Мазмұнға өту
Home

"Үлгілі тәржімә" кітабынан

Спандияр Көбеев

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

"Үлгілі тәржімә" кітабынан

Спандияр Көбеев — «"Үлгілі тәржімә" кітабынан». КҮЙЕУ ТАҢДАҒАН СҰЛУ ҚЫЗ («ҮЛГІЛІ ТӘРЖІМӘ» КІТАБЫНАН) (Аудармалар) Сұлу қыз тәрбиеде өскен өзі,

/uploads/79557afc-9878-5eff-8f69-70bc91b0b43c/cover.png

КҮЙЕУ ТАҢДАҒАН СҰЛУ ҚЫЗ
(«ҮЛГІЛІ ТӘРЖІМӘ» КІТАБЫНАН)
(Аудармалар)
Сұлу қыз тәрбиеде өскен өзі,

Бой жетіп, күйеу алар келді кезі.

Ақ, жүзі он бестегі толған айдай,

Алтындай жарқырадым екі көзі.

Тал бойы шынар дайын бақшадағы,

Мақтадай жұмсақтығы айтқан сөзі.

Тағы да оқымысты бір өнерпаз

Ұнамды көрген жанға әр мінезі.

Айттырып әрбір жақсы салды хабар,
Күні түні келіп жатыр қызға шабар,
Ұнатпай ешбірін де жігіттердің,

Жөнелтті Жауап бермей, не амал бар?

Ойлайды күйеу өзі бай болсын деп,
Кемі жоқ, төрт түлікке сай болсын деп,
Өзі жас, өзі сұлу әм бақытты,

Ақылды тағы Чині бар болсын деп.

Бай десең бай да келді тәрбиемен
Жігіт кеп айттырам деп қызды көрген
Ешқайсысын сөзбен жақын келтірмеді,

Мін тағып жетіспеген бір жерінен.

Нешелер келген төре қайтып жатыр,
Ылғи бай қайдан келсін, жарлы-пақыр,
Патша ұлынан басқаның бәрі келді,

Ұнатпай бәрін-дағы қалды ақыр.

Осылай күйеу таңдап жылдар еткен
Дәм жазбай, айттырса да әрбір шеттен
Раушан жас уақыты өтіп кетіп,
Жиырмадан жасы асып, кәрілік жеткен

Жамандар бұрынғыдан дәндеп алды,

Кәрі қыз тиеді деп хабар салды.

Оларға жауап түгіл, көзін салмай,

Сұлу қыз уайымдап жатып алды.

Қорынып ойын-тойды кере алмайды,
Қадыры бұрынғыдай бола алмайды,
Өзімен қатар қыздар байға тиіп,

Билеп ап қуанысты мал мен жанды.

Айттырып ешкім хабар салмады енді.

Жиырмадан жиырма беске жасы келді.

Құдайдың бұйрығына шара бар ма,

Бетінің нұры кетіп, әжім енді.

Басылып бұрынғыдан мысқал-мысқал
Таба алмай айттырушы қапа жеді,
Күйеусіз жалғыз тұру қиын да деп,

Сұлу қыз ақырында өзі ізденді.

«Тағдырсыз тәбдил болмас» деген сөз бар
Жылайды кез келтірмей өзіне пар,
Гүлдейін балбыраған уақыты өтіп,

Тигені ақырында бір ақсақ шал.

Көңілді болмаса да қайтсын байғұс,

Алланың бұйрығына не амал бар.

Бір сұлу баяғыда бұндай болды,

Бұл сөзден үлкен-кіші ғибрат ал.

МАЙМЫЛДАР
Маймыл деген көп болады ыстық жерде,
Бөтен аңдай жауыз емес зиянгер де,
Әдеті біреу істеген істі істемек,

Әлінен әлек болып келмесе де.

Аңшылар осы ісінен көрер пайда,

Адам біліп болмаған бар ма айла?

Қай жерде маймыл көрсе көп отырған,

Көзінше ауын жайып етеді айла.

Кеңес бар жазылатын түрлі-түрлі,

Ішінде қалың ағаш аңшы жүрді.

Бір жерде көп маймылды көрді дағы,

Асықпай келістіріп ауын құрды.

Ауына түсіп өзі оралады,
Оранып қасақана шырмалады,
Маймылдар осы ісін көріп тұрып,

Сыбырлап бір-біріне таң қалады.

— Айлакер, әйдік екен анау кісі,

Ұнап тұр көңілімізге әрбір ісі,

Кей кезде домаланып қалады өзі,

Көрінбей аяқ-қолы әм денесі.

Біз дағы одан кем қып істемес ек,

Егерде ауын тастап, өзі кетсе.

Маймылдар асығып тұр кетсе екен деп,

Аңшы да ауға оралып жатыр терлеп.

Әртүрлі ісін істеп болғаннан соң,

Тұрды да жүре берді ауын жөндеп.

Барды да бір тасаға аңшы тұрды,
Қарашы тілеп алған мына сорды,
Маймылдар аңшы алыс кеткеннен соң,

Күлісіп, шуылдасып ауға кірді.

Шырмалып жатыр бәрі оралысып,
Кісідей боламын деп торға түсіп,
Соны бір әжептәуір күлкі деп жүр,

Білмейді іс ақырын надан күшік.

Көп ойнап азаптанды қызық көріп,
Білмейді алданғанын жатыр күліп,
Әбден оралып шыға алмастай болған кезде,

Қапқа сап, аңшы кетті жиып-теріп.

Білсең істе, біреудің істегенін,

Білмесең әуре болма күштегенмен.

Тыныш жүрген абзал күлкі болмай,

Кітап та қылмыстыны хош көрмеген.

АЮ МЕНЕН МҮСӘПІР ШАЛ
Дос болсай шынымен бол, ықыласпен
Бас тартпай қызметінен достың қосқан,
Ләззәті бір-біріне балдай болсын,

Сырттағы күйінгендей болса дұшпан,
Орнымен еткен қызмет керекті бек,
Жөнімен еткен істі көрмеймін жек,
Кейбіреу қара таудай зиян салар,

Көңілімен әжептәуір пайда еттім деп,
Жолдас бол жөн білетін адамменен
Тым артық іс істеме, шамаңменен
Қайтсе де дүниеде басын, қоспа

Жақсы-жаманды айырмайтын наданменен.

Я алла, өзің сақта жаман халдан,
Айырмай ұстаз көрген жақсылардан,
Көрген соң ғибрат үшін еттім бәйіт,

Аюмен жолдас болған байғұс шалдан.

Байғұс шал зікір етіп бір құдайды,
Көп көрген жас кезінде әрбір жайды,
Ғибадатпен көптен бері тұрады екен

Мекен қып алыстағы бір тоғайды.

Еткені күні-түні ғибадаты,
Қасында серігі жоқ қол қанаты,
Бір жерде орын қылып үй сап алып,

Шықпастан сол мекен де көп жыл жатты.

Бейшара дүниеден тірі безіп,
Ел, халық туғанынан күдер үзіп,
Бір күні серуендеп бой жазуға,
Киініп қалың, орманды кетті кезіп,

Адаммен ойнамаңдар алла деген
Бек нашар жауыз кісі халде деген
Көп жүріп қалың, тоғай арасында,

Жолықты келе жатқан аюменен.

Көрген соң мақлұқты кетті шошып,
Тағзым қып әдеппенен тұрды қорқып,
Аю да байғұс шалға зиян салмай,

Тек тұрды кішілігін білгендей боп.

Мақлұқ, тимеген соң, хоштанады,
Жаңылыс сез тастасаң бос болады,
Екеуі сол арада қол алысып,

Көңілімен ақыреттік дос болады.

Тағдырда солай шығар, болды жақын,
Аю да жолдас қылды адамзатың
Екеуі бойы үйреніп алғаннан соң,

Бірін-бірі боп алды тастамайтын.

Бірінсіз бірі тіпті тұра алмайды,
Бөлініп ешуақытта жүре алмайды,
Байғұс шал жолдас мықты болғаннан соң,

Сайран қып жүре берді әрбір жайды.

Екеуі бір күн ерте кетті шығып,
Аралап тау мен тасты тамаша қып,
Көрмеген Өзен көлдер жерге барып,

Шал байғұс тұрып қалды дымы құрып.

Аюдай шал бейшара емес мықты,
Хайуанға еремін деп жаны шықты,
Байғұстың әбден хәлі кеткеннен соң,

Осыған неге ердім деп қамығыпты.

Шалды көріп аю да кетті аяп,

Сөйлейді әдеппенен құлақ таяп.

Шаршасаң бір азырақ тынығып ал,

Тұрайын оянғанша сені қарап.

Бейшара естіген соң қалды жатып,

Ұйқыны соға берді қорылдатып.

Аю да тек тұрмады қызметсіз,
Шыбынды шалға қонған тұрды қағып,
Шыбынның біледі ғой әркім жайын,
Аюға кетіре алмай түсті уайым,

Бір ұшырса, қайтадан қона берді,

Ерегісіп үсті-үстіне қаққан сайын.

Отырып сол арада ашуланды,
Не қылсам кетеді деп ой ойланды,
Тұра тұр сыбағаңды берейін деп,

Қолына үп-үлкен бір тасты алды.

Бір масаны шекедегі қалды періп.

Таспенен пәрменінше қол көтеріп,

Быт-шыт боп сол арада шалдың басы,

Бейшара ұйықтап жатқан қалды өліп.

Кеңесі екеуінің болды тамам,
Аюдай толып жатыр надан адам,
Кісіні сол сияқты көз қылма деп,

Тілеймін күні-түні бір алладан.

ҚАСҚЫР МЕНЕН ҚОЗЫ
Ашығып қасқыр байғұс іздеп тамақ,
Қыдырып жер қоймады күн-түн сабап;
Далада бір хайуан кез келмеді,

Ауылға жуытпады иттер қамап.

Қыдырып тастамады елден елді,

Секіріп ор қояндай жалақ жерді,

Бұлаққа су ішуге келген ҚОЗЫНЫ.

Көрді де зәлім, кәпір сөйлей берді.

Ойлайды кінә қойып жейін деп мең

Сол тигеннен осыным болар деп жөн.

— Шақырған сені, ақмақ, кісі бар ма?

— Деп сөкті,— бұл араға неге келдің?

Әкеңді алдыңдағы танымайсың,
Басыңда ақылын; жоқ кішкентайсың
Әдейі шөлдеген соң келіп едім,

Суымды ішетұғын лайлайсың.

Жетіп едім ашығып, өліп-талып,

Ойыммен ішейін деп мейірім қанып.

Әдейі таза суды бүлдірдің-ау,

Арамдап әй, ақмақ, аузың, малып.

Сөзіңе құлақ қоймас болса жаман,
Жақындап бері келші маған таман,
Суымды әдейі келген бүлдіргенде,

Не қылсам болады рауа, қозы, саған.

— Әй, батыр сөгер болсаң жөнімен сөк,

Кісіге айыбы жоқ соқтықпа тек,
Сенен мен жүз қадамдай төмен тұрмын,
Айтасың қай араны лай болды деп,
Және аузым сенікінен арам емес,

Жоқ жерден шығарасың қалай кеңес,
Өзіңе мықтылығың, жайыңа жүр,

Батыр-ау, сезің маған керек емес.

— Аузыңнан қалай-қалай шығады отың,

Былтыр да осы арада боқтап кеттің,

Мінекей тағы былай етіп тұрсың,

Кетерлік болмады ғой сенің датың.

— Жоқ сөзбен тұрсын, батыр қинап мені,

Сөйлей бер тек езіңе болса жөні,

Былтыр бітіп анама биыл тудым,

Боқтаймын қай арада, Қақа, сені?

— Сен болмасаң бірге туған ағаң шығар,

Болмаса сені тапқан анаң шығар,

Егерде ол екеуі болса жаңылыс,

Әйтеуір сіздің тұқым, құдаң шығар.

Сені баққан қойшы мен иті дағы,

— Бәрің, маған жамандық ойлайсыңдар,

Иең де мен дегенде қояды қол,

Ашықтым, айтар сез жоқ, айыбың сол,

— Деді де қозыны алып кірді ағашқа,

Жауаптан жеңілген соң, жүдеген сор,
Жауыздар бұл секілді бізде де көп,
Жүрмейтін жайын біліп жөніне тек,
Біреуге залымдықпен назары ауса,

Келеді жоқ нәрсені кінә қылып.

ҚҰМЫРЫСҚА МЕНЕН ШЕГІРТКЕ

Адам көп ойламайтын жан пайдасын,

Біреудің өзімсініп мал мен басын.

Ah ұрып ақырында мехнат көрер,

Кемітіп қатарынан ғазиз басын.

He қажет болса дағы ерте сақтан
Қор болмас жайын біліп, ізін баққан,
«Сақтықта қорлық жоқ» деген бір сөз

Қалыпты мақал болып көп уақыттан.

Өзіңнің қатарыңа көзің сүзбе,

Жақсының шарапатынан күдер үзбе.

Құмырсқа мен шегірткеден сөз басталды,

Құрбылар, құлағың сал айтқан сөзге.

Михнатсыз ешбір рахат көре алмассың,
Ол үйреніп көңіліңше,
Тек жүрме саулығыңда бейхабар боп,
Соңыра іздегенмен таба алмассың,

Бір алла не талапқа еткін жәрдем,
Айырмай ғылым көрген жақсылардан,
Секіріп күн-түн өлең соғып жүріп,

Шегіртке қыс жеткенін білмей қалған.

Суыққа тоңып байғұс кетті бүрісіп,
Қыс қамын ерте ойламай надан күшік,
Жазды күн кеңшілікте еткен сайран,

Көзіне көрінеді бір-бір ұшып.

Шілдеде әр орында мекен етіп,
Шөп түбі жапырақтар алған күтіп,
Кіруге жер таба алмай қалтырайды,
Бейшара тоңғаннан соң есі кетіп,

Жүруге секірмек түгіл шамасы жоқ,
Кіруге істеп алған панасы жоқ,
Іштен аштық, сырттан суық қысқан кезде,

Тоңғанмен қайтсын байғұс шарасы жоқ.

Қалтырап, тоңып, жүдеп есі кетті,
Көзінен мөлдіретіп жасын текті,
Қыс қамын мехнаттанып жаздай жеген

Аяңдап құмырсқаға әрең, жетті.

Жылайды келе сала құмырсқаға,

Суық болды, кіруге жоқ деп пана,

— Көршім-ау, қарным ашып өлер болдым,

Жоқ еді жинап алған азық және.

Баратын сенен басқа жоқ орын да.

Қар басып суық болды, міне дала,

Қайтсе де жаз болғанша бір жәрдем ет,

Бас ұрып жылап келген бейшараға.

Көршім-ау, ұят маған сені күту,

Өледі деп тамақ беріп қызмет ету,

«Үлгілі тәржіманың» өзінде көп нүкте қойылған.

Жаз күні үй-күйіңді түзеп алмай,

Неңді алған сайран қылып өлең айту.

Өлеңмен алты ай жазды өткіздің тек,
Ақымақ, ойламастан қыс болады деп,
Шілдені тамаша қып жөнелтіп ең,

Жарқыным, енді барып плясать ет.

Кеп аса іс еткем жоқ өнерменен
Әдет қып қалып еткем өлеңменен
Біздерге көптен бергі қалған мақал,

«Не еріншек, не көңілшек өлер» деген.

ТҮЛКІ МЕНЕН ЖҮЗІМ ЖЕМІСІ
Ашығып түлкі байғұс бақа кірді,
Аралап жем таба алмай талай жерді,
Шынардың салбыраған жемістерін,

Жүзімін тұрған пісіп көзі көрді.

Ертеден кезіп батыр қамшылаған,
Көз келіп қуанады тиер тағам,
Жүзімнің тәттілігі балдан зияды

Ыстықта шыпшып дәні тамшылаған.

Міндеті ырзықтың жалғыз хақта,
Алласыз іс болмайды ешуақытта,
Тарығып барып тіпті көрген жоқ ед,

Көзінен көргеннен соң жасы ақты.

Керек қой дүниеде ақыл, айла,
Кей жерде амалдан да тиер пайда,
Биік ағаш басында жемісі бар,

Жейін деп ұмтылғанмен ала алмайды.

Жүзімді ала алмайды биіктегі,

Әртүрлі секіріп айла, не етпеді?

Қай жағынан қалай барып не қылса да,
Болмады не амал бар еш реті,
Жете алмай ыза болып жатыр түлкі,
Айласымен барша жанды еткен күлкі,

— Жегенмен бұл жүзімді пайдасы жоқ,

Тұрса дағы салбырап,— дейді,—шикі.

Асығыс көп ойламай жазған хатым,
Көтеріп ермек үшін көңіл шатын,
Біреудің сап алтынын қолындағы,

Жамандап надандар көп мыс қылатын.

Асылдың жамандаумен заты кетпес,
Көңілден сондай сөздің, даты кетпес,
Кейбіреу ғайбат сөзді өнер көріп,

Күнәні жинап алар құдай кешпес.

ЕКІ КЕПТЕР
Білмеген шығынданба көзге бекер,
Өмірің зая болып текке өтер,
Жасынан бір ұяда, бір орында,

Жүріпті мәжіліс етіп екі кептер.

Бөлініп ешуақытта жүре алмайды,
Бірінсіз бірі тамақ жей алмайды,
Екеуі су ішсе де бірге барып,

Сайран қып кезіп жүрді осы жайды.

Түскенін қолдарына бірдей бөліп,
Етпеген бір де реніш, қорлық көріп,
Бір-біріне бала жастан көңілі қалмай,
Жүрді күні-түні ойнап-күліп,

Күштен ренжісе де бірдей болған,
Көрмеген тау-тас, ағаш, кәлге барып

Қызық қып оралайын біраз жерді.

Айтармын көргенімді келіп саған,

Татпаған орындардан тағы тағам.

Көрмеген ел, халықты аралайын,

Ей, достым, рұқсат бер енді маған.

Келейін әр мекеннің, жайын біліп,
Қайтпас деп көңіліңе алма күдік,
Оралсам құдай қосып аман-есен
Кетерміз бұрынғыдай ойнап-күліп,

Көңілінде бір-біріне бал мен шекер,
Жақтылығын жаманға еткен болар бекер,

— Жат жерде қадырыңды ешкім білмес,

Ай, жаным, сапарыңды қойсаң не етер,
Сыйламас және сені қонақ қой деп,
Қара құс, қаршығадай дұшпаның көп,
Жат жерде қадір көріп хош болмассың,

Достым-ау, бұл ойыңды көремін жек.

Кетесің қалай қиып тастап мені,
Зар илеп өлемін ғой күні-түні,
Көрмеген бөтен жерде ой-шұқыр көп,

Кім жүрер жолдарынан бастап сені.

Тілімді алсаң, алысқа барма, жаным,

Болмасаң тоқтатуға жоқ-ты халым.

Келген соң көргеніңді паш етерсің,

Ай, достым, рас екен деп айтқаның.

Сенсіз мен қапа болып тұра алмаспын,

Әйткенмен хабарыңды біле алмаспын.

Қай жерде жүдеп-жадап жүр екен деп,

Күн-түні қайғыланып жуа алмаспын.

Сезіне жолдасының қойды құлақ,
Барма деп тұрғаннан соң досы жылап,
Сонда да желіккен көңіл басылмады,

Тоқтатпай сабыр тұтып жүр деп тым-ақ.

— Әй, достым, құлағың сал айтқан сөзге,

Қайда жүрсек, жәрдемші құдай бізге,

Үш күнде аман болса оралармын,

Жылмай рұқсат бер енді бізге.

Құдайым қойған шығар тозық шашып,

Татарсың бұйрықпенен болса нәсіп.

Көгаршын көтеріліп ұшып кетті,

Досымен сол арада амандасып.

Не көрсең дүниеде жалғыз хақтан
Тас түссе таңдайына деген бақтан
Барады қызық көріп әрбір жерді,

Көгаршын аспанменен қанат қаққан.

Кез келер әр түрлі іс тарланыңа,

Ұнамсыз дегенменен болады ма?

Желдетіп бұршақ аралас жаңбыр соғып,

Көгаршын жер таппады паналауға.

Сөз болып үсті-басы суық етіп,

Тоңған соң дірілдейді құты кетіп,

Жапырағын бір ағаштың паналады.

Бейшара өліп-талып әрең жетіп.

Міндеті әрбір істің құдіретте,

Ғафыл боп дүниеде жүрме текке,

- Күн шығып жаңбыр өтіп басылған соң,

Кептіріп үсті-басын тағы кетті.

Келеді аспанменен қанат қағып,
Көрмеген ағаш, тасты тамаша қып,
Жауыннан жүдеп-жадап шыққан байғұс,
Отырды бір орында демін алып,

Тынығып болғаннан соң кетті ілгері,
Сайранға елін тастап шыққан сері,
Аңшының тұқым шашып тұзақ құрып

Кез болды құс аулауға қойған жері.

Жейін деп бидайынан қона қалды,
Тұқымға жерде жатқан басын салды,
Адамның айла-өнерін қайдан білсін,

Сол жерде бір тұзаққа түсіп қалды.

«Байтал түгіл бас қайғы» деген мысал,

Шығып алмай сол арада қапаланды.

Кісінің, дамылы жоқ қызмет еткен
Қол тимей жазылмады бәйіт көптен
Бір буынын шығарып ап құтылды әрең,

Қашып түскен нашар екен.

Білмеймін келді ме бейнет шағы,
Алла екі Өлімнен құтылып ед,
Асқындап бір қаршыға қуды тағы,
Қаршыға жете қуды ұстамаққа,

Өлеңнен қадыр алла өзің сақта,
Бір жерде түйіліп барып түскен кезде,
Дал болды екпінімен соғып тасқа,
Құтылды бұдан-дағы қалбалақтап,

Ажалы жетпеген соң құдай сақтап,
Бір үйдің бұрышына қонды байғұс,

Ауырсынып аяғын сыңар жақтап.

«Бір пәле бір пәлені шақырады» деген
Келеді мақал болып үлкендерден
Аллалап демін алып тұрған құсты,
Бір бала періп кетті сүйекпенен

Жас бала обал-сауапты қайдан білсін,
Сөзіміз үлгілі емес, ғибрат үшін,

Басын жарып, аяғын шығарып тартты еліне.

Сайранға тамаша қып шыққан құсым.

Еліне жетті кептер әбден жүдеп,
Тұр екен досы дағы келе ме деп,
Қуанып аман-есен қосылғанына

Кетіпті бұрынғыдай ойнап-күліп.

Жігіттер, бұл ғибрат бізге ұғар,

Байқасаң кептерге ұқсас адамдар бар.

Ешбір жай өз жайыңнан артық емес,

Іздеген ұзамай-ақ ырзық табар.

Аралап көріп жүрміз әрбір елді,
Таныс боп жақсылармен бағзы жерде,
Таңсық қып бөтен жайды талпынғанын,

Оқымай бұл кеңесті шыға көрме.

ӘТЕШ ПЕНЕН МЕРУЕРТ ТАС
Мыс қылар алтыныңды жаман адам,
Қайдан білсін жақсы-жаманды надан адам,
Асылдың қадырын біліп қалай тұрсын,

Көрмеген өмірінде тазына адам.

Мысалы ғибрат үшін біразырақ,

Меруерт, әтеш әңгімесін енді жазам.

Жырақ жүр ақымақтан зиянгерден

Кесірі тиетұғын талай жерде.

БОҚТЫҚТЫ бұрқыратып теуіп жүріп,

Меруертті жатқан әтеш көзі көрді.

Асылға жарқыраған көзін салмай,

Мінекей ақымақтың айтқан сөзі.

— Бұл тасқа текке алғысыз осыншама,

Береді неткен адам үлкен баға,

Табылса жарты бидай бұдан дағы,

Аузыма қояр едім салып мана.

Бидайдың нақ қарауға ажары кем,
Меруертпен сұлулыққа болмайды тең,
Тоқтығы сонда дағы көш жер артық,

Табылса қалар едім қуанып мен.

АРЫСТАН МЕН САРЫ МАСАЛАР
Нашарға күлмеңіздер күші жоқ деп,
Кемдікке қалдырмаңыз не қылады деп,
Жиылып өңшең жаман кейбір жерде,

Алатын сыбағасын басып көптеп.

Іс етпе күшке сеніп, болсаң мықты,
Кінә қып жоқ нәрсені барлы жоқты,
Аң патшасы кәдуілгі арыстанды,

Тыңдаңыз сары масалар не қылыпты.

Естіген кеңесімді етемін паш,

Жалған сөз, қалып етпедің, бәрі де рас.

Қалайша соқтыққанын білмеймін мең

Арыстан сары масалар болыпты қас.

Келмейді қате болса-ақ сөз ажары,
Әжімнің өз алдына болар пары,
Қиылып сары масалар шуылдасып,

Арыстанмен соғысқа шықты бәрі.

Қымтырылып қара құрттай үстін басып,

Арыс тапты ыза қылды тиіп-қашып.

Таңдап келген дұшпан не тыңдайды,

Арылдық, жамандықтан тимес пайда.

Зар илеп көңілімменен тілеймін мең

Я алла, кез келтірме осындайды.

Батырды тұс-тұсынан алды қамап,
Аяқ-қол, көзі-басын бірдей шағып,
Не қыласын күшпен жеңер дұшпан емес,

Жалғыз-ақ құйрығымен жатыр қағып.

Ыза боп жерді тырнап, топырақ шашып,
Масаға ұмтылады аузын ашып,
Ызылдасып өшіккен сайын үсті-үстіне

Мақлұқ қара бұлттай кетті басып.

Құлына жәрдемші бол өзің құда,

Айтарлық үлкен соғыс болды бұ да.

Батырдың жұлқынумен кетті күші,

Қан болып аузы-басы қызыл ала.

Арыстан болмаған соң өкіреді,
Ағаш тас жаңғырып, жер сілкінеді,
Қолына түскен нәрсені талқан қылып,

Ыза боп жан-жағына секіреді.

Аң біткен маңындағы кетті қашып,

Дауысын естіген соң қорқып, сасып.

Пәледен ақырында құтылды әрең,

Кемітіп ғазиз басын татуласып.

Бір алла пендесіне береді бақ,
Құлына зияны жоқ болады жақ,
Жеңдік деп аң патшасы арыстанды,

Масалар жаз бойына жүрді ызылдап.

Мысалы ғибрат үшін тәржіманың

Адамзат пайдаланса мұны тыңдап.

АРЫСТАН МЕНЕН КІСІ
Мықты болсаң күшіңе серік болсын ақыл,
Бес күндік дүниеге еріп болма ғафыл,
Кейінгі балалардың пайдасы үшін,

Көрсетіп тәржімамен айттым нақыл,

Құр күштен әпербақан айлам артық.

Ат-үсті өсек сөзден пайдам артық.

Аяғыңа тұсау, аузыңа қақпақ, қойсаң,
Үйректей жүзіп, ел ішінде қаздай қалқып,
Жігіттер, рас шығар осы сезім,
Болмаса нанарсыздар көріп көзің,

Арыстан мен кісінің - әңгімесінен

Құр күштің еш айласыз керексізін.

Бір кісі жасынан аң аулап жүріп,
Қояды бір ағашқа ауын құрып,
Етсе де адал кәсіп, зияны жоқ,

Сонымен жүрді байғұс пайда көріп.

Бір жерде арыстанға болды кіріптар,

Байқамай аңдаусызда қарап тұрып,

— Әй, адам, қолға түстің, мінекей сең

Құлақ сал біраз кеңес айтамын мең

Жүр едім кез келтірмей көптен бері,

Болған соң айтатұғын бірер сөзім.

Әй, адам ылғи қиянат істегенің,

Болса рас менің жұрттан естігенім.

Маған да сырттан қайрат қылады дейді,

Артық па менен сенің күш дегенің.

Мақтануға лайық па сенің күшің,
Әр жерде мағлұм болды нашар ісің
Бөтен аңды анау-мынау не қылайын,

Әй, адам, мені неге кемітесің?

Әй, кісі, тұрмын саған ашуланып,
Аузыма қояйын ба бір-ақ салып,
Болмаса осы арада құтылып кет,

Мойныма тоқтағандай кінә тағып.

Кісі айтты:—біліміміз артық сізден

Күшіміз әжептәуір болса да кем.

Қай жерде құдай сақтап құтыламыз,

Келмейтін сіздің шама бір жерлерден.

— Бар аңға патша қылып қойды құдай,

Сый-құрмет керетінім күн-түн ұдай,

Шаршадым баяғыдан пайдасы жоқ,

Адамның өтірігін тыңдай-тыңдай.

Кісі айтты көрсетейін кереметті,
Жөн болмас бұл арада тұрып текке,
Ана жерде құрып қойған бір нәрсем бар,

Егерде мықты болсаң содан өтші.

Қарап тұр ең әуелі мен етейін,
Айламды, өнеріммен көрсетейін,
Мысалы күшің асып өтіп кетсең,

Арыстаным, жей бер мені содан кейін.

Тас емес шойын емес еткен айлам,
Сонымен пайда көрдім әрбір жайдан,
Әнекей титтей желге селкілдейді,

Сонда да етуің, батыр, бір құдайдан.

— Айлаңды ей, адамзат, көрді көзім,

Ұнайды көңіліме айтқан сөзің.

Артынан қайратымды көрсетейін,

Әуелі менен бұрын етші өзің.

Тыңдаңыз кеңесімді құлақ салып,

Кісі өтті-ау астынан атып барып!

Зырқырап пәрменінше ұмтылғанда,

Алыстан торға барып қалды оралып.

Мысалы құр қарудың айласы жоқ,

Деп едім ертеде бір пайдасы жоқ.

Бұл күнде күшті өнер жеңіп кетті,

Болса егер хикаятың тағы да соқ.

АҒАШТЫҢ ТАМЫРЫ МЕН ЖАПЫРАҒЫ
Құдайым жолдас қылма наданменен
Білмейтін қадырыңды адамменен
Артық сөз—асылы қарам» деген сөз бар,

Не істесең ойлап істе шамаңменен.

Шамадан тысқары сөз керек емес,
Жөн білмей кейбір жаман етеді егес,
Ағаштың май айында жапырағы

Мақтанып самалменен құрды кеңес.

Жапырақ айтты самалға: құлағың сал,
Біз біткен осы ағашта не арман бар,
Көркейтіп бұ секілді раушан қылып,

Тұрамыз жоғарыда болып ажар.

Бізбенен сайдың бойы көркейіп тұр,
Мақтанған сезім емес, бұл шын сияр,
Біз болмасақ бұл ағаш не болар ед,

Сорайған бойы менен бұтағы құр.

Ыстықта қойшыларға болдық сая,

Күн еткен байғұстарға рахат қана.

Жолаушы шөлдеп-сусап ат шалдырса,

Дем алып түспей кетпес бізге және.

Құс біткен маңайымнан кеткен емес,
Ән салып неше түрлі ертелі-кеш,
Айтпассың өзің дағы өтірік деп,

Сізге бір ермек үшін құрдым кеңес.

Мақтанды жапырақтар осылай деп,
Шуылдап бәрі бірдей иттей үріп,
Шыдамай бұл сөзіне жер астынан

Сөйледі ашуланып тамыр кейіп.

— Әй, жапырақ, тұрсын, бітіп кімге өзің,

Төменге бері қарай салшы көзің,

Бізге де алла ырза болсын деуге

Қалды ма құрып сенің айтар сөзің?

Көркейтіп хоштандырып тұрған сені,

Шіркін-ай ұмыттың ғой, мұнда мені.

Өмірің мақтанғанмен бір-ақ жаздық

Сарғайып қаласыңдар күздің күні.

Біз тұрмыз бәріңе де азық беріп,

Ақымақ білмейсің-ау өзің соны.

Соныңа шешектеніп жаз болғанда

Шығады жаңа жапырақ хош миуалы.

Егерде бір себеппен зақым болсақ,

Ағаш та кеуіп қалар сен түгілі.

Бір кісі бай болыпты жасынан-ақ,
Орнапты тіпті кетпес мал менен бақ,
Салдырған әрбір үйін мәрмәр тастаң

Отырып, тұрған жері бейне бір бақ.

Еткені күнде мәжіліс, күнде сауық,

Өнерпаз неше түрлі жігіт жинап.

Байлығы бұл секілді бір тамаша,
Пұлына сан жетпеген күн-түн санап,
Дәулетін қолмен шашып тауысар емес,

Өзен боп ағып жатыр бал мен шарап.

Зиннәті дүниеден тұрған артып,

Ешбір жай тең болмаған, болмаса ұжмақ.

Жалғыз-ақ бір кемшілік болған байда,
Болғанын білмейді өзі қайдан пайда,
Келмейді жатқанменен бірде ұйқысы,

Қорқыныш қып ойласа да бір құдайды.

Байменен қарама-қарсы жаман үйде,

Тұрыпты бір етікші нашар күйде.

Дамылсыз күні-түні тігін тігіп,

Кесіп қып тұрған байғұс бір кедей де.

Күн шықпай ерте тұрып түске дейін
Тал түсте дем алған соң кешке дейін,
Манағы байымызға ұйқы бермей

Айтқаны дамыл таппай ылғи өлең.

Мазасын байдың дағы алады-ақ,

Үндемей бай да жүреді көп жыл шыдап!

Әсіресе күн шықпай бір жырлағанда,

Құлағына дамыл жоқ күнде ызыңдап.

Біле алмай не қыларын дал болды бай,

Айтпа деп тоқтатуға қақысы жоқ.

Жай айтса көршілікпен тіл алмайды,

Қадырлап қызмет етіп сөзін сыйлап.

Бір күні бай отырып ой ойланды,
Не қылсам қояды деп қапаланды,
Қайтсе де қызықтырып көрейін деп,

Шақыртып етікшіні үйіне алды.

Етікші келгеннен соң қызмет етіп,

Тұра кеп орынынан көрпе салды.

Көрмеген байдан бұрын бұндай сыйды,

Бейшара не қылады деп аң-таң қалды.

Отырып, амандасып болған соң бай,

— Я, көршім, қалайсың деп жай сұрады.

— Денім cay, осы күні көңілім хош,

Болмайды бір сағат та қолымыз бос.

Уағдалы кәсіпші болғандықтан

Табылып бізге тұрады ол-пұл жұмыс.

— Не болса берер бізге жалғыз жаппар,

Алланың бермегеніне не амал бар,

Айтасың күн-түн өлең дамыл таппай,

Тұрмысың, көршім, сенің жақсы шығар.

— Тұрмысым шүкір, менің емес жаман,

Ерінбей өнеріммен ырзық табам,

Я, тақсыр, күні-түні жырлайтыным,

Уайым жоқ, жамағатым — тәуір адам.

Өзімнен табылады әрбір керек,
Біреуге борышым жоқ тағы бермек,
Қатыным — сұлу кісі, білесіз ғой,

Бір түрлі болатыны көңілдірек.

— Не істің берсін тәңірім езі жөнін,

Әркімге қайырлы етіп не бергенін,
Шүкірлік көңіліңде бар секілді,
Келмей ме бай болғыңыз, жаным, сенің,

— Дұрыс-ақ, мырза, сенің айтқан сөзің,

Дүниеге қолың жетіп тұрған көзің,

Мүбарак қайырлы болсын мал мен басың,

Жарық боп құрбың үшін ашық жүзің.

Пенденің пендешілігі қайда қалған,
Тоя ма мал мен басқа өзің көзің,
Алланың бергеніне мың шүкірлік,

Дәулетті бітсе мен де тастамас ем.

— Кісіні жалтақ-жалтақ керуші ем жек,

Сөзіңді пақыр, енді ұнаттым бек,

Саған бір көршілікпен сый қылайын,

Пұлымды жоқ нәрсеге шашпаған, тек.

Сөйтті де бес жүз теңге ақша берді,

Бір қапқа салған бәрі бір теңгелік.

— Осымен бар, мүсәпір, енді үйіңе,

Деді де қоя берді ойнап-күліп.

Етікші ақшаны алып тарқ-тұрқ етіп,
Жүгіріп келді үйіне жарқ-жұрқ етіп,
Шыдамай қай уақытта келеді деп,

Тұр екен қатыны да байын күтіп.

Қуанып қатынына үйге келіп,

Үндеме, қалмасын деп біреу біліп.

Ақшаны байдан алған қабыменен

Тастады келе сала жерге көміп.

Шықпайды күні-түні үйден қадам,

Көрмеген ондай пұлды кедей адам.

Төрт бөліп түн ұйқысын тынышы кетті,

Көршісі бұзық кісі екен жаман.

Үйіне келген-кеткен сенбей жұртқа,

Бейшара ақшаменен түсті азапқа.

Ұмытылып елең мен жыр, еткен сауық,
Бола алмай бұрынғыдай қамығыпты,
Қалпынан бұрынғыдан кетті жүдеп,

Ұйқы жоқ, күні-түні ылғи күзет.

Бір жерде мысық, тышқан қытырласа,

Аларып екі көзі түрегеледі.

Жаратты жоқтан бар қып алла бізді,
Біледі жақсы-жаман малымызды,
Өмірім бұл қалыппен арам да деп,

Ақшасын байға әкеліп айтқан сөзі.

— Мінекей, пұлыңызды әкелдім мең

Я, мырза, ашуланбай алуың жөн,

Ұйқымен күн-түн соққан өлеңіме,

Берсең де керек емес бір миллион.

Мысалы ғибраты біздің қазақ,
Сатылып жоқ нәрсеге көреді азап,
Қолың бос, уақытты тек өткізбей,

Тағы да тастасайшы қағаз жазып.

ЕМЕН АҒАШЫ МЕН ТАЛ ШЫБЫҚ
Бай болсаң, дәулетіңді көңіліңе алма,
Көршіге семіздік қып қысым салма,
Мықтылықты күшін, болса орнымен қыл,

Бәрін де беретұғын жалғыз алла.

Үлкен болсаң кішіні кемсінбей жүр,

Неге десең ие ғой о да жанға.

Емен менен шыбықтан сөз басталды,

Жақсылар, құлағың сап, кеңес тыңда.

Кей пенде айтып тұрған сөзін білмес,
Жақсының ғибратын көңіліне ілмес,
Бір шыбық бір еменмен бір жерде екен

Екеуі тұрды дағы құрды кеңес.

Басында әжептәуір әңгіме еді,

Аяғы шайтан түртіп болды егес.

Кітаптан көргеннен соң жаза салдым,

Қасында тыңдап тұрған біздер емес.

Емен айтты:— әй, шыбық, сезім тыңда,
Болсаң да тұрмайтұғын өзің құнға,
Титтей желге бұлғақтамай тұра алмайсың,

Сына ма деп қорқамын майысқанда.

Шымшық қонса басыңа, иілесің
Қылғандай жерге тәжім бүгілесің,
Шыбық көп бойыңда айта берсем,

Құлағын, сал сөзіме, не білесің.

Қараймын, сол уақытта аяймын бек,
Білсең де өз жайыңды тұрмайсың тек,
Дауыл болса, басын, барып жер соғады,

Қорқамын сол уақытта сына ма деп.

Сен енді есерленбей маған қара,
Көрген жан келмей кетпес тамашаға,
Желдетіп жаңбыр жауса өзі суық,

Адам түгіл аңға да болам пана.

Шілдеде ыстық болса төзе алмайтын,

Көлеңкем бір ауылға бұ да сая.

Шыдаймын күннің көзі көрінбейді,

Қара тауға таласады бойым жана.

Жел түгіл дауылға қайыспаймын,

Қарақұс қонса дағы майыспаймын,

Күйші түгіл дауылдан еш залал жоқ.

Міндеті әрбір істің жалғыз хақта.

Тәубе қыл ғаси сөзден өзің тоқта.

Үшеуі кеңес тамам қылмай тұрып,
Бір емдік солтүстіктен дауыл соқты,
Манағы мықтымсынып тұрған емен
Құлапты қопарылып түбіменен

Бұлғақтап олай-былай шыбық ағаш,

Қалыпты сол дауылдан аман-есен.

ПӘЛЕГЕ ҰШЫРАҒАН ҚАРАШЕКПЕН

Жасынан кемшілікпен михнат шеккен

Үй болып түзіле алмай жүріп көптен.

Ақырында әжептәуір бай болыпты,

Бұрынғы ертеде бір қарашекпен.

Бейшара дүние жиып әжептәуір,
Болса да құдай беріп өзі тәуір,
Үй салып, албар-қора оңдап алып,

Көрмеген тұрды байғұс рақатта бір.

Көрмеген дүниеде ондай малды,
Қатын ап қуанышты сүйіп жарды,
Жолыққан әрбіреуге байлық айтып,

Әркімге жақсы-жаман хабарланды.

Болашақ алдағы ісі білер құдай,
Тәубасыз болма жарлы, болсаң да бай,
Бір күні қорасына ұры түсіп,

Мал-мүлкін әкетіпті түк тастамай.

Нәрседен тағы-дағы түк қоймайды,

Пәледен өзің сақта тәңірі бұндай.

Таңертең қарашекпен тұра келді,
Бейшара өксіп-өксіп жылай-жылай,
Залымда ұры менен ұят бар ма,
Адамға зиян жоқ еді пенде,

Бір түнде бейшара боп қалды байғұс,

Ұйқыдан бұ секілді оятпа, алла.

Таңертең көршілерін жинап алып,
Көңілдес достарына хабар салып,
Бәрінен қал-қадары жәрдем сұрап,

Болған соң бұйрық солай тұр жалынып.

Әркімге жайын айтып, болған бұндай,

Жалаңаш үсті-басы болып жұрдай.

Қайтсе де аяушылық етіңдер деп,

Пәлеге кез келтірді,—дейді,—құдай.

Жиылған көрші, құда, жақындары,
Бас қосқан үлкен-кіші жас пен кәрі,
Көп аяп, құр сөзбенен уайымдап,

Байғұсқа берген сонда жәрдемдері.

— Я, көршім, халың нашар болды міне,

Сақ бол деп айтып едім анау күні,

Тіл алмай ақырында бұндай болдың,

Білгіздің байлығыңды жұртқа неге?

Хат жаздым қылып ермек күн-түн ұдай,

Пәледен сақта, алла, өзің бұндай.

— Қораңды мал тұратын үйге жақын,

Салғайсың дейді бірі бұдан былай.

Бірі айтты:— қабаған ит ұста, көршім,
Бұрынғы салақтықты таста, көршім,
Қайғырғанмен өткен іске түк қылмассың,

Тұр дағы шаруаңды баста, көршім.

Бірі іреп, бірі сойып жиылған көп,

Дал ҚЫЛДЫ басын сордың әр неме деп.

Мың, түрлі сол арада ақыл берді,

Шынында бір тиындық пайдасы жоқ.

Басыңа, пенде, іс түссе,

Ақылшы тұрар табылып.

Ағайының жиылар

Бәрі бірдей жабығып.

Оныңа кім жыламас,

Уайымдасып, қайғырып.

Жәрдем жайынан сөз болса,
Бірге туған ағайын,
Құшақтасқан досың да
Өзіңнен жаман сорлы боп,

Бәрі де қалар шабылып.

МАЙМЫЛ

Өз біліміңше іс істе келсе шамаң,

Тырысып біткенінше қойып табан.

Құр бекер біреу пәлен етіпті деп,

Маймылша еліктеуін, тіпті жаман.

Көрмессің еш рақат, әм берекет,
Зайығ боп михнатың кетеді тек,
Зәррәдай дүниелігіңе пайда болмас,

Түбінде жүрмегейсің айтпадым деп.

Пайдасы аңғарғанға бар да шығар,
Маймыл мен бір мужиктен жазылған кеп,
Таңертең ерте тұрып қара шекпен

Жұмысқа мехнатпенен көңілі кеткен.

Жер жыртып тырмасымен бараниттап,

Балалардың ырзығы үшін егін еккен.

Күні-түні ұйқы көрмей башняда
Болған соң қолы қысқа жалғыз атпен
Тер ағып маңдайынан дамылы жоқ,

Не пайда біреудікі болған көптен.

Осылай қызметіне мойын қойып,

Шықпады қадам басып егіндіктен.

Жарайды соның, үшін молодец деп,

Әркімдер жүрді мақтап өткен-кеткен.

Бір маймыл бұны естіп намыстанды,
Бір жерден бір кесінді тауып алды,
Мендағы мехнаттанып көрейін деп,

Қасына қара шалдың алып барды.

Жұрт кәріп мені дағы мақтасын деп,

Бейшара пайдасыз құр азаптанды.

Аунатып олай-былай домалатып

Түседі қара терге қинап жанды.

Құшақтап көтеріп ап аунатқанда
Көрген жан келемеждеп күліп тұрды,
Өткен-кеткен мақтау тимей,

Ақырында соры қайнап ашуланды.

Маймылша жөнсіз іске бас бұрмас деп

Мен дағы үміттімін көрген пенде.

Жатырсың мехнаттағыға бекер босқа,
Керекті бүйтпес едің бір жұмысқа,
Түскенімен қара терге пайдасы жоқ,

Маймылым, азаптанбай бұны таста.

ШОРТАН МЕНЕН МЫСЫҚ
Қолыңнан келмес іске етпе талап,
Шықпассың оныменен іске жарап,
Мысалды ғибраттар толып жатыр,

Түсініп пайдаланса халық бірақ.

Кенеттен ешбір жөнсіз келгенінше,

Көп артық жөні-жайын алған сұрап.

Әр пенде хал қадары жүрген артық,
Қол созбай жоқ нәрсеге тұрған жырақ,
Қайтсе де надан кісі ғалым болмас,
Бұлбұлға тең болар ма қарға сайрап,

Кеңесін шортан мысық еттім бәйіт,

Пайдасы ғибрат үшін көңіліме ұнап.

Өзенді қысы-жазы жайлап шортан

Қасқырдай сайран қылып түнде жортқан,

Балықты ұсақ-түйек жаудай қырды.

Кем болмай ұмтылғанда атқан оқтан.

Батырдың мастықпенен көңілі тасып,

Ойлады ауламаққа қырдан пысқан.

Жалынып кез келген соң қылды өтініш

Бірге ертіп алып шық деп бір мысықтан.

Мысық айтты: —судай көрме жердің бәрін,
Аулауға біздей тышқан келмес әлің,
Ұстайтын қуып жүріп шабақ емес,

Сұраймын тілімді алсаң қой деп, жаным.

Бір ісің істемеген бала жастан
Білмейсің сұрасаң да оның жөнін,
Жұртқа күлкі болудың пайдасы жоқ,

Тіліне кім сенеді бұл пенденің.

Абзалы «іс иесінен қорқар» деген

Білетін істен қалсаң не арманың?

Шортан айтты:— жоқ нәрсеге құлақ қойман,
Сол болсын, мені ертіп бар, тиген пайдаң
Тышқанды ала алмасам маған ұят,

Барған соң керек емес ақыл-айлаң.

Жалынып тұрғаннан соң болшы, жүр деп,
Қайтейін апармасаң өзің біл деп,
Шортанды тышқаны көп бір қораға,

Енгізді келсе шамаң аулай бер деп.

Тышқанға бір жағынан тойып мысық
Жібермей көрінгенін көзге түсіп,
Сонан соң халын біле келіп еді,

Өлуге жатыр екен шортан күшік.

Осындай тыңдасаңыз кеңесім бар,
Түспе деп бұндай халге етемін зар,
Қораны мекен етіп толып жатқан

Құйрығын жеп қойыпты көртышқандар.

Шортанды жатқан бұлай көріп өзі,
Жұмылып халы кетіп екі көзі
Қайтадан азаптанып суға әкеліп,

Мысықтың насихат қып айтқан сөзі.

— Мінекей, Шортан осы саған ақыл,

Әр іске ойланып кір, болма ғафыл.

Шықпассың ендігәрі тышқан аулай,

Бар енді жайыңменен деді батыр.

Білмеймін қай уақытта түзелерін,

Адамдар бұған ұқсас толып жатыр.

ҚАСҚЫР МЕНЕН КІСІ
Жауызға шамаң келсе етпе рақым,
Жейтұғын жиіркенбестен кісі хақын,
Ешуақытта жақсылығыңды пайда білмес,

Артынан жамандығы тұрар жақын.

Еңбегің ондайға еткен зая болып,

Жанға қас кесепаты тиер зақым.

Мысалы қасқыр менен бір кісіден

Нанбасаң көрсетейін ғибратын.

Белгілі жауыздығы барлық жанға,

Білмейтін қасқыр жайын пенде бар ма?

Асығып тамақ іздеп келе жатып,
Аңқау сорлы қалды түсіп бір қақпанға,
Жұлқынып олай-былай соры қайнап,
Құтылды азаптанып әрең зорға,

Ешкімнен өткен-кеткен мақтау тимей,

Ақырында соры қайнап ашуланды.

Маймылша жөнсіз іске бас бұрмас деп

Мен дағы үміттімін көрген пенде.

Жатырсың мехнаттанба бекер босқа,
Керекті бүйтпес едің бір жұмысқа,
Түскенмен қара терге пайдасы жоқ,

Маймылым, азаптанбай бұны таста.

ШОРТАН МЕНЕН МЫСЫҚ
Қолыңнан келмес іске етпе талап,
Шықпассың оныменен іске жарап,
Мысалды ғибраттар толып жатыр,

Түсініп пайдаланса халық бірақ.

Кенеттен ешбір жөнсіз келгенінше,

Көп артық, жөні-жайын алған сұрап.

Әр пенде хал қадары жүрген артық,
Қол созбай жоқ нәрсеге тұрған жырақ,
Қайтсе де надан кісі ғалым болмас,
Бұлбұлға тең болар ма қарға сайрап,

Кеңесін шортан мысық еттім бәйіт,

Пайдасы ғибрат үшін көңіліме ұнап.

Өзенді қысы-жазы жайлап шортан
Қасқырдай сайран қылып түнде жортқан,
Балықты ұсақ-түйек жаудай қырды,

Кем болмай ұмтылғанда атқан оқтан.

Батырдың мастықпенен көңілі тасып,

Ойлады ауламаққа қырдан тышқан.

Жалынып кез келген соң қылды өтініш

Бірге ертіп алып шық деп бір мысықтан.

Мысық айтты: — судай көрме жердің бәрін,
Аулауға біздей тышқан келмес әлің
Ұстайтын қуып жүріп шабақ емес,

Сұраймын тілімді алсаң қой деп, жаным.

Бір ісің істемеген бала жастан
Білмейсің сұрасаң да оның жөнің
Жұртқа күлкі болудың пайдасы жоқ,

Тіліне кім сенеді бұл пенденің.

Абзалы «іс иесінен қорқар» деген

Білетін істен қалсаң не арманын?

Шортан айтты:— жоқ нәрсеге құлақ қойман,
Сол болсын, мені ертіп бар, тиген пайдаң
Тышқанды ала алмасам маған ұят,

Барған соң керек емес ақыл-айлаң.

Жалынып тұрғаннан соң болшы, жүр деп,
Қайтейін апармасаң өзің біл деп,
Шортанды тышқаны көп бір қораға,

Енгізді келсе шамаң аулай бер деп.

Тышқанға бір жағынан тойып мысық
Жібермей көрінгенін көзге түсіп,
Сонан соң халін біле келіп еді,

Өлуге жатыр екен шортан күшік.

Осындай тыңдасаңыз кеңесім бар,
Түспе деп бұндай халге етемін зар,
Қораны мекен етіп толып жатқан

Құйрығын жеп қойыпты көртышқандар.

Шортанды жатқан бұлай көріп өзі,
Жұмылып халы кетіп екі кезі
Қайтадан азаптанып суға әкеліп,

Мысықтың насихат қып айтқан сөзі.

— Мінекей, Шортан осы саған ақыл,

Әр іске ойланып кір, болма ғафыл.

Шықпассың ендігәрі тышқан аулай,

Бар енді жайыңменен деді батыр.

Білмеймін қай уақытта түзелерін,

Адамдар бұған ұқсас толып жатыр.

ҚАСҚЫР МЕНЕН КІСІ
Жауызға шамаң келсе етпе рақым,
Жейтұғын жиіркенбестен кісі хақын,
Ешуақытта жақсылығыңды пайда білмес,

Артынан жамандығы тұрар жақын.

Еңбегін, ондайға еткен зая болып,

Жанға қас кесепаты тиер зақым.

Мысалы қасқыр менен бір кісіден

Нанбасаң көрсетейін ғибратын.

Белгілі жауыздығы барлық жанға,

Білмейтін қасқыр жайын пенде бар ма?

Асығып тамақ іздеп келе жатып,
Аңқау сорлы қалды түсіп бір қақпанға,
Жұлқынып олай-былай соры қайнап,
Құтылды азаптанып әрең зорға,

Барды сасқалақтап келе жатқан

Көре сап қуды аңшылар шыққан аңға.

Аларып екі кезі жаны шығып,
Тұруға жер таба алмай бой таса қып,
Артынан сасқалақтап қуып жетті,

Кісіні келе жатқан егін соғып.

Кісіге жайын айтып келе сала-ақ,
Алды деп өлтіруге аңшы қамап,
Қайтсең де мені жасыр ұмытпаспын,

Деп,—қасқыр,—жақсылығыңды,—тұрды жылап.

—Әй, кісі, бір жақсылық мен де етермін,

Қуанып сені тұрмын көріп пана-ақ.

Қабыңа мен кірейін, аузын бұ да

Жүре бер жөніңменен— деді,— арқалап.

Көзінен тұрғаннан соң жасын төгіп,
Ескі ісін тексермеді кісі сөгіп,
Қабына кіргізді де арқалап ап,

Ләм деп сез айтпастан кетті жүріп.

Кешікпей келді аңшылар тарсылдатып,
Мылтық, қылыш, найзасын жарқылдатып,
Кісіден келе-сала сөз сұрады,

Бір қасқыр көрдің бе кеткен қашып.

Кісі айтты:—жаңа алдымнан кетті қасқыр,
Шоқыдан ана тұрған етті қасқыр,
Тезірек кешікпестен ұмтылыңдар,

Ендігі бір ағашқа жетті қасқыр.

Сілтеген жеңіменен кетті аңшылар,
Көрінбей бір ағаштан өтті аңшылар,
Қабыңның, аузын шешіп енді мені

Қасекең егіншіге дейді шығар.

Қабының кісі тұрып аузын шешті,

Қуанып, секіріп-ақ қасқыр түсті,

—Етерсің бір жақсылық маған дағы,

Жүре бер жөнін, тауып,— деді кісі.

Кісіге сол арада аузын ашып,
Жүрме деп аяғыңды қадам басып,
Өлімнен алып қалған егіншімен

Ұялмай тұрды кәпір жамандасып.

—Жеймін,— деп,— қарным ашты, тап-тап берді,

Не дерін білмей кісі ұрды сасып,

Бейшара сол арада ой ойланды,

Дәрмен жоқ құтылуға одан қашып.

—Әй, қасқыр, не себепті жейсің мені,

Өлімнен құтқарып ем жаңа сені,

Жамандық жақсылыққа бола ма екен

Орынсыз құр күшіңнің бар ма жөні.

Кім бұрын жолыққанға төрелетейік,
Сол егер дұрыс десе жей бер мені,
Осылай ерегісіп тұрған жерде,
Қаңғырып бір жағынан түлкі келді,

Түлкіге кеңестерін етті олар паш
Жасырмай бастан-аяқ болған рас,
Ең түбі қапқа кіріп шыққанын да

Баяндап қасқыр тұрды ұрып құлаш.

—Жоқ сезді айтпаңдаршы,— дейді түлкі,

Менен басқа біреу болса етер күлкі.

Дорбаға үлкен қасқыр сыйды деген

Нанбаймын өтірікке қызыл шикі.

—Рас, деп,— езеуреді екеуі де,

Ант ішіп нандырам деп өксіп мүлде,

Сыюым рас,— дейді қасқыр дағы,

Шырағым, еш жалғансыз деп түлкіге.

—Нанбаймын өтірікке қапқа кірмей,

Шынымен сыйғаныңды кезім көрмей,

Сонан соң әділдікпен ойға салып,

Бола ма екеуіңе тере бермей.

– Жарайды,— деп қасқыр басын қапқа тықты,

Естірсіз тыңдасаңыз көп қызықты,

Басыңды ғана жасырып па ең ? — деген кезде,

Шыдамай сасқалақ сорлы кіріп кетті.

Кісіге қаптың аузын бұ деді енді,
Сенің де қимылдайтын жөнің келді,
Көрсетші қызығына мен қарайын

Қалайша соғып жүрсің дейді егінді.

Дегенде егін соққыш ағашымен
Жинап ап бар қаруын шамасымен
Қасқырды дүмпілдетіп ұра берді,

Манадан көріп тұрған ызасымен.

Кер дейді енді қаптың аузын ашып,
Болған соң біраз ұрып мауқын басып
Шыға сап алды-артына қарамастан
Қасекең бетіменен кетті қашып,

Артынан түлкі қалды сақ-сақ күліп
Естіген әділ төрем көптен жүріп,
Құтылды осылайша бір өлімнен
Жауызға етемін деп көп жақсылық

Бір байдың қорасында екі төбет,
Күндіз ұйқы, қызметі — түнде күзет,
Бір күні күн шуақтап жатып қатар,

Екеуі әңгімені құрды кезек.

Жолдас боп біраз жылдан тұрмыз байда,
Қызметпен тамақ асырап етіп пайда,
Күніне екі-үш рет бір таласпай,

Қоймаймыз, әй жолдасым, жүрмей жайға.

Қан қылып үсті-басымызды қызыл ала,
Жейтұғын тамақ келсе тұра сала
Қоймаймыз сүйек-саяққа бір таласпай,

Ақылсыз сықылданып бала-шаға.

Шын ықласпен күлкі мен ойын да жоқ,

Тамақтан тысқары уақыт жайшылықта да.

Кел, дос боп еткізейік қалған күнді,

Ұнаса көңіліңе, Ақтөс аға.

Алып соқ осылай деп құрды кеңес,
Ұнатпай Ақтөс дағы етпеді егес,
Шынында татулыққа не жетеді,

Шырағым, бұл ақылың теріс емес.

Екеуі уағда етіп сол арада,
Жаласып аузы-басын тұра сала,
Белгісін қол алысудың қылып жатыр,

Бір-біріне табандарын созып және.

Уағдасы таласпасқа бұдан былай,
Өкініп өткен іске жылай-жылай,
Қолына не түскенін бөліп жемек,

Азды-көп ырзықтарын берген құдай.

Бір жүрмек күндіз-түні бірге жатып,
Қонғандай қуанысып . кетпес бақыт,
Итімен бөтен жердің бір таласпақ,

Күш қосып бұдан былай әрбір уақыт.

Алып соқ уағда айтып Ақтөс пенен
Жатқанда жақындасып күндегіден
Асбапшы бір қызметкер соған қарай,

«Ка...ка...» деп сүйек атты терезеден.

Уағда ұмытысып еткен антын,
Бұзысып жаңа ғана болған қалпың
Таласып сол арада өлер болды,

Сорлы иттер қан қылысып үсті-басын.

Таласып-қырылысып біздің ерлер,
Біз сөзде уағдалы деген серлер,
Сол жерде өлісуі де мүмкін еді,

Егерде айырмаса қызметкерлер.

Бұл сөздің ғибраты не дүр енді,
Сенің де сөйлейтұғын жөнің келді,
Расында осы екі ит деп білеміз бе,

Тәржіманың пайдасынан көрсет жөнді.

Ит емес, итке ұқсас адамдарды
Ғибрат қып еттік бәйіт надандарды,
Сатса пұл, сойса соғым болмайтұғын,
Пайдасын ала ма деп жамандарды,

Мысалы екі жаман болар жақын,

Сенімін, Мың мәртаба беріп антын.

Бір-бірін осалдықпен көрместей боп,

Адам көп жоқ нәрседен айрылатын.

ҮШ ҚАТЫНДЫ БІР КІСІ

Бір кісі бұрынырақ еткен кезде,

Бізде емес, уәлаяты бөтен жерде.

Үстіне бір қатынның екіншіні ап,

Жүріпті білдірместен бір-біріне.

Үшеуге жеткізіпті әйел санын,

Қызыққа батып солай о шіркінді.

Патшасы бұндай істі жеккөретін,

Кісі екен соған бір күн хабар тиді.

Падиша ашуланып қаһарланды,
Шақырып сол кісіні алдына алды,
Болғасын біраз ұрсып ашуын басып,

Апарып барлық ісін сотқа салды.

Және де әкімдерге қаһар қылды,
Әр істен сақта, алла, бұл сықылды,
Жазаның ең қаттысын етіңдер деп,

Халқына ғибрат үшін бұрын-соңды.

Егерде үкімдерің жеңіл болса,
Өздеріңді дарға асам деп патша тұрды,
Болмады судьяға бұл іс оңай,
Патшаның қаһар еткен сөзі солай,

Ойланып үш күн, үш түн өзді-өзі боп,

Түсіпті қиындыққа талай-талай.

Әртүрлі бұған етсе жазалар көп,
Дарға асып өлтіретін қорлық қылып,
Mіне болып одан бірақ іс өнген жоқ,

Көңіліне қорқу кіріп халық түзеліп.

Шақырды үш күннен соң айыпкерді,
Жиылып қызық көріп халық келді,
Бір ғажап таң қалдырып күлді жанға

Қатынның үшеуін де соған берді.

Қатынның үшеуін де жігіт алып,

Қамады бір үйіне алып барып.

Дал болып сол байғұстың сәні кетті,
Бейбақтар шу қылғансың қиқу салып,
Ал енді құтылуға жер таба алмай,

Екі күн зорға жүрді өліп-талып.

Естідік үшінші күн өліпті деп,

Мойнына әлгі жігіт арқан салып.

Тәуба етіп жатыр халық бұны естіген
Көңіліне қорқыныш кіріп бір іспенен
Үшеу түгіл сол патшада екі қатын,

Сақтанып бұдан былай алмады ешкім.

Алынсын енді ғибрат үшбу сөзден
Ап-анық тұрған шақта көріп көзбен
Қазақтар да он-оннан қатын жинап

Ақымақтар көп қорлықпенен күн еткізген.

Шариғат бірден артық ұнатпайды,

Көп қылып ұштамасаң бәрің бір тең.

Үйде ұрыс, күнде керіс дамылың жоқ

Көп қатын кесірінен сол кісіге.

Ол дозақ дүниеде ойлап білсең.

Басыңның қадыры жоқ үй ішіне
Болса егер кім көнбейді алла ісіне,
Асылып езі өлгенін қанша кейін
ӘКІМ ТІЛЕГЕН КӨЛБАҚАЛАР

Бір күні шалшықтағы көлбақалар,

Жан-жағын жинауға бір етіпті жар.

Бұзылып халық кетті бетімен деп,

Қызметсіз құр тұрудың не мәні бар.

Осылай деп бір көлбақа бөтеніне

Жиылып келгеннен соң етеді жар.

Бір әкім тілеп алсақ деп ойлаймыз,

Егерде жиылған көп ұнатсаңдар.

Бұл сөзді естіген соң құп болады де

Сол жерде тарап кетті ақсақалдар.

Қалғаны әкім сұрап бір құдайдан,
Тыюсыз ел кетті деп бірталайдан,
Көз жасын ие көр деп жатыр жылап,

Өзен көл жиылысып, қыр мен сайдан.

Ұнатпай, тілегін алла бос етпейді,
Сонда да көңілдерін хош етпейді,
Бақалар қорқынышпен тыныш тұрсын деп,

Аспаннан бір дөңбекті дүрс еткізді.

Дүрс етіп бір шалшыққа түсті дөңбек,
Орнына өзі тұрған болып еңбек,
Бақалар қорқып бұдан кетті қашып,

Қиын-ау, қайтып енді жүзін көрмек.

Таласып анадайдан көзін салып,
Сыбырлап бір-біріне ғажаптанып,
Сабырлы үндемейтін тыныш екен деп,

Айтып жүр көргендері дөңбекті анық.

Қасына батып ешкім келе алмай жүр,
Сандалып көбі сырттан көре алмай жүр,
Тасалап қоғажанды ұмтылысып,

Қайтерін жамандары біле алмай жүр.

Айтқаным құрбыларға менің бірақ,
Көз қанып, бой үйренбей жоқты ғажап
Келіпті бесеу-алтау, он шақты боп,

Құлдығын білгізуге жиналып ап.

Бас ұрып анадайдан келе жатыр,
Көңілі қорқынышта, ақырындап,
Отырды қатарласып өзіменен

Ерлері ішіндегі батырырақ.

Кейбірі әкіміне жонын беріп,
Осылайша бірте-бірте бойы үйреніп,
Ең батыр ішіндегі бір көлбақа,
Үстіне секіріп-ақ алды мініп,

Көк керіп бұны әкім тырп етпеді,
Қозғалып орнынан бұл кетпеді,
Іс етіп әрқайсысы өз білімінше,

Хаттаки — сөгіп өзін не етпеді.

Осы күнде бар көлбақа шалшықтағы,
Ренжіп әсіресе момын жағы,
Жұртқа бір таң қалғандай бере гөр деп,
Құдайдан әкім сұрап жатыр тағы,

Бұл жолы тілегін алла қабыл етті,
Әкімін сұрап тұрған әзір етті,
Томарды қайтып алып орнына,

Жіберді көкқұтандай хазіретті.

Көкқұтан томар емес, кеп жүріпті,
Бетімен жібермейді күллі жұртты,
Аузынан айыптысын салып қойып,

Он мезгіл сөткесіне сот құрыпты.

Ақ болып шықпайды ешкім тергегенде,
Сот сайын жиналғанын жеп құрытты
Осылай жаудай тиіп көлбақаға,

Көрсетті келе сала-ақ үлкен жұтты.

Халқының, ол шеті мен бұл шетіне,

Жортады күні бойы, жатып түнде.

Тек сыпырып қағып салады ауызына,

Бұзық-түзік болсадағы кез келгенді.

Болды енді бақалардың күні қараң
Өзіне сор емес пе сұрап алған,
Ешбірі судан басын шығара алмай,

Тек жатқан шіркіндерге түсті лаң.

Бас қосады тағы да бір етті жиын,
Бұйрықты іске көну емес қиын,
Бас қойып үлкендері өтініш етіп,

Жаңадан әкім сұрап бұдан кейін.

Жиылып тағы әкім сұрап жатыр,
Еңіреп қара халқы жылап жатыр,
Көкқұтан дерттен кейін тиген жоқ деп,

Беріңдер қайта бізге дөңбекті ақыр.

Аспаннан естіледі сонда бір үн,
Тұрдыңдар бақытты боп деген бұрын,
Есіріп көтере алмай тұрмысыңды,
Мазаны алып әкім сұрап неткен жының,

Жіберген бір момынды жарамайды деп,
Қайырадан алғыздыңдар тағы бірін,
Көкқұтан қатты болса, мен қайтейін,

Кез келген солай шығар дейді сорың.

Халыққа қатты болса жақсы болар,

Бек қиын әрқайсының табу көңілін..

Оқушы құрбыларым ойлаңдаршы,

Ғибраты неге ұқсас болар мұның.

ҚАРАШЕКПЕН ӘМ ЖЫЛАН
Болды дос жылан менен қарашекпен
Жүргіншіден айналдырып азды-көпте
Мужиктің іш-баурына кіріп алды,

Ақылды бір өнерпаз залым екен.

Аузынан сөз сөйлесе түспейді еш кез,

Таң қалып жүрді адам бұны естіген.

Ал, енді, асылына біз қарайық,

Бар ма екен бұдан пайда мужик еткен.

Елде дос бірге туған жақын адам,

Емшектес аға, іні жақсы-жаман

— Есігін сол мужиктің бір ашпады,

Жыланмен дос болғалы басып қадам.

Елдегі тамыр, таныс құдандалы,
Бетпе-бет ренжісті жұрттың бәрі,
Маңынан бес шақырым қашып жүрді,
Мужиктің қарасынан жас пен кәрі,

Жолыққан бір досына сонда мужик,
Өкпе айтып тұрды біраз боғын езіп,
Қалып ед қай уақытта көңілдерің,
Көрместей осыншама менен безіп,

Келгенде жанымды аяп қалушы ма ем,

Осы күн тұрмын сізден күдер үзіп.

Былтырдан есігімді бір ашпадың,

Тұрмысың соны да өзің жөн екен деп.

Қалушы ем қуанып-ақ келген шақта,
От жағып қатын да қазандыққа,
Үйдегі бар дәмімді аяушы ма ем,

Не себеп келмеуің, досым, ісің ақ па?

— Дұрыс-ақ, сөйле,— деді сонда досы,

Өсуші еді көрген сайын көңіл хошы,

Адамы төңіректің аз келді ме,

Неге алдың дос қылып сен жыланды осы.

Жері жоқ көңіл қалған сізге жаным,
Бос сөйлеп кетірмейік сөз ажарын,
Шынында зәреміз жоқ, біз қорқамыз

Үйіңде шаға ма деп сұр жыланың.

Бұл сөзден үлгі алсақ теріс болмас,
Адам мен адам жауы болмас жолдас,
Кетсең, де су түбіне көзін салып

Жан ашып жан досың да бір бұрылмас.

Халыққа жақсы болған, келсе, құрбың

Естимісің, сізге айтқан осы сырым.

Адамда жақын жүрер доспен таныс,

Сайлап ал даналардан күні бұрын.

КӨЛБАҚА МЕНЕН ЮПИТЕР
Батпақты тастап бақа, болғасын жаз,
Орын ап тау басынан болып жүр мәз,
Су көп қой ол уақытта әрбір жерде

Үй салып рақаттанып тұрды біраз.

Бақаның бұл қуанышы ұзақ емес,
Не үшін соның жайын еттік қеңес,
Жаз өтіп, шілде келіп сарша тамыз,

Тау басы қыран жерлер кепті дөңес.

Шыланар шыбын аяғы болмады дым,
Бір тамбай көктен тамшы қуарып тым,
Биіктен орын алған үйді тастап,

Көлбақа сусыз болды өлетұғын.

Көлбақа тілек етті жатып енді,
Болдым деп өлетұғын осы күнде,
Өлтірме мен байғұсты рақымыңды ет,

Су беріп тау басымен бірдей жерге.

Тау басы су болса екен топан қаптап,
Жер жүзі көз жетпейтін болып аппақ,
Тартылып тұрған жерім кеппесе екен
Соқса да қызыл аңызақ, тары да аптап,

Көлбақа осылайша тұрды зарлап,
Ертеден кешке шейін тынбай сарнап,
Ақырында күдер үзіп, тіл тигізді,

Юпитер деген тасты сөгіп ақымақ.

— Ақылсыз,— дейді, сонда юпитер,

Жатырсын текке өліп мұнда бекер.

Пайдасыз бес тиындық ақылыңа,

Дейсің бе күллі жұртты суға кетір.

Одан да таудан түсіп аяңдасаң,
Батпаққа болды уақыт сенің жетер,
Көбі-ақ бұл кездегі адамзаттың,
Ұқсайды ғибратына үшбу хаттың,

Көл тастап тауға шыққан бақадай-ақ,

Тілегі бір басына ақымақтың.

Болады бір өзіне берсе алла,
Жамандық тілегені бөтен жанға,
Шіркіннің бес тиындық іші ашымас,

Өзі аман дүниені өрт алса да.

ҮШ ЖІГІТ ПЕН БІР ШАЛ
Жазамын тәржімәні ермек қылып,
Жұмыс жоқ еріккен соң жәй отырып,
Орнатып алма ағашын жатқан шалға,

Үш жігіт келді дағы тұрды күліп.

Жатырсың алма орнатып бейшара шал,
Не керек енді саған дүниеде мал,
Қабырдың нақ шетінде тұрған көзің,

Біздердің сөзімізге құлағын, сал.

Дүниеде есеп берер келді көзің,
Жұмылып кеткен екен екі көзің,
Қолдарың селкілдейді кәріліктен
Қақтығысып бір-біріне жатыр тізең,

Қанша айтсақ та пендесің ғой басың жұмыр,
Жатырсың мехнаттанып жек іске құр,
Бұл ағаш өсіп алма алуына,

Керек қой, ойласаңшы, екі ғұмыр.

Дәуіттей сенің жасың мыңға келмес,
Байғұс шал, сөзімізге қылма егес,
Ағашты татадағы үйіңе бар,

Бір күн түгіл, бір сағат та сенімді емес.

Бұл ісің істеп жатқан бізге лайық,
Ағашпен бірге өсетін қанат жайып,
Күш-қуат және қайрат бойда тұр ғой,

Болашақ алдағы іс, емес айып.

Шал айтты: — күлмеңдер,—деп,— шырақтарым,
Өзімдей керемін мен жұрттың бәрін,
Бұл жерде кім өлерін құдай білер,

Ісіне көз жетпейді бір алланың.

Жұмысқа мен жасымнан кеттім көніп,
Келмейді тек опырғым қолым біліп,
Немерем артта қалған пайдаланар,

Егерде ажал жетіп қалсам өліп.

Атама рахмет,— деп айтар солар,
Қабырым, қабыл болса, нұрға толар,
Жемей жүрген жеміс пе, не қылайын,

Істеген қызметіме со да бола о.

Өлім келсе, кәрі-жас деп айыра ма,
Мысалы менің айтқан сөзім тыңда,
Былтыр, биыл қанша жастар өліп жатыр,

Кәрі өліп, жас өлмесе олар қайда?

Жасымнан әрбір іске болдым құмар,
Кәрі қойдың өміріндей уақытым бар,
Алланың тағдырына кез жете ме,

Менен де сендерге өлім жақын шығар.

Шал сөзін тамам қылды соныменен
Өзінің қала берді жөніменен
Тұрмады, үш жігіт те жүре берді,

Күлісіп мазақ қылған бойыменен.

Міндеті әрбір істің құдіретте,
Ғафыл боп дүниеде жүрме текке,
Біреуі үш жігіттің кеме үстінде
Бір әйдік дауыл соғып суға кетті,

Біреуі сауда қылып бөтен жерде

Товармен жүреді екен елден-елге.

Тағдырда уақыты біткеннен соң
Ажалға қылары жоқ, о да өлді,
Ауырып қалған жігіт жылдай жатты,

Дерт жеңіп ақырында жанға батты.

Өлді деп үшеуін де естіген соң,

Манағы шал бейшара көп жылапты.

Милләткә бір қызмет жазған хатым,
Жарар еді пайдаланса ғибратын,
Келмеген жері болса кешіріңіз,

Жазушы жәй бірі кісі емес ақын.

БҮРКІТ ӘМ АРА
Араны гүл жапырақтың басындағы,
Бақшада ұясы бар қасындағы,
Бір бүркіт тәкаппаршылық көңілімен

Көргесін аяған боп сөз сұрады.

— Аяймын көрген сайын, ара, сені,

Мехнатың зайы байғұс, тыңда мен

Бар шығар білімің де, не қылайын,

Жатырсың құр азапта осы күні.

Сан жетпес бір ұяда бар араға
Тыңдашы кеңесімді құлақ сала,
Бәріңнің іздегенің бір балауыз

Кім айырып қызметіңді білер соңыра.

Кейбіреу өмір бойы қызмет етер,
Атақты бір ісі жоқ, бәрі бекер,
Сен соның сыңарысың сөзіме бақ,

Құр мехнатпен дамылсыз күнің өтер.

Қанша парық екеуміздің арамызда,
Көп жанға қорқыныш біздің қарамыз да
Зуласақ аспанменен қанат қағып,

Еш нәрсе ілмей, сірә, қаламыз ба.

Аспаннан бізді көрген бар мақұлық
Жатады көзге түспей бой жасырып,
Қойына қошы дағы бекем болар,

Өзің де бұны айтпассың деп өтірік.

Киік қой аң жүйрігі бұл жердегі,

Ол дағы өсек етпес көріп мені.

Михнатың зая, осы күнгі ісің бекер,

Тым аяп көргеннен соң тұрмын сені,

— Білемін, сені бүркіт, атағың мол,

Күшің бар тал бойында бақытың сол.

Ешкімнің жамандауға аузы бармас,

Сөзіңе айтып тұрған қоямын қол.

Көп үшін қызмет ете тұрам өзім,
Құлық жоқ мақтанарлық — бір мінезім,
Құдайдан бұйрық солай шығар, бүркіт,

Тұрсын ғой қажап мені келіп көзің.

Ішінде істеп жатқан балауыздың,

Менен де шыққан бал бар білем өзім.

Көңілім соны біліп хоштанады,

Пустяки! не қыламын жұрттың сөзін.

Орынды жерде біреу қызмет етер,
Жайылып сол кісінің даңқы кетер,
Сол атақ — сол кісінің бір бақыты,

Жамандап сырттан айтқан өсек бекер.

Надандық бүркіт келіп араға етті,
Орынсыз жерде жүрген әрбір шетте,
Көзбе-көз келіп шіркін паңсып еді,
Жақының оныменен несі кетті,

Адамның қызметтегі бар ма күйі,
Дамылсына бала оқытқан күні бойы,
Бірі олай, бірі бұлай сөз шығады,

Бөлініп жүргеннен соң әр жерге ойы.

АҢ АУЛАСҚАН ҚОЯН
Жиылып күшін қосып біраз аңдар,
Ішінде қасқыр, арыстан қабыландар,
Өлтіріп бір аюды жалаң жерде

Әрқайсысы бет-бетімен талады олар.

Солардың келе салып арасымен
Көз салмай қайратына шамасымен
Аюдың құлағынан жатыр тартып,

Бір қоян көпшілікте баласымен.

Сен бадырақ дейді аңдар келдің қайдан?

Ақырып бәрі бірдей анадайдан,
Осынша өзімсініп киліккендей,
Бар ма еді бізге тиген титтей пайдаң,

— Ағайлар, құлағың сал бұл кеңеске,

Ертеден келе жатқан болса да ескі,

Орманның арасымен азаптанып,

Жалаңға қуып шыққан мен емес пе?

Қоянның бұл сөзінің өтірігі анық,
Болса да жұрт таң қалды ғажаптанып,
Күлісіп, мәз болысып сол арада,

Құлағын берді аюдың жұлып алып.

Күледі мақтаншаққа кейбір адам,
Ғибратын көрсетейін осы арадан,
Бір мінез құдай берген ол пақырға,
Ол кісі оныменен емес жаман,

Әрине, мақтаншақтық емес тәуір,
Болғасын бірақ, әдет етпес сабыр,
Құр жұрттың, сырттан күлген сөзі ғана

Ол мінез иесіне бермес жәбір.

Шамадан тысқары сөз керек емес,
Әшейін соның үшін еттік кеңес,
Жұрт күліп мақтаншаққа жүрсе дағы,

Олжадан көбінесе тиер үлес.

АРЫСТАН МЕН ТЫШҚАН
Көзі ұйқыда, көңілі ояу жатты арыстан
Аң аулап, дымы құрып кеп алыстан
Байқамай ойнап жүріп аңдаусызда,

Үстімен кетті жүріп сорлы тышқан.

Арыстан ашуланып түре келді,
Үстінде тышқан екен оны көрді,
Ұстап ап, «жейін бе!» деп ақырғанда

Қысылып тышқан байғұс төкті терді.

— Ей, тышқан, не кемшілік еткен ісін?

Мен кіммін, ойлашы өзің, білемісің?

Қорлығың сүйегіме кетті батып,

Қанша обал осы арада сені жесем?

Арыстанға кім кемшілік еткен бұлай?

Күллі аңға патша қылып қойды құдай,
Ей, шіркін, нендей зиян көріп едің,
Басатын аяғыңмен мені мұндай
Арыстан сөйтіп жеуге даярланды,

Қорыққаннан тышқан дағы есін танды.

Бір қате, кешіре гөр, рақым ет деп,

Арыстанға бірер ауыз жауап салды.

Жалынып тұрды арыстанға «жан сауғалап»

Үмітпен кешірер деп етіп талап.

Мен дағы бір жақсылық етермін деп,

Көзінен жасын төгіп тұрды жылап.

Жігіттер, құлағың сал бұған енді,
Тыңдайтын біразырақ кеңес келді,
Осыдан не жақсылық дегендей қып,

Мұртынан күліп арыстан қоя берді.

Бұл дүние бірде олай, бірде бұлай,
Жаратты ырзық беріп бізді құдай,
Арыстан демін алып болғаннан соң,
Түре кеп тағы кетті аңын аулай,

Аң аулап қалың орман, жүрді кезіп,
Қаперсіз әр нәрсеге көзін сүзіп,
Байқамай бір арада боп кіріптар,

Аңға құрған торына қалды ілініп.

Күш қылып тордан батыр шыға алмады
Оралып бұлқынса да қинап жанды,
Өкіріп жерді тырнап ыза болып,

Мақұлықтың маңындағы зәресін алды.

Естіп даусын ердің, не болды деп,

Тышқан да көршілеріне хабар салды.

Жинап ап серіктерін қара қылып,

Арыстанға тұтқындағы келіп қалды.

Жабылып бәрі бірдей сол арада
Тісімен қиып торды жапырлады,
Әп-сәтте босатып ап арыстанды,

Манағы айтқан тышқан сөз қатады.

— Бір ісім түсті мына менің сізге.

Еттіңіз аяушылық сіз де бізге.

Осыдан не жақсылық дегендей қып.

Ақырын ішіңізден күлдіңіз де.

Мінекей сізге ғибрат болсын бұ да,

Жаратты жанға ие қып бізді құдай.

Сұраймын бұдан былай ұмытпаңыз,

Жақсылық болатынын тышқаннан да.

Оқиық бұл сөзіңнің ғибратын,
Емессің аса жүйрік, болмаса ақын,
Құрбылар бас қосқанда анда-санда

Кетуші ең көтеріп-ақ көңіл шатын.

Нашарды күшті кісі көңіліне ілмес,
Теңгеріп өз бойына бірге жүрмес,
Ақырында арыстанға ұқсап қалар,

Әшейін соның үшін еттік кеңес.

Екінші бұған жақын қазақта бай,
Жүрмейді кедейлерін мазақтамай,
Сол кедей тағы өзінің қолғанаты,
Қайтейін, аһ дүние, қазақты-ай,

Малы көп, надан кісі болса әкім,
Жуытпас жамандарды қадам жақын,
Сол жаман тағы өзіне керек болар

Білемін осылай деп ғибратын.

САНДУҒАШ ЖӘНЕ ШЫМШЫҚ

Хат жаздым көтерілер көңіл хошы,

Жарамас әзілге де сөздің босы.

Ертеде бір кісінің болған екен

Шымшық әм сандуғашы — екі құсы.

Алдынан терезенің орын алып,
Ішінде клеткенің қапаланып,
Көңілін анда-санда ашады екен

Екеуі кезек-мезек әнге салып.

Сандуғаш сайрағанда жалғыз өзі,
Мың түрлі құйқылжытып жұмып көзді,
Кішкене бір баласы дамыл бермес,

Көрсет деп әкесіне осы құсты.

Әкесі құстың алып екеуін де,
Мазасын кетіргесін күнде-күнде,
Қолына берді дағы баласының

Қайсысы ұнайды деп көңіліңе.

— Қарағым қайсысы саған қымбат бұның,

Көрсетші көңіліңе ұнайтынын,

Береді баласына сандуғашты

Мынау деп көңіл ашып сайрайтұғын.

Баласы бұлбұл құсқа салмай көзің
Жаратпай әкесінің айтқан сөзің
Қолына capы шымшықты кетер алып,

Сандуғаш керек болса ал деп өзің.

— Әй тәте, осы құстың жүні жақсы,

Анадан сайраса артық, үні жақсы,

Секіріп қуанып ап кетті сөйтіп,

Бұлбұлды деді дағы әрі таста.

Бұл ғибрат екі құс пен бір баладан,
Сенбеген сұрай берсін кемді надан,
Үстіне қымбат киім киіп алып

Шымшықша көзге түсер жаман адам.

Наданға ақыл-білім киімде тұр,
Мақтайды кейбір адам сипатын құр,
Асылын танып білмей бағзы заттың

Бұл кезде көп адамдар алданып жүр.

Басында қадырын жоқ малың сыйлы,
Әрине соның үшін жаның сыйлы,
Әйтпесе кімге сенің керегің бар,

Құр алтын жатқанменен дорба ішінде.

ҚАУІПТІ ДОСТАР
Жауыздың алдар кезде тілі тәтті,
Көрінер балдан зия инабатты,
Кіріп ап іші-бауырына бір момынның,

Қолына түскеннен соң зар жылатты.

Келеді ең әуелі шынын айтып,
Жамандық етпестей боп енді қайтып,
Аппақ боп судан шыққан сүйріктей-ақ

Білгізбес залымдығын тілмен байытып.

Қиылып тұрар шіркін ант-су ішіп,
Өлем деп сенің үшін отқа түсіп,
Алғасын соңына ертіп оңашаға

Тап берер ұялмастан залым күшік.

Үшеу сөз үлгі бізге жақсылардан,
Пайдасын милләт алса не дүр арман,
Мысалы ғибраттың хикаяты,

Бір қора қойға келген қасқырлардан.

Қасқырлар қойға келіп етті сыбыр,
Сіздерге еткеніміз біздің, жәбір,
Қалмасын қойшың біліп, итін, сезіп,

Келіп ек достасуға осында бір.

Рияны тастап айтайық сөздің шынын,
Тазалап кірін жуып ішін-тысын
Қойшы мен сені баққан төбетіңнің

Тиеміз біз сіздерге қорлығы үшін.

Жамандық ойлағаны бізге олардың,
Қолынан келсе етпейтін жоқ қаһарың,
Сіздерді момын байғұс, еңіретіп

Ызасын алып жүрміз біз солардың,.

Сөзіміз біздің сізге барымыздың,
Келгені сол-ақ болды халымыздың,
Қойшы мен итті тастап қырға шықсаң,

Қызмет етер едік жанымызбен.

Әркімге берсін алла сәләмәтті,
Жақсылық ниетпен көп шындықты айттық,
Сендерге кім тиеді, ойлаңдаршы,

Оңаша шыққаннан соң бізден батып.

Қасқырдың бұл сөзіне қойлар нанды,

Байғұстар не себепті есін танды?

Қорадан ақырындап шұбырумен

Ешкімге білдірместен қырға барды.

Жан ашып бұларға енді болысатын,

Бақташы итіменен кейін қалды.

Сол еді тілегені қасқырлардың,

Қойлардың бұл ісіне көп қуанды.

Достарын оңашаға шығарып ап,

Бірін де тастамастан қырып салды.

АҚҚУ, ШОРТАН ӘМ ШАЯН
Көп кіріскен іс оңбас ынтымақсыз,
Көп малдың, керегі не болса бақсыз,
Таудайын талаптан да бақыт артық

Болса да қара жаяу жалғыз атсыз.

Ынтымақ жоқтығынан біздің қазақ,
Кем жұртқа әрбір түрлі болды мазақ,
Зияны толып жатқан бастан артық,

Кемітіп ғазиз басын, көріп ғазап.

Мысалы, бірліксіздің ғибраты,
Пайдалы салыстырсаң бар лұғаты,
Кеңесінен аққу, шортан шаянменен

Тыңдаңыз тәржіме етіп жазған хатты.

Бір аққу, шортан шаян бұрынырақ,
Кеңесін еттім бәйіт, салсаң құлақ,
Тартуға жүкті арбаны міндеттенген

Оңаша көл басында тұрған жырақ.

Үшеуі кәдімгідей жегілісіп,
Қайтсе де тартамыз деп ерегісіп,
Тырмысып бишаралар азаптанды,

Пайдасыз мехнаттанып терге түсіп.

Жөнелді шу деп аққу көкке таман,
Сұңқылдап үсті-үстіне достан жаман,
Жайда да кесел шіркін жөнге жүрмес,

Тырмысып кейін қарай жатыр шаян.

Тартады дем алысып кезек-кезек,
Арбаны қозғалта алмай күдер үзіп,
Тыпырлап суға қарай бетіменен
Шамасы келмей жатыр шортан кезіп

Кіріскен ынтымақсыз ол басында

Ерлердің болмай бірлік жолдасында.

Бетімен әр тарапқа тартқаннан соң,

Қозғалмай арба қалды көл басында.

ЕСЕК ПЕН САНДУҒАШ
Отырған сандуғашқа келді есек,
Аузынан сөзі шығып кесек-кесек,

— Әй, бұлбұл, сені әнші деп естіп едім,

Сайрашы сынайын мен өзім естіп.

Бұл кезде жұрт сөзіне сенім бар ма,

Сыпыртып айтқанының бәрі өсек.

Аямай біліміңді паш айлашы,
Тыңдайын мейірім қанып болса несіп,
Сандуғаш сол арада әнге басты,
Жаңғыртып кетті даусы күллі ағашты,

Білімін құдай берген аясын ба,

Мың түрлі құйқылжытып лебіз ашты.

Даусын кейде көтеріп, кейде созып,

Тыңдатуға ләззатты үнін шашты.

Құс біткен сайрап жатқан ормандағы,

Бәрі де құлақ салып құп тыңдасты.

Аң біткен маңындағы тұра қалып,

Елтісіп тұрды әніне құлақ салып.

Аузынан сорғалатып сілекейін,

Есек те тыңдап тұрды ғажаптанып!

Сол кезде соғып тұрған жел де тынып,
Ешбір жан бүлк етпеді тамаша ғып,
Бұлбұлың, қызған сайын басып жатыр,

Сырнайдың дауысындай үні шығып.

Бір ашып батыр бұлбұл әнге салды,
Елтітіп маңындағы күллі жанды,
Бір кісі қойда жүрген баласымең

Мас болып, олардағы ұйықтап қалды.

Наданға еткен қызмет кетер текке,

Жақсылығың болса сақтап ондайға етпе.

Соқтырып әрлі-берлі сандуғашым,

Тоқтады ұнады ғой деп өсекке.

Көтеріп ақымақ есек жерден басын:

— Жарайды, ұнайды,— дейді,— сандуғашым,

Жалықпай тыңдауға да болады екен

Азырақ кемдігі бар, неғыласын!

Жоқ па еді әтешпенен таныстығын?

Кем қылып сайрамаушы ед, о да сенен.

Болмайды жамандауға сені дағы,

Дауысың болсадағы мысқал төмен.

Айтамын достығымды құлақ салсаң,
Кешікпей бұдан шығып әтеш барсаң,
Бұдан да артығырақ соғар едің,
Егер де сол құстан бір ғибрат алсаң

Осылай есек тұрды жынын құсып,
Білімі жетіп мақтауы сол, надан күшік,
Бұл итті құдай енді кез қылма деп,

Сандуғаш көтеріліп кетті ұшып.

АСЫЛ ШӨП

Үш-төрт күн жазбағалы болды хатты,

Емеспін шешен мырза тілім тәтті.

Екі қап алма арқалап екі қатын,

Зылиқа әм Қадиша келе жатты.

Қалаға апарып сатпақ көңілдері,
Адам жоқ пұл беретін одан бері,
Қайқаңдап екі байғұс келе жатыр,

Жүктерін жарамайды жеңілдерге.

Зылиқа көтере алмай сыр білдіріп,
Дем алып әлсін-әлсін жүріп тұрып,
Уһлеп күрсініп байғұс келе жатса,

Әзілдеп Хадиша оны жатыр күліп.

— Осынша не себепті көңілдісің?

Жарқыным, менен артық емес күшің,

Қаптар да бір-біріне жеңіл емес,

Жарқылдап күле бермей, айт мәнісін.

Хадиша сонда айтты оған қарап,

— Шеше-ау, не қыласың күшті сынап,

Әр түрлі мехнатты жеңілтегін,

Келемін қабыма мен шөпті салып.

— Ах, олай болса, ол шөбің асыл шығар,

Жақсыдан қалған жұрнақ, нәсіл шығар,

Мендағы жүгімді бір жеңілтейін,

Келінжан, атын айтшы, етпей құмар.

— Айтайын саған атын қазір,— дейді,—

Айтпасам болады ғой жәбір,— дейді.

Сенде жоқ, білгенменен құр есімін,

Ол шөптің болады аты «сабыр» дейді.

Жігіттер, сабыр етсең, әрбір іске
Болса да жақсы-жаман ерте-кеште,
«Сары алтын — сабыр түбі» деген бір сөз,

Бұрынғыдан қалған мақал рас емес пе?

Қадиша Зылиқадан емес мықты,
Сабырлы төзуменен не боп шықты,
Сондай-ақ аш-арыққа тезім керек,

Сөзімді надан босқа жіберіп, жақсы ұқты.

ҚАРҒА

Жақсыдан ғибрат ал жай жүргенше,

Істеген ісін істеп шамаң, келсе.

Көңіліңді бұзықтыққа бір де бұрма,

Қашан бір әдеттеніп үйренгенше.

Жауыздың залымынан өнеге алма,
Қалып боп, жуса кетпес өле-өлгенше,
Тағы да қара таудай зияны бар,

Тиетін бассаң қадам, жөