадірлі аға,
бай едің санаға да, сабырға да,
Айдынды Алакөлдің жағасына
Келдіңіз қайта оралып, дабыл қаға.
Баяғы сол еліңіз, со көліңіз,
азырақ аялдаңыз, бөгеліңіз,
болатын жан саясы бір саяжай
осында орнатсам-ақ деп едіңіз.
Жартасқа жаңғырығып жоғалмады үн,
мінеки, орындалды сол арманың,
амал не, осы қызық той-думанның
ішінде өзің ғана бола алмадың!
Бола алмай ағайынның арасында,
кім білсін, ғарышқа ұшып барасың ба,
әйтеуір, мәңгілікке қалды есімің
ел-жұрттың жүрегі мен санасында.
Көз алмай дәл қазіргі тамашадан,
қарайды көл бұрылып, жаға Саған.
Атынды ақ мәрмарға ойып жазып,
мәз болып, қол соғады бала-шағаң.
Болмашы біреулерге кінәні артып,
бұл күнде себеп те жоқ жыланар түк,
жасаурап екі көзі жарыңыздың
білмей тұр не жасарын будан артық.
Жасырмай жеріңіз де бізден белін,
бір сәтке Ебіңіз де үзген демін,
атынды ести сала тына қапты
сан рет айдынында жүзген көлің.
Алқыммен ызғынды есіп, қызғын көшіп,
алқалап, шалқалап та жүздің кесіп,
ағатай, осы арадан өттік қанша
жел қайық жотасына біз міңгесіп.
Жетіліп ұлдарыңыз, қыздарыңыз,
куәсі болып тұрмыз біз бәріміз.
"Жалынның" атын мәңгі иемденіп,
орнығып осы арада Сіз қалыңыз!
ЕРКЕҒАЛИ АҒАМА
Еркеғали Рахмадиевтің
70 жылдығында оқылған өлең
Баяғыдан бағынған әміріңе
жүріп тұр ғой билігің бар ініңе,
атақ-даңқың аспандап кетті бүгін,
жетті бүгін алты алаш қадіріңе!
Қайда барсаң —
қазақтың жақсы ұлдары
құрақ ұша қарсы алды, жатсынбады.
Құшып-сүйіп жатады,
қашан көрсем,
арулар да аршын төс, ақ сырғалы.
Ән мен күйге толтырып аспан астын
жетпіс дейтін жетелі жасқа бастың,
шабытыңды қайтадан қайрап алып,
таусылмайтын тағы бір таспаны аштың!..
Қари білген, жүрекке дари білген
күмбір қағып күйің тұр — нар идірген,
Қазағымның бағына біте қалған
жалқы туар жақсым деп танимын мен!
Көрінгенді көзге іліп, менсінбедің,
Тірлікті де патшадан кем сүрмедің!
Танығысы келгендер тектілікті
Еркеғали ағамды көрсін менің!
Ата қаздай кейде бір дара қанат,
Тәкәппарсып тұрғаның тарана ғап,
Замандасың —
қатарлас үлкен-кіші:
"Ер-ағалап!" — жатады, "Нар-ағалап!"
Шындық болып қашаннан жүгінерің,
оза шауып ортаңнан шығып едің.
Қызметінде жүреді құрақ ұшып
ел билеген еңселі інілерің.
Жүзіндейсің әрдайым жарық айдың,
Дос-дұшпанның бәріне бағың айбын.
Күй тілінде сөйлеткен өзің бүгін
жебей берсін киесі Абылайдың!
2000 жыл. Маусым.
КАРТА ОЙНАУ КЕЗІНДЕГІ
ТҰМАНБАЙ КӨКЕМЕ МІНЕЗДЕМЕ
Столыңды саусақпен сырт еткізе қатты ұрып,
қиғаш тастап картасын, қырын қарай лақтырып,
қолы жүріп бергенде күлмең қағып Тұмекең,
әндетеді-ау дейсің бір арғымақ жал ат мініп.
Айналамда келесі сап тыйыльш жаңағы ән,
абыржып-ақ қалады әлгіндегі нән ағам.
Ойыны ғой картаның,
карта деген бүл итің
кімнің ғана, Құдай-ау, көңіліне қараған!
Қойнына кеп кіргендей сиықсыздау бір кемпір,
Қалмайды енді ағамда әлгіндегі түрден түр.
Әлденені күбірлеп, күрмеле ме, қайтеді,
Қара тастың өзін де қиып түсіп жүрген тіл.
Карта дейтін шіркінге қандай ғана дауаң бар,
Қарап тұрып көкемнің қабағынан жауар қар.
Мәткені де, валетті алып жатар қос-қостан,
Қалып жатыр жауапсыз қаншама бір сауалдар.
Карта дейтін пәлеңіз қарамайды беделге,
қарамайды, қайтесің Тұманбаймын дегенге. —
Шарықтатып біресе шың басына шығарып,
Домалата салады тағы бірде төменге.
Қарамайды бұл итін, талантыңа, дарынға,
Құлағына кірмейді күйінгенің, зарың да.
Алып та қал сондықтан, шалып та қал,
Тұмеке, қолың жүріп тұрғанда, көзіріңнің барында!
...Кезегімен картаңыз айналғанда тағы бір,
Тұмекеңнің қайтадан жанып беріп бағы-дүр,
Әндетсе де түнімен, әр кетсе де түрінен,
Ұтып шығар түбінде Сәкеніңді бәрі бір!...
КІСІ
Тұманбайға
Өмірі де жайдары, көңілі де жайдары,
келе жатыр килікпей кикілжіңге қайдағы,
жауына да жұдырық сілтеп көрген жері жоқ,
ақ қағаздың үстінде аяқталып майданы.
Үлкендердің алдында он бестегі қыздан жас,
кішілерге кісімсіп,
қыр көрсетіп,
сызданбас.
Жақсылықтың барлығы болсын дейді өзіме,
сөйте жүре
кісінің несібесін қызғанбас.
Ағыл-тегіл ақтарып асқақ өлең үлгісін,
асып-тасып,
астамсып
сөйлемейді бұл кісің,
"Қой!" — демейді саған да,
жан баласын тең көрмей,
дүниенің тірегі өзіммін деп жүрмісің!
Көкірекке ұялап, қолтығына тығылар,
өзі ғана ұғынар
бұлбұлының үні бар,
әппақ таңда сол үннің әуенімен оянып,
ән ғып талып,
сол үнмен
қалғып барып... тынығар.
Айды барып аймалап,
ақша бұлтты жұмарлап,
аңқылдап-ақ жүргені өлең жазып, жыр арнап.
Құйрық-жалы төгілген жүйріктей
қашан да
кетіп бара жатқаны көз ұшында қылаңдап...
Жақсылардың көңілін табу дей ме ендігі ем,
көпшік қойып біріне,
біреуіне берді дем,
Кесірленіп,
кергіген Тұманбайды көрмейсің.
күлген жері — күншуақ,
жүрген жері төр кілең!
Күндіз-түні телегей теңіз болып жазғаны,
қанша жерді аралап,
қанша кенді қазбады,
жемістері мәуелеп,
даусы кеткен әуелеп,
қалқып ұшып көгінде аққулары, қаздары.
Өкіне ме,
кім білген,
текке бір күн өтті-ау деп,
өлең-жырдың нөсерін күркірете төкті-ау кеп,
Үлгі бола бастаған ұлыға да кішіге,
өзі де бір асқақ ән,
өзі де бір текті әулет!
ЖҮРЕК ТУРАЛЫ ЖЫР
Жұмекен рухына
Аяқ асты не болды бұл, ұқпадым,
қас қағымда дем де шықпай, бітті әлім,
Көрем деген кім бар еді тіріде
аждаһаның бір-ақ қылғып жұтқанын.
Аспан аунап, қарауытып айналам,
қайда кетті жаңағы бір жайдары ән,
көріп жатқан түсім қайда, құдай-ау,
құсым қайда көкіректе сайраған.
О, жүрегім, жүрегім-ай жүрегім,
бордай болып бозарыпты-ау реңім,
тозақ деген осы ма еді, тәңір-ау,
жаңа ғана жайбарақат жүр едім,
жайбарақат жүр едім ғой, тірі едім!
...Қайран жүрек, кінә бар ма сенде де,
қабағыңа қарамағам мен неге,
аспанға да ұшырыппын өзіңді,
түсіріппін тас қараңғы көрге де.
Енді қиын ақталу да, ақталмау,
тірлігімнің өзі де бір жатқан дау,
бетке тиген тамшыдан да, қайтейін,
етке тиген қамшыдан да дақ қалды-ау.
Алыстырып серімен де перімен,
қайда ғана апармағам сені мен,
қамалдарға қарсы жұмсап, біресе
қайдағы бір жамандарға теліп ем.
Бәрін қалай көтергенсің мұншаның,
өртіме де, дертіме де жұмсадым.
Саған жаптым бермегенін тағдырдың,
сенен көрдім келмегенін мұршаның.
Тақымыңа салғандай-ақ қыл бұрау,
барлығына шыр-шыр етіп жүрдің-ау.
Жарылмаған жара қанша кеудемде,
Көптен бері арылмаған мұң мынау.
Қытығыма күнде тиген көп пенде
Сені де бір солқ еткізбей өткен бе.
Арыстандай аласұрдың тордағы,
Жалғызсырап, жаным азап шеккенде.
Ара түсіп ағайынға адалдау,
ар алдында арашалап ала алмау,
Жанжал болып аяқталып, ақыры
саған барып қанжар болып қадалды-ау.
Қажет жерде күнәсі жоқ қызды ақтау,
(Маңдайыма бұйырмаған міз бақпау)
Соның бөрі сені ғана күйдіріп,
күні-түні сені ғана сыздатты-ау.
Қаншама бір сарсаңға да салды дау,
енді келіп қалжыраған хал мынау,
Ауырсынбай арқалап ең барлығын,
ақырында сыр білдіріп алдың-ау!
Қайран жүрек.
Қалжыраған хал мынау!
ӘБІЛМӘЖІН ЖҰМАБАЕВҚА
Әбеке, Сіз бір ақылды ағасыз,
бастық болдым деп бақырмағансыз,
қарауыңызда жүрген інілеріңіздің
біреуіне тізе батырмағансыз.
Ақырын жүріп, анық басқансыз,
қазынаңыз болса — халыққа ашқансыз,
жамандық атаулы пәленің бәрінен
басыңызды аулақ алып қашқансыз.
Зердеге біткен зейініңізбен,
кісі де болып пейіліңіз кең,
сыртқа шығарып көрген емессіз,
қалса да көңіл кей ініңізден.
Өсетін ұлдай батырға қарап,
жаныма Сізді жақын бағалап,
Алдыңызды кесіп өткен емеспін,
әр сөзіңізді ақылға балап.
Тел өсеміз бе, теңесеміз бе, —
Көніп келеміз не десеңіз де,
Өзіңізден аумай жаралғандай-ау
Сіздің үйдегі жеңешеміз де!
Қадіріңізбен, сабырыңызбен
Көрген емессіз жаңылып ізден, —
Сізге тек ұзақ ғұмыр тілер ем —
санасып жатса Тәңірі бізбен!
9 қазан, 1999 жыл
ЬЛСҚАДАН ОРНЫҢ БӨЛЕК БІР ТҰЛҒАСЫҢ
Сайын Мұратбекөвке
Қашаннан ойың өрде, төрде көшің,
Аралап алпыс асу бел-белесін,
Арқаңа қара нардың жүгін артып,
Алдында аламанның сен келесің.
Арала қазағыңның қай ұлысын, —
Бәрінің бөле-жармас Сайынысың.
Қапталы қарағайлы қара орманның
ішінде қабығы аппақ қайыңысың.
Қарындас қазақ түгіл, қытай үшін
Қытайдан асып түскен сыпайысың.
Тәңірі тауып қосқан Мәрияның
түп-түгел түгесілмес ұпайысың.
Өзгертпей қыздай ғашық көзқарасын,
аялап келеді ол сөз данасын.
Біз үшін тарлан болсаң тартыстағы,
Мәкеңе алпыстағы бозбаласың.
Замана былқылдасын, сылқылдасын,
Былық пен шылықтардың сыртындасың.
Туған жер талайына туа салған
Басқадан орның бөлек бір тұлғасың.
Қашпайтын қызықты күн, қымызды күн,
Қазықтай қағып қойған нығыздығың.
Еңкейіп елің сүйсе маңдайыңнан,
Жеткені жетесіне сыбызғы үнің.
Жабыла жапырылып, жалпылдайды ел,
Жүзге де сылқым басып, сарқылмай кел.
Ішінде үркердей бір шоқ жұлдыздың
Самала Сайын болып жарқылдай бер!
1996 ж.
МҰХТАР МАҒАУИН
Көрінгенге етпеген сөзді шығын,
Ері қайсы, білуші ем, ез кісі кім.
Ал Сен болсаң, қашанғы хас шеберсің
қашап жатқан жалықпай өз мүсінін!
Қыр астынан көрініп зеңгір тұлғаң,
Өзенге де ұқсайсың өрге ұмтылған.
Алатау да емессің, Қаратауда,
Дара тау ма деп қалам Сен бір тұрған!
Ұқсап туған даланың тарпаңына,
бет қаратпас мінезің бар тағы да.
Пенде болып ермедің ел сөзіне,
Көңіліңді бермедің хан тағына.
Қара сөзде қазақы желдей естің,
Тізгініңді тіріге бермей өстің.
Қатпар-қатпар қыртысын ғасырлардың
қопара да алған жоқ Сендей ешкім!
Күреске де кіргесің, ысылғасың,
Жауың болса — зәресін ұшырғасың.
Қапталдасқан қастарды айтпағанда,
достарыңның өзінен мысың басым.
Сөзің дара, өзің де, дара хатың,
Алыс тарап, асқақтап барады атың.
Өз аузыңа қаратып тұрсың бүгін,
Алты алаш — алпыс Түрік қағанатын.
Даусындай боп баяғы Көкбөрінің,
Батысқа да Шығысқа жеткен үнің.
Қанша досың жүр Сені мақтан етіп,
замандаспыз Мұхтарға деп те бүгін!
Көп қазақтың дей алман сені бірі,
Қаламдасың ішінде шенің ірі.
Ұлысың ба, жоқсың ба, уақыт айтар,
Әйтеуір Сені туған елің ұлы!
Көре алмасын қаранды күндегендер,
Желдей есіп жүзге де жүлдемен кел!
Әлі қайда туғанша Саған ұқсап
Саған ұқсап тағы да БІР КЕМЕҢГЕР!
2000 ж.
ТЕҢІЗДЕ
Хайдолла Тілемісовке
Алдында орыс-қазақ ағайынның,
айдынға құлашымды талай ұрдым.
Хайдеке,
Қара теңіз дегеніңді
қаншама келді менің қақ айырғым...
Қаншама көкіректі кернеп арын,
желіктім,
жеткізем деп елге бәрін, —
Қайтейін, —
обыры бар,
содыры бар,
тоңмойын тобыры бар, —
келмеді әлім!
Жоламай былыққа да,
"шылыққа" да,
теңіздей жатсам деумен, тұнып қана,
түбінде мұңы қалған
ыңыранған
менің бұл көңілімді кім ұқты, аға!
Қайтер ең, —
(түгі де жоқ ұрсар мұнда).
айналып,
жігерің құм,
мұршаң мұңға,
Қаншама қарғымайын,
жарды ұрайын, —
қатыгез қара жартас тұрса алдыңда!
Сондайда...
арнасынан асып арын,
қаншама тасымадым...
жасымадым.
Келсе де көктей өткім. —
жетпей екпін,
теңіздей
тулап барып басыламын!
Келмеді,
қаншама бір, жүзгім өрге,
бермеді,
қасарласып, тізгін ел де.
Жаралған теңіз болып көкірегім,
айналып бара жатыр тұзды көлге!...
...Жақты ма жамбасына майда құмы,
шығады жағажайдың жайдары үні.
Хайдеке, кешіріңіз,
Қара теңіз
есіме салды-ау менің қайдағыны!
ЖАУҚАЗЫНДАЙ ЖАЙДАРЛЫ ҮНІ
Зейнеп Қойшыбаеваға
Тентек жылдар текке кетпей, қапыда өтпей қайран күн,
Өліп-талмай, солып қалмай жауқазындай жайдарлы үн,
Ару қыз бен асқақ ұлдың бәрін жолға қаратып,
Қазақстан аспанының бұлбұлына айналдың.
Сылаңдаған сиқырлы әуен, сұлу сымбат бейнемен
Ел көзіне еліктей боп ерте түскен Зейнеп ең.
Мейір қанар, бойыңды алар ұлттың ұлы ырғағы
Сенің ғана көмейінде тұр ма деймін кейде мен.
Сахнаға сен шыққанда тоты құстай таранып,
Қошеметпен қол соғады үлкен-кіші бәрі анық.
Әлдекімше атақ іздеп жүгірмейсің сен бірақ
Өзіңді-өзің жарнамалап, әлекедей жаланып.
Әлдекімдер айырбастап ала алмайтын алтынға
Өзі-ақ іздеп тапты сені атағың да, даңқың да.
Келесің-ау тыңдаушыңның құлақ құрышын қандырып
Қазағыңның дәл өзіндей қарапайым қалпында.
Барша бейнет артта қалып, жеттің бүгін зейнетке,
Алтын алқа тағынарсың, малынарсың көйлекке.
Талай ұрпақ мақтанатын болады әлі, мен білсем,
Елдеспін деп, жерлеспін деп Қойшыбаева Зейнепке!
1996 жыл
ЗЕЙНЕП ҚОЙШЫБАЕВАНЫҢ ҚАЗАСЫНА
Алпыс бес жыл арманға бет түзей кеп,
бұйырды ма дегенде текті зейнет,
бәрімізді бір сәтте зар еңіретіп,
арамыздан өтті де кетті Зейнеп!
Жібек болып есті де жастан үнің,
адам түгілі,
жібітті тас тамырын,
Алакөлің өсірген бір гүл едің,
бұлбұлы едің алты алаш аспанының!
Үлгі болып үнің де,
сөйлегенің,
адалдықты
өніңмен бейнеледің.
Бибігүл де, Роза,
Күләш те емес,
жеке дара жаралған Зейнеп едің!
Тамағында тоты құс тұрғандай-ақ,
Басушы едің көк шалғын қырларға аяқ.
Қазақ қанша
тамсанып келе жатқан
сенің сұлу үніңе бір қанбай-ақ.
Ертіс,
Іле,
Еділ боп есілді үнің,
Жіпке тізе берейін несін бүгін, —
Тағдыр деген шіркінге дауаң бар ма,
Бұлбұлдың да біржола өшірді үнін.
Жігіт едім жібіткен тасты мен де,
көңілімді ұқ,
көздегі жасты көр де,
күңірен халқым,
Зейнебің кете берді
енді қайтып оралмас гастрөлге!
Бітпей жатып әніңнің шырқап бәрін,
қандай ауыр қаралы гүл таққаның!
Қош бол, Зейнеп,
халқың бар сені ұмытпас,
жоқтатпайды орныңды ұрпақтарың.
Жүрегіміз соғуын тоқтатқанша
еске алармыз Сені біз
жоқтап қанша!
Арманы жоқ адамның
Зейнеп салған
жолдай болып соңында соқпақ қалса!
2002 жыл
НҰРМАХАН ОРАЗБЕКӨВ
Ауыздыларға сөз бермей
Асыға жүріп өзгермей,
Таразы басын тең ұстап,
Теңселіп тұрған безбендей.
Елдің сөзіне тез көнбей,
Еңсең бір түсіп езденбей,
Мансапты болған кезде де
Ит көрген ешкі көзденбей;
Басыңнан бір сөз асырмай,
Бағыныштыларыңды басынбай.
Ақтарып айтар сырыңды
Әлдекімдерше жасырмай;
Ылдидан салса, төске өрлеп,
Дұшпаның бұғып, дос терлеп,
Жана да қоймай бақ кейде,
Қала да қоймай көштен көп;
Ішіп те күліп әр тұста,
Түсіп те жүріп тартысқа,
Әне де міне дегенше,
Келіп те қапсың алпысқа!...
Ұнай ма, жоқ па бұл батам,
Ұнамаса да тыңдатам! —
Жүзі кетілмес семсердей
Жарқылдай бер тек, Нұрмахан!
1997жыл.
САБЫРХАН АСАНОВТЫ ЕСКЕ АЛУ
Бойың бар еді бәйтеректермен таласқан —
(мойындар еді жақындап барып жанасқан),
Ақын біткенді басып бір озсам дейтін де
Ойың бар еді сәл асқақ, ері сәл астам.
Мүсіркей қарап мүсәпір ойлы сорлыға,
Жек көрмейтін ең оқалы пешпет, тонды да, —
Төраға болғың кеп еді бірде Одаққа
Орыс тілділеу Олжас досыңның орнына.
Туралық жолында тауысып түгел төзімді,
Білемін сенің дүние де қуған кезіңді.
Қиналған едің ортасында қап екі оттың,
Пұлға да жете алмай, құрбан ете алмай өзіңді.
Болып та қанша армандар құрбан, жол құрбан,
Кезіңді білем шаршап та барып болдырған.
Жететін едің нелер бір биік төрге де,
Ерегесіп қалғыр ескі дертің ғой қор қылған.
Жүретін едің жұбатып бізді сыйлап ән,
Күлетін едің аса алмай есем ибадан.
Үңірейіп қана қала беріпті-ау орының,
Кергілесетін де кісі таппай қап қиналам.
Ақылың да бар, бар еді-ау сенің айлаң да,
Қас қағым сәтте кетіп-ақ қалдың қай маңға?
Әлде бұл мынау заманның уы-шуынан
Жасырына тұрсам дейтін бір торын байлам ба?
Кім білсін әлі қар жастанып, қанша мұз кешем,
Тек енді маған таптырмассың сен іздесем.
Тірлік дегеннің жалған екенін осындай
Ажалыңмен-ақ дәлелдеп кеттің бізге сен!
1995 жыл
МАРФУҒА
Өстің ұнап еліңе — өлең айтып, ән құрап,
Тосты құлақ деміңе сайын дала, сан қырат.
Жүрісінен жаңылмай тайпалады белді асып,
Төрт аяғын тең басып алтын жалды арғымақ.
Көрген жоқсың шиырлап төңірегін бір іздің,
Мың құбыла құйқылжып сыңғыр қақса сыбызғы үн,
Төгіледі біз бұрын естімеген ескі әуен
Иісіндей бұрқырап бес түнеген қымыздың.
Іше жүріп уды да, түсе жүріп отқа сен,
Жалғандықтың иісі бар жағалауға соқпас ең.
Ана болып біріне, пана болып ініңе,
Бастап келе жатырсың баянды бір топты әсем.
Даңқың да бар бұл күнде өз бойыңа шақ келген,
Халқың да бар қадірлеп орын берген қақ терден.
Марфуға деп атыңды бөліп айтып басқадан,
Президенттің өзі де омырауыңа тақты орден.
Еркеле де, еліңе өлең арнап, ән құрап,
Ойпаттардан орғып от, қыраттардан қарғып-ақ.
Жүрісінен жаңылмай, тарта берсін ілгері
Ерттеп мінген ежелден алтын жалды арғымақ.
ҚАЛДАРБЕККЕ МАДАҚ ЖЫР
Сал да сен,
сері де сен,
серке де сен,
жал да сен,
жая да сен,
желке де сен.
Әрі асып алты алаштан абыройың,
бойыңа жарасып тұр еркелесең.
Шендіде,
шекпені де,
шешен де сен,
кім қарсы нөсерлесең,
өсем десең,
Бір сырлы, сегіз қырлы жігіт болып,
танылып болған едің осы елге сен!
Топ бастар төре де сен,
төрде — көсем,
алдынды Ақжайықтан кем демес ем,
"Ақылы көл-дария,
көңілі көктем
кемеңгер досым бар!" — деп мен де бөсем.
Тартпаған бойы аласа, —
ойы бәсең,
кескекті кесек ердің сойы да сен.
Аспаннан мың бір пәле жаусадағы
қадірлер халқың барда
мойыма сен!
Қарсы алар қайда барсаң жұрт елеңдеп,
сен кірер ақсарайлар күркеден көп,
ысырып кедергіні иығыңмен,
көрмедің биігіңнен бір төмендеп.
Сыйлысың балаға да,
нар ағаға,
күйлісің қалаға да,
далаға да,
"Қадірлі Қалдарбек!" — деп қарсы алады.
қай елді,
қанша жерді аралама.
Көл де сен,
Көлде жүзер кеме де сен.
(көлшікті мен өзім де елемес ем),
Самғай бер биігінде, қадірлі дос,
біз үшін керексің Сен неге десең!
1996 жыл, маусым.
ҚУАНЫШБАЙ ҚҰРМАНҒАЛИҒА
Бақшасын басқалардың суарыспай,
бағың да жанбай жүр ме, Қуанышбай,—
біреулер анасының жатырынан
құдайдың кіндігінен туады ұстай!
Ол-ол ма,
арта келе "құны"тағы,
бір күні ол құдайын да ұмытады.
Қарама іріге де,
біріне де —
белгісіз
кім ұтылып,
кім ұтары.
Біреулер біреулерді сағалады,
біреулер сол ағасын жағалады.
Сабыр ет,
салқын сөзге құлақ түр де,
бағың да бір-ақ күнде жанады әлі.
Жігітке ат та керек, бақ та керек,
бәрі де айналып кеп бапта дер ек.
Табынып талапты ерге айналасы,
жағынып жатпайтын ба жат та кенет!
Арманның ақиығын аңсап таңда,
қашпадың қолға тиген мәнсаптан да,
қоясың ара-тұра өлең жазып,
кеңсенің көп қағазы шаршатқанда.
Таңырқап тағы бары, ән ұғары,
жанады, Қуанышбай, бағың әлі.
азайып бірте-бірте "жүндейтіндер",
өзіңді күндейтіндер табылады.
Қазақы қара сөзге бергелі мән,
қалмады өзің жайлы елде күмән,
сыйлысың үлкенге де, кішіге де
әйтпесе өлең арнап мен неғылам!
БЕКСҰЛТАН НҰРЖЕКЕ БАЛАСЫНА
Тоқтықта да сыналған, аштықта да,
достыққа да тұра алған, қастыққа да, —
Алпысың да жүр оған беттей алмай,
тал бойыңа жарасып жастық қана!
Азаматтың айналып үлгісіне,
пенделікті жуытпай күллі ісіне
алмағайып тірлікке жағынып та,
табынып та көрмеген бір кісіге!
Тойдырғандай тұлғасы жүз кісіңді —
дарын бар да, қарын жоқ - қыз мүсінді,—
Бел-бел естен келеді беспен өтіп,
құрдасына қалдырып күзгі сынды.
Кесіп беріл қоң етін ұнағанға,
қара тастай қатайып сынағанда,
Алшаң басты ол Алматы көшесінде,
есесін де жібермей бір адамға!
Бойындағы бұлағай күшке сене,
тіресе де біледі, тістесе де,
Кесірткелік әлі бар қашан болсын,
өзі білсін дұшпаны — үш кесе ме!
Айналасы думан да, алды ду ма,—
құқы болмай шаршауға, шалдығуға,
Барады өзін қамшылап,
алты алашы
айта жүрер асыл сөз қалдыруға!
ТОҚТАР БЕЙІСҚҰЛОВҚА
Тәңірі сыйлаған тәртесіне ғана бағынар,
әр пенденің де асқақтай түсер шағы бар,
алпысқа толған алқалы жиын үстінде
айтқан сөзімді, азырқанбай, аға, қабыл ал.
Қабағын түйе қараған шақта сұсты әлем,
жетсе деп тілеп қызықты күнге қысқа дем,
шарламақ болып аспан мен жердің арасын
"Қарлығаш" жақтан қаршыға болып ұшқан ең.
Туған жеріңнің тауларына ұқсас өр кісі ең,
өрлігіңе орай өкіметің де берді шен,
Ауылыңа қайта оралып келіп отырсың,
Шарлап та көріп талай да талай жерді сен.
Біреулер біліп, біреулер білмей,күлер ме,
Алматы жақтан осылай қарай жүрерде,
арғы-бергіні ақтара шолып шығып ем,
мықтыдан тағы кімдер болды деп бұл елде.
Қаншама сұрапыл жылдардан озып,
ауырды өт,
бағыңа қарай
бағанды білер бауыр көп.
"Қарлығаш" десе —
қалады бәрі елеңдеп:
"Әнуар туған,
Тоқтарлар туған ауыл!"— деп.
Қауқарыңды да, тартарыңды да біледі ел,
бірі "Тоқтардың жерлесіміз!"— деп шіренер.
ауылың үшін, бауырың үшін мына кеп,
әрдайым, аға,аңқылдап күліп жүре бер!
1992 жыл.
"Қарлығаш" ауылы
ЖӘРКЕН БӨДЕШКЕ
Қажалып қамыт-дәртеден,
Қажып та жүрген — Жәркен ең.
Жарқ етіп туған жасындай,
Жазып бір кеттің мәрт өлең.
Қытай мен маңғұл арасын,
Шарлап та кетіп барасың.
Қай тұста қатар құрбыдан,
Озып та кетіп қаласың.
Атыңды алыс жаятын,
Аузында дұға-аятың.
Азуын айға білеген,
Асады сенен қай ақын?!
Мақтауға мас боп илана,
Дәметпе бірақ сый ғана.
Тапқаның жетсе болды да,
Біз ішер біраз "пивоға".
1995жыл
ДОС ТІЛЕК
Мақсұт Нәрікбаевқа
Бұйым болмай бұраң дүние өр-шөлі,
биік ұстап ерге біткен еңсені,
бусанып бір тұрғаныңды көріп ем
Қараталдың қыр жағында мен сені.
Іште бұққан өртіңмен де дертіңмен,
Ұнап едің Лұқпандай көркіңмен.
Қуанып ем
Нар тұлғалы бір жігіт
Туыпты деп шағын ауыл Еркіннен.
Содан бері –
бірде жақын,
бірде алыс,
Қай жақтарға айдаса да түрлі ағыс,
арамызды кіріктіріп мәңгіге,
біріктіріп кетіп еді бір намыс.
Болған шығар жүгіру де, желу де,
Сөйте жүріп жеттің бүгін Елуге.
Тағдыр сенен алатынын алды да,
беретінін аямай-ақ беруде.
Құдай берген зердең де бар, зейінің,
Тұла бойын, толып тұрған мейірім.
Маңайында жүреді ылғи жақсылар,
Ағайынға Алакөлдей пейілің.
Дәнекерлеп азаматтар арасын,
Елім деумен өртенесің, жанасың.
Ердің жасы елуде де еңкеймей,
Тола түсіп, бола түсіп барасың.
Көңіліңді бүтін ұстап жыр буған,
Жүрсің қашып берекесіз ыр-дудан.
Сондай болар қылаң атқа мінген ер,
Жүрген жерің жұрағатқа бір думан.
Алдағысын абыздарша топшылар,
от пен суға мойымаған көк шынар,
баяғының серісі де, салы да,
Әй, білмеймін,
сендей болған жоқ шығар!
Дәл осылай тарта бер, тек мойыма,
әр нәрселер түседі екен ойыңа.
Түйем де жоқ,
Бием де жоқ, не керек
Топтап айдап әкелер ем тойыңа.
Білесің ғой,
Бала жастан мен деген
Берсем деуші ем еңіреген ерге дем,
Жықпылдарда жусап жатқан жылқым жоқ,
қос арғымақ тартар едім көлденең.
Аңырата айтар едім мақтап ән,
Көрер көзге көлгірсу де жат маған.
Артып-тартып келер едім, амал не,
Алтыным жоқ ақ сандықта сақтаған.
Әр сөзімді бұлдап санап іріге
өлең арнап жүрмесем де тіріге.
Аттан жүйрік,
Алтыннан да салмақты
Жырымды алып жеттім туған күніңе!
1990 жыл
ЖАЙЛАУДА
1991 жылдың жазы еді
Серік Толғанбаевқа
"Төрткүлдеп ошақ қаздырып, төбел де бие сойдырып",
Қымызға бізді қандырып, қуырдақ-етке тойдырып,
Толғанбай батыр баласы иен-тегін үйге ие боп,
Етігін сыртқа лақтырып, телпегін төрге қойды іліп.
Сабырхан досым аршамен сарғыштау тісін шұқылап,
Бес қанат үйге сыймайды терлеп те тепшіп, бықынап.
Кеңкілдеп Құдыш күледі, елпілдеп, бізге білдірмей
Шұбатқа қосып сап-салқын шампаннан біраз жұтып ап.
Босаға жақта түйеші Ермұрат жатқан етпеттеп,
Жылжи да жылжи жымиып жаныма менің жетті ептеп.
Сыбырлайды өзі сыңғырлап: "Кеше бір құлжа құлатқам,
Торғауыт—төстік пісіргем, асықпай жатып жеп кет!" — деп.
Ит жылғы менің жырымды (имене сөйлеп) жатқа айтып,
Ветврач Әбу күледі басқа бір сылтау таппай түк.
"Әңгіме көп қой, - дейді өзі, - ән салып әлде берсем бе,
Кезіккеніңді қарашы тұрған бір тұста бақ қайтып!...
"Айтып та айтпай не керек, болды ғой,- дейді,- қызық
бұл" Ішпей де жемей Әбекең өзінен-өзі қызып тұр.
Мыж-мыжы шыққан қартасын сапырын майлы қолымен:
"Ал қане, - дейді, - төртеуміз жіберсек пе екен сызып бір?"
Қос-қостан бие байлатып, келеден түйе алдырып,
Арқын да жарқын күлкіміз жартасқа барып жаңғырып,
Төменде бұлақ сыбырлап, төбеде жұлдыз жымыңдап,
Жатып ек, шіркін дүние-ай, жайлаудың үстін ән қылып.
Белуардан кешіп шалғынды, жібітіп шықпен таңдайды,
Саумалдан басқа ішпейтін Сабырхан досым қандай-ды!
Ойжайлау дейтін ойпатта отыз күн керген қызықты
Отыз жыл бойы айтқанмен, Оразбектер де нанбайды.
"Жатамыз әлі қанша?" - деп болмайтын бізде күн санау,
Еркімізде еді шетінен жүгірте жұмсау, жұмсамау.
Отыз күн ойын-күлкімді қабақ шытпастан көтерген.
Толғанбай батыр ұрпағы, саған да кейде ұрсам-ау!...
ҚАМАР 40 ЖАСҚА ТОЛҒАНДА
Ағайьш-жұртқа татымды
Ару болсын деп ақылды,
Осыдан қырық жыл бұрын
Өзім қойып ем атыңды.
Өмірдің өттің өр-шелін,
ақталды бүгін сол сенім.
Кім екеніңді бүгінде
Танып та болды ел сенің.
Қостым деп сені қатарға
Кешегі Жұпар апаң да,
Риза болып өзіңе
Аттанған алыс сапарға.
Қамар да Қамар, Қамар-қыз,
Қандай бір кінә тағармыз.
Баз-базда балуан жігіттің
Жүгін де артамыз саған біз.
Төріңе толған мынау көп
Ойлаймын біліп жүр-ау деп.
Аузыңа сенің тұр қарап
Атаңнан қалған бір әулет!
Көбейіп бақша-бағарың,
Азаймасыншы аларың.
Маңдайымызға бұйырған
Сүйкімді қалқам - ҚАМАРЫМ!
ІНІ
Серікболға
Бойыма сіңбей асы басқаның,
арнама сыймай тасып, асқамын,
бұлттанып бір сәт көрмес дейтін ем
қашанда шәйдай ашық аспаным!
Атам мен анам ертеде көшкен
шықпай-ақ жүріп жертөлем естен,
еңіреп туған ермін деуші едім,
елім бар ғой еркелеп өскен.
Қаладағы дос, ауылдағы әулет
болар-ау деумен сауымда мәулет,
қаннен-қаперсіз жүре де беріппін,
ойыма да алмай жауым бар-ау деп.
Өзім қатарлы озып ем ерден,
көбейді күндес - көзі көгерген,
алдымды орап айлалылары —
қайдағылары кезіге берген.
Жардың астынан бақылап тағы,
күңкілдеп қойып ақымақтары,
жалтаң аға мен жалған достардың
қайсысы мені жатып атпады!
Үйреніп үрдіс, бар ғұрыпты елден,
жан едім түгел ән қылып келген,
Құдайым шығар жұрағат-жұрттың
пейілін де маған тар қылып берген!
Жағама жалған жалауын қадап,
жалықтырды елдің жадау ұлдары-ақ
саптыаяғына ас құйып тұрып,
сабынан өзі қарауыл қарап!
Бәрінен сені толымды көрем,
Толымды керіп, қолымды берем.
Кішілігің де айта жүрерлік,
Кісілігің де орынды дер ем!
Өмірің сенің күресте бүгін,
өзіңе тиген үлес те мығым.
Аман да жүрші, алпыс жасымда
артымнан менің ілескен інім!
ҰМЫТПА
Ахмет Кендірбекұлына
Араласпай, былғанышқа, былыққа,
Атың жүзіп келе жатыр тұнықта.
Ұнайтындар бар өмірде, қарағым,
Сынайтындар барлығын да ұмытпа!
Айналарсың ұлыға да ұлыққа,
Бара көрме баянсыздау қылыққа.
Қыран бүркіт қанша биік ұшқанмен,
Көксеңгірге бір қонарын ұмытпа!
Құрығыңды жалғай жүріп сырыққа,
Келіп қалар қылшылдаған қырық та.
Бой керегін, той керегін білеміз,
Бәрінен де ой керегін ұмытпа!
Арғымағың жүзе берсін тұнықта,
Айлыққа да, байлыққа да құнықпа.
Ағайының кеп екен деп ауылда,
Алматыда Ағаң барын ұмытпа!
11 наурыз, 1994 жыл
* * *
Ауызға ала бергенге ел кешегі,
жақсы көре бастап ем мен де сені,
інілердің ішінде
жоқ па деп те
ойлаппын-ау өзіңе теңдесері.
Көңіл азып селтеңі, серісінен,
бөліп алып өзіңді көп ішінен,
түбі терең мұңымды саған шағып,
шынымды айтып сырымды бөлісіп ем.
Өзі деппін өрелі өр кеуденің,
жоқтығын да білесің тергеуге ебім, —
күнә шығар жаманды жаман демеу,
жақсылығын кісінің кермеу де мін!
ЖАҚСЫЛЫҚ ТУРАЛЫ ЖЫР
Жақсылық Байтұқбаевқа
Елу деген,
Жақсылық-ау, елу деген не деп ең,
айналаңа қарау шығар енді шыққан төбеден, —
Елу деген — арғымақ жас ауыздықпен алысқан,
ер жігіттің асау жасы —
тарпаң әрі төбеден!
Елу деген — ердің жасы — езуінен жел ескен,
басы қатты патша көңіл Балқан таумен теңескен,
Көзді жұмып,
көзсіз ерлік жасайтын да шағың бұл
сүрінем-ау,
бүлінем-ау,
бүлдірем-ау деместен...
Елу деген — еңіреп бір Еділ кешу,
қырды асу,
қырдың қызыл қызғалдағын құшып-сүю,
сырласу.
Және бәрін ақылыңа жеңілдіретін шағың бұл
кеудеңе кеп қонғанда да ыза мен кек,
күллі ашу.
Елу біраз екпіндетіп алды да Сені, інім,
бірте-бірте басылады бойдағы асау желігің,
Сонда Сенің қабағыңа кір жуытпас деп білем
гүлмен аттас
менің әппақ Райхандай келінім!
Басыңдағы бағынды да көпсінбесін тылсым көк,
қадіріңді білсін барлық ағайының,
білсін көп,
Кімді біледі,
Жақсылық деп қойған шығар атыңды
айналаңа тек жақсылық жасасын да жүрсін деп.
Жақсы інім деп мен өзіңді баяғыдан танып ем,
тойларыңа талай-талай тост та айтармын әлі мен.
Ердің жасы екі елу деп те жатады ел,
тұлпарыңды орғыта от, қарғытып от бәрінен!
Тұла бойың жақсылық пен жайдарылық, кіл сезім,
енді сенің жерде қала қоймас, сірә, бір сөзің.
Жақсылықтай інім бар деп мен жүрейін мақтанып,
Сәкен деген ағам бар деп айналаңа жүрші өзің!
20. 10. 2002 жыл
НАУРЫЗ ҚЫЛЫШБАЕВҚА
Сері десем — сенбессің, серке десем — көнбессің,
зәру емес мақтауға, мақтаусыз да өлмессің,
жалын атқан сонау бір жас кезімнен мен үшін
осы өңірде бір туып, біте қайнар жерлессің.
Хансың десем — қаймығып, нәнсің десем —
нанбассың, әкімдердің көңілін ақын қалай дәл бассын,
Аға болған Ақсуға, жаға болған Көксуға
басқалардан біртабан жақынырақ қандассың,
Аяқ асты өзіңе түсті екен деп бір ісім,
қандырғалы тұрғам жоқ құлағының құрышын,
дәрежеңді тәңірім артық еткен, дәркемді
жалайырдай атаның жақсы туған ұлысың.
Тарамаса барсыншы —
алты алашқа атағың,
ағайының ардақтап, қадірлейді қатарың,
сомадай боп алдыңа келіп едік зәуде бір
қайтамын ба, кім білсін, құр сымпиып сақалым?!
Бұл әзіл өлеңді Көксу ауданында әкім болып тұрған Наурызды іздеп барып, орнын сипап қалған бір тұста (1994 жылы) жазып, қабылдау бөлмесінде қалдырып едім. Әлдебір ағайын өзіме әкеліп берді.
2003 жыл
* * *
Қылдырықтай өкшелі,
бұлдырықтай бөкселі,
сені мендей сүйетін жер үстінде жоқ сері,
оған куә —
кешегі Көктөбенің етегі,
балтырыңа жабысып жатып алған көк шөбі.
"Мың бір түннен" білетін
мықындысы Мысырдың
шеніңе де келмесін
шешіндірмей түсіндім.
Ермін деген еркекті емексітіп баладай,
майшабақтай еріткен,
Мадонна-қыз мүсіндім!
Қынабынан суырған қылыштай-ақ бір өткір,
қия жаздап мойнымды,
қия жаздап білек тұр.
Қаз омырау, қайқы бел,..
арғы жағын айтуға,
ауыз бармай,
амалсыз,
қала берді
жүдеп тіл.
Әй, ақ...
пәк қыз...
әппақ қыз,
кінәлама
күнәға да батпақпыз!
(Жанымызды сақта, құдай,
тағы да
тәнімізді қызыл шоққа қақтаппыз!)
Кеш құшам ба,...
өшті шам да,
әппақ қыз,
әрнені айтып,
әлдекімді мақтаппыз...
..."Сезім де жоқ,
сөзім де жоқ, аға!" — деп,
жайбарақат...
жатты ақ қыз!
...Ендігісін жұтып сол түн,
жалмап ән,
есім ауып...
есте бірі қалмаған...
...Түк көрмеген сияқтанып әппақ қыз
жайраң қағып бара жатты...
таңқалам!..
КҮДІК
(Бұл өлең 1972 жылы белгілі бір себепке байланысты жазылған еді, жоғалтып алғамын. Мынау — есіме түскен шумақтар).
Кім біледі,
кездейсоқта жат құшаққа кеп кіріп,
Көз жасынды әлдекімнің от-деміне кептіріп,
Мені құшқан ақ білектер айқасып-ақ басқамен,
Үлбіреген ақ тамақтан жатырмысың өптіріп!
Солқылдаған сымдай мүсін суып барып,
тағы ысып,
От құшақтар ауық-ауық айқасып-ақ қалысып.
Сүйкімді иек,
сүйір тілді түгел беріп басқаға,
Жатырқамай жаттың ба екен жат денеге жабысып.
Қобыраған қолаң шашқа жасырынып ақ маңдай,
Жанып-күйіп,
жаның иіп,
тәтті рахат тапқандай.
Таңға дейін дем үзіле тар төсекте талықсып,
Балқыдың ба
баяғы бір мені құшып жатқандай!
Осы күдік-қызғаныштан-жүз бөлініп ой мүлде,
Таңға дейін көзімді ілмей жүріп алам кейбірде
алма мойын,
аршын төстен аймалатып басқаға,
жат біреудің құшағында жатыр ма екен деймін де!
* * *
Тынышын ап түйменің —
шешініп те киініп,
бұрала кеп биледің —
жүз бүгіліп, иіліп,
бұлт астынан жарқ етіп шыққан күндей қабағың
қас-қағымда қайтадан қатулана түйіліп...
Екі иығың тұманың тұнығындай бүлкілдеп,
сынадың-ақ, —
сынадың, —
қытығың кеп,
күлкің кеп,
сөйлегенің,
күлгенің жұтындыра қаусырып,
төзімім де таусылып бара жатты біртіндеп...
Қарадың ба кекетпей —
соның өзі жақсы ырым,
айтқаныңды екі етпей орындадық, тақсырым!
...ырғағыңды үдетіп,
үдетіп кеп,
құдай-ау,
біржолата құлы етіп кеткенің бе нәпсінің?!
* * *
"Жалынғалы тұрғам жоқ, көке, саған,
жақтырмасаң — жайыма кете салам!" —
дедің де Сен...
Сәл ғана тоқтап алып...
отқа барып ұрындық екі есалаң.
Тәнімізді қып-қызыл шоққа қарып,
еркімізбен түстік пе отқа барып,
бірі кәрі, бірі жас — екі "жынды"
басты байлап беріп ек ноқтаға анық.
Отқа түскен сияқты ек басты байлап,
тәуекелге бара алмай... қаштық айлап.
Сен күлесің: "Қарттыққа дауа жоқ" — деп,
мен жүрмін: "Жиырма бес — жастық — айлап".
Мысқыл да жоқ, мінде жоқ бағанағы,
қарық болып қаңқудың қағанағы.
Қызды құрбан ете алмай
қала бердім
шыжғырылған балықтай табадағы!
* * *
Қараптан-қарап
кішірер денем,
қара бір көзден жас парлап —
қалқамның өзі түсінер деумен
қалжың айтып ем
астарлап.
Түсіне тұра
әзілге бұрып,
күлгендей болдың сен мүлде,
Жүректің тұсын
назың кеміріп
бара жатқанын көрдің бе...
Желдеп те көрдім,
селдеп те көрдім,
жолыңа төсеп нұрдан құт,
Басымды байлап бермек те болдым
бөсіңе сенің құрбан қып.
Айтқызып қойған кісіге өтірік,
қарымы қысқа хал мынау, —
Апыр-ау, жаным, түсіне тұрып,
түсінбеген боп...
қалдың-ау!..
* * *
Әй, әппақ қыз,
оппақ қыз,
әй, әппақ қыз,
аласұрған жаныма тоят тапқыз, —
аяғы жоқ, басы жоқ,
жалғасы бар
романның жартысын аяқтаппыз!..
Келіп еді қызығып, қыздай өпкім
көңілімді неліктен мұздай еггің?!
Салғың келсе — сал, құдай, жорта сынға,
ортасында қалмап ек біз қай оттың!
Қорғана алмай сұқ көзден сен де,
мен де, жем болдық-ау желауыз пенделерге.
...Аяғы жоқ, басы жоқ бұл роман
біраз жылға жазылар кем дегенде...
Шырылдамас жаны мен тәні үшін кім,
бал ұсындың...
біресе зәр ұсындың.
Оңашада өтірік өліп-өшіп,
шыға бере кекетіп...
кәрісіндің.
Әй, әппақ қыз, әппақ қыз,
әй, әппақ қыз,
сарсаңға сал, сандалтып,
саяттатқыз,
аяғы жоқ, басы жоқ романның
жалықтырмай... —
жалғасын аяқтатқыз.
* * *
Осыншалық батырып таңда мұңға,
тағдыр, мені тағы да алдадың ба? —
Алтын балық қолымнан сусып шығып,
құр әуресі қалыпты-ау қармағымда!
Алтын балық, алдап-ақ қашқаның ба,
қайдан шыға келіп ең бастабында? —
Қас-қағымда қолыма қонған бақыт
қалай ғана жоқ болды қас-қағымда!
* * *
Қайқы бел,
қаз омырау
қардай ақ қыз,
(қыз десе қашан ғана малды аяппыз),
жатып ек шалқып-тасып,
жеті атадан
бақ-дәулет үзілмеген жандай-ақ біз.
У мен бу бойымызға тарап ыстық,
шәй іштік,
шампан іштік.
шарап іштік.
Жұмақты жанап ұштық...
жерге түсе
бүлініп іштей ғана...
тағы алыстық.
Біріміз-бірімізді мытып қашып,
ойнадық мытып қашып,
қытықтасып.
Сен жаттың шартараптан мұңдас іздеп,
мен жаттым бал шараптан жұтып,.. тасып.
"Қызығы жұмағыңның осы-ақ па? — деп,
бір жерге ойымызды қосақтап ек.
...бұл кезде шампан толы шөлмегің де.
кешегі көл көңіл де босап қап ед!..
Тамсантып түгел таңдайда еріген,
қандай әдемі, қандай керім ең.
Қандай берік ең, —
қасымда жүріп,
қапы қалдырдың —
алдай беріп ем!...
Жаным да бірге жандай көріп ем,
қандай төзімді, қандай берік ең,
жалғай келіп ем үмітімді үзік,
күні-түн қызып,...
қанбай келіп ем,
Қандай әдемі, қандай көрікті ең,
арамыз сонша шалғай неліктен,
алдай келіп пе ең, апыр-ай, мені
алынбас өшің бардай
кеміткен!
Алдыра қойсын арман қай елін!
Үріп ауызға салғандай едің,
тірі бауыздап өттің де бүгін,
кеттің бе, күнім?
Қандай бала едің!
...Армандай едің!
* * *
Мінгізіп ең мінсіз жарау құр атқа,
енді мені бастасаңшы жұмаққа,
емін-еркін күлейік те біз де бір,
жүрейік те жан баспаған жырақта.
Жалғыз жұтып тауысардай көліңді,
қандырсаңшы қаталаған шөлімді.
Бұрыс қалған баққа барып, бой түзеп,
Жазайын бір құрыстанған белімді.
Енді, жаным, елемеші ел сөзін,
бұрынғыдан батылырақ болшы өзің, —
Бүгін бізге иіп тұр ғой дүние,
жұмағың да тиіп тұр ғой.. қол созым.
Кім біліпті қайда барып тынарын,
Сүйреп алып кетті мені бір ағын,
аман-есен өткізе гөр ар жаққа.
жағалауға жеткізе гор, шырағым.
Сұлуырақ бола түсіп енді өмір,
Күйсандықтай күмбірлейді кең көңіл,
Енді өзіңе ерейін де, жарығым,
бақытты боп көрейін де мен де бір...
* * *
Көзден мейір ақтарылып,
күй — тілден,
тартып бара жатты өзіне сыйқыр-дем,
күлкімді де,
мүлкімді де біржола
қидым саған
күні-түнгі ұйқыммен.
Артық көріп қызыл-жасыл бар гүлден,
өліп-талып,
өртендім де жандым мен,
басы қатты арғымақтай алқынып,
тамырымда тасып ақты қан бірден...
Көкіректе тасып ағып отты ағын,
білген жоқпын қайда барып тоқтарын,
көл-дария болды-кетті, не керек,
жаңағы бір жалғыз аяқ соқпағым.
Тыныс-тірлік үптелмей де бүктелмей
саған ғана тірелгендей, біткендей,
әннен басқа түк естімей құлағым,
екі көзім...
тәннен басқа түк көрмей;
есі кірген баладай-ақ енді-енді,
есеңгірей өмір кешкім келген-ді, —
қалай алшаң басқанымды сол күндер,
қанша байлық шашқанымды ел көрді...
Жатсам-тұрсам жамбасыма тас батып,
жазықсызға жаман ырым бастатып,
ойымда да,
бойымда да қалмаған
саған деген құмарлықтан басқа түк;
кез еді-ау бір —
жазбадым не,
жаздым не,
маскүнемдей басым қатқан бәз-бірде.
...Тәңірінің тағы ма еді ол сыйлаған,
бағы ма еді
бере салған аз күнге?!
...Білмегем!..
* * *
Өліп-өшіп,
өзі кеп шешіндірді,
шешіндірді,
мен жаққа төсін бұрды,
...содан кейін білмеймін...
өліп-талып,
көріп барып жұмақты...
есім кірді!..
Сезім шіркін болды ма қарақшы анық,
есім кірді,
араға сағат салып,
...ес-түсі жоқ құмарлық
екеуімізді
құрбандыққа жіберді-ау қабат шалып!
...Көрмесінші дедің бе ұрлығыңды Ай,
әрі барып отырдың бір қырындай.
...Сансыз күндер
саналмай өтіп жатыр,
тұсаулы аттың
үзілген шылбырындай!
* * *
Құмырсқа бел, қаз омырау,
Аққу мойын, алма бет қыз,
Жарқылдаған жаз едің-ау
Жана жаздап қалған ек біз.
Көз алдымда жайнап тұрған
Қызықтырып бар бітімің.
Әншейінде сайрап тұрған,
Байланды да қалды тілім.
Ұқсап аққу қанатына
Жарқылдап қап ақ білегің,
Көздің жауын ала тура
Татпай кеткен тәттім едің.
Солқылдаған тал мүсінге,
Таңырқаумен тоқтап еді.
Қаншама сыр қалды ішімде,
Түсіндің бе, жоқ па мені?!
1997 ж.
Құшсам-ақ дейтін бұралтып белін
қылықты қыздың бірі едің.
өзіңді жұрттан тым артық көріп,
түрлене түлеп жүр едің.
Артық бір аяқ баспайтын едің,
менсінбей мынау жалғанды.
Қасыңмен қағып тастайтын едің
қасыңа жақын барғанды.
Күйреді қанша балапан тағдыр,
үзілді, дүние-ай, қанша үміт.
Үлбірей өскен алақандағы ұл
табанда жатты-ау жаншылып.
Алдап та қашып, әурелей беріп,
Үздің үмітті ұмытпай
Ақ қарға түскен сәуледей болып
Жымиғаның да жылытпай.
Ауыспай бізге кезіндегі бақ,
қалыппыз ауа қармап шын.
Қайтейін, қалқам, өзің де, бірақ
бақытты бола алмапсың!..
1967 ж.
КӨП ҚАРАДЫМ
Аязда аяқ тоңып,
күш те кеміп,
жігіт тұр темекісін тістене еміп.
алаңдап зәулім үйдің есігіне,
атылып шығатындай іштен елік.
Қараумен сағатына ара-тұра,
қалмай да бара жатыр тағаты да.
Қос қолын қолтығына тығып алып,
билеген болады өзі ара-тұра.
Апыр-ау, талшық алып тек үміттен,
баяғы мен ғой мынау
сені күткен.
Өзіңді бір көргеннен
түндерге ерген,
бойына жігіттіктің желі біткен.
Аумайды қалпағы да басындағы,
(Ауылдан келгендігін жасырғаны).
Ақ үйден атып шыққан анау қыз да
сенсің ғой,
сенсің... жиырма жасындағы.
Апыр-ай, өзіммен бе,
басқамын ба?
(Өмір-ай, өте шыққан қас-қағымда!)
Ақ үйге кіріп,
қайта шықпақ едің,
сарғайтып
сыртқа
мені тастадың да.
Мені сен осылай да жазалап ең,
көңілден өшті-ау қайғың азабы әрең,
Онда мен өз жолында өлуге бар,
Махаббат дегеніңе тазарақ ем.
Онда мен қазіргіден бөлек едім,
(Қайтейін, біле тұра, елемедің),
Өзімдей сүйе алмас деп ойлайтын ем,
жырдағы Қыз Жібекті Төлегенің...
Кеттің сен.
сол кеткеннен тоқтамадың,
арада жылдар өтті, жоқтамадым.
...Сыртынан
жаңағы бір жас жігіттің
қызығып,
енді бүгін
көп қарадым...
Асығып асқақ өр көңіл,
асау да міндік, астық шың.
... Мен үшін, қалқам, сен де бір
алыста қалған жастықсың.
Жүзіндей жаңа қылыштың,
жарқылдап өскен шынарым,
жанбай да қалған бір ұшқын,
қанбай да қалған құмарым!...
Тетелес өстік, сыйластық,
сезімнің шоғын кеш үрлеп,
көзінде кетті қимастық,
өзіңде кетті есіл-дерт...
Аялап асыл арманды,
әдеттен озып, аспаушы ең
талай бір тәйтік "тарланды"
қабағыңмен-ақ жасқаушы ең.
Күні-түн саған жыр арнап,
қағынып жүрген жас ақын,
қиялмен құшып, жұмарлап,
қасыңа бармай,
қашатын.
Көз тартқан көрік, әрімен
киелі жердің, киігі ең,
жасырып елдің бәрінен
жанып бір...іштей...сүйіп ем!
Қанығып іштей атыңа,
көкейде тұрып назды үнің,
Мен болып шықтым
қапыда
қала да берген Мәжнүнің!
...аршып...
ашқан жоқ едім,
қарсыласқан жоқ едің.
Жағасы еді жайылмалы бұлақтың,
көрдім сені көп ішінде...
...ұнаттым.
...Кең дүнием кетті-ау кенет тарылып —
екеуара бұйырғаны бір-ақ түн!
Қарау ойдан қалжырап,
мен болайын қаңғып өлген Мәжнүн-ақ,
жүрмесің де белгілі еді әу бастан
Ләйлідей еңіреп іздеп, зар жылап.
Көңіл де жоқ өзгерген,
Жерім де жоқ уәде еткен, сөз берген.
...Сен не дейсің, көзкөрген?!..
жұрағаттың бәріне
жүгірумен өшті өкпем.
Көп сырымды ішті емге
"көрікпелі" бар ағай, —
сергелдеңге түскенде
септесуге жарамай.
Тағы алам ба көпке мін,
талады деп жат талай.
Досқа деген өкпенің
іште бұғып жатқаны-ай.
Қателесіп жүрдім бе,
кеше ғана көп едім.
Жерге қарап бір күнде,
желім болды жегенім.
Ірің болып ішкенім,
іркілдім де қалдым мен.
Күресуге күш кемін,
қулар қалай дәл білген!
Шықпайды ащы қалай үн,
шындықтан да түңілдім.
...Қоя қойшы, ағайын,
Керегі жоқ түгіңнің!
ЖАРАТЫЛЫС ЖАЙЛЫ ЖЫР
Әніме ел құлағын елеңдетіп,
жүрсем де қиын-қыстау белеңді өтіп,
тәніме алақанын жайған анам,
мен бірақ қайда барам сенен кетіп.
Ұнасын біреулерге, ұнамасын,
біз үшін ұлы анасың, ғұламасың,
Безбүйрек перзентің де болды қанша,
сан рет саныңды ұрып...
жылағасың.
Қиналып қылығына,
есі кірген
қарадың көп ұлыңа кешіріммен,
батыр ма дулығалы,
шулығаны,—
біреуін түсірмедің бесігіңнен.
Құйғанда құлағыма бұлағы әнін,
ешкімге естілмейді жылағаным,
білінер өзімнің кім екенім де
алдында табиғаттай ұлы ананың.
Бір тұстан бүлкілдеген, бүйіріңнің,
ішінде құйыныңның үйірілдім.
Жан біткен жүгінетін құдіретім,
мен сенің түкке тұрмас түйіріңмін.
Тарқамай бірде қызық,
бірде шерім,
белгісіз әлі қанша күн кешерім,—
өмірге келіп-кетер біз болмасақ,
құдірет,
керегің бар кімге сенің?
* * *
Жайым да мәлім, күйім де,
бесінге қарай күн ауып,
оңаша жатып үйімде
ойланған болам бірауық.
Айтылды біраз далбаса ән,
қызуы қысқа өтті жаз,
бойымды жаза алмасам,—
болды ма көрген тепкім аз!
Тозығы жеткен, көйлектей,
болды ма тірлік бұл қалай?
Ой жеткен жерге — бой жетпей,
амалдың құрып тұрғаны-ай!
Көнбейтін ешбір дәріге,
кеудемді жеген түрлі у бар,—
алдымды орап,
әлі де
алдайды күліп бір қулар.
Не болар екен ендігі ел,
тағынан тағы құлады Ар.
Ақылға бәрін жеңдірер,
таппадым ойлап бір амал.
Күнікейіңмен күң бірдей,
қазағым, қандай жұрт едің.
Азамат Ерің жүр білмей
қылышын кімге сілтерін.
Жайымен кетпес жақсылар,
жазылар бойы деген ек,—
берекесіжоқ "бақсылар"
басыма шықты-ау, не керек!
Жобалап атып жүр мерген,
жораға мүлдем жүрмей сын.
Кіжініп барып,
кімдермен
күресеріңді білмейсің!
Бесінге қарай күн ауып,
келе алмай ешбір түйінге,
Осыларды ойлап бірауық,
жатам да қоям үйімде.
АҒАШ АТ
"Жарашы деп пайдаға",—
ағасы атқа мінгізді.
Бұл да қарап айнала,
құлға балап жүр бізді.
Қала да шат,
дала шат,—
Қабағын бір ашқанда,
астындағы ағаш ат
алып ұшты аспанға.
Араласып бұлтына,
аспаныңды шарлайды.
Қош айтысқан жұртына
көз қырын да салмайды.
Түк көрінбей кезіне,
жарылуға шақ қалды
Құдіреттің өзіне құл
болдым деп мақтанды.
Кісі болып көшелі
Қонды басқа бақ түрлі.
Туысының кешегі
төбесінен шаптырды.
...Дана да шат,
бала шат,
Қолпаштайды, көнеді.
Астындағы ағаш ат
алып ұшып келеді.
Ақыл айтар жоқ пендең,
асып-тасып бір кетті.
Ұшары ұшып кеткенмен,
қону жайын білмепті.
Қызығарлық бір көрген,
көк жүзінде жол да көп.
Ұшуы — ұшып жүргенмен,
қонуы енді болды әлек,
Есер ме еді, ез бе еді,
ойламаған алды-артын.
Қона алмасын сезгелі
саябырсып сәл қарқын.
Не болар деп енді өмір,
жетпегені-ай жетенің,
Түптің түбі жерге бір —
түсу керек екенін.
Болашағы бимәлім,
қайда барса — қырсығу.
Үйіреді иманын,
жиіледі күрсіну.
Уға барып ұрынып,
суға түсіп кетер ме,
ағасы іштей тұр ұлып:
"Ұшырдым,— деп, - бекерге!"
* * *
Булыға ма көмекейде көмескі үн,
көңілімде күте қояр жоқ ешкім,
Тәттілігі тағы бардай шын аңсап,
бір адамды сағынардай емеспін.
Ұят та ғой бастан қызық өтті деу,
қайда бірақ көкірекпен көк тіреу.
Азғырса да,
жазғырса да жазықсыз,
ұнатарлық,
жылатарлық жоқ біреу!
Құйқылжитын күні-түні бір тынбай,
көңіл бүгін көшкен елдің жұртындай.
Қой маңырап,
қозы жамырап жайлаудан
жалыққандай,
жабырқаулы шіркінді-ай!
Бір жылт етіп қалғанымен от кейде,
Көкейімді тесе қояр жоқ бейне,
Зарықтыра қоймағанмен, құдай-ау,
тым құрыса қамықтыра кетпей ме!
Әзілдеспей кешегі ыстық құрбыммен,
бүгін неге бұйығылау жүрмін мен.
Бұрынғыдай тасымай да жасымай,
бұл көңілге не болғанын кім білген!
Жасамай саған ғұмыры айбар,
жатып атқанға не дерсің?
Жұтынып тұрса сұмырайлар,
жұртым-ау, кімге сенерсің?
Бұқпалап келіп бірінің
билікке қолы жетті ме,—
аяғынан шалып ірінің,
адырая қарар тектіге.
Ақылы асқаннан безгелі,
ақымақтарды есіртіп,
үркітпек болып өзгені,
өздері жүрер қоса үркіп.
жылатып айтсаң — бұл деген,
жанынан күдер кім үзбек,
Үрмесе екен деп іргеден,
иттерге сүйек жүр іздеп.
Танауын тескен тайлақтай,
елпілдеп, ере берген-ді.
жанына торсық байлатпай,
жалт беріп шыға келді енді.
Тілінде ғана пайдасы,
түрінде тұрар тоқтығы.
Еңіреп жүру — айласы,
ел қамын жейтін жоқ түрі.
Осыны айтып ем жерлеске:
"Сенбе көп,— деді, — алдайды ел".
Қарғанып — енді көрмеске,
арланып — жақын бармай көр!
— Сен түгіл,
ал ар еді көкми ұғып,
қалайша түсінбейсің!— деп түйіліп.
Апыр-ай, ауыр-ауыр сөздер айттың,
арыма тие жаздап...
көп күйініп.
— Қайтеді қара аспанды төндірмесең,
алдыңда тұр суымай, мөлдір кесең,
Келіскен болар едім, уәжіңе
Мен ішкен удан татып көрдің бе сен?
Жігіттің жақпаса да бейпілдері,
осындай оңашада кей түндері,
жаныма жақындау ма деп қаламын,
"Жырыңды түсінбеймін",- дейтіндері.
Арманнан артық балап алдағы асын,
жүретін біреулерге таң қаласың,
тірлікте түрткі барын білген емес,
көзіне ілген емес жан баласын.
Қашан да қайрап ұстап қаруларын,
өмірде сезген емес налу барын,
Биікке жетпедім деп шаршамаған,
пейіштің аңсамаған аруларын.
Шетінен мыстаның де,
дұшпаның де,
болмай-ақ қойсын бізге нұсқа мүлде,
сендерден адалырақ керінеді
құбылған қырық рет қысқа күнде.
Білмейді өп-өтірік елге ұрсуды,
білмейді квпе-көрнеу көлгірсуді,
бөлінбей миы мыңға,
бұйымын да,
бұлақтан кереді артық мөлдір суды.
Солардың жібітпекке мұз көңілін,
күні-түні үгіттеп те түздегі үнін,
ап-ащы күлкімізге зар ұласып,
келеміз арып-ашып біз де бүгін!
* * *
Жусаған жусандарым, изендерім,
кімге айтам қу жанымның күйзелгенін,
Күні-түн ауыр ойлар илеп анық,—
барлығын билеп алып —
ми,
зерденің?!
Сендер де —
бетеге мен беделерім,
жайымды ұғады ғой деген едім,
Құданың қырсығы ма,
"қылшығы" ма
қалмайды қыр соңымнан неге менің?
Шеңгел,
ши,
шіліктерім,
шыршаларым,
бұ күнде сендер болып мұң шағарым,
әп-сәтте жар астынан жау шығар деп,
ойлап па ем таусылар деп мұнша амалым!
Тобылғы,
теректерім,
жыңғылдарым,
кімге айтам ішімде ащы мұңның барын,
Кімге айтам күдерімді үзіп мүлде,
тағдырдың жігерімді құм қылғанын?
Ақ қайың,
қарт қарайғай
емендерім,
мен дағы жұрт ішінде беделді едім,
Тығылып тығырыққа,
осыншама,
жүзімнің кім ойлаған төмендерін.
Ойпаңға иірілген ырғай,
талым,
қайғымды сендерге емей, кімге айтамын,
Күн туып тәтті ғана мұңға батар,
қашан бір жылдам атар жылдай таңым!
ШЫҢ
Алдымызда асусыз бір шың бары,
бір шың бары белгілі,
білсін бәрі,—
жетем деумен,
асып та кетем деумен
қанша болды, құдай-ау, құлшынғалы.
Ұмтылып ем елемей өр-белеңін,
басқалардан бақытым кем бе менің,—
Қыран болып қасына таяп бардым,
жылан болып тасына өрмеледім.
Алдырмады,
амал не, алдырмады,
көкіректе қайғының қалды ырғағы, —
Төбеңе де, шыққаны шөмеле ме,
дән риза жағалай жанның бәрі.
Үміт біткен айналып құр күйікке,
Ұмтылғаным бекер ме тым биікке,
Қондырмасаң, ағайын, күнді иыққа,
тұңғиыққа біржола сүңгиік те!
Кім қалары белгісіз,
кім шығары,
көңіл шіркін әзірге тыншымады.
Озбады ма,
озды ма елден кеудем,
көлбеңдеумен келеді бір Шың әлі.
* * *
Осылар немді менің қызғанады,
сырт беріп, сұс көрсетіп, сызданады,
бірі жүр ала көзбен ата қарап,
арылмай қабағына ызғар әлі.
Бәріне бала жастан белгілі едім,
кім білсін, күндейтінін немді менің.
жазығым жоқтығына
көпті мына,
апыр-ау, қалай ғана сендіремін!
Орынсыз ораздымен егестім бе,
жоқ еді залалым да көп ешкімге,
ешкімнің алдын орап, ақысын жеп,
бақталас болып көрген емеспін де.
Келемін өздеріңнен ірге бөлмей,
не жаздым осыларға күндегендей.
жарқылдап жүргенің де ұнамайды,
өздері қарқылдап бір күлмегендей.
Жусаған жылқым да жоқ жықпылдарда,
жақсымен жағаласып шықтым ба алға,
болмаса арқа сүйеп әдетгенген,
айбарлы ағайыннан мықтым бар ма?
Қағытып қарап жүрмей, бірі мені,
ендеше неге бәрі бүлінеді?
Ұсағы іштегісін сездірмеген,
болады көзге ілмеген "ірілері".
Арылмай қабағынан ызғар әлі,
апыр-ау, неге бәрі сызданады?
Ешкімге табынбай да,жағынбай да
жер басып жүргенім бе қызғанары?!
Тағы да темекімді түтіндеттім...
ойладым неге бола күпінбекпін.
Қойыппын осыншалық не тындыра,
тірліктің қай кетігін бүтіндеппін?
Айтар ем арыз-мұңның көптігін де,
апыр-ау, жақсылығым өтті кімге?
Бұлдарым —
кір жуытпай ар атына,
тиетін ара-тұра септігім бе?
Шалынып құлағыма қиырдағы үн,
шаршадым,
шартарапты шиырладым.
Жүгірмей бақытқа да,
тақытқа да,
жүрсем де татып қана бұйырғанын,
Біле алмай не боларын ендігі өмір,
жұлынған жапырақтай семді көңіл.
Көретін неде болса өз бағымнан
бұ тірлік билігімді берді ме бір!
ӨЗ ҮЙІМ
Өз үйім — өлең төсек — ұям менің,
қаншама шарлатпадың қиял көлін,
Осында бипазым да,
ұйқы аз ұлға,
жайнатып жиһазын да жияр келін.
Алыстан арып-ашып жете берсем,
кете ме көтеріліп бетеге еңсем,
Ата-анам күмбезіне күн қадаған,
ұл-қызым іңгәлаған мекен ең сен!
Арылмай ақ тілеуден төрім менің,
қаншама бойым өсіп, керілмедім.
Ырымын баяғының жасамай-ақ,
имене басады аяқ келіндерім.
Толтырып көңілімді күйге менің,
шарлатып,
шартарапқа сүйреп едің,
Болғандай қалай-қалай мақтансақ та,
қарсы алып жатқан шақта үйдегі елің!
Шығардай сен дегенде жаны бірге,
екі етпей орындалар әмірің де.
Күйбеңнің таста бәрін, асқақ арым,
ендігі жасқанарың тәңірің бе?
Босамай босағам да ақ тілеуден,
жалықпай тіршілікті тәтті деуден.
Қаншама ұл-қызына еміреніп,
теңіздей тебіреніп жатты кеудем.
Еркелеу бірі емес ем жалғыз ұлдың,
сан ысып осы арада, сан қызындым.
Анамның қарап өрбір әжіміне,
шыдағам әзіліне балдызымның.
Ай-күні таянғанын жеңге біліп,
жүретін жарым қандай жөргек іліп!
маған да көз қиығын тастап қойып,
анам да отырғандай төрде күліп...
Өз үйім — өлең төсек мекенімді;
қызғыштай, білем, қорғап өтерімді,
Біреудің бақытымен өлшетпедім,
ешкімге көрсетпедім бөтен үлгі.
Кейпімде баяғы бір ерге біткен,
арылып егделіктен, пенделіктен,
Ағайын, айтыңдаршы өз үйімде
осыншама бақыттымын мен неліктен?!
Тілеумен үбір-шүбір ұл-қызға бақ,
жұмаққа жұпыны үйді жүрміз балап.
Бу кетпей шәйнегінен тұрса болды,
күні-түн әйнегінен жұлдыз қарап!
Бұл қалай?
Балапаным шыр-шыр етіп тұрғаны-ай!
Жұтқалы тұр жеті басты жалмауыз,
өзімді де,
сөзімді де тыңдамай!
Шыққыр көзім не көрді?
Несін жазып отырмын бұл өлеңді?
Ішім оттай жанды менің, не керек,
үрей билеп алды менің денемді.
Жұтқалы тұр көз алдымда дәл менің,
құтқаруға жетпегені-ай дәрменім,
Тым құрыса қызғыш құрлы шырылдап,
тимеді ғой жәрдемім!
Кімнің ғана құлағына дарыды үн,
аһыладым,
уһіледім,
арыдым,
Қып-қызыл тіл сумаң-сумаң еткенде,
шырылдадым-ау жарығым!
Көңіл бүгін күйікті ішер көл терең,
қиып түсер қылышым жоқ желкеден.
Кешірсін ел,
Қолдан келсе —
дәл қазір
жердің бетін ойланбастан өртер ем!
Қызыл-ала қан қылып,
салар едім сан бүлік,
Ел есінде Ақсақ Темір сияқты
қатыгез боп қалар едім мәңгілік!
Оған шамам болды ма,—
қысқа қылып жаратқаны-ай қолды да.
Айналдым-ау өз үйімде отырып
Әлемдегі ең пұшайман сорлыға!
Айналайын, алтын ұям — үй-ішім,
күбір-күбір...
күлкілерім...
сүйісім...
Ата-ананың үлгірмеген үміті,
көңілімнің күмбірлеген күйісің.
Ауырсынбай арқалайтын "азабым",
бар қызығы тарқамайтын базарым,—
танаулары сүртілмеген ұл-қызым,
сорпа-суы бүлкілдеген қазаным.
Бағып-қағып оттың басы,
ошағын,
қасымда отыр құдай қосқан қосағым.
Жоққа бола еміреніп,
үздігіп,
жоққа бола көңілі еріп,
босарым.
Білінбейтін кемістігі,
кемдігі,
өмірімнің өзегісің ендігі,
мұнда мылтық атылмасы ешқашан,
мұнда көңіл сатылмасы белгілі.
Біледі ғой баяғыдан тегімді ел,
жаман-жақсы өте жатар не күндер,
жалғыз ғана тілегім бар, жасаған,—
от басына тыныштық бер,
өмір бер!
Аң-таң боп тұрмын ақ таңда,
кеудемде, қарғам, қайғы үдеп.
жақсы өсіп келе жатқанда,
қалайша жолдан тайды деп!
Апарған айдап қандай дәм,
келді ме шын-ақ сорлағың,
Жетелеп барып шалғайдан,
жықты екен сені орға кім?!
Ақталмай тағы үмітім,
тәңірім басқа салды әлек.
Қинала берем күні-түн,
менен де кінә бар ма деп.
Тәлімім теріс кетпек пе,
таңдатпай дұрыс жолды да,
Орысша берген мектепке
өзімнен бәрі болды ма?
Қай құдай мені қарғаған,
мүмкін бе көзге жас алмау,
Аңғалдау едің, жан балам,
азырақ алаңғасарлау.
Қалдың ба содан алданып.
малданып мадақ сөзді бір?
...Жасынды біраз жалға алып,
өтпесін, деші, тез ғұмыр!
Бір күніңнен қызығырақ бір күнің,
жаралғалы жұмақ еді тірлігің.
Қыл көпірден қапелімде тап болған,
құтқарады қай құдірет, кім бүгін?
Бірімін деп жүруші едім ұлдының,
қапелімде жұлынымды жұлды кім,—
Қайдағы бір жат егестің үстінде,
қалай ғана қателестің, құлдығым?!
Көкірегімді көміп салып ақ қырау,
күннен-күнге өрши түсіп жатты дау.
Жамандықты жалғандықтан айырмай,
бәрін-бәрін аңғалдықтан таптың-ау!
Жазылмастай жүректегі дерт енді,
ішім түгел күйіп-жанды, өртенді,
Жұрт алдында жаси бердім, жарығым,
қиналғаннан қаси бердім желкемді,
Алдына да барып Олжас, Мұхтардың,
қыл тұзақтан келді-ау сені құтқарғым.
Қапелімде қателескен балғынның
қапастағы қасіретін ұққан кім?!
Барлығын да біледі ғой былтырғы ел,
қаламдасқа қол созғанын кім тілдер —
Сөз өтпеді, безектеді, қайтейін,
ұлтым дейтін,
жұртым дейтін шіркіндер!
Халімді елеп қайта қойсын ел менің,
жаны бөлек өлмейді екен,—
өлмедім!
Тозаққа да түсіп көргің келді ме,
жаралғалы жұмақ еді көргенің!
Болды ма маңдайымның соры қалың,
апыр-ау, сонша неге торығамын?
Осы ма айдарымнан жел ескені,
ар-ұят емес пе еді қорығаным!
Жырындай түсінікті ем жас-кәрінің,
жоқ еді кісіліктен басқа мінім,
Кеудеме қайдан келіп зар тығылған,
қалайша алты қырдан аспады үнім!
Туғалы тазалықты армандағам,
көңілім, осы ма елден алған бағаң,—
Сырылып ұят байғұс шеткеріге,
шынымен кеткені ме ардан да мән!
Дерліктей тыңдар қалам.
тыңдар далам,
дуалы ауызда да құн қалмаған.
Билік тек бейшараға тиді бүгін,
жүйрік көп
жүзден озып...
жүлде алмаған.
Түрткілеп тұмсығымен шетке мені,
бір доңыз мұратына жеткен еді.
Кешегі Кейқуаттар сияқты ұлға,
ардың да,
ұяттың да жоқ керегі!
Жақсылық өз басынан артылмаған,
жүр біреу жалған күліп,
жарқылдаған.
Осындай ойларым көп,
өкпелемек
не жасай қоймадың деп халқым маған!
* * *
Ылайым ықтиярсыз ырқыңды алса,
жүреміз жүз құбылып, жұртым қанша,—
бас шұлғып барлығына
енді бірде
көкиміз
көмейіміз жыртылғанша!
Елеңіз енді келіп елемеңіз,
айтуың, қайтуың да келеді егіз.
Жатып кеп баламызды жамандадық,
біткенше діннен безіп немереміз.
Бесіктен белі шықпас бала көріп,
болды ма бой көтерер далада ерік.
Көзіміз, сөзімізді төңкердік кеп,
өзіміз баяғыдай қала беріп.
Қылышты, ер ұстайтын, езге қиып,
ырысты ел басына сөзбен үйіп,
Айналып келе-келе келемежге,
болмадық қаншама бір көзге күйік.
"Батырың" ат орнына мінбе мініп,
ақының тыңдайды оны күнде егіліп.
Бәлденіп, бәлсінбей де отыр құдай,
кім білсін, қалсын дей ме үргені үріл.
Жыртыла берсін дей ме тегін көмей,
кім білсін, отырғанын неге үндемей,
Күнәдан арылтар ма, тарылтар ма,
бір күні жарылқар ма жерін кедей.
Әзірге тірлігіміз көңілге дем,
өзгеріп бара жатыр өмір деген.
Ән қайда — еңсемізді көтергендей.
дән қайда — көкірекке себілмеген.
Бақытым да бар, сорым бар,
Алматым болды алданыш.
...Бабалар жатқан қорымдар
Алакөл жақта қалды алыс.
Түсейін отқа, топқа да,
қаланың құлқы дарымас,—
Бойымда менің тек қана
даланың қаны бары рас.
Бұлақтың демі буша атқан,
тарта ма қырдың таңы әсем,—
Жықпылға жылқы жусатқан
Қамбар атаның баласы ем.
Кеудемде бұғып байырғы ән,
берекемді алса бекзат үн,—
Қырқада қойын қайырған
шопандар еді жекжатым.
Сағынып барып жайлауды,
сайлардан салқын желі ескен,
белдеуде бедеу байлаулы,
жататын кісің емес пе ем!
Бір ауыз сөзге тоқтамақ,
шешілмей келіп көне дау.
Солардың жоғын жоқтап-ақ
жүргенім менің жөн еді-ау...
Далаға сыймай жүрген ұл,
қалаға сіңіп, енді ұқты:
арғымақты аңсар бұл көңіл,
азға да бүгін көндікті.
Мал айдап қайтқан қырқадан,
сағынып қойып кейде елді.
Заманы тыныш,
жұрты аман
жүргенге шүкір дейді енді?
Айналмақ емес кірмеге,
болмайды қала құрбаны.
Гүлден де,
туған тілден де
қыр иісін іздеп тұрғаны.
Көпсінбес қазақ өлеңі,
қонысын таңдап қонды ма,—
Қиялау жермен келеді
Ұмытпай келген жолды да.
Жалбырап желге етегі,
тұрғандай ықта байлаулы ат.
Кей-кейде бөсіп кетеді,
жүргендей болып жайлауда-ақ.
Дауысы бірде жетсе елге,
Ырқына бірде жыр көнбей.
болады таныс тепсеңде
жылқы қайырып жүргендей.
Төгіліп-тасып көңіл бір,
кей-кейде күйіп кетіп іш.
Ұмытпақ емес тегін бұл,
ұмыту арты — өкініш!
...Тау жаққа барып жылына
қыдыратын ем құрбыммен,
арғымақ түгіл
пұлына
бір такси таппай тұрмын мен!
* * *
Тектіні көріп тебінген,
делебем қанша қозғанмен,
жаралды дейтін темірден,
жүйке де бүгін тозды әбден!
Шағылды тауым,
шаршап құр,
шалдығып шалғай жолда мен,
Ару да құштым аңсап бір,
амалым қанша —
болмады ем...
Арғымақ-ойым ұшты алға,
бауыры бірде жазылып.
Озам ба деген тұстарда,
алдап бір соқты аз үміт.
Тұрмады баста назды ұғып,
тұрлаусыз бағы аз күндер,—
азғырмас жерде — азғырып,
жазғырмас жерде жазғырды ел.
Шабдарға шабан қамшы ұрып,
малшынып терге терлігім,
кешегі күшік қарсы үріп,
жаншыла бердім мен бүгін!
Жанымды жайлап бір секем,
жапыра бәрін ормай тіл,
Өлең де бүгін кіл шетен,
өмірі ұзақ болмай тұр.
Көбейе берсе мұңлы күн,
дүние қалай болмас тар.
Шымбайға батып шындығым,
шыдамай кеткен жолдас бар.
Бағымды сынап, ел көшін,
бастасам деген тұстарда,
терісі тарлау теңдесім
тепсіне келіп,
түсті алға.
Жаурады жазда жаным кіл,
түсіне қоймай жұрт әлі,
теріске бағып тәлімді ұл,
діңкемді құртып жүр тағы.
Дүбірді көріп,
құлшынып,
делебем күнде қозғанмен,
икемге келмей тіршілік,
жүйкем де түгел тозды әбден!
Жапырағы селдіреп баяғыда-ақ,
салқын тартып барады саялы бақ.
Қай жағыңа қарманып,
қарасаң да,
қарашаң да қалыпты-ау таянып-ақ...
Қай жағыңа қарманып қарамашы,
қызықтыра қоймайды тал арасы,
Төңірегің түп-түгел тозғындала,
бозғылдана бастаған бар ағашы.
Бойжеткеннің біреуін танымаппын,
біздер үшін кеткен бе сәні бақтың,
болып еді күндізі бұлыңғырлау,
келе жатты жұлдызы жамырап түн.
Жүгіріс те,
жүріс те саябырлап,
көншітпейді көңілді баяғы ырғақ.
Өгейсірей бастаған сезімді де,
өзімді де,
сені де аядым, бақ!
КҮНІ КЕШЕ
Күні кеше болдым да бір досқа тап,
амандасқым келіп еді төс тақап,
байқамады,—
байлықта ма зейіні,
әлде құрғыр көкейін тек тесті атақ?
Қайдан келе қалып еді ол мұнда,
тіксініп сәл,
тұра бердім орнымда.
енді барып ерегесем несіне,—
мен емес ем сұмырайың,
сорлың да.
Жолдасым деп жүруші едім мұны мен,
жігіт құрлы көрмеді ме құны кем,
Өз басыма келгені ме ақыры,
тіршілікте талайларға күліп ем.
Есеңгіреп қалсам керек мен мүлде:
бөлінгені осы ма деп енді ірге,
көз жасымды сүртіп алдым байқатпай,
жұрт ішінен былай шыға бердім де...
* * *
Құдай-ау, төбемнен тағы ұрдың,
аңырдым,
есімнен жаңылдым,
сағымның сынғаны осы ма,
сабылдым қаншама, сағындым!
Сабыр қыл, дедім де, сабырлым,
аңырдым,
есімнен жаңылдым,
несіне қағындың, құдай-ау,
жарығын өшіріп шамымның!
Сабылып,
санымды сан ұрдым,
сарылып,
сарғайдым,
сағындым.
Шағылып тауым да бүл күнде,
қамығып,
қара ішік жамылдым.
Не жазып, мен неден жаңылдым.
жаныма болмады-ау дамыл күн,
бойымды көтертпей бір сағат,
тұмшалап тұрғаны-ай қалың мұң!
Құдай-ай, несіне қағындың,
аңырдым, есімнен жаңылдым,
болам деп тұрғанда —
болдырмай,
оңдырмай төбемнен тағы ұрдың!
БҰЛАҚ БАСЫНДА
Егілгеннен енді кеп,
не шығады, балбұлақ?—
Ағаш басы селдіреп,
қаңырап-ақ қалды бақ.
Былдыр-былдыр еткенмен,
балғын денең мұздай ма?—
Қыдырыстап көп келген
құба талдай қыз қайда?
Жатпаған соң шұбап із,
жадырамай тұрды өңір,
қайда кеткен
құба қыз
қарап қойып жүрген ұл?
Сенен алған әсерін
тауысатын күй айтып,
қайда кеткен жас өмір
төңірегін мұңайтып?
Мөлдіреген көзінде
тұнып қана тастарың,
енді бүгін
өзіңде
ұмыт қала бастадың.
Басылды ма күркірің,
жабырқамай,
жайлап ақ,—
Тағдыр деген шіркінің
кейде осылай тайғанақ.
Егілсем де күндікке,
ем болмады тыңдап ән,
Тұрлауы жоқ тірлікте
кімнің сағы сынбаған!
Тарылам деп өріс тұр,
жасы мейлің,
жасыма,
құбақан қыз,
келісті ұл
келмей кетті басыңа.
Егілгеннен енді кеп,
не шығады, балбұлақ,
бұта басы селдіреп,
бұйығьш-ақ қалды бақ!
* * *
Ішінен қайталап бір күйді,
күн күйді,
қозы-лақ мүлгиді,
тозып-ақ бара ма қыраттар,
жырақтар — қыранды,
қырғилы.
Күйелеп-күйелей көкті де,
құдайы көрместей етті ме,
бау-бағың биедей шұрқырап,
тауларың түйедей шөкті ме?!
Жорықтан оралған жандайын,
тобарсып барады таңдайым.
Үкісі үлбіреп қамыстың,
үрпие қалыпты тал,
қайың.
Арғымақ арқырап ақпайды,
балбұлақ сарқырап жатпайды.
Көненің көзіндей көрінген,
төбенің басынан бақ тайды.
Құмдары сырғиды мұң еріп,
шыңдары мүлгиді түнеріп.
Шыдамы таусылған батырдай,
дәрменсіз шынары шіреніп...
Күн нұры алдаған тұл емен,
тұлдыры қалмаған,
жүдеген,
Қаздарын қондырмай көліне,
даланың желі ме үдеген?
Тамызым,
десем де,
тамыз-ақ,
үдеп тұр әлгі бір аңызақ.
Тозып-ақ кеткен қыр-беткейге
қозы-лақ барады тағы ұзап.
Кінәлі баладай бүрісіп,
қарағай тұр әлі құнысып.
Діңкемді құртып-ақ менің де,
көгімде қарақұс жүр ұшып.
Айдын көлім,
не болады аяғы?
Әй, білмедім,—
тел шөгеріп еңсемді,
көңілімді,
өршеленіп барады қайғым менің!..
Айна көлім,
ақ батаңа қолымды жайған едім,—
бірте-бірте жағасы жаймалана,
қайда бара жатырсың, қайран елім?
Алакөлім,
аңсары ауып тұратын балаң едім.
Не болар деп ендігі өмірі де,
көңіліме бірауық қара менің!
Әй, білмедім,
кеше сен де өзімдей айбынды едің,
жағасы да,
даласы жүдей түсіп,
үдей түсіп бара ма қайғым менің.
Жасымаса деп едім айдын көлім,
әй, білмедім,
білмедім,
әй, білмедім!..
Кеше біз де дүбірлі дүрмекке еріп,
жұрт ішінде жүріп ек құрметтеліп.
Көп көрді ме соны да,
жек көрді ме,
қарай берді қу тағдыр күлбеттеніп.
Көп алғаным бар шығар,
аз алғаным,
келіп еді әлі де базарлағым,
бір түйіліп төбемнен бұлт үйіріп,
көрмейсің бе шіркіннің сазарғанын.
Көп көрініп кетті ме көжем менің,
көрмейсің бе көгеріп, безергенін.
Бар еді ғой әлі де бармаған жер,
баспаған тау,
балықты өзендерім.
Қона қалар деді ме кезбе бақыт,
қайда барсам,
қоймады,
көзбен атып,
Қараулардың қалтасын қалыңдатты
күні-түні малтасын езген уақыт.
Елден көрмей ернімнің кезергенін,
барлығынан біржола безер де едім,
дегеніме жеткізбес ертең мені,
желкемдегі жендеттің сезем демін!
* * *
Апыр-ай, ай мен күннің аманында,
алданып,
азып-тозып барамын ба,—
мұздайды жиі-жиі жүрек шіркін,
сыздайды бұрынғы орны жараның да.
Тіршілік бар ма мені шаршатпаған,
күніге қу жанымды қанша ақтарам,—
Толмай-ақ келе жатыр көңіл итің,
болмай-ақ бақ-дәреже,
мәнсапқа алаң.
Бүлініп,
баяғыдай гүл кешер ем,
бұл күнде кімге налып,
кімге сенем?,—
көңілдің қала-қала меселі іштен,
кетпеді кешегі ішкен мұң кеседен.
Осынша түңілдің деп ерте неге,
өзегім өз-өзінен өртене ме?—
Айналам алай-түлей борағандай,
отырам орана алмай көрпеме де.
Күніге күте-күте ерлік үнін,
көңілім бәріне де көнді бүгін,
Сен де бір шырылдамай,
демал, арым,
кім білсін,
не боларын ендігі күн!
БІР ІНІГЕ
Қарағым-ай,
соншама сен кім едің?
Қитығыма тимеші енді менің!
Жақпай бара жатыр-ау айналаңа
кекірейіп,
керіле кергігенің.
Тәйтік ұлдың бірі ме ең "танымалы",
өкпең неге соншама қабынады?
Ақыл айттым,
азырақ батыра айттым,
амал қанша,
біреуі дарымады!
Бейпіл күліп,
біресе бейпіл налып,
бір-ақ сәтте байқаттың кейпіңді анық.
Сендейлердің туарын білмегені-ау,
"Сөз сүйектен өтеді", - дейтін халық.
Дарымады, қайтейін, амал қанша,
шаптыққанмен не пайда жамандарша!
Жетпей тұрған жетеңе жете ме деп,
қор қылдым-ау сөзімді саған барша.
АҚЫЛ
Аумайды мынау өзіңнен,
Анауда сенен аумайды-ау,
апыр-ау, бала кезіңнен
арылмай қойған қандай дау?
Қырқада қыдыр,
көкке шық, —
қазақтың сендей ұлдары, —
өтінен тіпті ет кесіп
беруге дайын тұр бәрі.
Анауда жақсы,
мынау да,
алдыңнан шығып әр күні,
кемсендей қалсаң, —
жылауға
дап-дайын тұр ғой барлығы.
Қағынбай ғана жүрші өзің,
елпілдеп тұр ғой ел, міне,
аузыңнан шыққан бір сөзің
далада қалып көрді ме?!
Жайыңа жүрші,
шамданбай,
тусаң да жұрттан сен бөлек,
аспаннан түсе қалғандай,
адыраң қаға берме көп!
* * *
Өкпелеп итіне де,
битіне де,
бұзылып бара жатыр ұйқы неге,—
күлді ме қайдағы бір сұмырайлар,
үрді ме құдай атқыр күйкі неме?
Қатарлас,
қарады деп,
ер кекиіп,
Қайтерсің беттің арын белге түйіп,—
Ашылмай қарсыластың қабағы да,
жүрген жоқ табаны да жерге тиіп.
Бұл күнде жалпағынан қырды басып,
біреулер қатарынан тұрды ма асып,
құрбымен күш сынасып шыға келер,
кеу-кеулеп,
кеуделерін ұрғыласып.
Өзіңнен төмендер де,
кемеңгер де,
еңіреп елдің қамын жегендер де
алқынып,
алып-ұшқан көңіліңді
айналып отырып-ақ бөгер демде.
Ол үшін жылайсың ба,
күлесің бе,
әйтеуір, жүрсін дейсің ұл есінде,—
көңілің шарламас та қиырды аса,
өзіңе бұйырмаса үлесің бе!..
Қарамай қауқарына хал-шаманың,
жасымнан иілуді ар санадым,—
таппадым туралықтың жолын өңге,
қайда жүр сонымен де жанса бағым!
Көріп ем қыр көрсетіп жатқа біраз,
одан да ұтып келе жатқаным аз,
Не қалды бардан безіп,
тоналмасқа,
көңілім одан басқа таппады лаж.
Бұл күнде әлекедей жаланбайды ән,
титықтап,
тығырыққа қамалды айлам..
...Жаман деп барлығынан безер едім,
жақсыны, шіркін, бірақ табам қайдан?!
* * *
Жалықтырды бәрі де,
барлығы да —
үмітімді ұзатып таң нұрына,
жауар бұлттай түнеріп,
түйілгенім,
күйінгенім замана тарлығына,
қарап тұрып,
қайдағы үнге еміне,
кейігенім —
құр өткен күндеріме,
болмашыға балаша алданғаным,
шамданғаным бір иттің үргеніне.
Кеміді де, деп, кейде отым менің,
Қайрай түсіп өзімді,
бекінгенім,
енді-енді мен емексіп,
өмір өтіп,
өткеніне өкпелеп,
өкінгенім.
Алдап қашып,
арманым жеткізбесе,
алабұртқан көңілім
көкті іздесе,
күйкі тірлік күніге өткел бермей,
от басынан әріге өткізбесе,
ағайынның өсегі, сүйрелеңі,
сыйғызбаса әліде үйге мені,
қиып түсер қылыштай тілімнің де,
білімнің де септігі тимегені,
арының да,
ашулы дарының да,
аяқ асты айналып, бәрі мұңға,
шиебөрі
шулаған
талап өңшең,
қала берсең баяғы қалыбыңда,
Қалмай үріп қайдағы қандендер!
шәуілдесе —
жан алып,
жан бергелі,
тұлпарымды тіршілік зорықтыра,
торықтыра бастаса әлден мені.
Қалмаған соң басқадай айла-амалым,
дүбіріне қосылып айналаның,
жүрегіңді жұмыспен жылытасың,
ұмытасың қаныңның қайнағанын!
АҒАЛАР
Ардақты асылзада ағалар-ай,
сендерді жүрміз бе әлі бағаламай,—
өнеге емес пе еді өмірлерің,
көңілің
көлден ұшқан шағаладай.
Алдырмай асу бермес өрге белін,
серт берсе —
семсер болып сермелерім,
біздерді қыл көпірден өткізген де,
бұл күнге жеткізген де сендер едің!
Ес тұтып өздеріңді өспеп пе едік,
қашан біз алдарыңнан кескектедік,
сендерді дауға қойды ел,
жауға қойды,
қарулы қолдарыңа кескек беріп.
Жаралған жөні бәлек ұл едіңдер,
тілеуін туған елдің тіледіңдер,
жыртығын жамадыңдар қара жердің,
иықпен аспанды да тіредіңдер.
Біз үшін дауылға да дара барар,
аман-сау жүріңдерші,
нар ағалар,
ұл бар ма болам дейтін,
толам дейтін,
алдымен өздеріңе қарап алар.
Кеншілер,
кемеңгерлер,
ғұламалар —
жарқылдап арамызда жүр ағалар.
Бұлт қонса басымызға,
бақыт үркіп —
қасқайып,
қарсы қарап тұра қалар!
Ардақты асылзада ағаларым,
өтсін жыл,
өтсін өмір —
санама күн,—
ызғарға алдырмайды ел сенімі,
біз барда жыртылмайды жағаларың!
* * *
Біреудің пайдаланып бет-беделін,
балтырым сыздамады текке менің,
Барында жылмақай қу,
жұмақтан да
бізге орын тие қоймас деп келемін.
Тыныштық беріп, түге, құлағыма,
солар-ақ бара берсін жұмағына.
Өмірден өтсем болды күліп анық,
шабыттың мініп алып пырағына.
Солар-ақ пейішіңді иеленсін,
құшақтап,
хордың қызын сүйе берсін,
Алматы арулары аман болса,
бар шығар бұйырғаны,
тиер еншім.
Барында бұрқыраған бойда шабыт;
бағдарлап,
байқар болсам,
ойға салып:
жүргенде жылмақайлар.
сумақайлар,
біздерге орын тие қоймасы анық.
Сондықтан жоққа бола жырымдалып,
күйініп,
көрінгенге ұрынбалық.
Солар-ақ кіре берсін жұмаққа да,
қаласа,
тамұққа да бұрын барып.
Жарқыиым-ай, жетпегендей күндегің.
енді кілең келді білем жүндегің.
мақтасаң да,
даттасаң да қыңқ етпес,
жуас түйе көргенің бе,
кім дедің?
Білместігім болар бәлки, бұл менің,
көтермедім көрінгеннің үргенін,
басымнан құс ұшырмадым,
содан ба,
жақсымен де жағаласып жүргенім...
Басқаларға ұнамай ма,
ұнай ма,
өзім ойлап таба алмадым бір айла,
Әкіреңдер әкім түгіл,
тегі мен
құл бола алмай кетсем керек құдайға.
Жұрт алдына түсіп кетсем,
көрермін,
ең сорлысы бола алмаймын,
тегі елдің.
Қалғып-мүлгіп көне берер жүндеуге,
мені саған жуас түйе деген кім?!
* * *
Ағайын, мазалаңдар,
жазалаңдар,
бекерге мені бірақ қажамаңдар.
Жүйкесі жұқа біткен жүрегімде
түйірі бұзылмаған таза қан бар.
Шерлі ме,
шетінеулі шерменде ме,
аярмын таза қанды елден неге,
Жұмсаумен жақсылыққа тауысайын,
қаласаң —
ауысайын сендерге де.
Қара бұлт қоюланып аспанында,
лажсыз лайлана бастадың ба,
жаныма бір үңілсең мына менің,
тазарып шығар едің қас-қағымда.
Түсінбес тірлік үшін күн кешкендер,
күні үшін көрінгенге мінгескендер.
жасарып шыға келер қас-қағымда
жанына жақын келіп тілдескендер.
Ағайын,
мазалаңдар,
жазалаңдар,
тарықсаң — тамырдағы таза қанды ал.
Бәріне сеніп өтер жүрегім бар,
күйдіріп,
мені бекер қажамаңдар!
ЖҰБАТУ
Бәтір-ау, түсіп кеткен еңсең неге,
қиналып, қыстықпа да кемсендеме,
жерден де, елден де әлі жерсің таяқ,
қайысып, майысар да семсер дене.
Айналаң азамат деп танығанша,
безгің де келер елден анық аңша,
күйерсің,
күйінерсің,
сүйінерсің,
жыларсың,
жығыларсың әлі қанша!
Дәм-тұзын тірлік шіркін тең бөлген бе,
түсірер әлі талай сергелдеңге,
әйтеуір...
арманыңның алдағанын,
жұлдызың жанбағанын елден көрме!
Құрбыңнан қатар өскен кем бе бағың,
жабығып,
жаба көрме елге бәрін,
Көкдауыл көңіл бұлтын айдап өтер,
естілмей қайда кетер сенде бар үн!
Қалпында ерге сенген,
жерге сенген,
аман жүр, айналайын, сен кеселден!
Біреуге ұнасаң да,
жыласаң да,
оқыста құласаң да —
көрмеші елден!
* * *
Бетім қайтып кермесе де ешкімнен,
бұ тірлікте естімедім сес кімнен,
достарымның күндестігін қоздырмай,
дұшпанның да білместігін кештім мен.
Білмесем де жалтаруды,
бұғуды,
ойламадым жұрт алдына шығуды,
басымнан сөз асырмадым, ағайын,
тасым болса,
жасырмадым,
тығулы.
Өзгелерге өзімдей-ақ сенгелі,
бір адамды кінәлағым келмеді,
ағайын-жұрт күле ме деп қорықтым,
ит екен деп жүре ме деп ел мені!
* * *
Тереңі-ай мына суат түбінің,
бере ме құдай қуатты бүгін,—
қарадай ғана қалтырап барам,
қайда жүр менің шуақты күнім?"
Күйдіре келер құрбының демін,
қайда жүр екен нұрлы күндерім,
арылмады ма азабым бастан,
тарылғаны ма құрлығым менің!
Жалығып таңнан жарқын атпаған,
аядай жерге ән тұрақтаған.
суат түбінің суығы-ай мына,
қарадай тоңып,
қалтырап барам!..
ҚОЛҚА
Бір кәдеңе жарардай,
қолқа сала келген ең,—
ымыраға бара алмай,
ыңырана берген ем.
Осы екен деп өтінген,
ардан аттай алам ба,—
от шықпай ма бетімнен
отандасқа қарарда.
Қырық түрлі қырың бар,
құрық бойлап көрмеген,
Кім де болса —
қыбын дәл
табасың-ау сен деген.
Өзгені бір кекетпей
өте алмайтын не мықты,
әміріңді екі етпей
орындайтын болыпты.
Кімі шын дос, кімі құр
тойдырып жүр қарынын,—
ымы дайын, жымы бір
жұрағатқа жарыдың.
Бір кісілік қыры бар,
беделі бар баршаңа.
Түсі — құбыл "тіл ұғар"
туысқаның қаншама!
Арамзада ірі кек
жоқтығына желіге,
көп қыртыңның бірі деп,
қалғаның ба мені де?
Араласпай жүргенге
арзымайтын даң-дұңға,
аламын деп бір демде
алданып-ақ қалдың ба?
Бола салсам мен де кең,
бетім күйіп қалардай,—
ыңырана берген ем,
ымыраға бара алмай.
Ел де, түге... еміне,
келбетіңе құмар көп,
ойламап ең мені де,
жел бетіңе шығар деп.
Қолда — билік,
жолда — дау,
Тоймайды адам құрметке,
жолыққаның болмады ем,
мен сияқты бірбетке.
Болды демей бүл қалай
үзілердей ішегің,
ішің біліп тұрғаны-ай,
ертең күнім түсерін.
Кімнің бабын табайын,—
қиын боп тұр маған да,
сен екен деп, ағайын,
ардан аттай алам ба?!
СЫНАДЫ МЕНІ
Сынынан өтіп уақыттың,
сынынан өтіп Бақыттың,
тірліктің ащы-тұщысын,
бір кісідей-ақ татыппын.
Қаз басып, қашан, тұрғанша,
сынады мені жыр қанша.
Таяқ та жедім тағдырдан,
басы байлаулы құлдарша.
Құрбым да мені сынаған,
құрдым да мені сынаған,
Тәңірі басқа салғанға
көнбейтін бе еді бұл адам!
Ғашықтарым да сынады,
пасықтарыңда сынады.
пысқырмай өтіп қасынан
жасытқаным да сынады.
Алтын да мені сынады,
даңқың да мені сынады.
Қайратты жан ба,
жоқ па деп,
халқым да мені сынады.
Салмай-ақ терең зынданға
сынап келеді сұмдар да.
Көзімнен аққан ащы жас,
өзімнен туған ұлдар да.
Тірліктің темір қақпаны
қапымды қашан таппады.
Алқымнан алған тағдыр ит
айырылмай келе жатқаны!
Жаныма жапа шектірген,
қабырғамды да сөктірген.
қыл көпір сынды қаншама
өткелдерден өттім мен.
Тұрғанда қызып көкте күн,
көресім әлі көп менің.
пенделік жасап әйтеуір,
абыройымды төкпедім.
Біреулер мұны бөсті дер,
біреулер үні өшті дер,—
бәріне төтеп берген деп,
бір күні бәрін естір ел!
ЖАҢҒЫРЫҚ
- А-һа-һа! Е-һе-һе!-леп,- айқайладық,
Алатау аппақ басын шайқай ма анық.—
Өз сөзім өзіме сор болды қанша,
жаңғырып,
жақпалдарды қайта айналып...
Өзіме аударам ба бар күнәні,—
Байқа!— деп таулар тағы жаңғырады.
Көріп ем көп сырымды қағазға айтып,
оны да қағып алып...
қалғымады.
Айқайла,
айқайлама—
кім еледі,
естісе — есерің де күлер еді,—
Оңаша не десең де,
"е" десең де,
өз сөзің өзіңе кеп тіреледі.
Тіге ме тас құлағын,
жар бұрылып,
жатқаны не десең де жаңғырығып.
Сырымды алды біліп сұмырайлар,
сыртымнан енді бірі қалды күліп.
Құпиям — кісіге айтпас қанша менің,—
жетсе деп жетеліге аңсап едім,
Күбір ете түседі сенен бұрын,
жыбыр ете бастаса сәл-пәл ерін.
Дауысым жетпеді ме көпке менің,
несіне бос арамтер боп келемін.
Сондықтан
ауылға да,
бауырға да
артық сөз айтпасқа енді серт беремін.
Кем айтып, артық айтып енді ешкімге,
сөзімді желге ұшыра бермеспін де.
Күтпей-ақ қайырымын, қойдым, тегі,
жұрағат,
жора-жолдас,
жерлестің де...
* * *
Басылар ма басыбайлы өксігім,
аспаным бір ашылар ма,—
өтші, күн,
даусымды айқын шығартпай да барады,
бұл не деген таусылмайтын көп шығын?!
Бір үмітім бір үмітке жалғанбай,
көлдің түбі көрініп те қалғандай,
жерде жоққа жерік қылған көңілім,
құдай өзі беріп тұрған барды алмай!
Жарылқайтын жақсыларды жайдарлы,
жасағанның шапағаты қайда әлгі?—
Көкіректі көрік үн де қыздырмай,
сенімім де сарқылуға айналды.
Сығырайын тесігінен түңліктің,
тымырайып тұрып алды ілбіп күн,—
Сәл үдетіп сыздауықтай сарынын
дәмі кетіп бара жатқан тірліктің.
Аңғара алмай —
жөнім қайсы,
жосығым,
жосығымның жоқтығынан шошыдым,
көгерсе де, не берсе де —
көретін,
тезірек бір өтсе деп ем осы күн!..
* * *
Дүңкілдеген дойырындай дүлейдің,
көкіректі кеткен алып үрейлі үн,
тайғанадық,
жанарымды жас қарып,
қайда барып табанымды тіреймін?!
Жаннан күдер үзгені ме сананың
жанарымды жоғарыға қададым.
Жел қай жаққа жіберері белгісіз,
қайда барып тірелері табаным...
Үрей..,
дүлей...
аты да жоқ,
жөні де,
жігерімді жеп барады кеміре,
әзірейіл жетпекші ме шынымен,
құрдымға алып кетпекші ме мені де?
Көкіректе аты-жөні жоқ үрей,
күндіз-түні қойды-ау тегі кемімей,
арымды да,
қанымды да азайтып,
жанымды да жеп барады жегідей!
СҰРА, БАЛАМ
Сұра, балам,
сұра бәрін,
сұрап ал,
сұрағанда тұрған қандай күнә бар,
ел емес пе —
қалар бірі жөн сілтеп,
ердің өзі ерегесте сыналар.
Күле кірсем,
біле жүрсем дедің бе,—
сұрағанның айыбы жоқ тегінде,
бір тойыңды тойламаған шағыңнан
дық қалмауын ойла, балам, көңілде.
Жасқа толып жүрмеуі үшін етегің,
жұрағаттан сұра бәрін жетелім:
адалдық пен арамдықтың арасын,
жақсылық пен жамандықтың не екенін.
Өмір деген —
күнде ерегес,
күнде сын,
кезігеді үндесің де күндесің,
сөз ұтысып әуре болма құрбыңмен,
өтіріктің кезі түсіп жүрмесін.
Қараңғыда жылт-жылт еткен көзі өткір,
шыға келіп жүрмесін де безеп тіл.
Сұра, балам,
сұра бәрін,
сұрап ал,
сынағалы —
сыбағалы кезек тұр.
Бұдан әрі жетпеді ме төзімің,
сұра, балам,
сұра бәрін —
тез ұғын,
оған бола кінәлаудың жөні жоқ,
білмесіңді сұрамаудың өзі мін.
Бар дертіңе туған елдің мұрасы ем
болуы үшін
сұра бәрін,
сұра сен,
Дүниемен дүрсілдетіп тең жүрегің,
көңілінде жүрсін көктем нұры әсем;
Кеудең толы құс қанаты сусылдап,
көз жасыңа жапырағын жусын бақ,
туар болсаң —
ұл болып ту, қарағым,
бақытыңды қуар болсаң —
қу шындап!
АСЫҚПА
Шыдашы сәл-сәл,
асықпа,
жанымды бекер жасытпа.
Ғашық та бол сам қайтейін,
барар жер әлі қашықта.
Болайын сенің құрбаның
мойныңды бері бұрмағын,
айтпай-ақ қойшы
алдымда
тағы не күтіп тұрғанын.
Ақындар едік —
күйрек ек,
қайтесің мені сүйрелеп.
Шырылдап тұр ғой жүрегім:
"тимеші бұған, тиме!"— деп.
Бар еді біраз бергенім,
бағамды білсін ел менің.
Асықтыра да көрмеші,
алдымда деуші ем көрмегім.
Бұйыра бермес жылда төр,
мына бір қызыл гүлді әпер.
Асықпа,
ана жақтарда
бар сияқты ма бір қатер?!
* * *
Азамат деп жүргенім,
айырылса беделден,
Сен айтпасаң —
білмедім,—
енді кімге сенем мен?
Сен құл болсаң,—
ол да құл,
құлдар қалай тіл таппас?
Біз баратын жол ма бұл,—
шамаң жетсе —
шырқап қаш!
Қайыры жоқ біріңе,
кім болады бұл бізге?
Тақылдаған тіліне
тамсанумен жүрміз бе?
Өнеге де,
үлгі де
осы десең ендігі,
ел дегенің дүрліге
еретіні белгілі.
Қаптады ма көзге шел,
түк көрмей ме тегінде,
Соның сөзі — сөз десе ел,
сандалыпты елің де!
* * *
Тіріліп күндіз,
түнде — өлем,
төңіректің бәрі айла,—
ит қалды ма үрмеген,
ауыл-аймақ, маңайда?
Тізгін берген жылпосқа
Заман қандай болады?
Сатылатын бір тостқа
ағам қайдан оңады!
Таппады да жүрек ем,
ақпады ма көз жасым,—
соларды ойлап жүдеген
жүйкең неге тозбасын!
Туа сала —
тірінің —
ойлайтыны бір мәнсап,
бірі етін жеп бірінің,
қулар сауық құрған шақ!
Сол қу атқа мінді ме,—
көзіне ілмей кісіні,
Тап-тап берер тілдіге,
қаптап берер күшігі.
Көріп келем жасымнан,
қояр да едім қозғамай,—
жұрттан қулық асырған
жылпостардың озғаны-ай!
Жақсыларға жолар ма,
жарытыпты кімді асы,
Ел не керек оларға,—
ойлайтыны бір басы.
Өзі де бір мықтының
қолтығына тығылған,—
Қол жияды құтты күн
жылмаңдаған зұлымнан.
Ақталмаса үмітің,
ақпаса да көз жасың,
Соларды ойлап күні-түн,
жүйкең қалай тозбасын!
БІР ЖЫЛ ТУҒАН ТӨЛ ЕДІҢ
Шықпасаң да сапарға аш,
тимеді ме көмегім?—
Келе жатқан қатарлас,
бір жыл туған төл едің.
Қылығыңды қым-қиғаш,
қиқарлыққа телідім,—
маскүнемдей ылғи мас,
басылмады желігің.
Жақсы болып тек қана
жаралғандай бір өзің,
Көретін ең көпті ала,
жақпады сол мінезің.
Кәрісі ме, жасы ма,—
тізіп мұрын
мұртынан,
Ит терісін басына
қаптайтын ең сыртыңан.
Көзі жоқта кісіні
сыбайтын ең сықпыртып.
үлкен аға, кіші іні,
шеттерінен шықты үркіп.
Кетті ішінде —
нұр көңіл —
балдызың ба,
бөлең бе,
Қол қусырып,
күнде бір
қонақ еткен төрең де.
Тәсілің бе,
налаң ба,
кәсібің бе — жұрт сынау,—
қаншама бір маған да
дегізбедің: "Қыртсың-ау!"
Көшесі де,
кесегі —
кеткендей-ақ бәрі алдап:
жолдасыңды кешегі
жүрдің маған жамандап.
Қайдан ғана жолықтым?
Баспасам да дауға аяқ,
Кетер ме деп қорықтым,
сөгер ме деп жаудай-ақ.
Төбелеспей, таласпай,
тату-тәтті жүрсек те,
дәм-тұзымыз жараспай,
қала бердім бір шетте.
Шықпасаң да сапарға аш,
тиген сәл-пәл көмегім,
Келе жатқан қатарлас,
бір жыл туған төл едің.
Кім біледі, егіле,
бір "досыңды" тағы алдап,
осы қазір мені де
отырмысың жамандап?!.
Тағы да алдандым-ау, алдандым-ау,
жанымды қайда қоям қалған мынау!
Кім екен шыбынымды шырылдатып,
қылғынтып,
кеңірдектен салған бұрау?!
Қапыда қала беріп, өкіндім-ау,
қан болған қызыл-жоса етім мынау.
Қазіргі көңілім де, өмірім де
қарызға сұрап алған секілді лау.
Кім екен лайлаған ой тұнығын,
қайда жүр өзімдікі дейтін үнім?
Шырадай жанғаны ма қос жанарым,
жалғанның ұнамай тұр кейпі бүгін!
Амалдың құрығаны-ай, құрығаны-ай,
жебем де бұрынғыдай зымырамай,
Қайда жүр: "Қойсаңдаршы!" — дейтін адам,—
заманның кейпі маған тұр ұнамай.
* * *
Қызығымның былайғы тастап бәрін,
келіп еді тағы бір асқақтағым,
бас тартқаның демесең болды, жаным,
қашқақтадым,
амалсыз қашқақтадым.
Сен десем де ендігі салар әнім,
күпті болар күні ертең жара мәлім.
Өте тұра — өзіңді — кезіккенде
көре тұра — көзіңе қарамадым.
Бір иіскесем монтиған анардан кеп,
Қөңіл-итің құнығып,
алар дәндеп.
Қашқақтадым амалсыз қаталатқан
махаббаттан айырылып қалам ба деп!.
* * *
Жамбасыма жайлы тиді қай тақтай,
жан-дүнием жаншылады жай таппай,
Тұз көгеріп жарыта алмай жатқанда,
күз де келіп қалғаны ма байқатпай!
Не бітіре қойдым дейін? Не тынды?
Айтам енді елге де не бетімді?
Әлі күнге аяқталған түгім жоқ,
таяп қалған секілді ме екінді!
Қарап тұрсам —
үркер өшіп,
Ай да ауған,
не шығады өзімді өзім қайраудан.
Алақанын жаяды қыр әлі де,
құтылмадым баяғы бір байлаудан.
Келді деймін кемеліне...
келді күн,
енді, деймін,
өзіме өзім...
ендігің...
білсеңші, деп,
қойған болам біресе,
кімге қарап отырғанын ел бүгін!
Қыл мойынды қиып түскен құрықтан
құтыла алмай жүргенімді кім ұққан.
Зымыраумен өтіп жатыр күндер тек,
менің мұнда бар-жоғымды ұмытқан.
ҚУЫРШАҚ ТЕАТРЫНДА
Бірі құлап, біреуі бүгіледі,
жүгіреді, тірліктен түңіледі,
қуыршақтар қылығы қандай қызық,
театрға барғаным бүгін еді.
Басын келіп біреуі иді мүлде,
қасын керіп,
қабағын түйді кімге,
билеуі де, топырақ илеуі де —
көрінбейтін құдірет билігінде.
Күлгізеді, жүгіртіп, жүргізеді,
күшік қылып біреуін үргізеді,—
қалт еткізбей жарлығын орындатып,
көріп тұрдым барлығын — күндіз еді.
Араларын қоя ма ұшықтырып,
төбелесе кетеді ұшып тұрып,
айналады қым-қуыт тіршілікке —
қасқыр жылап,
жылқы ұлып,
мысық күліп...
Құтырады біреуі, қағынады,
қамығады, зарығып, тарығады,
Қуыршақ қой десек те,—
қарап тұрсақ —
өзімізге ұқсайды бәрі-бәрі!
Мына бірі ұлына: "Көк шешек!"— деп
мына бірі жұлына жетті өсектеп.
жарар еді дей берем,
біз де осылай
қуыршаққа айналып кетпесек тек!
КӨҢІЛ
Құлын-тайдай тебісіп, тепкілесіп,
көңіл шіркін көлді ұрттап, кекті кешіп,
қызыл-жасыл дүние оттарына
көкпарына — дүрліккен — кетті ілесіп!
Ақталды ма үміті, ақталмады,
қайғылыға қарамай қақпандағы,
түк қалдырмай ұйтқыды жан-күйімен,
қарды үйірген борандай ақпандағы.
Тілегінің барлығы бекер ме еді,—
той-думан да биікке көтермеді,
жақсыға да бұрылмай, тапшыға да,
жалғыз барып жұлдызға жетем деді.
Кіріп-шықпай есіне ырым бары,
бата жасар жаққа да бұрылмады.
Айлаға да жоқ еді,
пайдаға да,—
қайда ғана, құдай-ау, ұрынбады!
Жол ұзарып жастықпен арадағы,
байлыққа да бұрылып қарамады.
Бақ-дәреже тұсына тоқтамастан,
топтан асқан дәмеде...
барады әлі.
Қарсы алдынан берсе де күзі қылаң,
тудырмапты ешкімге ізі күмән,—
Бәрі соның — өмірдің тәттілігі,
бәрі соның — тірліктің қызығынан!
БАЛАПАН
Біреулермен дүрдараз,
біреулерге айбарлы,
ауламызда бір қораз
жүрді қызыл айдарлы.
Елді ертерек құттықтап,
естілетін қарлығы үн,
Бір дән тапса — қыт-қыттап,
шақыратын барлығын.
Шібилер мен шөжелер
жетіп келсе, тезірек
әлгі дөңді гөзел ер
қоюшы еді өзі жеп.
Соның әзін жалданып,
назар біткен ауып бар,
қалдық-ау деп алданып,
ойламайтын тауықтар.
Апарса да қайда алып,
жас мекиен жар тауып,
үйіріліп, айналып,
жүруші еді бар тауық.
Балапанға мұнысы
жақпады ма — таласты-ау:
— Арамыздан — дұрысы
бұл кәпірді аластау!
Деп, айнала жар салды, —
(бірақ оны кім ұғар),
бүйте берсе —
баршаңды
аш қатырар түрі бар.
Тағы бірі килікті:
— Жүретіндей аты есте,
берейік те билікті
берекелі әтешке!
Ұнамады ол талап,
тауық біткен — жас-кәрі,
Әлгі екеуін ортаға ап,
жүндей түте бастады.
Бірі — кейін, бірі — алда,
қыт-қыттасты даурыға,
Мұндай тобыр тынар ма
жынды қылмай сауды да.
— Мұндай сөзге кім сенер,
тіл тигізіп қоразға!..
— Жемін тауып жүрсе егер —
екеуіне сол аз ба?
— Сыйлау керек тәжін де
өзі емес пе ептінің,
арамызда әзірге
бұдан асып кетті кім?
Шіби шоқып бір кетті,
қыли шоқып бір кетті.
Күркілдесіп,
қыт-қыттап,
салды дейсің дүрмекті.
Батылы бар, батыры,
терсек демей дара дән,
әлгі екеуі ақыры
айдап шықты арадан.
Қалды дейсің аяп кім,
сыздаса да сан еті,
Алғашқыда таяқтың
көп тиетін әдеті.
* * *
Ақылың бар,
айлаң бар,
жіберіпсің кімге есе,
қайыры жоқ хайуандар
күндей берсін — күндесе.
Даңқы шыққан тұлпардан
тұғырың да озды енді,
Жамырасып жұрт алдан,
жалғыз саған сөз берді.
Кезігіп қап жолында,
топты қасқыр қамасын,
Көп ойланбай,
оның да
бір амалын табасың.
Көрсетпейтін түбіңді,
көп мінезің бар кесек,
ауыр-ауыр жүгінді
арқалап жүр әңгі есек.
Жаралған ел бағына,
сен болмасаң қайтер ек?
Жан жуытпай маңына
маңқылдайды маңтөбет.
Кісі сөзін
құлағың,
бір тыңдамай,
бір тыңдап,—
жәдігөйге ұнадың,
зыр жүгірген жырқылдап.
Өзі не оның,
сөзі не,—
бар мәселе "бармақта",
ірілердің өзі де
ілініп тұр қармаққа.
Берекесіз бейпілдер
тіл табысып өзіңмен,
ақылдымын дейтіндер
аса алмай жүр сөзіңнен.
Ақынға да жақтың сен,
батырға да жақтың сен,
қап-қап өсек тасыған
қатынға да жақтың сен.
Сенен асып туды кім,
қайте берем көкіп құр,
амал,
айла,
қулығың
барлығына жетіп тұр.
Айналаңды ел бітеп,
қатын — аман,
бала — сау,
өміріңді енді тек
ұзартуға жараса-ау!
...Ақыл айтам әлі де,
тыңда мені,
тыңдама:
жұрт біткеннің бәріне
жағушы еді сұм ғана!
* * *
Бұл өмірде кісімен
болмасам да бақталас,
боқтамаса ішінен,
бірі мені мақтамас.
Жылар жерде жыламай,
күлмес жерде күлдім бе,—
шала таныс бір ағай
жақтырмай жүр бүл күнде.
Қызғана ма орнымды,
қай сұмырай қалды аяп,—
Күндей-күндей қор қылды,
менде кегі бардай-ақ.
Жаны мүлде жай таппай,
жағаласып бір керең,
басқаларға байқатпай
баспалайды іргеден.
Күндейтіндей қор неме,
жүндейтіндей сыртымнан,
шықпап едім төрге де,
бұқпап едім жұртымнан:
озбағамын өрде мең,
қозғар әнім кеп тегі,
жазығы жоқ пендемен
жауласқаны, неткені?
Күліп-ойнап жүрдік тең
дей алмаймын күш те кем,
қулықпен де сұмдықпен
жұрт алдына түспеп ем!
Жазығы жоқ жандыға,
жаужүрекпін мен деген,
біреуінің алдына
тұрмаған ем көлденең.
Өмірдегі өз орның
өзіңдікі десті үн де,
бермейін деп,
безердім,
ермейін деп,
ешкімге.
Құтылмады қыртыңнан,
кетті мені көп "елеп".
Сөз етердей сыртымнан,
осыларға не керек?!
МАЙДАН
Бұл да мықты,
ол да асқақ.
Екеуінен сай бар ма,
қане, қане... қол бастап,
кім шығады майданға?..
Ал, қанеки, шық бірің,
айналаңды шаңытып,
менменсіген "мықтының"
көкесін бір танытып.
Бұлыққанда ар шұғыл,
бас көтерер кім қалды,—
ат көтіне салшы бір
азғындаған сұмдарды!
Етіп әбден елді ығыр,
кетті бірі құтырып,
көріңдерші енді бір
бет пердесін сыпырып.
Билігі бар қолында
барады елді қуырып,
кеңірдегін оның да
беріңдерші суырып.
Қанымызда құлдық бар,
айта алмадық асқақ ән,
сондықтан да сұмдықтар
құтырына бастаған.
Баса-көктеп өтті де,
басыбайлы дүлейлер,
басы жерге жетті ме,—
баяғыдан үрейлі ел.
Тәйтік тышып төріңе,
болды бәрі шерменде.
Кек әперер деді ме,
қарай берді сендерге.
Күні жақын жеңістің,
енді неден қорқасың,—
Жеркенедей жегіштің,
жұлып алшы қолқасын!
Езуінде күлкі бар,
едірейіп жендет тұр,
қылша мойнын қырқып ал,
қылышыңмен енді өткір.
Арғымақпен қағып өт
жағымпаздың үйін сәл,
арамзаның нағылет
күлкісіне тыйым сал!..
...Қос арғымақ берді ұшып,
батыр аспас бар ма бел,—
"ақымағы" жер құшып,
"ақылдысын" қарғады ел.
Кім ұтылып, кім ұтпақ —
ақыры кеп ел ұқты:
бірі жаудан бұғып қап,
бірі жұртқа сеніпті.
Есеңгіреп тұрмын ба,
ердің есіл ғұмыры-ай!
Қырық жылдық қырғында
өлмейді екен сұмырай!
* * *
Біледі не дерімді ел де менің,
бет ауған жаққа лағып,
желдемедім, —
түбінен құлағымның ес кіргелі,
қаншама естілмеді көлденең үн.
Бұзылмай баяғы ырғақ, бұрынғы әнім,
бой салып, біреуіне бұрылмадым.
жеткізіп жетеліге өз үнімді,
қаншалық төзімімді шығындадым.
Өзгере қоймағанға өмір әлі,
жанарым жасқа толып, шомылады.
Үймеді боқ дүние басыма бақ,
тимеді қызықтың да молырағы.
"Бұл мақұрым қалмағыма кім кінәлі?"
біле алмай мен де соны жүрмін әлі,
жаныңа бата түсер
күндеріңнің,
тұлдырсыз түндеріңнің сырғығаны.
Сөзімнің бұзбайын деп бұрынғы әрін,
орынсыз өзімді өзім шығындадым.
Біледі ел не дерімді,
өнерімді,
біледі қаншалықты қырым барын.
Бір ауыз естіле ме еңіреп үн,
біледі ел не дерімді тегі менің,
Тағы да өзімді өзім байқағым кеп,
жылы сөз айтамын деп келіп едім.
Озып ем алға бір адым,
озбырларға да ұнадым.
Естіле түскен кеше өктем
өсектен тынды құлағым.
Құдайым мені оңғарар,
ежелгі дұшпан — ол да бар,
көзге ілмей жүрген неме де
бөдене болып жорғалар.
Ілгері жүре түсіп ем,
жалт беріп жауым — күші кем,
мақтады келіп көзіме,
боқтап тұрса да ішінен.
Өтіп ем тағы бір адым,
өсекшіге де ұнадым,
шулатқанын да кім білсін,
қаншама достың құлағын.
алдында сенің ақпыз деп,
қашаннан саған жақпыз деп,
жәдігөйлері жалбақтап,
жағымпаздары тапты іздеп,
Келетін еді кінәлай,
тістеп жүр тілін бір ағай,
құйрығын қысты қаскүнем,
маскүнем қарыз сұрамай.
Бүлкілдеп талай көмейлер,
өзім боп шығып өгейлер,
Кездейсоқ күні түсті ме,—
құдайға сені теңейді ел!
МҮМКІН-АУ
Мүмкін-ау...
мүмкін...
мүмкін,..
мүмкін бәрі —
мені де дүние шіркін бір тыңдары.
Кішілер жабырқаулы жанарымнан
түсінер жас аралас күлкімді әлі!
Ел қамын енді ойланар кемел іні,
түбінде түсінбесін неге мұны,—
күлмей де қайтер едің,
тәңірдің де
тайса егер тура жолдан төрелігі!
Қайда жүр қазекеңнің қалған ұлы,
елім деп еңіреген бар ма бірі?
Осылай өткені ме ендігі өмір,
біржола кеткені ме ар қадірі!
Маңырап лағы да, бұлағы да,
аңырап ата жұртың жылады ма,—
Өтпесе, өлесің бе, сезім,
сөзің
жетпесе періштенің құлағына!
Мұңымды мықтылардай ұқтыра
алмай,
шынымды жайын ауыз жұтты қандай?
Айналып күні — түнге,
үмітім де
ақырын ери-ери бітті қардай.
Торығып...
іздегенім шындық еді,
зорығып, сенімнің де сынды белі,
жүрмін бе, шоламын деп алысты мен,
түсе алмай дәл үстінен, кім біледі!
Жүрегім қанша болды жұлқынғалы,
жалған ба жас аралас күлкім бары.
Кетпесем бүгін өліп,
түбі келіп, мүмкін-ау,
дүниенің бір тыңдары!
* * *
Көкіректе дертім көп,
жат табалап,
дос — ұғар;
жылар едім еңкілдеп,
одан бірақ не шығар!
Қайыр күткен кісіден
менікі де қай дәме?
Арағын да ішіп ем,
одан түсер пайда не!
Азық еді көңілге
ағайынның көптігі,—
азынаған өмірде
ара тұрар жоқ бірі!
Күні-түні іштегі өрт
үдей түсті, қайтемін,—
қандай ғана күш бөгеп
тоқтатады? Айт емін.
Шығара алмай бір мықты үн,
шаш ағарды,
жас келді,
қидаласқан тірліктің
қиюы да қашты енді.
Арпалысып ар,
намыс,
ауыр ойлар миды жер,
Айтыңдаршы,
бар ма күш
бір септігін тигізер?
Тіршіліктің өзін де
дәтке қуат демесек,
керек болған кезінде
кісілігің неге сеп!
Әділ айтқан әзілімді кек түйген
талай досым көрместей боп кетті үйден.
Оған да өзің күйзелесің, күйесің,
кінәң жоғын біле тұра бет күйген.
Құрдасың ба,
сырласың ба көптенгі,
көтермейтін болып алды өкпеңді,
Жақсыға да жақпайсың сен,
қаншама
шындықты айтып
шырылдадым— деп кергі.
Осы күні отырмасаң кіл төрде,
көлгірсімей күле алмайсың үлкенге,
Жағынбасаң — жамандайды шыға сап,
тура сөзді таба алмайды жұрт емге.
Күні кеше айтамын деп сәл мінін,
қытығына тидім бе бір әлдінің,—
енді маған мұз қабағы жібімей,
сызданарын сезіп тұрмын дәл бүгін.
Ескертіп ем елге қыры жоқтығын,
торсаң қағып,
теріс қарап өтті інім.
Іш қазандай қайнағаны болмаса,
жаңғырыққа айналады өткір үн.
Әр сөзіңнің іздесе жұрт астарын,
кімге керек шындық бетін ашқаның,
келе-келе құрдастардың өзіне
қалжыңдаудан қашқалақтай бастадым.
* * *
Бастан ауып,
баянсыздау мұнар күн,
қалжырармын,
қансырармын,
жылармын,
жүдеуі де мүмкін көңіл,
тек қана
біреуіңе жалынбайтын шығармын!
Түссін басқа тауқыметі ауыр күн,
жарасын да жаба тоқып жауырдың,
дауылына жығылмаспын тағдырдың,
бауырына тығылмаспын кәуірдің.
Көкіректе қапа-мұңым көп мүлдем,
қаншама бір солқылдап та өтті іргем,—
Асыл киіп,
арамзаның алдына
басымды иіп,
бара қойған жоқпын мен!
Өтер бастан бейнеті көп нелер күн,
тарлыққа да,
барлыққа да көнермін.
Айтпасын тек,
айдауына жүрем де,
айтағына үре қоям деп елдің.
Сатылмайтын мәртебеге, алтынға,
ұқсаймын да нар тұлғалы мәрт ұлға,
ит десең де,
кит десең де, ағайын,
енді өзгермей,
өтем осы қалпымда!
* * *
Кекшіл тағдыр кертіп алып енді өшін,
тәлкек етті тәңірінің пендесін,—
мұндай күйді дұшпаныңның басына,
қас жауыңның қасына да бермесін!
Қандай ғана қатал еді, кекті еді,
ұрды кетті,
ұрды кетті тек мені,
тітіркене дір-дір етті қара жер,
күлдір етті жұлдыз біткен көктегі.
...аяры-ай,
аңдып келіп.
ұрды-ау мені аямай!
Тәлтіректеп,
тұрармын-ау орнымнан,
аман болса аспанымда баяғы Ай,
аман болса көкте күн,
есімді де жиярмын-ау, өкпелім.
Амал қанша, қатты батты бұл соққы,
қапелімде қансыратып кеткенің!
* * *
...әй, дегенмен,.. дегенмен,
бұлай бола қояр деген жоқ ем мен,
бөрі-тағдыр бебеулеген қозымды
ағытып алып кете берді-ау көгеннен.
Желідегі желкілдеген құлының,
жетегінде кете берді-ау "ұрының",
бар үмітім былай қалып бір күнде,
лайланып шыға келді-ау тұнығым!
Адал өскен алаңғасар аңғалым,
аңғармады алдында апан, жар барын,
көрген түстей болды-ау бұлдыр дүние,
енді-енді бір шыққан кезде самғап үн.
...не дейін!
Тасып келе жатқан кезде мерейім,
жыр да мына жылауыққа айналып,
у ішкендей құрғады ма көмейім!
...қолымнан да түк келмей,
бар тынысым, алқынысым біткендей,
Ашылмаған кітап еді әлі бір,
шынымен-ақ қалғаны ма түптелмей?!
...әй, дегенмен, дегенмен,
мұндай сұмдық көрем деген жоқ ем мен.
Сол күні іргем солқ етті де, құдай-ау,
жай түскендей болды бірден төбемнен.
Қайғымды қалай ғана бүркемекпін,
қарғам-ай, қарап тұрып діңкелеттің.
Ықпаған жолбарыстан жүрегімді
көжектей асыранды үркек еттің
Бір қырсық айналдырып биыл мені,
жанымның күйзелгені, күйінгені.
Бермейтін ханға сәлем қайран басым,
алдына кімнің ғана иілмеді!
Жайымды түсінбесе бір ағайын,
жалынып,
кімге барып жыланайын?
Жәудіреп бота көзі,
менен үміт,
күтеді,
күтеді әлі құралайым.
Былғанып бойтұмардай тұп-тұнығым,
ащырақ аяқ асты шықты ма үнім?
Құдай-ау, мықтылығың кімге дәрі,
күлкісіз өтіп жатса құтты күнің.
Тағдырға не жаздым деп діңкелеткен,
көрсетпей,
көздің жасын сүртем еппен.
Қарадан қорықпаған жүрегімді,
қарғам-ай, осыншалық үркек еткен!
Таза жерге тамса да кіндік қаның,
қарағым-ай, қайтейін, тілді ұқпадың!
Балалықпен, не керек, білмедің-ау,
сұлулық бар тірлікте — сұмдық барын.
Кеше ғана көңілім өрлеп еді,
қараттың да кеттің-ау жерге мені,
Бара жатты жүрегім шошып, өліп,
осы болып ендігі көрмегені!
Түсінбедің тірлікте ездік барын,
тез беріліп кісіге, тез құптадың,
"Жатыр,— деуші ем,— жау деген жар астында",—
қайтейін-ай, қарағым, сөзді ұқпадың.
Балапаным, басымды салған мұңға,
өзге түгіл, өзің де таң қалдың ба,—
өмір деген бермейді күнде бетін,
аңғардың ба?—
Бәрі де жалған мұнда.
Бұлдайтынын, жастығың, жамалың ба,
бұзылып тұр заңың да, заманың да,
Кімдер ғана тірлікте жасымапты,
тасы қатты тиеді адал ұлға.
Қарағым-ай, қайтейін, тілді алмадың,
өзіңді ме?
Өзгені?—
Кімді алдадың?
Балалықпен аңғармай қалдың ба әлде,
сұлулық бар тірлікте —
сұмдар барын!
Өзгермеді ештеңе, өзгермеді,
ауыздыға арсыздар сөз бермеді.
Ыңыршағы көрінген атты айдаумен,
қақпайлаумен келеді ездер мені.
Күш көрсетіп біріңе,
біріңе айбар,
жол беретін түрі жоқ сұмырайлар.
Тез жерінем десең сен,
осылардың
өздерінен аумайтын ұрыға айнал.
Су жұқтырмас керемет дарыны бар,
аттан түсе қоймайды әлі бұлар,
Сүйеу болу үшін де бір-біріңе,
тірлігіңе солардың тәлімін ал.
Алпыс екі тамырлы айласы бар,
үйренгенің өзіңе пайда шығар,
ақталады жастайғы азабың да,
ар-ұятың қашпайды! Қайда асығар.
Құрық бойлап көрмеген қулығы бар
ішің күйсе — түз жала, булығып ал,
Ұнамайық,
ұнайық, амал қанша,
заманыңа лайық туды бұлар!
Жететіндей осы өлеңнің түбіне,
неге сонша өліп-өштім бүліне?
Менен басқа ақын құрып қалып па,
азаптанып, арпалысқан күніге?
Күні бойы көк түтінге қамалып,
Кімге бола жан беремін, жан алып?
Жылауда ма,
күлуде ме мақсатым,
жүруде ме көптің бірі саналып?
Қазақ үшін керегі не өлеңнің,
өлеңдетіп қай құрметке бөлендім?
Алау болғам, жалау болғам дейін бе?—
Жыртығына жамау болғам жоқ елдің.
Кімге бола танды көзбен атырам,
күні бойы басты неге қатырам?
Мұздай болған қай көңілді жібітіп,
Қай жүректі бүлк еткізіп жатыр ән?
Лақтырып қағазды да,
қаламды,
кезіп кете берсем бе екен даламды,
Өмірдегі олқымды бір толтырып,
жуып-шайып көңілдегі алаңды.
Бір қызыл гүл көрсем бірақ даладан,
қайта келіп ақ қағазға қадалам.
Жететіндей осы өлеңнің түбіне,
түні бойы жан берем де, жан алам.
Қызығырақ бола түсіп енді өмір,
құшағыма тола түсіп енді өңір,
Жаза берем, жаза берем тағы да,
маза деген болмақ емес менде бір!
АҒАШ
Маңайына ұнар бәлки, ұнамас,
күні жетсе — құлар бәлки, құламас,
жапан түзде
жапырағы жайқалып,
жалғыз өсіп тұрушы еді бір ағаш.
Туған жердің табан тіреп тасына
тұрушы еді бұлттан бойын асыра,
бір тоқтамай өте алмайтын көргендер,
құстар ұшып жете алмайтын басына.
Жауыныңа,
дауылыңа ырғалмай,
төңірегі шөп-шалаңға шырмалмай,
түз өтінде жапа-жалғыз маңқиып,
осы араның күзетінде тұрғандай,
қаншама жыл ұнап аспан,
ұнап тау,
тұрушы еді елден мойны жырақтау.
Көңіліне қарамады, тағдырдың,—
аралады, жаралады —
құлатты-ау!
Тірлігінде болмаса да бақталас,
құлағанды кімдер ғана таптамас.
Қыратқа да,
бұлаққа да қарамай,
құла дүзде құлап қана жатты ағаш...
Қызыл-жасыл қыз дүние жырақ қап,
қала берді қыр беткейді тұрақтап.
Қыран ұшып жете алмайтын басына
енді келіп, кім көрінген жүр-аттап!
МАМЫР
Қарсы алып мамыра-жай мамыр айын,
тағы да қағынайын, сабылайын,
есімнен жаңылайын, жамырайын,—
сәулелі күндерімді сағынайын!..
Білмейтін ым-жымыңды,
ымыраны,
басталып баяғы асқақ ғұмыр әні,
Күн нұры қараулықтан қашып шығып,
қорғана
қолтығыма тығылады.
Кешегі күйініштің сарқыны ма,—
тығылып ащы бір жас алқымыма,
аспанды айқыш-ұйқыш тілгілеген
қараймын нажағайдың жарқылына.
Көл-көсір көкірекке жыр тұнғасын,
шығады бұрынғыдан күлкің басым,—
қаншама жыртылмасын көмекейің,
оны да енді бірақ кім тыңдасын!
Шыға ма беткейлерге жамырай гүл
тұра ма өзін өзі танымай қыр,
Дүние мың құбылып жатқан шақта
көңілді күпті қылған тәңірі-ай бұл!
ӨЗГЕРУ
Көңілің мәрт,
қолың жомарт,
жаның кең,
арынды да,
дарынды да,
алымды ең,
сенен ғана көруші едім
кісілік,
ерлік,
кендік,
кемелдіктің бәрін мен;
Есіргенге
есе бермей өр көңіл,
кесірден де
кегіңді алып сен небір,
жамандамақ болған шақта біреуді
саған қарап сөйлеуші еді төрдегі ұл.
Ірілікті не қылады ендігі ез,
ұлы жолда ұры-қары болды кез,
тоқты көріп,
ептіге еріп,
ақыры
кетті кеміп
сол кісілік,
сол мінез.
Сен деуші едім үлгілі де үздігім,
босап шыға берді қалай тізгінің?
Аңғырт басым бара жатты айналып,
жаңғыртпасын сезген сайын түзде үнің!
ҚАЙДА БАРЫП
Қайдағы күйкі тірлік,
күңкілге еріп,
бара ма күннен-күнге күлкім кеміп,
шалардай ызғар-өмір үсігі анық,
алдыңа түсіп алып бүлкілдедік.
Алмады,
амал қанша, ығына айым,
тағдырдың,
қайда барсам,
мұңы дайын.
Алдайды үмітің де,
үгітің де,
қалмайды қыр соңымнан бір уайым.
Өзім де мұңға бола туғам ба анық,
тірліктің қай уына уланбадық,—
арыла бастадым-ау дегеніңше,
шығады тағы бірі сумаң қағып.
Жанымды жалаң қайғы жайлап алып
қатерге басты қанша байламадық,
жұтынан
діңкілдеген көңілімнің,
құтылам, құдайым-ау, қайда барып?!
ҚҰР МАҚТАН
Көзімін бе көненің,
өзімін бе мықтының —
бастық еді —
алдымнан
машина алып шықты інім,
сол-ақ екен ағайын
аяғынан тік тұрып.
төбесіне көтеріп,
дүрлігісті құтты күн...
Қауқылдасып кәрісі,
жарқылдасып жастары,
мәртебемді менің де
бір көтеріп тастады,
Менменсіген дүлейді
маңайымнан жүргізбей,
үрейді де манағы
ұмыттыра бастады.
Айналдым ба тәңірге —
айналаның бәрі асқақ
ымдағаным — әмір де,
тыңдағаным кәрі аспап,
той-думанын қызықтап,
кете бердім ауылдың
көкіректе қамалған
ойдың бәрін аластап.
...Әй, мақтаншақ қазақ-ай!
оңбайтын-ақ шығармыз,—
дүрмекке де қайдағы,
құрметке де құмармыз,
күпінуге келгенде
алдымызға жан салмай,
билік десе бүлініп,
жүгініп-ақ тұрамыз!
Дәрежеден дәмелің —
жоралғыны,
жолды іркіп,
үлкен-кіші ұлықтан
былайғы жұрт болды үркіп.
Құрмет көсек —
күпініп,
елпілдедік баладай,
жүргеніне қарамай,
бәрімізді сол құртып!
ДОСТЫҢ БІРІ
Ә дегенше елден озып енді иық,
көтеріліп шыға келдің сен биік.
Бақ-дәреже, абыройды, атақты
бір-ақ сәтте дарқан тағдыр берді үйіп.
Ұмытылып кеше көрген жәбірің,
айналаңа жүріп берді әмірің.
Қасқа маңдай жиырылып-жазылып,
салмақтана бастағандай әрі үнің.
Көтермелеп қошеметшіл зәлімдер,
бір-ақ күнде байқап қалды әліңді ел.
штаттағы жансызың бар,
жұртыңның
үшкіргенін, түшкіргенін мәлімдер.
Тез үйрендің өзіңді өзің бұлдауды,
кісі сөзін қырын қарап тыңдауды,
айлап созып әдеттене бастадың
қас қағымда бітіретін бір дауды.
Біраз елге жүре бастап билігің,
бірімін деп қалдың білем "милының",
Қабақ шытып танысыңа кешегі,
ұмытпадың намысыңа тиді кім.
Түгел жұмсап алпыс екі айланды,
іші-сыртың мәліш қойдай майланды,
күні кеше шашпауыңды көтерген
құрдастарың, сырластарың қайда әлгі?!
"Қайда барсаң осы ғой, — деп, — ел деген!"
жұрағаттан жеріп шыға келген ең,
қара төбет сияқтанып менмеңдік
арамызға жатып алды көлденең.
Күні кеше күшің мәлім, сұсың кем,
сен де біздей кебенектің ішінде ең,
айналаңа адырая қарайсың,
құдай болып туа қалған пішінмен.
Тиді қолға абырой да, әмір де,
бөліне де жатар әлі сан ірге,
өйткені сен қырын қарай бастадың
дәрежеңді артық еткен тәңірге!
* * *
Сенен басқа,
айтам енді наз кімге,
көктем өтіп,
келіп қапты-ау жаз мүлде,
өтінерім осы-ақ тегі өзіңнен:
бұғауыңнан босат мені аз күнге!
Үдер үнді,
күдерімді кім үзбек,
жібер мені,
жөнелейін жыр іздеп,
Көндірейін,
сендірейін өзімді
бұл жүрісім бұрынғыдан тығыз деп.
Күпті болды көңіл у мен жылаудан,
егілумен, екіндіге күн ауған,
Жыр әкелем, жылдап іздеп таппайтын.
бірер күнге босатсаңшы бұғаудан.
Таңдайыма тамшы нәрін тамызбай,
тәуліктерім созылып тұр сағыздай,
Жіберсеңші,
ораламын түбінде
күліп барып,
жылап қайтар қарыздай...
Суырыла шығып талай додадан,
көкіректе алай-түлей борап ән,
етек-жеңім жырымдалып бір күні,
құшақ-құшақ жырымды алып,
оралам!
Туа біткен қандай көрік,
тамсанумен құрғады үн.
Тамыздағы таңдай болып,
тамылжып-ақ тұрғаның!
Жыл бойына жұрт үкілеп
жеке баққан құлындай.
Жанарыңа күлкі түлеп,
жәудіреген түріңді-ай!
Қарай-қарай көңілі ауып,
қара бассын дедің бе,—
бұлдырықтай омырауың,
қылдырықтай белің де.
Жүрсін деп пе ең дымы құрып,
үміті де үзілмей,
Еріндерің тұр үгіліп,
енді піскен жүзімдей.
Тасып аққан Іледейін,
толық қара бұрымың.
Қалай ғана жүдемейін,—
құрттың мені, құрыдым!..
* * *
Бұл өмірде бар-жоғыіды білместен,
күндерім-ай, қызыл-жасыл гүл кешкен,
шекесінен шертіп қойып шіріктің,
арулармен ат үстінде тілдескен.
Қойыныңнан құтылмастай нұр мынау,
таңды таңға ұластырып жүрдік-ау,
Алқымынан алдық қанша тағдырдың,
тақымына салдық қанша қылбұрау!
Әні кетті, сәні кетті, бәрі өтті,—
Тағдыр енді салды өзіме әлекті.
Әл бермеді, әлде мені тұқыртқан
қайтсем екен бұл атаңа нәлетті!
Өзі де бір өңмендеген өлермен,
қарақұстай қалмай ұшып төбеңнен,
жегенің де желім болып кейде бір,
күте қояр көмегің де жоқ елден.
Құшағымнан қуып шыққан бар нұрды,
қайтсем екен бұл қарабет тағдырды,
дарындас та дарынсызға ілесіп,
қарындас та көңілімді қалдырды.
Алауыз ғып айналаны, алқапты,
ара түсер ағайынды ант атты,
Кешер едім — қылығы өтіп барады,
оққа кеуде төсер едім — жан тәтті!
Ұшып кетті қолдан қарға —
кімге айтам,—
ой қағатын орманнан да құр қайтам.
Бір бастырмай қойды ілгері, амал не,
көптен бері мойнын бері бұрмай таң.
* * *
Тұнығым қайда деумен жетіп ішер,
ындыным кебе-кебе — бекіді шөл,—
біріміз-бірімізді табамыз ба,
жол жатыр арамызда екі мүшел?!
Кетесің сен ілгері,
мен — кейінде,
білмедім,
ерейін бе,
ермейін бе.
Таласар бұл фәниде кім бар саған,
бар болса —
баяғыда-ақ көрмейім бе!
Майысқан жағадағы талдай мүсін,
шыдайды,
сені көріп,
қандай кісің!
Мұңым ең күндіз-түні қалмай ерген,
шынымен сен де мені алдаймысың?
Арнаған бір өзіңе бар ғұмырды,
жанымның жарығысың таңғы нұрлы.
Ұқсамай өзгелерге,
сөзге де ерме,
қалпында,
қыздай болып,
қал бұрынғы...
Ести ме,
естімей ме жұрт үніңді,
күн сайын құшағыма күн тығылды,
әйтеуір маған ғана жүзің күліп,
қарай бер үзілдіріп кірпігіңді.
Тірлікте қылдай кінә арқаламай,
жүре бер шашыңды да сәл тарамай,
тозғанша саусақтағы жүзігіміз:
осы бір қызығымыз тарқамағай!..
* * *
Әрең өтіп ауыр күн,
әлсіреген түн еді
аулақтағы ауылдың
иті неге үреді?
Не бір күбір,
не басқа ән
естілмейді таяуда,
Түн жамылып,
дөң асқан
аттылы ма, жаяу ма?
Бір орнында тұра алмай —
тоңдырды ма түнгі ызғар,—
үнін қатты шығармай,
жымың қақты жұлдыздар.
Шабаланып ит үрді,
шәуілдесті қалғаны,
аулақта бір үй тұрды
сөніп-жанып шамдары.
Бұлтқа барып бұғынды ай,
жеткізер ме жаяуға,
аузыма кеп тығылмай,
беу, жүрегім, баяула!
Құлағымда күндізгі үн,—
түнгі ұйқымды бұзған кім?
Әлде бөтен бір қыздың
берекесін қызғандым?
Тамсантып күнде таңдайды еріткен,
қандай әдемі, қандай көрікті-ең!
Күні-түні қызып жүрсін деп мені.
үмітімді үзік жалғай келіп пе ең?
Алдай келіп пе ең?!
Қандай әдемі, қандай керім ең!—
Жанымда жүрер жандай көріп ем,
Бұтағын үзіп құрым ағаштың,
бұрыла қаштың...— алдай беріп ем!
Қандай берік ең!..
Таңдай тұп-тұнық, балдай еріген,
қандай сүйкімді, қандай керім ең!
Қарамай бурыл шашыма қалқам,
қасыңа біраз қалмай еріп ем.
қардай ерігем...
Алдыра қойған арман қай елін,—
үріп ауызға салғандай едің,
тірі бауыздап өттің де бүгін
кеттің бе, күнім?—
Қандай бала едің!
Қандай бала едің!..
Айырылып асық қалмай ма еріктен,
апыр-ай, қалқам, қандай көрікті ең!
Тағдырды-ай мына, жұрттың алдында
алынбас өші бардай кеміткен!
Жанбай келіп пе ең?
Соңымнан әлі қалмай сүйкімді үн,
жағадағы жас талдай сілкіндім.
Тамсана келе дәмі де кетті,
мәні де кетті таңдай шіркіннің!
Талдай сілкіндім..
* * *
Қылығы бөлек көріктім едің,
көргенім сол ғой елікті менің,
құрбаның болып кетуге тегі,
көніп тұр едім...
өліп тұр едім.
Асылдың құнын аңғармай қалған,
арманым менің, шалғайға барған,
Ергенде маған ұтылмас едің,
құтылмас едің қандай қамалдан!
Көңілімді ұғып, өзімді алмаған,
көріктім едің — көзімді арбаған,
Шамдана бастар жағым бұл менің,
айтуға саған сөзім қалмаған!
* * *
Апыр-ау, сол бір шақ қайда,
айнала тірлік — бәрі айқын,
шашыңнан сыйпап мап-майда,
мақтана жұртқа қарайтын?
Қаланы кезіп кештетіп,
қарамай жанға мұндайда,
егіле сүйіп,
ес кетіп,
еліге құшқан түн қайда?
Айтуға бәрін сөз қайда?
Көз қайда өзім сан өпкен?
Қойсақ па, тегі, созбай да,
озбай да енді әдептен!..
ШЫРЫЛДАП ЖҮРЕМ
Шегі бар өкініштің,
өкпенің де,
шырағым, шырылдаумен өткенім бе,—
қойды ғой көкейіңе қонбай сенің,
алданып,
азабыңды шеккенім де.
Еркімді билеп алып биыл менің,
елтідің, емексітіп.... иілмедің.
Түкке де тұрмады ма көз алдыңда
күлгенім,
күйінгенім,
түйілгенім?
Айтулы "жырынды" едік, дүрілдедік,
кетті ме қызға деген қырым кеміп,
айтқызбай түсінетін қарындастар
алдайды, амал қанша, бүгін келіп.
Аямай адал ниет, ақ білегін,
қанша қыз қабағымды бақты менің,
бәрінен биік көргем, иіп келген,
таңдайдан дәмі кетпес тәттім едің!
Шаршаған жүректен бе, тілек кем бе,
білемін, дарымасын бұл өкпем де,—
Қалқам-ай, ойда жоқта сен емес пе ең
қайтадан түлеткен де,
жүдеткен де.
Сен деп ем ендігі өмір көңілді әні,
адыра қалғаны ма соның бәрі?
Жүрек те тыным таппай, қарағым-ай,
құстай-ақ шырылдайды қолыңдағы.
* * *
Балалық шақтай кешегі
бұлдырап барып жоқ болған,
ол да бір ғажап кеш еді
жаныма өшпес от қонған.
Аймалай құшып тұрғанда,
айнала балқып, түн ысып...
Тірі жан жоқтай бұл маңда,
тұрушы ек тілсіз ұғысып.
Сағымдай бәрі өтті ағып,
ит-көңіл жұртта қалды ұлып.
"Ғашығың едім..." — деп барып,
үзілді бір үн
жаңғырып.
* * *
Бір сен деп қайда ғана бір кетпедім,
бүрсеңдеп боранда да дірдектедім,
Қаншама жырымды да саған жазған
қалтамда сақтай-сақтай кірлетпедім.
Ерітіп өзіңді де отым менің,
есімде біржолата бекінгенің.
Кеудемде ұя салған, қарлығашым,
менікі, тек менікі-ақ секілді едің...
...Барында жұрт қызығар келбетіңнің,
ойланбай от бастың да...
енді өкіндің,
Қайтеміз мұң да шағып,
тыңдашы анық.
айта алмай айтарымды
мен де тұрмын..
* * *
Барарсың да батыл үдеп,
түсер бір кез ой басқа,
ар азабы ақыры кеп,
өкіндірмей қоймас та.
Барлығын да еске аларсың,
біраз жылдар өткізіп.
Амал қанша,
кеш қаларсың,
көзден ұшып көп қызық.
Арманым деп,
аймалаған
адам таппай кешқұрым,
боларсың бір айлап алаң,
ішіңді өртеп ескі мұң.
Ас та батпай ішер мынау,
ішінде бір жанғанда от,
мен есіңе түсермін-ау,
алыстағы арман боп.
ТҰҢҒЫШ РЕТ СҮЙІСКЕН ҚЫЗДЫҢ СӨЗІ
— Кешір, жаным,— дей беріп ем,—
күттірсем!
Қатты қысып,
құшағыңа тықтың сен...
Аспан құлап бара жатты үстіме,..
құдай ұрсын,
содан кейін... түк білсем...
Алғаш рет ерінге ерін тигенде,
қарсыласар қалмады ма күй менде,—
қаным тасып ақты ма әлде бойдағы,
ақ төсіме батты ма әлде түймең де..
Қайда менің алаңғасар ақ таңым,
қалды есімде —
кілт үзіліп тәтті әнім,
әлдеқайда ағып қана, дүние-ай,
құшағыңда талып бара жатқаным!..
Ақылымнан адастым ба әлде мен,
осы ма еді шығардағы жан деген!—
Жұлдыз жиі аққан еді аспанда,
иіп бара жатқан еді бар денем...
Көзімді ашып алғанымда...
әлгі бір
қайта естіліп маңайдағы бар дүбір,
келегейлеп қасымдағы сені де,
көпке дейін басылмады...
сәл діріл...
СЕЗІП ЖҮРСІҢ
Көзіңнен таса қылдың ба,
қалқам-ай, мені қас қағым,—
салмағын ішкі мұңның да
сезіпті сенен басқа кім?
Үндемей ғана отырып,
түріме қарап тоясың.
Айтайын десем өтірік,
оны да біліп қоясың.
Салды ма тірлік сарсаңға,
өзімнен бұрын ұғасың.
Біреумен ұрсып қалсам да,
айтқызбай біліп тұрасың.
Кінәлі болсам — болармын,
күнәлі болып көрмегем,—
Айтқызбай біліп соны әр күн,
ашуға ырық бермеп ең..
Кісідей болып сүймеген,
сен қайтер екен деймін де,
жұмыстан кейін үйге мен
кешігіп келсем кейбірде;
есігіңді ашып, еркелеп,
жүзіңді теріс бұрмадың:
"Келдің ғой бүгін ерте!" — деп,
күлімдеп қана тұрғаның...
Түбінде тұрып тұнықтың,
шөлдеген күнің құрсын-ау!..
Қылымси білмес
қылықтым,
оны да сезіп жүрсің-ау!..
* * *
Ғашық болған жоқ шығармын,
кешір мені, қылықтым,
солқылдаған көк шынардың
саясында тынықтым.
Өмірдегі ұлы кінәм,
осы десем —
оңбаспын,
тас бұлақтың тұнығынан
тал түсімде шөл бастым.
Тартты өзіне иісің бірден,
тарылды да арамыз,
Көрген жанды сүйсіндірген,
қуыршақтай қара қыз.
Теңбіл аспан жұлдызына
теңгеріпті сені кім.
басқа жұрттың мың қызына,
бере қоймас серігім..
Ғашық болдым өліп-өшіп,
десем,
ешкім нанбас та,—
басқаларға берік есік
ашық күйі қалмас па?
Кезімізде қызулана қыз құшар,
құдайым-ау, дейтіндер кім бізді шал?
Самайыма қарамасын қарындас,—
қылаулаған қырау ғой ол күзгі сәл.
Елуіңді — ердің жасы, дейді ел де,
басқа қандай белгілер бар бейнемде?
Қатарынан озған ағаң, емес пе ем,
бозбаладан бұрын шығып кей белге.
Айырбастап ала алмайтын алтынға,
тістерім де,
күш,
демім де қалпында,
Арулардың ажарына татырлық
айбын да бар,
айдын да бар,
бар тұлға!
Бой түзеуге болмады деп мұршамыз,
тұрғыластар, түңілмейік мұнша біз,
Елікпейтін, желікпейтін несі бар,
жас жігіттен жақсы көріп тұрса қыз!
Ақ түндермен алмастырып күндізді,
елуің де ерттеулі атқа мінгізді,
Бәріне де даяр тұрған жайым бар,
қай антұрған қартайды деп жүр бізді!
* * *
Қабағынан күн көрінген,
қараторы келіншек,
Келіп-кетіп жүргеніңмен,
қиналасың —
елің шет.
Оңаша бір сыр айтып ем,
отырғанда шай ішіп...
...Құшағыма құлайтын ең,
құба талдай майысып
Құмырсқа бел, қаз омырау,
алма мойын толық,
паң,
жарқыраған жаз едің-ау
жаурағанда жолыққан.
Өзің біліп,
көзің күліп,
ұқтың халді сұрамай,
Құрығыма тез ілдіріп,
тұра қалған құралай.
Қылығың да құлындай-ау,
кім теңесер бұл маңда.
естілетін үнің баяу,
есім шығып тұрғанда...
Бола алмадық күнде бірге,
не дер екен ендігі ай!
Жиі келіп жүргенінде,
Сағынбас па ем мен бұлай?
Қызғану да ерге міндет,
сезімталым, сергегім.
Өткен жолы келмедің деп,
телефонмен тергедім.
Білем бәрін
алаңдайсың
балаға да, байға да,
басар тау да таба алмайсың
сұқ көздерден айнала.
Біле тұра сағынамын,
қағынамын даурыға,
бара алмасым тағы мәлім,
базары жоқ аулыңа.
Жұлқынғанмен жүрек елші,
жерің шалғай,
елің шет.
Келіп-кетіп жүре берші,
құралай көз келіншек!
* * *
Көріктім, көптен бері көрінбеген,
жүрсем де қойып кеткен жерінде мен,
ақ тамақ,
қабағыңды,
қасынды да,
сағындым шашыңды да өрілмеген.
Арайлым, айлар бойы жолықпаған,
көңілге, қарап тұрсам, толыпты алаң,
қадірің күннен-күнге арта түсіп,
мен сені көп аңсайтын болып барам...
Ақ қайың сияқтанып сида біткен,
қиыла қараушы едің ибалықпен,—
Сағынып көздеріңді,
сөз...
деміңді
мен бұрын осылайша қиналып па ем!
Жүрсең де мың құштырып,
жүз өптіріп,
жүзіңнен үзілмейтін ізеттілік,
Қызара қалатының есімде әлі,
шашыңды теріс қарап түзеп тұрып.
Ұяңым,
инабатты
ұялшағым,
мен сені осы күндер жиі аңсадым,
түсімде ақ жүзіңді көрем бе деп.
сөндірмей жатам ұзақ қиял шамын.
Аяулы,
ақ дидарлы еркем менің,
көп болды көз алдымда өртенбедің,
демінде кете тұра бар сабырым,
менің де бітпей қойды-ау "ертеңдерім"
Арайлым,
айлар бойы жолықпаған,
көпіршіп көкірекке толыпты алаң,
Өзіңді күннен-күнге көп аңсайтын,
тек қана сені аңсайтын болып барам!
БЕЛГІСІЗ
Не шығар енді келіп өкінгенмен,
қамығып,
қадіріңді кетіргеннен,—
көп қыздың бірі екенсің, қарағым-ай,
көктемнің көбелегі секілденген.
Ғашық та бола жаздап бір күн ерсең,
тұрасың қона жаздап —
гүлді көрсең.
Көненің көзіндей боп, қылықтым-ай,
деп едім,
өзгелерге үлгі берсең...
Ұнаған
қылығыңда,
бұрымың да,
деп едім,
тұңғыш татқан тұнығым ба...
Кім білген,
үміт,
күдік сиыспасын
махаббат дейтін сол бір ұлы ұғымға.
Қамығып,
қалқам, саған кейімедім,
өзім де алдануға бейім едім...
Белгісіз —
сенімсіздік араласқан
ащы ойдан енді қашан сейілерім...
* * *
Отпын дер едім, шоқпын дер едім,
онсыз да күймей тұрмыз ба;
ғашық боп көрген жоқпын дер едім
өзіңнен басқа бір қызға.
Бәрібір оған нанбайтыныңды,
қалмайтыныңды бұл елден,
ұсынып үшкіл балдай тіліңді,
алдайтыныңды білем мен!
Көңілім содан жиі мұңданса,
ұға да қойсын мұны кім,—
Ішімде кеткен күйігім қанша,
ішілмей кеткен тұнығым.
Шағымда мынау шашым ағарған,
ауғанда мезгіл бесінге,
қысылмай сенің қасыңа барған
қызық сәт қана есімде.
Пәлені басқа үймей түбінде
кету ме мақсат ендігі,—
орынсыз отқа күймейтінің де,
сүймейтінің де белгілі.
Қызығын менен аяды қашан,
думанды,
тойлы,
дулы өмір,
Қалпында бірақ баяғы масаң
тоймай-ақ қойды қу көңіл!
* * *
Көңілім сені "құрбым" демеді,
бір күнге мені кешерсің,
бауырыма басып тұрғым кеп еді,
балбырай түссем —
несі ерсі!
Айналдым сенің ақ білегіңнен,
мойныма келіп асылған,
Жұмылып көзім тәтті лебіңнен,
жұпар аңқыды-ау шашыңнан.
Қалтырай берген, қарғадай күнім,
тұла бой толы дірілдеп,
алдап та сулап,
арбамай бүгін
алдыма келген түріңнен!
Құшаққа күткен келіп-ақ кірдің,
қымсына берме текке сен,
өліп-ақ тұрмын,
көніп-ақ тұрмын
құрбаның болып кет десең!
* * *
Қаншама қыз-қыз қан қайнап,
қармана басып, қорқақтай,
қырсығып тірлік, жанбай бақ,
қыстығушы едім жол таппай,
телміріп көпке көз үнсіз,
термелеп айтып аздап ән,
құралай құрбым, өзіңсіз
көрсоқыр бола жаздағам;
ащы уын жұтып қайғының,
айырылған шақта дәрменнен,
аңсата жетіп, Ай-күліп,
сен емес пе едің әл берген;
тұрып та жүріп, құлап та,
әлі де болса торығам.
Амалым қанша, бірақ та
саған да сирек жолығам.
Қамымен кетіп бір бастың,
томсарып бірде баладай,
Қатарлас құрбы-құрдастың
көңіліне де қарамай,
Ашынып жүрген кезімде
өзімді асқақ санап тым,
жанашыр достың езін де
қаншама жерге қараттым.
Таусыла жаздап төзім шың,
аласұрғанда алқына,
өнеге болып өз үлгің
түсуші ем тағы қалпыма
Бастар деп тосын жол қайда,
кеудемді кернер тың сұрау,—
амал не, қалқам, сондайда
қасымда болмай жүрсің-ау.
Тірліктің жолы сан тарау,
түсе алмай жүрсем біріне,—
Қадірі бөлек қалқам-ау,
таусылған ба арман тіріде.
таппадым төте жолды да,
түңіліп кейде бәрінен,
мұратым биік болды ма,—
жете алмай келем әлі мен.
Шыңдарға шырқау бет түзеп,
шырқаған шақта қас-қағым,
желіккен ойға жоқ күзет,—
жемтігі болды басқаның.
Кеудемде сыңсып байырғы ән,
жырылып тағы қалдым ба?—
Сені де менен айырған
Не десем екен тағдырға!
* * *
Көбейіп көлеңкелер,
күн суырда
Тағдырым айналды ма қырсығуға,—
тағы да жолықсам ба дейді көңіл,
өрімдей,
өліп-өшкен бір сұлуға!
Қыртиып қатарласым,
қаруласым,
бұл күнде жанудан да
налу басым,
ауызға осындайда үріп салар,
дүние-ай, жолықтырсаң аруға шын!
Сол болып еркелетер елігім де,
жөнелсе сүйреп алыс сері күнге,
көркіне табындырып,
қағындырып,
есімнен жаңылдырып мені мүлде!
Қарамай қақпайлаған жеңгелерге,
үздігіп күндіз-түні мен дегенде,
шығарда жаны бірге тұрса дәйім,
нем қалды сонда менің өлмегенде!
Барлығын сылтауымның себепті етіп,
мені де күндіз-түні дедектетіп,
жол тосып,
тұрса шіркін,
дірдек қағып,
биге де құрбысынан бөлек кетіп!
Ендігі өзі болып бір сенерім,
жайымды түсіне де білсе дедім.
(Осындай қас сұлуды құшып едім!)
түнімен түсіме еніп жүрсе менің!
Беріліп қайдағы жоқ құса-мұңға,
еркімді орынсыз-ақ тұсадым ба,—
мен тегі қарақшының пышағы емес,
өлермін қаса сұлу құшағында!
Қалыңдап күннен-күнге қайғым менің,
өзіңсіз өтіп жатыр ай-күндерім.
Тағдырдың тәлкегіне көп алданып,
бірлесіп тере алмадық май гүлдерін.
Тұра алмай уәдеде, жүз алданып,
қаншама қиналмадық, қызармадық.
Тағдырдың арамызға керіп қойған
арқанын
арпалысып,
үзе алмадық.
Сеніңде
дей алмаймын
кінәң қалың,
болмады-ау бұдан әрі шыдар халің,
сезімге алып-ұшқан жеңдірсек те,
сөзімде мен де, жаным, тұра алмадым.
Мөп-мөлдір махаббатым,
шат күндерім,
қайғым бар қайыстырар аттың белін.
Ішімнен есіміңді жүз қайталап
жүрмін-ау,
таңдайдағы тәттім менің!
ЕЛЕНА
Алыстан сұрау салған:
"Тірі ме?" — деп,
қайдасың, құрбым, менің
тілі бөлек?
Мен сені ұмытып та барады екем,
аулыма жүрмеген соң, күніге кеп.
...Бағзы бір күндер еді-ау, құрбым менің,
теретін бірге барып қыр гүлдерін,
ындыны саған ауған көңілімді,
есімде, алғаш рет білдіргенім;
Үшарал. Би кешінің жазғы алаңы,
айтылды орыстың да аздап әні,
жүректің жетегінде кетеміз деп,
бір өрттің тұтана да жаздағаны.
Дуылдап бар дене де, бетім менің,
есімде, әлденеге бекінгенім,
Көкшіл көз, көк көйлекті, алтыншаш қыз,
аққудың көгілдірі секілді едің...
Түсті ме,
түспеді ме көзі көптен,
қайран да жиырма бес-ай, сезімі өктем,
сол түні елік мүсін Еленаға
құрбылық сөзім өткен...
өзін өпкем...
Тап болған тасөткелден, кезі көк қыз,
амалын тап та,
дегем,
өзің өткіз.
...Басталған бұрқ-сарқ етіл махаббаттың
баянсыз боларын да сезіп ек біз!
Білмеймін, осалмын ба,
мықтымын ба,
аз күнде өтті қызық,
бітті мұң да,
шыға алмай қала бергем, амал құрып,
баяғы ата-дәстүр тұтқынында.
Мен сені,
сен де мені ұмытқалы,
ойлы қыз, отыз жылға жуықтады.
Отырмын,
ойда жоқта сұрау салып,
көз жасым көкіректі жуып тағы.
Алтын шаш,
алма мойын,
көзі көк қыз,
Көл бойын қол ұстаса кезіп ек біз...
Арада Кербаланың көлі жатыр,
амалын тап та,
тағы
өзің еткіз!
* * *
Асыл айым, несіне жасырайын,—
(өз жарамды өзім-ақ қасынайын),
мен дегенде,.. әйтеуір,—
кем дегенде — дәлдеп атар
тағдырдың тасы дайын!
Балдырғанды бұлақтан тосып елді,
түзелді ме дегенде көшім енді,
қағып кете береді
қайдағы бір жырындылар
жырымдап несібемді.
Бағымнан ба маңдайға дарымаған,
қандай ызғар кеудемді қарымаған,—
оңай олжа көргені өзгелердің
оралмай-ақ келеді әлі маған...
Теріс ұғып тектісі,
қуы — нанбай,
көңіл бүгін көбінен суығандай.
Құдайың да қырсығып,
мен де ішпеген
бара жатыр тіршілік уы қалмай.
Көңіліме көгінен құс аулатпай,
тұқыртқаны-ай тағдырдың
тұсаулы айттай.
Көншімейтін еді ғой, көзге ілгенің
көбік қарға көмдіре үш аунатпай!
Бірер күндік билікке мәз қағынды,
қызғанады менің де аз бағымды.
Құтырғанның бәріне көз түрткі етіп,
білмедім, тағдырға не жазғанымды!
СҮЙКІМДІ ҚЫЗ
Бүлдіргендей уылжып піскен ерін,
піскен ерін үшінен тістеледің.
Үр қызындай үлбірей бастағанда
кішкене едің,
білмеген түске енерін,
әдемі қыз,
Әлі күнге өзіңнен дәмеліміз!
Құралайдай қырдағы керілгенде,
еріп сала беретін ерін демде,
қылдырықтай қыпша бел,
қаз омырау,
жаз едің-ау,
— барлығы,
тегіңнен бе?
Сүйкімді қыз,
түнде кіріп түсіме, ұйқымды бұз!
Үркіп қашқан даланың елігі едің,
елігіме жетсем деп желігемін.
Жүрек сыздап барады күннен-күнге,
дәру болса жарады сенің емің.
Сырғалы қыз,
сүқтанып-ақ сыртыңнан тұрғанымыз!
Ән-жырымның ендігі өзегісің,
қу келеді қыз деген — сеземісің?
Не деріңді көзіме қарап айтшы,
сөз берейін өзіңе кезек үшін,
құралай қыз,
қалай ғана әлі де ұнамаймыз?!
Сездім де қабағында сызат барын,
арамыз ушығуын ұзатпадым.
Қарсы айтар жауабымды,
сауалымды
көңілдің түкпірінде тұзақтадым.
Болдық па,
болмадық па, сірә, ғашық,
алайық арамызды бір-ақ ашып,
Қырда өскен кеше ғана тең гүл едік,
қайтеміз енді келіп...
кінәласып.
Белгілі неге бірден түңілгенің,—
икемім аздау болып бүгін менің,
сен шығар төрің үшін,
орын үшін,
басқаны баса-көктеп жүгірмедім.
Байлыққа балап таза гүл иісін,
ұмтыла қоймадым ба "сыйың" үшін,
Көңілім сен дегенде шалқыр еді,
алтыннан артық еді жымиысың.
Сұрланып сәл-сәл ғана,
тына қалдың,
қамықпа,
мұндайға сан шындағанмын,—
Керегі маған адал көңілі еді
жалғанда жаным сүйген бір адамның!
ТҮНГІ ТЕЛЕФОН
Іздеп тауып ақыры өзің мені,
түн ішінде телефон безілдеді.
Үнің баяу естіліп аржақтағы.
ашуың да, аптығың сезілмеді.
— Білейін деп... жатты ма, жатпады ма,—
Кешір,— дедің,— кешірек қаққаныма.
Ұшып барғым келіп тұр осы қазір,
Түсіп қалдым деместен қақпаныңа.
Тілің тәтті,
өзің де ұяң едің.
— Иә,— дедім ақырын,— Иә!— дедім,
Бірге кешкен күндерді есіме алып,
тіршіліктің талай бір қия белін.
— Қақ төрінде қайқайып жатармысың?
Екеумізге,— дедің,— бұл ақырғы сын.
Жөн еді ғой бір келіп қайтқаның да,
айтқаныңда тұрмайтын қатынбысың?
Үнің баяу,
әлі де ұяң едің,
— Иә,— дедім ақырын — Иә!—дедім,—
есіме алып екеуміз бірге өткерген
тіршіліктің талай бір қия белін.
— Қалай ғана, құдай-ау, қорынбайын,
Сен шалжиып жатасың,
төрің дайын,
Келіп кетсең қайтеді?
Айтқаныңды
өліп кетсем — екі етпей орындайын.
Үнсіз ғана ішімнен безектедім:
— Жо-жоқ,— дедім — болмайды, жо-жоқ!—дедім,—
Мәңгілік пе деп жүрген қуаныштың
аңғара да бастап ем...
тез еткенін.
Бірімізді біріміз өртеп бөлек,
есіңде ме өлуге серт еткен ек?
Ұяң едің;
амалсыз:— Иә!— дедім.
— Жүргенім де бекер ме еркек пе деп!..
...— Келмейсің бе?—
Шығады үнің қатқыл:
— Маған ұқсап күтумен күнің батқыр!
...Мең-зең болып қисайдым төсегіме,
....Шырылдап тұр телефон...
шырылдап тұр.
СОЛ ТҮНІ
Қуат алып құйқылжыған тәтті үннен,
күмбір қағып, көкірегім шат күлген,
аттың басын қоя беріп еркіне,
айлы түнде ағып келе жаттым мен.
Қараңғы ма, қарамадым, айналам,
құлағыма шалынады қайдағы ән,
арғымағым құстай ұшты-ау сол түні,
ауыздығын аласұра шайнаған,
Алдымдағы теңіз бе еді, көл ме еді,
қайда апара жатыр еді жол мені,
Сен болдың да маңдайдағы нысанам,
кең дүние көңілімді бөлмеді.
Кеудемдегі бар сағыныш, ентікпен,
асығып-ақ келе жаттым мен тіптен,
....Ағараңдап ақбоз үй де көрінді-ау,
баяғыда маған арнап сен тіккен!
СЕН БАРДА
Сыңсытып көңілімнің бар сырнайын,
сен барда
дүниені тарсынбайын,
болмасын жақсылыққа өмір ділгір,
көктемде көгілдір бүр жарсын қайың.
Сен барда —
аңсап айтар әнім дайын,
өртеніп,
өзім де кеп тарылмайын.
Үзілмей келе жатқан жеті атадан
басында бақ-дәулеті бар ұлдайын.
жүрейін жұрт ішінде шалқып,
күліп,
өзгеден өмір құнын артық біліп,
сыбырлап,
саған ғана сыр айтайын,
кей-кейде
құшағыңда балқып тұрып!
* * *
Жасымда
(ақыры ауыр сорға ұласып),
бір қызға құшағымды көрдім ашып...
Дерліктей,
көріктінің хас тәңірі,
өзіме басқа бірі болды ғашық.
Болмасын маған пенде сезе ме тым,
біреуі —
мені көрсе безеретін,
Біреуі —
қайда барсам қарауылдап,
соңымнан күні-түні өзі еретін.
Біреуі —
құрақ ұша күлімсіреп,
тұратын жанарымен:
"Бұрылшы!" — деп.
Біреуі —
мен дегенде кекірейіп,
Кергитін,
көргендей-ақ бірінші рет.
Менсінбей,
бедірейіп — бірі мені,
біреуі үміттеніп жүріп еді.
...Екі қыз еске түссе,
есеңгіреп,
көңілім өлі күнге бүлінеді.
«ӨТКІРДІҢ ЖҮЗІ» КІТАБЫНАН
НЕ ЖАЗАМ!
"Не жазып жүрсің?" — деп
сұрайды кезігіп қалған
кейбір дос-жаран.
Не туралы жазбақпын? —
Баянсызын айтсам ба әлде басымдағы аз бақтың,
кімнің ғана қам көңілін көншітіп,
кімнің отын маздаттым?
Не жазамын шынында? —
Жұрт ұқпаған
жыртық табан мұңым ба,
ырысым ба — ындыны бір қанбаған,
босқа тозған қылышым ба қынында?!
Не туралы жазайын? —
Кімге дәрі өксігі мол,
өкініші аз айың,
қай досымның көсегесін көгертіп,
қай дұшпанның тартқыза алдым сазайын?!
Не жазар ең өзің де? —
Қайырымы аз халқыңа айтқан сөзің бе,
сүмелегі сорды қанша миыңды,
соның бәрін кім еледі кезінде?!
Не жазайын лезде? —
Тойдым әбден ойлы қанден мінезге,
ергендерді жазайын ба есерге,
ерді жығып бергендерді бір езге?!
Кімге керек жылағаның, күлгенің,
сенің тірі жүргенің? —
Кімге керек, кімге керек? — дедім де,
не туралы жазарымды білмедім!
Тірлігімнен түк өнбей,
тілім неге байланды?
Жан-дүнием түгелдей
жаңғырыққа айналды.
Жазбасын да кеселге,
жауға айналып тұр белес.
Қанша таяқ жесем де,
қайтейін-ай, кірмеді ес!
Қарамаппын әліме,
қарайғанды дос деп пе ең,
жұрағаттың бәріне
жүгірумен өшті өкпем.
Көп сырымды ішті емге
"көріпкелі" бар ағай,
сергелдеңге түскенде
септесуге жарамай.
Таға алам ба көпке мін,
Талады деп жат талай
Досқа деген өкпенің
іште бұғып жатқаны-ай!
Қателесіп жүрдім бе,
кеше ғана кеп едім.
Жерге қарап бір күнде,
Желім болды жегенім.
Ірің болып ішкенім,
Іркілдім де қалдым мен.
Күресуге күш кемін,
қулар қалай дәл білген!
Шықпайды ащы қалай үн,
шындықтан да түңілдім. .. .
Қоя-ақ қойшы, ағайын,
Керегі жоқ түгіңнің!
* * *
Даласында майданның
жағасында Сайранның
өтті-кетті, не керек,
қарымтасыз қайран күн,
мықтылардай өзімді, ұқтыра алмай сөзімді
түлкі бұлаң тірліктің тазысына айналдым.
Қайырыла қарасам — өкініші аз, өрт те кем,
күмбірлетіп кеудемде күй қалмапты шертпеген,
ағармай-ақ қойдым-ау пәле-жала, күйеден,
таба алмай-ақ, құдай-ау, дауасы жоқ дертке де ем!.
Қарапайым басымды хан ұлына теңгерген
тарылмай-ақ келіп ем, барымды аяп, мен де елден.
Үрейімді ұшыра
үдей түсіп зар-мұңы,
көргенімнің барлығы серуен емес, сергелдең!
Таусылғаны осы-ау деп тау суындай амалдың, —
жарық күні қолыма жарқыратып шам алдым.
Қабағын да заманның бағып қойып біресе,
қағып қойып жүргенім қабырғасын қамалдың...
ӨЛЕҢІМДІ ҚОРЛАМА
Бұрынғылар тықты апарып торға да,
жырындылар жықты апарып орға да,
шындық үшін жаны шығып,
шырылдап,
сағы сынып көрген емес сонда да;
абыз болып айтып еді билігін,
кещелеу бек көмейіне құйды құм,
сөйте тұра
таңдайынан бал сорып,
соның ғана маңдайынан сүйді күн;
қанатымен қара дауыл соқтыртып,
тиген жерін ойып еді от бүркіп, —
кесіп алсаң қан шықпайтын
миғұла
есегің де,
есерің де кетті үркіп!
Соны көріп,
"сайтаны" бар не қасқаң
арпалысты
ат мінсем де Пегастан,
қайдан білсін,
қанаттының бәріне
қоныс бола қоймайтынын көк аспан;
қатарынан қалмаймын деп қандастың,
сен де барып шоқтығына жармастың,
қандырмасын біле тұра шөліңді,
алдырмасын біле тұра Парнастың;
есің қалмай,
өліп-өшіп екпіндеп,
кеудеңдегі сөніп-жанған отты үрлеп,
қиялданып,
жиі алданып жатпай-ақ,
адуынды ақын бола кеткің кеп;
арқасында "аза бойғы аз күштің",
бірі болып шыға келдің "жазғыштың",
жүрек емес, қолындағы күрегің
қалың жатқан қазынаның қазды үстін;
қарыс емес,
қадірленіп тұтамың,
тоқсан сайын толғата ма кітабың —
бұлбұл үркіп
поэзия бағынан,
қарға барып паналады бұтағын.
Қиқымдарға, сылқымдарға "жыр" арнап,
қиқуға да қосыласың ұрандап,
тілің ғана икеміңе көнбей жүр
тәлпіш қатын секілдене бұраңдап.
Бірақ бүгін жібегі не, бөзі не,
қарап жатқан қазағың жоқ көзіне.
...Роман бар, драмаң бар — бәрін жаз,
өлеңімді қалдыршы тек өзіме!
Жылуы жоқ жырау көрсем оты кем,
сабағым да кеп тұрады шетінен.
...Сен де өзіңді зорлай берме, ағайын,
өлеңімді қорлай берме, өтінем!
* * *
Тілімнен де, білімнен де шықпай мән,
ағайынға тие қоймай түк пайдам,
алты алаштан артылады-ау дерліктей
ақылым да әдірә қап, бітті айлам.
Дәл айтам деп Демосфендей кескінде,
ақтарыла сөйлеуші едім қос тілде,
тәмам елді дүрліктірген даусым да
керек болмай қала берді ешкімге.
Бәдігіне бас ием деп өзге елдің өтті күнім,
кетті бүгін сөзден құн,
Ар мен ұят, —
арсыздық пен аярлық
тасындай боп теңселеді безбеннің.
Күні туып құлақты мен көздінің,
түсінер деп тұрсың бүгін сөзді кім,
біреуі жүр алаңдатып көңілді,
енді бірі жалаңдатып кездігін.
Көңілімді өңірімдей қаусырып,
сөйлемейтін болып барам таусылып,
тектілерім теріс қарап бүл күнде,
ептілерім шыға келді жаусынып.
Қанға сіңген ғадет пе әлде ғұрып па,
арыз айтып көрген болдым ұлыққа,
қала-қала көңілдің де өшті үні,
мөңіреген сиырдай боп тұлыпқа.
Бар еді ғой бір кісілік әл менде,
енді кімді шақырайын жәрдемге?
... Сөзім еді өзімді-өзім жұбатқан,
оқымай-ақ қойшы соны, мән берме!...
МЕН АЙТСАМ...
Өскенімді айтып ем, толғанымды,
көшкенімді айтып ем, қонғанымды,
айтып едім бір ғана әулет емес,
әлеуметтің тірегі болғанымды.
Бала жастан көшімді оңға бұрдым,
кідіре де қоймадым жолға бір күн,
бағын ашып бердім мен
құрығанда
тірі жүрген қазіргі он дарынның.
Жалғастырып біресе шерге мұңды,
жанғанымды айтып ем, сөнгенімді,
айтып едім, жөн білер Ерге қымбат,
елге бұлдап көрмеген еңбегімді.
Еліктемей үніне күнбатыстың,
туған жердің өзінде сынға түстім.
Еңіреген ер көрсем, ере шығып,
көппен бірге көз жасын құрғатыстым.
Қайырымға қосып үн, қосып үлгі,
айтып едім жөнім мен жосығымды,
түптің-түбі бір жерден шығар-ау деп,
ұғар-ау деп бір адам осы күнгі...
Қай жерім бар деместен ел құсаған,
көнді көңіл бәріне, көнді санам.
Соны айтып ем, шырағым,
жөн айтып ем,
түсінбесең... —
не дейін енді саған!
Қызық күндерім,
...бұзық түндерім.
тізіп тұр ма едің түзден мұң,—
саз үні тынды,
назым — ұтылды,
аз үмітімді үзген кім?
"Тірі құдайға"
түрім ұнай ма, —
құрығы қайда тағдырдың? —
Ақ таңнан арып,
жатқан қамалып,
жақпарға барып
жаңғырды үн.
Күліп те көріп,
үгітке де еріп,
үмітке беріп ырқымды,
"іріге" көніп,
тілі — бөгеліп,
бүліне келіп
жыр тынды.
Арды да аттаған,
ханды мақтаған,
сандырақтаған жыршың бар,
Соны көрем де,
солып
өлеңде
озса озсын деймін кіл сұмдар!
* * *
Жағынбадым әкіміңе, әмірге,
жалбарына жалынбадым тәңірге,
намысымды берген жоқпын қолымнан.
көнген жоқпын қиянатқа, жәбірге.
Бала жастан алдым солай бекініп,
маған да ешкім көрген емес зекіріп,
ала жібін аттамадым ешкімнің,
аллаңды да мақтамадым өтірік.
Әдетің бе ұлық емес елге ұрсу,
сен де менен күтпей-ақ қой көлгірсу,
таза болса — таза шығар көңілің,
ал біздікі — ағынды су, мөлдір су!
Ат та емеспін тұра қалар жем берсе,
жақсыларға жат та емеспін — тең көрсе,
біле алмаспын тірліктің де көп сырын,
бірақ өмір сүре алмаспын сендерше!
* * *
Біреуіне исіндім,
біреуіне исінбей,
біреуіне сүйсіндім,
біреуіне сүйсінбей,
біреулерін жақтырдым,
біреулерін жақтырмай,
бірін бәйек қақтырдым,
біріне сын тақтырмай.
Бірін құрмет тұттым да,
бірін құрмет тұтпадым,
біреулерін ұқтым да,
енді бірін ұқпадым.
Арамзадан ұтылдым,
адалынан ұтылмай,
саналыдан құтылдым,
жағалыдан құтылмай.
Өңім бе жоқ — түсім бе,
ендігісін кім білген,
осындай ел ішінде
өмір сүріп жүрмін мен!...
* * *
Менің де "у мен өртке" толды-ау ішім,
Жетпейді әудем жерге зор дауысым,
Келіп ем достықты да қолдан иіп,
Көріп ем тон да киіп — тоңбау үшін.
Қайтейін,
жарамады емге бірі,
Түсінбей әлі күнге ел де мұны, —
Тонымды иығыма жапты қасым,
Досымның жатты басым...
пенделігі.
Өршітіп ішімдегі өртті күмән,
Түлкідей тіршілік те етті бұлаң.
Жылғадай ындыныңды қандырмайтын,
Тұрғаны-ай түгелденбей төрт құбылам!.
* * *
Жеттің бе қуып, жырынды қайғым,
көріп те қапты төбеңді ел,
мен әлі де сол бұрынғыдаймын,
"Не болып кеткен!" — демеңдер.
Қашқанда сенен қайда барамын
қателігім де көп, тегі
Аспанды қойып,
Айға қарадым,
оған да қолым жетпеді.
Жүрсің-ау деймін жиі есіңе алып,
қалмайсың менен өкшелеп,
Жыныма кейде тиесің анық,
"Тиіспе!" — деуге жоқ себеп.
Қайырыла соғып қарлы бораның —
қатыгез, қатал, қанды аяқ,
күлкімнің қанша алдын орадың,
кеткен бір кегің бардай-ақ.
Сан рет саған қарсы да атылдым.
сау-тамтық қалмай денемде,
қара найзадай шаншыла тұрдым:
"Біттің-ау енді?.. — дегенде.
Қашып та сенен қайда барайын,
өзімнің қайғым — өз мұңым,
күнге қарайын, айға барайын,
сала жүр, қалмай, көз қырын.
Жеткенде қырдан қарлы дауысың
саңқ етті бір ой санамда:
дос-дұшпан күліп,..
қалғымау үшін
қайғы да керек адамға!..
ҚАЛҒЫМА, КӨҢІЛ
Ой жібермей ырым-сырым дегенге,
сенетін ем,
еретін ем тек елге,
Елемедім
(бөлек едім басқадан)
жұлдызды аспан бар-жоғын да төбемде.
Жастығым ба, мастығым ба —
білмедім,
маңайыма жоламайтын мұң менің,
тек бақыттың құшағында,
өртене
өтуші еді күндерім мен түндерім.
Көңіл шіркін алданбады, алданды,
алдымызда енді қанша дәм қалды, —
тасушы едім біріне де мән бермей,
жалпағынан басушы едім жалғанды.
Ой-тілегім жиылып бір жанарға,
дейтін едім, маған деген таң алда.
үлгеремін, дейтін едім, бәріне,
күн көремін, —
қалсам да елсіз аралда.
Елемедім жарлысы кім,
бай кімдер:
өтіп жатқан
деуші ем,
бәрін жай күндер.
Көрісер де келісер деп ағайын,
басқа түссе — бөлісер деп қайғымды ел.
...Кем-кетігі толмай жатып тірліктің,
дәл түбінен ұрды-ау тағдыр кіндіктің,
бұға бердім,
ыға бердім амалсыз,
бірі болып шыға келдім мұңлықтың,
Апыр-ау, бұл не болар деп ендігім,
алды-артымды ойлайтын да келді күн,
Ырым-сырым дегендердің бәріне,
сенгіш болып бара жаттым мен бүгін.
Қараймын деп көзім жетпес алдыма,
жүрек те бір шымыр ете қалды ма?
Өмір енді қызық бола бастаған,
қалғымашы, көңіл, енді қалғыма!..
АЙТАР ЕДІМ
Айтар едім, құдай-ау, айтар едім — тыңдар кім?
Ортасында отырып құлақ кесті құлдардың,
Өткізе алмай өзімді, жеткізе алмай сөзімді,
Терек болып теңселіп, ырғай болып ырғалдым.
Тыңдағанға тілімді тігіп тұрып бәске мен,
Айтар едім, амал не, айналамыз тас керең.
Жақсыларым жауыннан қорғалаған торғайдай,
Соқыр көздің өзінен сорғалаған жас көрем.
Айтар едім, не керек, құлақ қайда тыңдайтын,
Бозторғай да емеспін — берекесіз жырлайтын.
Қайраймын кеп өзімді, кісі едім ғой деймін де
Иілмейтін емендей, самырсындай сынбайтын.
Айтар едім — біреулер ұнатпайды бұртиып,
Енді бірі қабағын, мен айтпай-ақ, тұр түйіп.
Беттілерім бұл күнде жер шұқиды көзімен,
Итті көрген текедей тектілерім үрпиіп.
Айтар едім, құдай-ау, айтарымды елге арнап,
Қайда бара қоймақпын ағайынды енді алдап?
Біле тұра бір сөзім дарымасын ешкімге,
Айналаға айқайлап айта берсем... нем қалмақ?!
* * *
Еңсем түгілі, етегімді елге бастырмай,
Өзім бар жерде өзгенің жағын аштырмай,
Пендені бетіме қаратып көрген жоқ ем мен,
Бес төбет келіп беттей алмайтын қасқырдай.
Патшаның қызы батып кіре алмас қойынға,
Бес жігітіңнің буы бар еді-ау бойымда,
Алаш ұлына асыртпап едім бастан сөз,
Тығыла күліп.., жығыла жүріп сойылға.
Қарасы түгілі, ханның алдында кішірмей,
Қарныма бола кісіге күнімді түсірмей,
Қаһарым болса қайғыға қарсы салушы ем,
Қара бір тастан қашай да салған мүсіндей.
Қиянат көрсем — қарайып қайта қаныма,
Жексұрындарды жолата қоймай маңыма,
Жағымпаздардың (өліп кете ме өзеуреп),
(Тұра қашпадым).., құлақ аспадым зарына.
Жүрейін десем пенделіктен де алшақтау,
Иттері ырылдап, биттері жыбырлап... шаршатты-ау!
Ар сатпау еді Аллаға берген антым да,
Қиындап барады, қайтейін, бірақ жан сақтау!
Көптен-ақ көзге үйіріле қоймай жырдан шық,
Көлі құрғаған көңілдің өзі тұр қаңсып. ...
Қабамын дей ме — қаптап келеді көп төбет,
Тісін ақсита тап-тап береді... бір қаншық!
Көлеңке жерде қалып бір қойған мұздақтай,
Тымырайып қана тұрар еді-ау ол міз бақпай.
Сәлеміңнің өзін сызданбай алған күні жоқ,
Жүрегіңді сенің шымыр еткізе сыздатпай.
Бүрісе қалып бұралқы ит көрген кептердей,
Тіл қатқан емес кеміте күліп, кектенбей.
Инеліктей боп ілмиіп, ішін бермейтін
Атасының көрін Иманас қазып кеткендей.
Ұрғашыға да, құрбашыға да ұқсамай,
Күркетауықтың мекиені құсап түк самай.
Үніңнен үркіп, үдірейе қарап тұратын
Тоқсан жасында Тегеран барған чукчадай.
Санасып жатпай сақалы бар деп, мұртты деп,
Жусатып айдап иі жұмсақтау жұртты кеп,
Күн көрсетпейтін қызметі темен кісіге
Күшік күйеудей кішірейте сөйлеп, түрткілеп.
Жүргенде солай жанына торсық байлатпай,
Өтті де кетті тасыраң дәурен тайлақтай.
Алақан жайып аңырып қала беріпті
Көлі суалып, кемесіз қалған айлақтай.
Дұшпаны да жоқ, жоқ еді қимас досы да,
Кектене қарап, көлеңкесінен шошына,
Жынын алдырған бақсыдай болып жүр, дейді ел,
"Кезекті дүние, кезбе бақ" деген осы да!
БАСЫНБА
Тасуын-ай,
Басынуы-ай мынаның, —
Жақпай қойды жұртым ғашық жыр — әнім,
Өзімді әлді, сөзім дәмді демейтін
Кердеңінен керең болды құлағым!
Мен де елімнің екі тумас ер ұлы ем,
Неге саған құбыжықтай көрінем?
Нақұрыстау "нәнің" де емес едім ғой,
Көрі жуық, кәрің де емес, төрінен.
Төңірегің толып алған құл мен күң,
Құл мен күңге күңкіл-күңкіп тіл бердің.
"Көзіңді ашып қарасаңшы, қалқам-ау, —
дегім келіп тұрады ылғи:
— Бұл — менмін!"
Мені де сол құлдың бірі еткің кеп,
Жауыр аттай жайдақ міне кеткің кеп,
Нығыздала,
тығыз ғана сызданып,
Артық-ауыр сөз айтасың екпіндеп.
Кеңістікті қимағандай, кеңсемді,
Езгің келіп ерге біткен еңсемді.
Қатар жұмсап өрің менен зәріңді,
Жүргеніңді қайдан білсін ел сорлы.
Әңгір таяқ үйірердей төбемнен,
Бөле жара түйілердей көп елден
Құлағымда ойнайтындай құрбақа,
Құдыққа да құлай қойған жоқ ем мен!
Дос та бола қоймаспын мен, қасың да,
Тісің кетер — тістенбей жүр асылға.
Ұры бұғар, ұлық ұғар тілім бар,
Тас жармаса — бас жарады...
Басынба!
* * *
Текті де едім,
кешелер бетті де едім,
билікке де біршама жетті қолым,
Ақылым да бар еді (кімге бірақ
опа бере қойыпты көптігі оның).
Жан болмаса жанында жүрген елеп,
ақылыңның бар-жоғы кімге керек,
ажалдан да құтылып
арамзаң жүр,
ебін тауып,
әйтеуір, бірдеме деп.
Шыр айнала шарқ ұрып шағалалар,
бір амалын қайтсе де табады олар,
айлалыңыз
сондықтан
біздің елде
ақылдыдан жоғары бағаланар!
Маңдайына бұйырған бір ғана тіл,
кімге дәрі деп едің құрғақ ақыл.
Бұл сөзімді оқы да,
ағайын-дос,
сен де біраз ойланып...
ырғала тұр!
"АҚЫН ДЕГЕН КӨП ҚОЙ!" ДЕДІҢ...
Нөкері бар,
мекері бар қостаған,
көрсеткісі келді ме әлде сес маған,
— Ақын деген көп қой бүгін! — деп қалды
ел басқарып отырған бір есті адам.
Білуші еді бергіні де,
арғыны,
аузы барып айтты қалай әлгіні?
Әкімі бар,
жақыны бар —
бас шұлғып:
— Рас, рас! - деп қалысты барлығы.
Көтеріліп,
көмекейі бүлкілдеп,
жұрт көңілін аулай берді біртіндеп,
соның ғана ауызын бағып барлығы:
— Көбі — көп қой! — дей береді күңкілдеп.
Бастар қалды осы арада шайқалмай,
Жастар қалды босағада байқалмай,
ыбылжиды,
күмілжиді бәрі де
дымы құрып,
тілі... уылып,
айта алмай.
Аспанды бұлт торлағандай жаңбырсыз,
осы әңгіме болмағандай дәм-құнсыз,
үлкен-кішің
жанарымен жер шұқып,
әлдебіреу зорлағандай... қалды үнсіз.
Жарқ етті ме жалаң қылыш, кездіктер,
Сарт етті ме жылдамдықтар, тездіктер,
нар едің ғой,
бар едің ғой дегендей
осы арада менен де бір сөз күтті ел.
Жөн емесін біле тұра,
күбірлеп:
"Ақын деген көп қой рас бүгін," — деп,
бәріміздің атымыздан
алғысын
айтпақ болды жәдігөйлеу жүгірмек.
Атысқым да,
шабысқым да келмейді-ақ,
амалсыздан атып тұрдым мен бейбақ, —
көп әңгіме қозғап өткен жаңағы,
тағы да бір сөз дәметкен елді ойлап.
Өлең-жырдың ауасына болған ем,
орманы едім, дауасына қорған ем,
"Қап!" — дегенім,
"Дат!" — дегенім есте жоқ,
саңқ еттім де сөйлеп кеттім сонда мен.
— Ақын деген кеп қой! — дедің енді, інім, —
Қайсыбірін білеміз! — деп кергідің.
Тамырымды басып көрген түрің бе,
тасып-толып тұр екенсің сен бүгін.
Қарсыластың қағып алып сайтанын,
сен де біраз дүниені шайқадың,
бүгін тіптен тұтып ұлық өзіңді,
құтырынып тұр екенсің, байқадым.
Жаяу ғана жорғасы бар аттай-ақ,
өр сөзіңе қосып айтып тәтті аят,
қотырланбай сөйлемедің, қайтейін,
ақындарды отырғандай қатты аяп.
Бұдан әрі, кешір мені, төзбедім,
не десем де өз лебіз, өз демім.
Күлім қағып отырғаның жаман-ақ,
"жынын қағып" жүрмегейсің езгенің.
Өлең сездің наласы бар, табасы,
ашуланбай,
ақ сөйлейік, ағасы,
сенің ақын деп жүргенің, мен білсем,
әнші, жыршы, жырау болар, шамасы.
Оларды да келмеп еді көпсінгім,
неге сонша теріс қарап, тепсіндің? —
Ақын деген сөзі емес пе халықтың,
өзі емес пе ертең іздер жоқшыңның.
Беті қайтып берекесіз кердеңнен
ел басына түсе қалса сергелдең,
қайсың,
қане, үндеп едің, ағайын,
ақын емей,
кім деп едің дем берген.
Елім, сенің есінді алып ез біткен,
қара жерге қадалғанда көз-нүктең,
Ақын ғана түсті емес пе араға
жарқылдап кеп
жай оғындай тездікпен.
Сәуегейің сол емес пе көріпкел,
көріпкелді хан көтере
беріп төр,
батырынан бедел кеткен кезде де,
ақынына әулиедей сеніпті ел.
Қайыр күтіп қанағатсыз хандардан,
халық біткен қапалана дағдарған
тұстарда да
сөзі еді ғой ақынның
екі араға шындық болып жалғанған!
Ақтарып көр ақиқаттың мұрасын, —
ақын біткен шырылдасып, жыласын
хас Махамбет емес пе еді кешегі
хан Жәңгірдің көзіне айтқан кінәсін.
Жаңылса да,
қағылса да биліктен,
хас ақынның жері бар ма иліккен,
арақ та бер, қанап та кер,
тек қана
оны сатып ала алмайсың сыйлықпен!
Саналы інім,
саған жауап берем деп,
әңгімеміз кетті-ау біраз тереңдеп,
таусылды ма маған айтар дәлелің,
даусыңды да, айналайын, төмендет.
Өрелінің тұрмағасын өзі ұғып,
сөзіміз де кетті-ау деймін созылып,
неге сонша түнердің де қалдың сен,
жалықтырып жібердім бе, мезі ғып?!
Көкейіңе қонбады ма зар-әнім,
жаңғырығып
қайтты өзіме жаралы үн.
...Ақын деген —
ақылы ғой халықтың,
ақыл көптік ете қоймас, қарағым!
* * *
Бойымдағы барша қуат, екпінмен,
тыныш өмір сүре қойған жоқпын мен,
маңдайымды тауға тіреп, тасқа ұрып,
таңдайымды таң нұрына кептіргем.
Бұл өмірден іздегенім сонда не,
қайда кетті көңілдегі мол дәме?
Не шығады,
сөзіңді ала жүгіріп:
"О, тәңірім, өзің ғана қолда!" — де.
Осы ма еді мен аңсаған арман-ән,
Арман-әннің өзінде де бар ма мән?
Бүгін еді бақыттың да керегі —
Жібімеді тас құрсағы тар ғалам.
Қуат қайта қоймаса да, күш кеміп,
отырғаның амал құрып, тістеніп, —
Күн қасынан іздеп жүрген сол арман,
Шың басынан табаныңа түсті еріп.
Демесеңіз даусың бүгін солғындау,
Бақытымның баса алмайды орнын дау.
Тек осынау бақыт деген шіркінің
керегінде қолға түспей қор қылды-ау!
ҚАУІП-ҚАТЕР
Алпыстан асып кеткен жас та қауіп,
аяғың астындағы тас та қауіп, —
соншама қауіп-қатер арасында
барады-ау қайран дүние бастан ауып...
Жүргенің, күлгеніңнің бөрі қауіп,
соны ойлап күйзелесің ауық-ауық.
Қазіргі көңілің де, өмірің де
көшкен ел қозысындай жамырауық.
Сайланып-сайланбаумен, сайрандаумен
барады бастан ауып қайран дәурен, —
кірмейтін қаперіме күні кеше
қара бас қатеріне айналды әурең!
Құдайдан кіреукелі сауыт тілеп,
біз қашан хақ жолынан ауытқып ек:
көз көрген сұмдықты айту, ұрлықты айту —
шындықты айтудан да қауіптірек!
Тірліктің бүгінгідей дауылында
қауіпті ойының да, сауығың да,
тағы да бірдеңе айтып қала ма деп,
тұрады қауіптеніп бауырың да.
Бойдағы наласымен, жарасымен,
әйтеуір, қазағымның даласы кең, —
жығылсам — жер көтеріп,
келе жатқан
жайым бар қауіп-қатер арасымен!
БЕЙТАНЫС
Түлкідей қылаң етіп қына белден,
кім едің қыр астынан шыға келген,
жүрмін-ау қылығыңа күле де алмай,
жөніңді біле де алмай сұрап елден.
Әйтеуір, күндіз-түні алмай тыным,
қасымнан, қызық болды-ау, қалмайтының,
тұрасың желіккендей жетіп келіп,
тасты да еріткендей балдай тілің...
Біржола көңілімді бұрғандайсың,
қасымнан қайда жүрсем бір қалмайсың,
алсын деп пенделіктің арбап әні
мені де алдағалы тұрған қайсың?!
Ұйқымды ойда жоқта бұзып кіріп,
дүние шіркінге де қызықтырып,
күніге көз алдымнан өткізесің
бақ-дәулет, байлық —
бәрін тізіп тұрып.
Көзге ұрар көрінбейді белгілерің,
ендеше өзің айтшы,
сен кім едің?
Талайды тайдырып кеп тура жолдан,
түбіме жетпексің бе енді менің?
Қоя-ақ қой ондайыңды,
қой, қарағым,
бұ жолы бола қоймас ойлағаның,
өзі де одан әрі басындырмас
кеудемді күзеттіріп қойған арым.
Баз-базда торығамыз, зорығамыз,
біреулер етер, бәлкім, соны да аңыз.
Тірлікте алысармыз, жұлысармыз,
түспеуге тырысармыз торыңа біз!
ОЛ ДА БІР ҚЫЗЫҚ КЕЗ ЕДІ
1992 жылдың көктемінде (көкек айы) сол кезгі Мәдениет министрлігінің репертуар бөлімін басқаратын Баққожа Мұқай бір топ қаламгерге пьеса жаздырмақ ниетпен өзі бастап Таутүргендегі Көмпозиторлар одағының шығармашылық мекен-жайына апарып орналастырды. Он ба, он бес пе жазушыдан бөлініп, екі дүркін сол араны екі ай тұрақтаған едік. Алғашқы топта мен де болғанмын.
Арғыннан — ақын,
найманнан батыр алдырып,
Асының жолында автобус белін талдырып,
қара сөзіңді қамырдай илеп әп-сәтте
тастамақ та боп тағы бір иін қандырып.
Қолбасыдай-ақ қол жинап қайтқан түркіден,
Шерхан Мұртаза шаншылып көкке мұртымен,
Таутүрген жақты дүрліктіре де жеткен ек,
жау түсіретін жасақтай болып бір түмен!
Аяқ астынан аспаннан пьеса жаудырып,
қалам ұшына қағынып тұрған "жауды" іліп,
Қали-Ханды ерткен Тарази датқа тағы бар,
қар-кемерді астық, әнге де бастық әулігіп.
Қадыр Мырза бар қабағын түйе кектенген,
Баққожа батыр оралып қайтты өткеннен,
қабыланды көрген қара бүркіттей қатайып
Жүніс баласы Сәкен сері де жетті елден.
Аузы-мұрнынан бұрқырай ұйтқып түтін-дем,
"Мен-дағы биыл кем емеспін, — деп, — күтімнен!" —
қазақтың барлық театрын да бір өзі
жарылқап тастардай
жатып та келіп күпінген.
Кешігіп келіп,
көп үлесінен құр қалған
кісідей-ақ бір бұртия сөйлеп, бұлданған,
Есенжол Домбай есіней жүріп,
есіре
елдің үстінен есеп терумен жүлде алған.
Атылып,
көкке артылатындай көктерек,
миуалы бақтың миуасын жерге төкпек ек,
еріншектерге адырая көзді алартып
келіншектерге де (көне қоймаса) өкпелеп.
Аяғы салбырап түсе қалғандай аспаннан
Тұрғынбек ұлы Серік бар еді жастардан.
Қалам біткендер сатырлап,
қағаз шатырлап,
ай-һай да, шіркін,
аламан бәйге басталған!
Күнді бетке ала қиқулай ұшқан құстардай,
бұлтты уыстап булыға келген түс қандай!
Тиген бір жерін тіліп түсер қылыш сияқты ек,
қылпылдап тұрған — көптен-ақ, кептен ұсталмай.
... Ақырын-ақырын...
алғашқы арын басылып,
қағаз бен қалам қала да берді шашылып,
екі-үштен кетіп,
"жеке ішкен" күбір басталған
үлкені — ұлынан,
кішісі — ұлыдан жасқанып.
Қалам да жүрмей,
қадала төніп ызаң шақ,
бастапқы сәннен қала да бердік біз алшақ,
Кәрісін іздеп Хан-Дин де кетті Сеулге,
Қали-Хан көкем тыпырши берген қыз аңсап...
Есенжол естен жаңылып,
Қадыр аңырып,
Қолбасыларымыз бен датқаларымыз да дал ұрып,
жаланып келген жасақтай жарау топ едік,
қарадай ғана қала да бергеміз... қамығып!..
Бірінің ұрты бүлкілдеп,
бірі күңкілдеп,
бірінен-бірі теріс айнала... күркілдеп,
елде жоқ сылтау айта бастадық,
...ақыры '
Алматы жаққа қайта бастадық
...біртіндеп.
ҚАСЫМДА КӘКІМБЕК БАР,
ТҰМАНБАЙ БАР
Орыстың отарбасын жалға мініп,
жетіп ек туған жерге таңда күліп,
кеудемде келе жатқан солмай әлі,
жетелеп сол баяғы арман, үміт.
Қасымда Кәкімбек бар, Тұманбай бар,
қайда деп салқын абат сылаң қайнар,
қашқандай болып едік Алматыдан,
мезі ғып тұманды айлар, күмәнді ойлар.
Мезі ғып күйкі тірлік күйбеңі де,
көл жаққа көңіл өзі сүйреді ме,
мәз болдық мамыражай бір күй кешіп,
қосылған жігіттердей сүйгеніне.
Мен үшін ағадай зор, достай ірі
қазақтың қасымдағы қос шайыры
жөнелді жағажайды жайлап әлгі,
қарамай қайда қалды көш-қайығы...
Деместен бөлек едім, бөтен едім,
айдынға жүзді кетті көкелерім.
Осында алып келген еңбегімнің
отырдым енді сезіп өтелерін...
"Аман-сау келдің бе — деп, - ат-көлігің?" —
ағайын қуат беріп дәтке бүгін,
болса да көңіл үшін дүрлігісті ел,
Алакөл аспанға атып ақ көбігін.
Үш ақын куәсі боп бір тұнықтың,
айдынға мен де біраз ұмтылыппын.
Ер десе есі қалмас қазағымның
ежелгі есепке жоқ ғұрпын ұқтым!
Ақша бұлт арасынан күн сырғанап,
өзінше қызық болды қымсынғаны-ақ,
өңкей бір шала мастар, жалаңаштар,
қашанғы көзін алмай тұрсын қарап!
...Қалсам-ақ бүгіндері сәл қамығып,
жетелеп желігі жоқ арман-үміт,
кеткім кеп тұрады ылғи Алакөлге,
жеткім кеп сондағыдай таңда күліп...
1999 жыл, шілде
* * *
Айнала ағайынға жүрген ұнап,
көңілің бірде көл де, бірде бұлақ,
аға да жаға болғың келгенімен
аласың ара-тұра сыр беріп-ақ.
Сырт көзге көрінсем деп "тірі мықты",
іздейсің езінде жоқ ірілікті,
мәрттікке жаралмаған майда тірлік
әзірге ақтамай-ақ жүр үмітті.
Әп-сәтте әдіра қап бар ынтымақ,
айнала жібересің тарылтып-ақ.
Содан да саған деген біздің көңіл
қояды ауық-ауық қалыңқырап.
Үйренген ескі әдетті өлі сақтап,
кетесің кешегіңнен сәл ұсақтап, —
адамның созылмалы пенделігін
ешқандай ала алмайды нар ісі ақтап.
Сырыңды біліп болған Алаш анық,
ендеше несіне біз таласалық:
берерде қаншалықты биіктесең,
кетесің алар кезде аласарып.
Айнала ағайынға жүрген ұнап,
көңілің бірде көл де, бірде бұлақ.
Текті де бетті болғың келгенімен,
қоясың ауық-ауық сыр беріп-ақ!..
* * *
Сыбырлап,
сайтан сені азғырғанша,
сенем деп,
жасағанға жаздым қанша, —
селт етпес "сері" қазақ деген осы,
өз көрін өзіне кеп қаздырғанша!...
Ұшқанша өз басынан әсте бақыт,
табандап тұрыпты кім бәсте қатып,—
қанша жыл аспен атқан көңілімді
талқан ғып өте шықтың таспен атып!...
Сол шақта-ақ солғын тарта сөніп рең,
шайнап ем бармағымды, кеміріп ем, —
қу тағдыр қайда барсам ит пен құсқа
жем етіп қойғаны-ай деп мені кілең!
Әйтеуір бірі едім деп әйгілінің
қазақтың айта берем қай қылығын,—
мақтауға келгенде де, даттауға да
аспанға шығарады айды бүгін.
"Құйрығы бір-ақ тұтам", — деп отырып,
айтуға аса құмар көбі өтірік, —
мақтаса — пайғамбардан әрі асыра,
даттаса — аш бөрідей өре тұрып.
Не шығар енді келіп жазғырғаннан,
ойланбай, орың болса — қаздыр қалған.
... Білмейсің қандай амал жасарыңды,
қай жаққа қашарыңды азғындардан!...
* * *
Бабадан қалған сөз мәні кеміп,
бозінген көңіл боздады делік, —
айғайға мұңы араласқан ой
қай-қайдағыны қозғады келіп...
Дүниені біраз шайқаған дарын
есіне ала ма қайтадан бәрін, —
қайтара алмадым қарызды мен де,
арызымды елге айта да алмадым.
Күндізі құптап, түні ұмытпаған,
өз өміріме үңіліп те алам, —
дем беріп қойған тыңшы біткенге,
тіршіліктен де түңіліп барам.
Санамда жүрер сауығы мәңгі
сағынар кімнің ауылы қалды, —
жатқа қимайтын жақсының бәрі
жоңғардан бетер жауығып алды.
Шыр бітпей қойған жалаңаш, арық,
шарқ ұрар қанша шағала шабыт, —
тағдырым мені тірідей ғана
шыжғырып жатыр табаға салып!...
Тіресіп келем, күресіп көрем,
міз бағар емес сіресіп керең, —
...салдыр да күлдір сайтан арбаның,
соңынан қалмай... ілесіп келем!..
Сүйсе жалған, сүймесе аянбаған,
Бұл не деген заманға ісім тусті??
Абай
Ана көтке бір кірдің, мына көтке бір кірдің,
иісі жаман демедің иі қанбас құрғырдың,
арбауына тап болып алпыс екі айланың,
бағынды да байладың, сағыңды да сындырдың...
1970 жыл
Ақынның ауылында. 1978 жыл
Оқырмандар арасында
Үшарал қаласы. 1964 жыл
Ақынның ауылында. 1978 жыл. Фариза Оңғарсынова, Қастек Баянбаевтар, оң жақ шеттегі: Сәкен Иманасов.
Ауылға барғанда
Талдықорған қаласында 1989 жыл. Солдан оңға: Тұрсын Әбдуәлиев, Сағи Жиенбаев, Сәкен Иманасов, Әли Ысқабаев.
Қастек Баянбаевпен бірге.1979 жыл
Талдықорған облыстық радиосына сұхбат беріп тұр
Ақынның 50 жылдығында, Үшарал қаласы
Тістегенің тірнек те, иіскегенің боқ-сідік,
қарсы шыға алмадың қас жауыңа тепсініп,
бойлай өсе қоймасы белгілі еді бұрыннан
былқ-сылқ еткен буыны бұтағы морт көк шыбық.
Берсе деумен әрдайым албастының өзі дем,
өткің келіп тұрады жүзіктің де көзінен,
күнің үшін құлға да құл болудан қашпайтын
Кейқуаттай кейпіңді көрмей тұрып сезіп ем.
Күнің үшін қолтықтан құлдың өзін тез демеп,
бас шұлғыған түріңнен баяғыда-ақ безген ек.
Алғыс десе өлесің, қарғысқа да көнесің,
ешкілерді апалап, текелерді жезделеп.
Жақсылармен жарыста түспеді ме тұяқ тең,
араздаса бастадың аузындағы ұятпен,
өлмеу үшін өзі тек — жақыны ма, жаты ма,
қалдыратын қапыда қысыр жылан сияқты ең.
...Біздікі де, құдай-ау, не көрмеген ғаріп бас,
қысыр жылан шақты деп жараланып жарытпас,
сұрайтыным тек қана, құдай тыным бергенше
мені керсең аулаққа ат-тоныңды алып қаш!
* * *
Көрмеген төрім түгіл, есікті анау,
кешегі құл баласы ең тесік танау,
кім білсін, ертеңгі күн не боларын,
есіп қал осындайда, бөсіп қал-ау!
Бөлек кет, бос лағып бейпіл ақ та,
жетсең жет "пысық, еді" дейтін атқа.
Ауылда Алпамыстар жоқ кезінде
шіренген дәл осылай Кейқуат та.
Кешегі кең дүнием төрткүлденіп,
қалғаны осы ма еді өрттің кеміп!...
Сумаң қаққан сұрқыңды көрген сайын
танауыңнан тұрады шерткім келіп!...
* * *
Бұл неткен күн болды өзі,
бұл неткен күн,
аяқ асты демігіп,
күлбеттендің,
арамызға сызат боп түскен жіпті
шешілместей біржола күрмеп бердің.
Күн болды ғой біз үшін бұл бір ауыр,
жайма-шуақ көңілде тұрды дауыл.
Біле де алмай дал болып қала бердім,
кімді ағайын дерімді,
кімді бауыр!
Құдай ісі —
күлдің не,
жыладың не,
енді жүре алмаспыз сірә, бірге.
Не сен болып, құдай-ау, не мен болып,
таба алмадық бір амал мына күнге!...
* * *
Сыныққа сылтау іздеп мен келгенде,
сен енді сала берме сергелдеңге,
ешкім жоқ екеумізді аңдып тұрған,
бірдеңе дерміз, тіпті, көргендерге...
Қашасың ананы айтып, мынаны айтып,
барады-ау со қылығың ұнамай түк...
Апыр-ау, сені көрмей тұрғанда мен
жүргенмін бұл өмірде, жүдә қайтып!!
Білмедім азабың ба, мазағың ба,
батырып қойдың мені таза мұңға.
Қалқам-ай, қарап тұрып қашқақтарлық,
кімің бар менен жақсы қазағында?!
Салардай келеке мен келемежге,
кімің бар қадірліден менен өзге,
еркек боп есіріктің оңбасын да,
білемін қонбасын да бедел езге!
Әрі өтем ауылыңнан Алакөлге,
бері өтем — жол тостырып тамам елге.
Сыныққа сылтау іздеп,
қашқалақтап
мені сен сергелдеңге сала берме!
* * *
Түні бойғы ойлардың сарқып бәрін,
қалдың ба сен атып-ақ, барқыт таңым,
құшағында шабыттың балқып, талып,
көрді дейсің осылай шалқып та кім?
Келесің бе, барқыт таң, жайлап атып,
сыбыс та жоқ, дыбыс жоқ айнала түк.
Өзімді өзім ұмытқан бұл түн де өтті,
сырым қайсы білместен, қайда бақыт!..
Ауысқандай есімнен ара-кідік,
айдалада қалып ем сәл аңырып, —
құлан-таза айығып көп күдіктен,
бара жатты бойыма тарап... үміт.
Суып тәнім, біресе, суып өңім,
жындануға жаңа бір жуық едім,
таңмен бірге тағы да еліктіре,
желіктіре бастады буы ненің?!
Күрт азайып кешегі бақ та, наз да,
ақтарып ем барлығын ақ қағазға. —
талайын деп арадай ағайынның,
алайын деп алқымнан жатқаны аз ба?!
Тұтқын ғұрлы көрместен түрмедегі,
көк желкеден көп ойлар бүрген еді,
атып келе жатты бір әдемі таң
талатпайын дегендей түнге мені.
Тап-тап беріп түнімен небір қуы,
түрінен де, тілінен төгілді уы...
...Адам деген осы ғой,
атқан таңның
желіктіре бастапты жеңіл буы.
* * *
Көріп ем "батыр" болып мақтан үшін,
жетпеді жақын түгіл, жатқа күшім, с
оған да қыбы қана,
ұлып ала
жөнелді сауысқаннан сақ танысым.
Ерем деп алағай мен бұлағайға,
құл қайда, білмей қалдым, құда қайда!
(Құдайға жатпай-тұрмай жалбарындым:
"Жасаған, бере көр, — деп, — шыдам, айла!")
Оның да көрінді ме көзіне жын,
"тәубалап",
тоқтам айттым өзіме өзім.
Алауыз ағайыннан құптау күтіп,
зытты-ау бір
маңайымнан безіп езің!
Кім білсін,
енді қанша созыларын,
тартылып бара жатты тозып арын.
Не дейін құдайға да тым құрыса
қимаған туысқанның сөз ұғарын!
Көңілдің құйрық-жалы күзелгесін,
қайтеміз айта беріп біз өңгесін.
Абай да күңіреніп өтті емес пе,
қазақтың көзбен көріп түзелмесін!
Сөзіме дос таласып, қас таласып,
жатқан соң өз мұңым да бастан асып,
осынау сәлемімді жұма күні
жібердім елге қарай тасқа басып!
28 наурыз 2003 жыл
* * *
Бас-көзіне байлап алған қылдан шыт,
малды көріп, жанды қорып тұрғансып,
қылқынып та,
ұмтылып та,
жұлқынып,
шабаланып жатты маған бір қаншық.
Бауырымен қар боратып,
құмды іреп,
өші бардай өршелене үрді кеп,
қалжыңы да,
қан-жыны да аралас,
аузы-басы ісіп-кепті күлдіреп.
Үйшігінен шыға бере сырғанап,
бұлқынғаны,
жұлқынғаны жылдам-ақ...
Қыбыр етпей қайран ғана ағайын
"Қай жеңгенің — менікі!" деп тұр қарап.
Шеттерінен меңіреу ме,
мекер ме,
Туыс біткен тұрды қарап бекерге,
"Қайт!" — демеді аяғы бар ағайын,
"Тәйт!" — демеді таяғы бар көкем де.
Құрығанда балағыма жетем деп,
кәрі қаншық үздігеді тепеңдеп.
...Іштей ғана: "үрит, үрит, үриттеп",
ағайын тұр үре түссе екен деп.
* * *
Арланын арыстанның қырғиы ілген
аңшыдай әңгіме айтып тілді үйірген
отыр ем топ ішінде жарқылдап тек,
тиісті ол арпылдап кеп бір бүйірден.
Жаңағы жайма-шуақ шырқымызды,
арылдап, дарылдаған күлкі бұзды, —
пердесін бетіндегі сырып тастап,
шынжырын мойнындағы жұлқып үзді.
Тірліктің наласы мен нарқын дәттеп,
отыр ек әңгіме айтып, ән тыңдап тек,
ұрынып анаған да, мынаған да
төбеттей тиіскені-ай арпылдап кеп!..
Болғандай зиялының бірі десе,
сыпайы-ақ жігіт еді күні кеше,
білмей де кетер ме едік кім екенін,
отырған орындығы шірімесе.
Кім білсін, аттан түсе кеткен бе есі,
сырылып шыға келді бет-пердесі,
біз түгіл,
түрін көріп түңіліп тұр
кешегі келдектесі, кетпендесі.
Бет қайда,
бедел қайда,
пошым қайда? —
баласы пошымынан шошынбай ма?
"Өмірде не болмайды?" — десек тағы,
тіліңді тістейсің кеп осындайда!..
* * *
Иіп әкеп аспанды шатыр қылған
мойын бұрмай біз жаққа жатыр бұл маң,
қарашаның қорлығы әбден өтіп,
сән де кетіп барады ақылдыңнан.
Көк аттыны көлденең кимелетіп,
жақсылардан барады күй де кетіп,
өткелдің де мен жағы жарлау болып,
тарлау болып шығады киген етік.
Төңіректі түп-түгел зәндемі етіп,
тіршіліктен барады мән де кетіп,
аш бұралып жатады арыстаным,
пілге салған басқаның қандені өтіп.
Арғы беттен әбілет тістене үріл,
ара-тұра әділет түске кіріп,
мидай ғана былығып жатыр бүгін,
ақылдының алтыны мыс көрініп.
Алақтамай, ағайын, таны сөзді;
алты басын аждаһа тағы созды,
арғымағы мертігіп әділ ойдың,
жәдігөйдің жатаған жабысы озды.
... Бұл емесін біледі сөз бүгінгі,
елеңім де сондықтан тез құбылды, —
гәй-гейіне бастым ба замананың,
қозғаймын деп отырып өз мұңымды!...
* * *
Құс болып көкте бірде қалықтайсың,
біресе қолға тұрмас балықтайсың,
барасың күнің үшін сан айлаға,
апыр-ау, қалай ғана жалықпайсың?!
Әспеттеп ананы да, мынаныда,
ілмейсің ұлы сөзді құлағыңа,
кешегі кең сарайдай қайран көңіл
айналды ібілістің тұрағына.
Біресе "бірімін, деп, жалқаулардың",
алдында ағайынның аңқауландың,
жомарт та болғың келіп...
жолға қарап,
кісіге бесті беріп, алтауды алдың.
Өзіңнен үні бөлек,
күні бірге,
мақтадың бүлігін де, жүлігін де,
мақтадың өлермені, өктемін де,
шым батып кеткенін де жылым інге!
Қарайлап қалталыға, қолы ұзынға,
мақтадың қоңызын да, доңызын да,
жүргенің есекті де емексітіп,
жел беріп жеті атадан долы жынға.
Кісіге, кішіге де "сүйкімді" анық,
бірі едің ағайынның ұйқың қанық,
білмедім, сыйлымысың, күйлімісің, —
барады қимыл-ісің қиқымдалып!
Жаңғырып құлағымда қай-қайдағы үн,
келеді ара-тұра айғайлағым:
осылай өткені ме, деймін де, өмір,
шынымен кеткені ме жанбай бағым!
Домбырам күмбірлеп те, күмбірлемей,
өтуде бір күнім бай, бір күн кедей.
Алпыс жыл айттым елге айтарымды
несіне өмір сүріп жүрмін демей.
Тек қана елім дедім, жерім дедім,
еліре еңбек еттім, ерінбедім,
кеудемнен күніге бір ерлік ашам,
қайысып көрді қашан менің белім.
Өзімнің өрім дедім, төрім дедім,
ешкімнен жырақ кетіл, бөлінбедім.
Беделін бағаладым баланың да,
төбеме тік көтеріп көрінгенін.
Бар еді өнбей тұрған қай іс тағы, —
қабырғам қайсысына қайыспады?
Жағынып жағалыға,
омыртқамның,
оллаһи, есімде жоқ майысқаны.
Қуырым қуат қалмай білегімде,
үзіліп күдерім де, жүдедім бе, —
әйтеуір, қашан көрсем көпке сыйлы
үн есіп тұрар еді жүрегімде.
Бәріне жақсылардың жетер ме гүл,
еңсемді енді бір сәт көтер, көңіл, —
жанбай-ақ қойсын бағым, ойшылдарым,
сүрмесем болыпты да бекерге өмір!
* * *
Бар еді менен де өткен асқақ қайсың,
ағатай, неге сонша қашқақтайсың? —
Үйіңе үлкен-кіші жиылғанда
тойыңды бұрынғыдай бастатпайсың.
Көргенде, көңіл үшін, өбіспейсің,
ойыңды оңашалап бөліспейсің,
жосыла әңгіме айтып ақтарыла
қосыла арақты да көп ішпейсің.
Сырыңды бүгіп ұстап, құндақтайсың,
тым-тырыс тына қалып, тіл қатпайсың,
қарызын қайтара алмай жүрген елдей
сырылып мені көрсең, сырғақтайсың.
Жақсылар емес пе едік кемел де сал,
жан аға, жөнің қайсы менен қашар,
мастанып кеттің бе әлде
мас біреулер:
"Ұлы да ұлық едің", — дегенге сәл.
Беделің
басы қырау биікті алып,
алды-артың бара жатыр тұйықталып,
кешелер аман-саулық сұрасушы ең
алдымен маңдайымнан сүйіп барып!
Саған да, мен үшін де іш-тысы жат,
байқатпай арамызға түсті сызат,
туысып кеткен едік екеуара
тұсыңнан билік айтар "күштісіз-ақ".
Патшадай шыға келген тастап тағын,
неге сен аяқ-асты қашқақтадың?
Бойыңды бірте-бірте аулақ салып,
тойыңды бұрынғыдай басқартпадың.
Жүріп те жақсылармен жолға шыға,
өкпелеп көріпті кім болмашыға.
Дәл қазір қалдым ұқсап қанды ұрыста
әскері тастай қашқан қолбасыға!
Болатын жанымызға күнделікті ем
езуде емеурін жоқ, үн де біткен.
Арамыз алыстап та бара жатыр,
ағатай, айтсаң еді — бұл неліктен?!
* * *
...Осы ма хордың қызын құшқандағым,
табалап күлген шығар дұшпандарым,
ақынның елес қуған түсі ме бұл,
ісі ме Құдіреті Күшті Алланың?!
Тағдырдың тәлкегіне кезіккендей
кім ұғар мұндай халді өзі үптелмей,
ұшырап удай ащы мазағына,
дәл мендей азабына төзіп көрмей!
Тілім жоқ қыран қанат құспын деуге,
топ етіп түстім жерге, ұштым желге,
аңғармай талай қазақ татып көрген
қайғының қара суын іштім мен де.
Қайғының тағы ішер ем қара суын,
алармын кімнен бірақ жан ашуын?
Сандалтып,
кең далаға сыйғызбаған
тәңірмен жөн бола ма таласуым?!
Бөлісіп бет күйдірер отымды елмен,
не шығар өкінгеннен, зекіргеннен,
әп-сәтте сырт айналып шыға келді
қу тірлік — кеше ғана бетін берген.
Осы ма көкке самғап ұшқандағым,
қызығып, хордың қызын құшқандағым,
күледі-ау есалаңдар...
не шарам бар
ісіне Құдіреті Күшті Алланың!
* * *
Түгім де жоқ күдіктен таза айыққан,
күмбір қақпай кеудем де,
азайыпты ән,
"Атса керек еді ғой, — дей берем тек, —
атса керек еді-ау бір ғажайып таң!"
Жылдар өтіп жатқанда аттай желген,
сол ғажайып таң неге атпай келген,
таң түгілі,
зар болып арайға да
қалай ғана барлығын мақтай бергем?!...
Жағаласып жауыздық, жалғандықпен,
бар қызықты, бәлки, сол таңнан күткем, —
кім екенін кісінің көзі көріп,
өзі келіп қалар деп арман біткен...
Малданыппын соны да,
алданыппын
дүниенің парқын да жалған ұқтым,
ұрынбаған "иттіктің" ешбіріне
кеспіріме қарайды таң қалып түн.
Жақсы тілін алдық па, алмадық па,
түк таппаған жайым бар қарманып та,
күнге қарай мойнымды соза берем
қарағайдай
қараусыз қалған ықта!...
ДАУ
Айналамды қоршаған, қаумалаған
ағайынның барлығы жау ма маған?!—
Ақ сөйлесем болғаны, адал айтып,
айықпас бір алапес дауға қалам.
Айдап шықсақ дей ме екен елден мені,
келдек ала жүгіріп кердеңдері,
шекпендісі тұрады қыр көрсетіп,
шенділері, ішегі шелденгені.
Күшігі де кіжініп, күшігені,
қыр соңыма қырты да түсіп еді,
аждаһадай арбасып алпауыты,
балағыма жармасып кішірегі.
Тауы да абат, таудағы бауы да абат,
қайдағысы қағынып, жауығады-ақ.
Өз сөздерін айтсам да өздеріне
осылардың жүргенім дауына қап.
Беделіме келер деп енді нұқсан,
елді ұмытсам не болар, жерді ұмытсам, —
Дауласқым да келмейді, жауласқым да,
керауызды кетер ем жер қылып сан.
Қаңқу десе қолына қауғаны алмай,
аш бүйірден қойсын ба "жау" қадалмай,
жалған айтып жақынға, жалт бұрылып,
жақсы ма әлде жүргенім дауға қалмай?!
* * *
Өзгеріп шыға келіп өмір бірден,
қалмады дейсің, қалқам, көңіл кімнен,
Әп-сәтте алабұртып төңірегім,
қаншама еңіредім,
егілдім мен!..
Қамығып көрмегендей бірі мендей,
кешегі қатарласым —
бүгін ермей,
Әп-сәтте қала берем шөгіп іштей
көңілім бордай болып үгілердей.
Тірлікте нала да бар,
жала да бар,
шақ та бар жұрт ішінде дара қалар, —
Амалсыз өзін-өзі оққа төсеп,
Жүрегің жазылмастай жараланар.
Аямай сен де бүгін тілімдедің,
оған да бүлінбедім, бүгілмедім —
неғұрлым жарам ауыр болған сайын,
шығып жүр ашығырақ үнім менің!
Ағаңды алдамаған бүгінде кім,
оған да бүлінбедім,
түңілмедім,—
Көңілім қалған сайын —
барған сайын
өтімді бола түсіп жырым менің!
Сен де бірі сияқты ең сүйкімдінің,
көкірегі көрікті күй тілдінің, ...
Осы араға келгенде жасып-ақ тұр,
қашып-ақ тұр, қайтейін, ұйқым бүгін.
Арғы жағын, ажарлым, байыпта да,
енді мені бекерге айыптама,
бір керегім болар деп жүрген едім
жүрегім мен жанымды жайып қана.
Жүрген едім болар деп бір керегім,
ашып айтып, оған да үндемедің,
қадірімді білетін сен болмасаң,
сөзім өте қойыпты кімге менің.
Сауығы аз да бүл күнде, ауыры көп,
бара жатыр көңілдің дауылы үдеп, —
ойлаушы едім өзіңді
күй тілдінің,
сүйкімдінің ішінде тәуірі деп!...
Жүйрік еді демесең баптауы кем,
жалғандыққа жасымнан жаттау ұл ем,
өзің айтып жүргендей,
мен де, қалқам.
ер-азамат ішінде тәп-тәуірі ем!...
Ардан аттап кете алмай,
жардан аттап, түнде керіп түсімде,
таңда мақтап,
айналама қарамай, айнаға да,
қайда бара жатырмын қаңғалақтап?!
* * *
Аш бала еді кешелер,
аржағына ел қонып,
алқынады деседі ел,
аңдығаны мен болып.
Жаман атқа жал бітіп,
жампозбын деп қалды ма,
асап жатыр қарбытып,
ас қойып ек алдына.
Қарап жүрген кісіде
несі барын кім білген,
қайырымсыз ісіне
қайран болып жүрмін мен.
Тұлдыр өсіп, тұл өсіп,
көзіне күн елестеп,
көшімізге ілесіп
келе жатыр емес пе ед!...
Шет қақпадық жат көріп,
барлығын да жүр естіп,
қайғы-мұңын қақ бөліп,
олжамыздан үлестік.
Неге бүгін албытты,
алды-артына қарамай,
атасынан хандықты
тартып алар баладай?!
Жарлы байып кешегі,
жабығына жел қонып,
... Алқынып жүр деседі,
аңдығаны мен болып...
Елдігің де ерсілеу, ерлігің де,
еркелеймін, ағайын, енді кімге?
Түбі неге соғар деп, бұ қылықтың,
күңірене беремін мен бүгінде.
Ұлығың да сұйылып, сыйқыңды алып,
қылығың да барады қиқымдалып.
Көптен бері осыған күйінем деп,
бір оянған емеспін ұйқым қанып.
Өз алдына қанағат, нысап қалып,
мінезің де барады ұсақталып.
Азаматтың қорғадың қай намысын,
пайдалысын бір күндік құшаққа алып.
Көпе-көрнеу елемей өр көңілді,
есірігің ебі жоқ ерге күлді:
Зейіндіге — бүгінгі ар болды азап,
кейінгіге — кімің бар —
берген үлгі?
Туа сала кәпір-ұл санап ру,
іздемей-ақ бір-бірін табады қу,
иттігін де, не керек, қоймады әлі,
ойлағаны — шендіге жаға білу.
Елдігің де ерсілеу, ерлігің де,
еркелеймін, елім деп, енді кімге?
Жылмаңдаған,
күніге мыңды алдаған
жылпостарға тиіп тұр төр бүгінде.
Тимеді деп түңілмес бүгін есе,
көкірегім көл еді күні кеше.
Ызғар дарып, барады мұз-қар қарып,
қызға алданып,
қайтадан жібімесе!
* * *
Әрнеге еміндіріп, елеңдетіп,
бара ма боқ дүние менен де өтіп, —
қашан бір төрт құбылам болды бүтін,
шықпады,
соңғы үмітім,
сенен де түк!
Тарқамай көңілімнің көп құмары,
құйындай ұйтқып-ойнап өтті бәрі.
Жетем деп желігумен жүрдік күнде,
ақыры тірліктің де кетті ме әрі!
Аузыма қарата алмай әлі көпті,
там-тұмдап тергенімнің мәні кетті.
Несіне осыншалық арып-аштым, —
қарасам — кәрі-жастың — бөрі де епті.
Тантығы,
Жантығы бар,
тасыры бар —
аз күндік —
азған елдің —
басы бұлар,
Мұндайда көріпкелдей,
өріп бермей,
қашанғы қараңғыға жасырынар.
Талтаңы,
тарпаңы бар,
жалтағы бар, —
туады заманына тарта бұлар.
Емініп ендігінің епті ұлдары,
"Мал болса, — деп тұр бәрі, — ар табылар!"
Бүлігі,
жүлігі бар,
бөспелері, —
белгісіз,
енді кімге дес берері.
Өзіңді кісі ғұрлы көрмегесін,
сезіңді қай есірік ескереді?..
Біресе биіктетіп...
төмендетіп,
барады боқ дүние менен де өтіп,
Дарымас тірі жанға енді үгітім,
шықпады,
соңғы үмітім,
сенен де түк!
* * *
Көл қорыған қызғыштың
қолға үйретіп көкесін,
өндір-өндір қыз құштым,
өзім қиып некесін.
Аңыз тыңдап, ән ұқтым
аталардан ай көмей,
Бетін қақтым бәдіктің
бағлан демей, бай демей.
Баталы сөз айтыппын:
белін жазып бүкірдің.
Тәлімсіген тәйтіктің
төбесінен түкірдім...
Қоя-жынын ашып ем —
құты қашты "күйлінің".
Қасақана басып ем
жатқан жылан құйрығын.
Жұпынымын демедім,
күпіліні кезге ілмей.
Өңмендеген неменің
өтін іштім сездірмей.
Қалдырғаным табаға
келеді әлі арбасып.
Қолы жетпей жағама,
балағыма жармасып.
Жақсыларды түстеп те,
түгендеп бір көрмек ем.
Кетті қойды күш текке,
жетпей қалып ерде дем.
Шарап ішпей, шала мас,
шамырқанған тұр мынау.
...Өң мен түсім аралас
өмір сүріп жүрмін-ау!
* * *
Бетін емес, шетін беріп,
кетті ме деп өмір ұдай,
аш арыстан секілденіп,
аласұрған көңілім-ай!...
Арғымақ-үн қалды аңырып,
шаң да шықпай тұяқтардан,
өте берді алдап үміт,
алдамайтын сияқтанған.
Қай құдірет бүлдірді өзі,
бөрліктірген кім еді елді, —
қарап тұрып
күннің көзі
қарауытып жүре берді...
Азығындай күнбе-күнгі
кешегі асқақ арманы ұмыт.
... Қайтсем екен бұл көңілді,
айдалада қалған ұлып!..
ЭКСПРОМТ
Әй, тексізім, тексізім,
не қыласың өбектеп,
сен кіретін жоқ тізім,
енді бізден — бөлек кет.
Суда құйып қолына,
суыл қағып жүрегің,
тектілердің тобына
қосыла алмай, жүдедің...
"Өтсем!" — дедің өтініп,
өзіңді өзің сүйрелеп,
жарлау жерден секіріп,
тарлау жерден кимелеп.
Шықтың кейде тым шектен,
сен бе, бірақ, мойындар, —
ойып тұрып бір шеттен
орын алмақ ойың бар...
Жасырам деп ізіңді,
асырам деп айлаңды,
сұрың неге бұзылды,
тілің неге байланды?!
Еті тірі ептінің
бірі ғана шығарсың,
тізіміне тектінің
неге сонша құмарсың?
Қалай қарай кетті ізің?
Қорқа берем қарадай!
... Тексізі мен бетсізін
тайраңдатқан заман-ай!
Әділ айтқан әзілімді кек түйген
талай досым көрместей боп кетті үйден.
Оған да өзің күйзелесің, күйесің,
кінәң жоғын біле тұра бет күйген.
Құрдасың ба,
сырласың ба көптенгі,
көтермейтін болып алды өкпеңді,
Жақсыға да жақпайсың сен,
қаншама
шындықты айтып
шырылдадым! — деп кергі.
Осы күні отырмасаң кіл төрде,
көлгірсімей күле алмайсың үлкенге,
Жағынбасаң —
жамандайды шыға сап,
тура сөзді таба алмайды жұрт емге.
Күні кеше айтамын деп сәл мінін,
қытығына тидім бе бір әлдінің, —
енді маған мұз қабағы жібімей,
сызданарын сезіп тұрмын дәл бүгін.
Ескертіп ем елге қыры жоқтығын,
торсаң қағып,
теріс қарап өтті інім.
Іш қазандай қайнағаны болмаса,
жаңғырыққа айналады өткір үн.
Әр сөзіңнің іздесе жұрт астарын,
кімге керек шындық бетін ашқаның,
келе-келе құрдастардың өзіне
қалжыңдаудан қашқалақтай бастадым.
* * *
Мас боламын ба, қас боламын ба біреумен,
арланамын ба, қарманамын ба тіреуден,
қарғап-сілеуден құлағым тыныш болса да,
жора мен жолдас жалығар емес мінеуден.
Бәденді жұртпен бас қоса қалған кезде мен,
өбісемін бе,
көп ішемін бе өзгеден, —
Қиыстау тұрып, қиығын тастап көзіңнің
жауыға қалған
жадау кейпіңді сезген ем.
Тектіге де ердім, көпті де көрдім, көп іштім,
қуыршақты құшып, құлыншақпен де тебістім.
Көңілімді бірі қонысындай көрсе киелі,
қонышындай да көрмегендері бар кебістің.
Өртке кіремін, көп те білемін, көп ішем,
қызып та кетіп, көрінген қумен өбісем.
Табынар тәңірім, бағынар әмірім емессің,
адырая қарап, алармай жүрші, тегі сен!
Күлем бе баяу, жүрем бе жаяу амалсыз,
жора-жолдастың бәріне қайдан жағарсыз,
Сенсіз де мені табалайтындар аз болмас,
көзі де көрмей, сөзіме де ермей сан арсыз.
Атау кереңді үрлеп іш, елден үркіп іш,
жата алмасыңды білем ғой сенің тым-тырыс,
Саған ендеше ұнамай-ақ та қояйын,
өзің де мені сынамай-ақ та., жүр тыныш!
* * *
Зауқым жоқ күлуге де, жылауға да,
барады-ау қылқындырып мынау қала,
Желдетіп, жаңбырлатып келді күз де,
қалғаны енді бізге шыдау ғана!
Ұнай ма осы күнің, ұнамай ма,
қайтерсің, болмаған соң қылар айла.
Айналсаң әлдекімге ай қараған,
құдай-ау қайда барам шыдамай да!
Тәңірден тура келер сазай кем бе, —
бетінде қытығы бар азайды ер де,
пері де,
сері де емес,
пенде кебі,
қарағым, сенде мені қажай берме!
Жетпесе құлағына топтағы үнің,
естіге, есерге де жоқ қадірің.
Білмейсің күйесің бе, жанасың ба,
қалғандай арасында көп тағының...
Сөзімді өткізе алмай еш адамға,
айтқан соң арызыңды есалаңға.
Ақылың аңтарылып қала берер,
қалың ой қаңтарылып босағанда.
Күлгенің қайсы бүгін, күрсінісің,
түндерің, түнеріңкі күншығысың, —
Былығып мидай ғана кетті бәрі,
қалғанын айтпай-ақ қой... білсін ішің...
Құлқым жоқ күлуге де, жылауға да,
бара ма буындырып мынау қала?
Керілген атанаққа Айсадайын
қалғаны енді бізге шыдау ғана!
КӨҢІЛ
Баяу тартып баяғы ырғақ,
көмескі үн,
Сағынар да,
зарығар да емеспін.
Аңсап сені жоқтайтын да бұл күнде,
Айтқан сөзге тоқтайтын да жоқ ешкім.
Бұрынғыдай бұлқынбай да жұлқынбай,
Бұйығуға бейім тұрған шіркін-ай! —
Қой маңырап,
қозы жамырап бір түнде
Көтеріле көшкен елдің жұртындай.
Азғыра ма,
жазғыра ма сол ескі үн,
Бұрынғыдай бұлқына алар емеспін.
Ұнатуға,
жұбатуға бүл күнде,
Жылатуға жарайтын да жоқ ешкім...
* * *
Көңілдің көк дөненін шаптырғасын,
Жақтырсын қатын-бала,
жақтырмасын,
Алыстан асыға бір аңсай жетіп,
Ауылыңа тіреп едім аттың басын...
Есіңде бар шығар деп бір өлеңім,
Ат басын ауылыңа тіреп едім.
Алдымнан өттің арып,
бетті қарып
Жұқа тон — жылуы жоқ жүдеген үн.
Түскендей елден ерек көліңе мұз,
аузыңнан шыққан болды әлі лебіз.
...Сонда бір көріне алмай айбыныммен
Әлі де қайғы-мұңмен көңіл егіз.
Бет қайтып нағылеттен,
әбілеттен,
Кез еді ол күрестің де мәні кеткен.
Адамнан аумай қалдым, әлдеқашан
Көмбеден көкқасқасы ағып өткен.
Болдың-ау қимағандай дала шуын,
Алайын енді кімнен жан ашуын.
Сол күнгі көңілім де бір басқа еді,
...бал татып тұрмас па еді қара суың!..
* * *
Қаншама қырын келсін тағдыр, мейлі,
қиналған кездерімді жан білмейді! —
Ешкімге шағындырмай,
табындырмай,
өмірдің өзі-ақ мені әлдилейді!
Бұралаң тіршіліктің сан дүрмегін,
шыдаған көтеруге балғын белім,
Жылаған (жасырынып) шақтарда да
басымнан сипаған жоқ тағдыр менің.
Өзгенің өтесі жоқ, сірә, маған,
ешкімді оған бола кінәламан!
Келгенше осы жасқа,
шынымды айтсам,
көрмедім жанашырлық бір ағадан.
Әйтеуір өрге сүйреп өз басымды,
ешкімге көрсетпедім көз жасымды.
Сезуші ем
тағдырыңның тәлкегінен
тулақтай
түгі түсіп,
тозбасымды!
КЕТІП ЖАТЫР
Ісі болмай ендігі сұлулықпен, сұмдықпен,
Кетіп жатыр жігіттер, өтіп жатыр тірліктен.
Кеше ғана солардың біреуінен ілгері,
Біреуінен кейіндеу, біреуімен жүрдік тең...
Ұмтылумен ұлтым деп, жұлқынумен жұртым деп,
Бір жағынан килігіп, құдай ұрғыр, құлқын кеп,
Дүниенің түбіне жете алмай-ақ ақыры,
Өтіп жатыр жігіттер, кетіп жатыр біртіндеп.
Ағайынмен біреуі арыздасып, соттасып,
Кетіп жатыр кезекпен, кетіп жатыр топтасып.
Көрінгенмен оттасып өтсе күні бірінің,
Өкінумен өткен бар, бармақ шайнап.., шоқ басып.
Топ алдына түспей де Төле бидей топ бастап,
Қарапайым жүріп-ақ қайсыбірі өтті асқақ,
Қызғанумен, күндеумен өткендер бар, қайтерсің,
Екі жақсы бас қосса — арасына от тастап.
Өтсе бірі қырлана, күпір күліп, күпініп,
Өтіп жатыр біреулер түк бітірмей түтігіп.
Бүгіліп те өткен бар, түңіліп те кеткен бар
Дүниенің баянсыз бетіне бір түкіріп.
Біреуінде ақша бар, біреуінде бақша бар,
Біреулері — қарнының қампиғанын бақ санар.
Екі иығын жұлып жеп, өліп-өшіп біреуі
Өлмейтіндей болып-ақ өңмендейді, пәтшағар!
Қосыла алмай қатарға, ілесе алмай көпке бір,
Ізім-қайым қаншама іздеуі жоқ өтті өмір.
Ағайынмен біреуі ырылдасып, керісіп,
Қайдағыны терісіп, қала берді шетте құр.
Сыймай дала, тауға да, сыйыса алмай аулаға,
Сақинасыз сау басын сала жүріп саудаға,
Кердең басын өмірден өткендер бар не керек,
Кеткендер бар, қайтейін, келмей-ақ бір тәубаға!
Дүниенің бұ жалған жете алмай-ақ түбіне,
Кетіп жатыр жігіттер, өтіп жатыр біртіндеп,
кетіп жатыр біртіндеп!..
* * *
Қызығудан мен таймай,
қызуыңнан сен таймай,
қатар келе жатырмыз қызығымыз ортаймай,
Ішкен асым бойыма тарамастай көрінер,
жастық алып
жаныңа жарты сағат жантаймай.
Жұлдызыңның жанғанын сен тілемей, мен тілеп,
жұғын болмай жалғаның, жанып-күйіп елтіп ек,
жарқыраса жанарың, жадыраса қабағың,
қазан-ошақ сылдыры кетер еді тентіреп!..
Көңіліңнен көз жазып қалар бол сам сәтке бір,
кермек тати бастайтын сияқтанып тәтті өмір,
қызуынан
қырық жыл қоса ағарған қосақтың
отындай-ақ ошақтың шалқыр еді-ау шат көңіл!
Жұғын болмай жалғаның, жанып-күйіп алғаным,
қызуыңа тоймадым,
қызығыңа қанбадым,
өзіңде деп білем мен, төзімде деп сендегі
өмірімнің өзегі — тірлігімнің бар мәнін.
* * *
Қалмапты бейнең есімде,
көгілдірмісің, ақпысың, —
айлы бір жаздың кешінде
айналып соқшы, бақ-құсым!
Кімдерге құшақ жаймадым,
кімдерді ғана пір тұтып,
аздығынан да айланың
алдым ба сені үркітіп?!
Баққа да, сорға болмай құл,
кеткен ем тартып жолсызбен,
ұр да жық кезде сондай бір
ұрындым ба екем жөнсіз мен?
Көтеріп кеуде, шығандап,
хақтан да күтпей көмекті,
жүргенде жалаң ұрандап,
шошытып алсам керек-ті!
Ұштың да кеттің асыға,
жетпеді даусым жөткірсем,
қайырыла соғып,
қасыма
қонбай да содан кеттің сен.
Түсінбей жүрген соны да,
ақылым аз ба, айлам кем, —
қондыра қояр қолыма
бар еді менде қай дәрмен!...
Салтымда жоқты пір тұтып,
санама сіңіп сайқал-ән,
алыппын әбден үркітіп,
қонбастай етіп қайтадан.
Тұғырдан тайып тасы да,
торыққан ердің халі бұл, —
Қонбасаң — қонба басыма,
қайырыла кетші тағы бір!..
КӨКТӨБЕТ
О, көктөбет, көктөбет,
шынжырлаулы қалпында-ақ,
арпалыса бересің,
айналаңа арпылдап,
үресің де жүресің
қаңқылдап та маңқылдап...
Мен дегенде жының бар —
Жауыңнан да жат көріп,
жұлқынып та бітесің
тап-тап беріп, тап беріп,
қылқынып та бітесің,
қарғыбауыңды үзердей
ортасынан қақ бөліп.
Сүйек-саяқ тастасам —
жүліктерше жылмаңдап,
жығылады жүнің де,
құйрық жағың бұлғаңдап,
қыңсылап та қылмаңдап,
бауырыңмен құм қармап,
тұрғаныңды білмейсің (өзіңді ме) кімді алдап.
Не десек те,
итсің ғой,
ендеше тек үріп қал,
жеті атаңнан кісіге үру деген ғұрып бар,
дүниенің сен үшін шыр айнала бергені,
лайлана бергені жақсы емес не тұнықтар!
Үріп қал тек, үріп қал!
Ырылдап қал, ырылда,
ығытыңа келгенде — әке десе бұрылма,
айтағы бар иеңнің қасындасың, қорықпа,
арсылда да қалшылда,
басылмасын "жының" да.
Зыр жүгіре зырылдап,
ырылдап қал, ырылдап,
арам болсаң — абырой,
қабар болсаң — бұрын қап!
Жанай өтер тұсыңнан жақсылар бар,
ғаріп бар,
жайы келе бермейді иттің оны анықтар,
қарсы алдына талтайып тұра қал да көлденең,
қаба алмаған күнде де,
сонадайдан сарып қал!
Кім біледі, Көктөбет,
тіс керек те қабуға,
сару үшін — көт керек!
Адам көрсең одан да
аласұра ырылдап,
абыройын тек те кет!
Көкпарлыдан дәметіп,
шоқпарлыдан бұғын да,
елдің сөзін қайтесің,
көмейіңді тығында,
"Оңбаған ит екен!" — деп,
әрі кетсе күлер ел,
тойған жерді мекендеп,
қойған жерде — үре бер!
Мына сарын — қай сарын — құлағың түр,
құлағың түр.
Жетпесең жылап ұмтыл,
ащы мұңның мына бір ар жағында
аңсап ішкің келетін бұлағың тұр.
Қызығына өзінің батып анық,
асау бұлақ арқырай жатыр ағып,
дара шалғай, ағайын, әрі аса алмай,
жүрмеңдерші тағы да қапы қалып!
Жеттім бе деп,
жыласақ — жылап та алып,
құласақ та құлайық бұлақ барып,
бірімізге-біріміз сүйенелік
бірімізден-біріміз құлақтанып.
Бұйырмаған тағдырдың пырағы ұшқыр,
кім ұғады халімді мына мүшкіл, —
бұлаққа да жетерміз,
жетерміз-ау,
ар жағында оның да
бір ағыс тұр!..
* * *
Өткенге де,
кеткенге де мұң шығып,
басыңызға не күн туды мұншалық,
бұрын да сөз ермеп пе еді соңыңнан,
көрмеп пе еді көңіліңді кір шалып.
Түрін көріп шеріңіз бен шеменнің,
жан-сырыңды ұға қояр деп ең кім, —
Сенің тіпті бар-жоғыңды білместен
тірлік кешіп жүрген жоқ па көбі елдің.
Көкірегіңнің бұрқыратып от-селін,
елдің қамы сияқты еді-ау көксерің, —
қасың түгіл,
достың өзі кешегі
хал-күйіңді біліп жатқан жоқ сенің!
Бірі дұрыс болғанымен,
бірі ағат,
оларды да отыр деме кінәлап,
бүгін еріп кетпегенмен,
көр де тұр —
түбі келіп түсінеді жұрағат.
Қаумалаған дұшпаны бар, досы бар,
кешегі асқақ кездеріңді есіңе ал:
бойын елге көрсетуден үркетін
ойы кемге
кейігенде...
не шығар!
* * *
Арман-қиял, не жең мені, не жеңдір,
арғы бетте арбау барын сезем бір,
керуен біткен кері айналып лезде,
ақсақ түйе алға түскен кезең бұл.
Амалың жоқ, енді билік соларда:
салдыр-гүлдір сазы бөлек қол арба...
Ақсақ түйе...
аяқтыға жол бермей,
тұлпарды да түсірмей тұр ол алға.
Қисық арба қисалаңдап түсті алға,
енді күн жоқ досыңа да, дұшпанға,
кімнің көзін оям дейсің кіжініп,
қайда бара қоям дейсің... ұшқанда!
Көк желкеңнен жаныштайды жат салмақ,
ей, ағайын, дабылыңды қақсаң — қақ!
Ақсақ түйе бара жатыр ақсаңдап,
сен қарайсың екі көзің ақшандап!
Кілт бұрылып кете де алмай сен дербес,
көп қазақтың бірі болдың керуенге еш, —
енді кімге өкпелейін, құдай-ау,
ақсақ түйе көпке дейін...
жол бермес!
* * *
Кемелдігі, кеңдігі
алыс-жақын ағайынға белгілі,
айта алатын ел ішінің аужайын
жалғыз ақын мен шығармын ендігі.
Туысқанға не керегін,
не керек,
мен айтпасам,
кім айтады шегелеп, —
ұлықтың сөз ұқпайтынын білсек те,
есті бірі ойланар ма деген ек.
Хан қызығып қарағандай, бай күндеп,
ақындар ек,
арыстандай айбынды ек.
қынабынан суырылған қылыштай
өлең жазу болды қашан жай міндет?!
Халқым дейтін, —
Хақ жолының құрбаны
қайда бүгін сол ақындар жұрнағы? —
Өтірікке еті үйреніп бірінің,
бірі — жоқты көки беріп... тұрғаны!
Таңдайларын тақылдатып тәтті уыт,
кетті бірі мәнсап іздеп, бақ қуып.
Шаңырағы шайқалды да шындықтың,
күліп қана
сынып бара жатты уық!...
Ұмытты ма ғұрыпты да, халықты,
ондайлардың сөзі кімге дарыпты, —
біреулері бата беріп бақсыға,
енді бірі жата беріп... жалықты.
Опырыла он бөлініп ой күнде
дегбір қалмай дедектеймін кейбірде,
Осыларды айту үшін жаралған
жалғыз ақын мен шығармын деймін де.
* * *
Жастықтан да, мастықтан да айықпай,
мен де бүгін кетті дейсің байып қай,
қалт-құлт етіп келе жатқан жайым бар
Мұзды мұхит үстіндегі қайықтай.
Айланы еміп,
майға бөгіп арсыздар,
(Іштерінде біразыңыз барсыздар!)
Кісіліктің қор болғанын көргенде
Жүрек тулап,
қаның қызып,
жан сыздар!...
Қыр көрсете кеме жасап қияқтан,
аш болмаған,
мас болған сияқтан, —
сайтанға еріп кете беріп,
тоқтайсың,
ардан аттап өте беріп,
ұяттан.
Сені қайтсін суайттар мен сылқымдар,
өзіңді де, сөзіңді де кім тыңдар, —
...Қайда бара қоям дейсің бірақ та,
дәл осындай,...
әлі осындай жұртың бар!
ТІЛ
Мін тағып ес білгелі "достың" көбі,
барымды басқаша етіп кескіндеді.
Бермесем өзім жайлы өзім айтып,
білсем деп жүрген де жоқ ешкім мені.
Жатпай ма ел: "түсі игіден түңілме", — деп,
бір жанмын білім де көп, мінім де көп,
Кетер ем баяғыда бақытты боп,
келеді жібермей-ақ тілім бөгеп.
Туғалы тура сөзден іркілмеген
дерт болып жабысқалы бұл тіл деген,
жамандап мені біреу оңған емес,
ешкімнен болған емес күлкім де кем.
Болған да жеріміз жоқ елден ығыр,
өтуде ертелі-кеш төрде ғұмыр,
Қызыл тіл
ақиқаттың ақ жолынан
ауытқып,
ала қашып көрмеді бір.
Бәрі де еркінде ғой бір АЛЛАНЫҢ,
Мен оны басқа жаққа бұра алмадым, —
сұм десе, сұмырай десе иек қышып,
тұрады көре сала ұрандағым.
Түгі жоқ демеңіздер қызығарлық,
жарасып жақсы жердің қызын алдық.
Ермедім ырқына да майда тілдің,
көрмедім "ой, кәпірдің" ізін аңдып.
Сөзіме құлақ түріп жүрген бала,
сен неге жалт қарадың күлмең қаға, —
Ол рас,
сорымды да, бағымды да
тапсам мен — тауып жүрмін тілден ғана!
АҚЫЛ
Тарпаң десін біреулер, жалтаң десін,
күйінесің ол үшін, калқам, несін, —
ауған жүгің оп-оңай оңалады,
қонады әлі жазыққа салқар көшің.
Түсемін деп соңына кемел ойдың,
осы емес пе көргенің, өне-бойғың,
сен де қашан кісінің тілін алып,
айтқанына біреудің көне қойдың?!
Дұшпаныңа демейін кетсін кегің,
жараса да қояр ма тепсінгенің?
Көре алмайтын сені де кезігеді ер,
өзіне бер досыңның көпсінгенін.
Қарап қалған заман ғой ері езіне,
Қасыңның да қимасын бер өзіне,
Ағайының алыстан жүндей келер,
күндей берер мекері, мерезі де.
Керілгенде үзіліп кекшіл шідер,
соның бәрін бір күндік өткінші көр,
Менен басқа ешкімің жоқ-ау бірақ:
"Жалғасы еді жақсының, жетсінші!" — дер.
Аларың да бар әлі, күтерің көп,
ойлама сен осымен бітемін деп.
Күн де туар көкмайса құрақ өңдес,
тұра бермес әмісе түтеп індет!
* * *
Жүргенде бейғам ғана іздеп бақты,
боқырау —
боз қыраулы күз кеп қапты.
Достан да, дұшпанынан да қалған көңіл
ақыры айсберг-мұз боп қатты...
Тарығып,
талқан түйіп — тәттіміз деп,
сабылып, жоқ ұшпақты, шаптық, іздеп.
Көрсетпей күнесті де, сірестіре
көңілді көкала мұң жапты мұз боп.
Бұйырмай өзің буған теңнен үлес,
тұзың сор болды бүгін, еңбегің еш.
Ағадан, ініден де қалған көңіл
мұз болып бара жатты енді ерімес.
Таптырмай ыңылдауға лайықты ән,
қайғыдан қапелімде кім айыққан? —
Естіні есігіне телміртеді
құл-құтан
қабағынан құдай ыққан!
Барады билеп-төстеп елді ұрылар,
жол бере қоймас, сірә, енді бұлар,
Жабысып балағыңа
жүргізбейді
жүн-жұрқа,
қыл-қыбыры,
кендірі бар.
Пұл болып бұлдырақ қыз бұрымы ескі,
біржола үрейлінің үні де өшті.
Тынарсың Сен де, көке, түбі терлеп,
қайтерсің жібітем деп жібіместі!.
НАСЫБАЙ. ШАЛ МЕН КЕМПІР
Қисайып көне тулақ-елтіріге,
"— таршылық көрмейсің, деп, мен тіріде",—
қутыңдап қаршығадай қартың отыр
насыбай уқалатып кемпіріне.
Сөзінің аяғы жоқ,
басы қайда, —
отыр шал омырауын ашып айға,
шұбырып сілекейі төне түсер
кемпірі уқалаған насыбайға.
Үлкені осы болып мұратының
танауы таппай-ақ тұр, сірә, тыным.
Ерінге ытқыта бір жеберсе ғой
көк бурыл насыбайдың бір атымын!
Суалған екі жаққа ұрт бітіріп,
тілімен кетік тісті бырт-бырт ұрып,
көтеріп кемиегін кемпіріне,
жатсам-ау, деп отыр ма, шырт түкіріп?
Енді оған керек те емес жалған атақ,
ешқайда бармайды
атын талға матап,
насыбай уқалатып кемпіріне
жатқаннан шалың үшін бар ма рахат!
Желбіреп етегі мен жең түріле,
"— жамандық кермеспін, деп, сен тіріде",
шалының насыбайын үгіп беріп,
қояды күлмең қағып кемпірі де.
... болмасын жүйкесі де ту-талақай,
насыбай уқалап бер, уқала, апай!
ЫМЫРТТАҒЫ ДИАЛОГ
— Бектұр-ау,
мына күн де бұзылайын деп тұр-ау,
— Бұзылайын деп тұр, білем, зәнталақ, —
деді Бекең,
көздері сәл қанталап.
— Бұршағы ма,
қар аралас жаңбыр ма,
Қарауытып...
— Қалай екен мал қырда?
— Қораны да бүтіндемей, үйді де...
— Е, жасаған! Соған да қол тиді ме.
— Келіп қалды-ау қысың да,
— Жә, қысылма.
— Жаз дегенің өте шықты-ау тегінде.
— Қарар деп пе ең көңілге.
— Қас-қағымда өте шыққан өмір-ай!
— Әзің қолда...
— Е, Құдай.
— Шалым-ай,
өтіп бара жатырмыз-ау... жарымай.
— Қоймады ғой айналдырып бір қырсық, —
деп Бекең де әлдекімге тұрды ұрсып.
— Бірақ, талай қызық та күн болыпты-ау!
— Е, құдайдан қорықпау...
— Бақыттың да құшағында балқыдық.
— Әй, оттамай! — деді сонда шал тұрып: —
— Шайынды қой,
Орнат ана мосыны,
Өмір депті бұрынғылар осыны!...
ЖЕҢЕШЕ
Енді ойласам,...
отыздарға мол келген,
жесір еді, кесір еді сол жеңгем,
бұрым болып өрілмейтін қара шаш,
білек түгіл, көрінбейтін қол жеңнен.
Қолаң шашты қобырата бір тарап,
үсті-басын қағып-сілкіп, қымтап ап
жүруші еді,
күлуші еді сылқылдап,
ішіп алып ләйлісе жұрт арақ.
Абысыннан асыра айтып әнді үздік,
қажытқанын жасыра айтып жалғыздық,
қасымызға қисая сап кейде бір
көз шырымын алушы еді сәл мызғып.
Өзі болып арсыз көңіл көз құрты,
еркегі де қалмады еріп,
ез,
қырты,
оны көрсе жыбыр ете түсетін
елудегі Егордың да жез мұрты.
Біріне де бола алмады майлы ішек,
қой қайырып,
қозы бақты,
жайды ісек,
қайда барса қыр соңынан қалмайтын,
біздер оның "әмеңгері" — қайнысы ек.
Әлдеқандай етіп бізді, зорайтып,
шешеміз де тапсыратын соны айтып.
Жеңгеміздің жалғызілік жарасын
жүрміз деп те ойламаппыз молайтып!
Басқан ізін аңдығандай дәл бағып,
қайда барса, біз де бардық,
қалмадық.
Соған да мәз болушы еді жеңешем,
өзін-өзі алдап қойып,... алданып.
Қалжың айтып қағысқанда жездемен,
ағыл-тегіл ағылатын сөз деген,
елікке де ұқсап қалып сол шақта,
көріктене түсуші еді өзгеден.
Асықтырған өсек-аяң, күңкіл ме, —
бізге тастап қора-қопсы, мүлкін де,
бәрімізді "Қап!" — дегізіп,
жеңешем
басқа жаққа көшіп кетті бір түнде.
Мұндай кезде өсектің де оты үдер,
керауыздар одан басқа не тілер, —
"Естігенбіз" кетем" — деп те жүргенін.
"аяғы ауыр екен" — деп те көкіді ел.
"Төркініне кетті" — деді біреулер,
"түбіне... сол жетті!" — деді біреулер.
Жесірлігін, кесірлігін көре алмай,
жеңешеме кекті де еді біреулер.
Таппады ма өздерінен еш бедел,
көздерімен жер шұқыды бөспелер.
Көпке дейін жүрді ауызынан тастамай,
"анау еді", "мынау еді", — дескен ел.
"Жарға ұрынып жүре ме — деп, — қыз неме" —
анам оны көп іздеді күз келе,
жөн айтпастан кетті солай жеңешем,
өзге түгіл, әмеңгері — бізге де!
САҒАН АЙТАМ
Болды деп бала жастан жырға құмар,
жырдай ғып айтып отыр мұндағылар,
талай сөз тасқа басып шығарыпсың,
тәп-тәуір ұйқасы бар, ырғағы бар.
Бопты тек ойдан гөрі Одаң басым,
мақтапсың көрінгеннің көк алмасын,
айтады ел:
тез біліне бастады деп,
ақынның арғымағы бола алмасың.
Бас шұлғып,
бастық айтса мақұлдадың,
мақтадың сатқынды да, сатылғанын,
бір рет тым құрыса
арыстандай
ақырып
айға қарай атылмадың...
Көлдетіп керек жерде көз жасынды,
күйттеумен жүріп алдың өз басынды.
Жағалап "жақсыларды",
сездің ерте
ақын боп енді ешкімнен озбасыңды.
Көп жылғы қалыңдатып "қолдың кірін",
толысып,
топ жармай-ақ толдың бүгін,
азулы ағайыны бар-жоғымен
өлшейтін болып алдың ердің құнын.
Жаумасын біледі де көктен бедел,
өлеңшің өлермен де өктем келер,
Кім білсін,
сені көрген сырт ағайын:
"Ақындар осындай боп кеткен бе?" — дер
Қазіргі дүрмекте де, дуда барсың,
уланып, әлі талай буланарсың.
Қолпаштап қошеметшіл көп шуылдақ
армансыз атынды атап шулап алсын!
Айналаң сүйемелдеп, сүйрегесін,
селт етіп сен де кімнен именесің? —
сый көріп, сыйлық алып, сынға түсіп,
дүрмекке, құрметке де үйренесің.
Шығандап барып-барып,
қайта кел де,
атыңды шығара бер байтақ елге.
Құтылмас бақ та қашып,
таққа да шық,
...тек қана ақынмын деп айта берме!
* * *
Барымның өзін бұлдауға
базарын қимай барлық түн,
айналып көмей құрғауға,
қалайы татып, қарлықты үн.
Таңдатпай даңғыл жолды да,
құр кеткен күндер құн даулап,
көл-көсір көңіл орнына
құралай ішпес тұрды-ау қақ.
Желігім отқа семірмей,
желпінуге де жетпей дем,
Бедері кеткен өңірдей,
безере түсті бет-бейнем.
Керегім болмай тұр елге,
қай жаққа барып оңалам?
"Қой, енді, — деймін, күлем де? —
тып-тыныш жатып... демалам!"
МАҚПАЛ ҚЫЗ - МАҚПАЛ ӘНІМ-АЙ!
1984 жылы бір топ жазушы, баспагерлер болып Семейге барғанбыз. Қайтарда жолдастарын Алматыға ұшып кетті де, мен бір жыл бұрын қайтыс болған шешемнің жылын бермекке әлдекімнің жеңіл автокөлігін жалға алып, Үшаралға жалғыз аттанып едім. Жол алыс, елді мекені сирек медиен дала, ойыма аяулы анам орала береді. Қалғып-мүлгіп келе жатқанда жүргізуші жігіт алдындағы күйтаспа тетігін бассын. Тұманбай сөзіне жазылған жергілікті көмпозитор Жанкелдінің (Ақсулық) сол кезде ел ішіне кеңінен тарай айтылып жүрген "Өзімнен қорқам " дейтін бір әнін жас әнші Мақпал Жүнісова шырқап қоя бергені. Содан...
...Айналамыз қожыр-қожыр жақпар құз,
Алматыға қайтып келе жатқанбыз,
қалғып-мүлгіп отырғанда,
кенеттен
шырқап ала жөнелгені Мақпал-қыз.
Кәрі аспанның қабағы да ашылмай,
көңілімнің алаңы да басылмай,
жолым да өнбей,
сағат тілі жылжымай —
әр минуты болып еді ғасырдай.
Еске түсіп кешегі өткен әз-анам,
маза қалмай келе жатқан мазадан,
қанатына іліп алып кетті енді
сыңғыр-сыңғыр,
күмбір-күмбір
ғажап ән!
Біржолата үзілердей өзегі
мамыражай Мақпал — әннің өзі еді.
Астаң-кестең болды кетті дүние,
тасып ағып, көл-дария, өзені.
Еліктіре ертіп алып бізді де,
кетті-ау дейсің үзілдіре, үздіге,
Көз алдымнан көшіре бір өткізіп,
жаңбырлы жаз,
жасыл көктем,
күзді де.
Әсем әуен бірте-бірте аспандап,
сұқсұр ұшып,
суға сүңгіп қасқалдақ,
Хаққа мүлгіп қала бергем, жасаған,
жан егіле,
жанарымнан жас парлап!
Жан-дүнием езіле ме, бой балқып,
қалмағандай жаңағы ауыр ойдан түк,
кәрі аспанның қабағы да ашылып,
ақша бұлттар бара жатты жай қалқып.
Өзім де іштей ыңыл қағып,
ән құрап,
үнтаспаға төне түсем,
сәл бұрап,
күрт өзгерген дала жақты шолам деп
тұла бойым бара жатты балбырап.
Көптен бері қабағыма батқан мұң,
жартасына шағылысып шатқалдың,
санамызды сансыз ойға жетелеп
алды-кетті әсем үні Мақпалдың.
Жаңғыртқаны-ай,
деймін сонда жақпарды үн,
құлай жаздап,
жылай жаздап,..
шақ қалдым.
Жырлағым кеп, —
сәл қайғылы,
сәл мұңды
даусын ғана тыңдағым кеп Мақпалдың!.
...Алматыға қайтып келе жатқанмын!
Міңгірлеп жаңа ғана біткендей тіл,
қайтерсің, біздің қолдан түк келмей тұр.
Таусылып амалымыз қала бердік,
кетті де заманыңыз тіптен бейпіл.
Дертіне дерт қосылған шерлі далам,
шүкір де,
осыған да келдің аман.
Ұрандас ұлды көріп, —
жүрдік еріп,
апыр-ау, не қыл дейсің енді маған!
Бұл күнде ұрысы кім, дұрысы кім,
бара алмай байыбына бір ісінің,
болар деп жазда қандай, қыста қандай,
отырам ұстай алмай жыр ұшығын.
Кеткенін қасиетінің құнсызданып сезбеген,
біз болдық-ау мұңсыз халық.
Қатыны қара жолда қап арқалап,
әкімі ат үстінде тұр сызданып.
Басылып басы қатты бұрынғы арын,
ұмытқам үнім барын, тілім барын, —
ауыл — аш, қала — кедей, балаң өгей,
кімге айтам, саған емей, мұның бәрін!
Дәрмені, пәрмені де біткен ердей,
боласың мұның бірін күтпегендей,
...Күткенде, күтпегенде не істе дейсің,
отырмыз қолымыздан түк те келмей!
Арасында "үр-рит, үр-рит, үриттің",
жауларымды жеңе алмадым... жымиттым.
Ағайынды ерте де алмай сөзіме,
тұмсығынан шерте алмай бір иттің.
Бұ тірлікте басқа қызық жоқтай түк,
жүріппін-ау обырға да өкпе айтып,
атқан "оғым" дарымады ешкімге,
оған бола жарымады кек қайтып.
Келмейтінін кейін біліп ешкімге әл,
басы ауырған маскүнемдей кепттім хал,
ана жақты, мына жақты шолғанмен,
кісі қалмай бара жатты сес тыңдар.
Іріп-шіріп кешегі ұран, ескірді үн,
ескіргенін есем кете.. кеш білдім, —
білдім және жасымасын жауымның,
маған жаны ашымасын ешкімнің!...
* * *
Жау шықты ма, біле алмадым, іргеден,
біле алмадым, қайда барып күн көрем,
жан-жағымды қарманумен
қарашы
келе жатқан сияқтанам түнде мен.
Қайда қалып қойдым әлгі дүрмектен,
тас қараңғы меңіреу түн бүл неткен!
Ақыл-есім ауысқан ба, құдай-ау,
баяғы бір дауыстан да құн кеткен.
Көптен бері ірімей де шірімей,
көкірегіме алды ұялап бір үрей,
әлденелер тап-тап беріп тұс-тұстан
әне-міне жұтқалы тұр тірідей?!
Тоз-тоз болып кетті қайда түс-теңім.
Құзғындар-ай, біле қойған күш кемін!
Әзірейіл сияқтанып әлдене
әудем жерден ақситады тістерін.
Құрып бара жатқандай ма дәрменім,
қолдан келер қандай айлам бар менің?
Қараңғыны қарманғаныңна болайын-ай,
бақыра ма,.. шақыра ма әлдекім?!
Теріс қарап түксиіскен, түнерген,
Не жақсылық күтем дейсің бүл елден.
Еркіндікті алсақта ойып ортадан,
ескілікті аңсап қойып жүрем мен.
Одыраңдай орын алып төрден құл,
жанарымен жер шұқыса көргенді ұл,
оңып қайда барам дейсің, ағайын,
не барқадар табам дейсің елден бұл.
Көкіректе қалмағандай оттан түк,
жүректен де, тірліктен де жоқ тамтық.
Алаяқтар аяқтыға жол бермей,
Ауыздарға сөз бермейді көп тантық.
Жер ортасы жастан ауа бергенде,
кезіктіріп кесірлі құл, кердеңге,
жыланбасқа қоймады ғой қу тірлік.
...Бұдан басқа жоқ қой бірақ ел менде!
ӘНШІ ҚҰСЫМ
Орнынан қозғалақтап ұраншы ұлыс,
бергеннен құлан иек қышаң шығыс,
түбінен тереземнің шыр-шыр етіп,
шырылдап оятып жүр бір әнші құс.
Күннен де қабағымды бұрын бағып,
таң атпай оятады ол шырыл қағып, —
беріліп біржолата сиқыр ымға,
біразын ұйқының да шығындадық.
Сағыныш,
сазы бөлек арманға еріп,
тұрғаны шыр-шыр етіп,
таңнан келіп,
түстеп те танымадым,
тек қана бір
бармақтай құс екенін қалғам көріп.
Түбіне тереземнің күнде қонып,
біресе шырқап ұзақ,
бір бөгеліп,
кім білсін,
пәле-жала дегендерден
болып ап шынашақтай
жүр ме қорып?!
Таңдайы талайғы бір сырды аңғартып,
кетеді кейде тіпті жылдамдатып,
кім білсін,
бізге де олжа үлестіре,
жетті ме ілестіре қырдан бақыт!
Төгіліп сөзіме гүл,
көзіме нұр,
бақыттың орай соғар кезі ме бұл, —
әйтеуір, қызық екен құс үнімен
таң атпай оянудың өзі де бір!
Жақсылық болар-ау деп ырымдайды ел,
ендеше,
әнші құсым, шырылдай бер,
келе бер танды атырып.
кеш батырып,
әйтеуір,
басқа жаққа бұрылмай кел!..
АҢСАУ
Дариға-ай, қызығындай құралайдың,
барады-ау бастан ауып бұлағай күн, —
қол бұлғап қала берген жастық шақтың
жабысып, жабығынан сығалаймын.
Екпіні елді ықтырған, ерлік тұнған
қай тұста қалып қойдың, қыран-айбын?!
Дариға-ай, өмір атты майданда бұл,
қам көңіл таба қойсын қайдан дамыл,
салдықпен сары жайлаудың сайын кезіп,
салсақ па сазы бөлек сайранға бір!
Бұл күнде әні де жоқ, сәні де жоқ,
қаңырап қала берген қайран да қыр!..
Көмескі көңілдегі отты әурелей,
осынау тосын сазын төкті-ау көмей,
Тыңдасып мойын бұрып мойылдай қыз,
"сайранды сал күндерің өтті-ау" — демей.
Сазы бұл тәтті шақтың, от құшақтың,
қабыл ал, қатарласым, жоқтау демей!..
* * *
Қолданып (қолдан келер) біткен емін
кісідей күңіренем деп күтпеп едім, —
қазақтың жалқы туар бір ақыны ек,
болмай тұр со қазаққа түк керегім!
Жүр ме деп бір сөз күтіп әлі менен.
Жазушы ем жұрағатқа налып өлең, —
көніп-ақ тәңірінің салғанына,
болып-ақ кеткен екен бәрі керең.
Болмаса екеу-екеу өз күбірі,
ұғудан қалған екен сөзді бірі.
(Тексізі теріс қарап — тыңдамай түк,
үкімін ымдап айтып ездің ұлы!)
Әркімнің үргеніне ере кеткен,
Кезігіп көріп пе едің "кереметпен"? —
Түрі жоқ өзіңізді елейтін де,
бірі жоқ сөзіңізді керек еткен!
* * *
Айта алмайтын өзінің атын айқын
әлдекімді қолпаштап, апыр-ай, тым,
хан көтеріп алдым ба қайдағы бір
бозөкпені боғыма татымайтын?!
Желіктіре жетелеп сезім-қаңбақ,
көзімді арбап қошемет, өзімді алдап,
келіппін-ау қайдағы қадірсізге
қызуын қызға қимас сөзімді арнап!..
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру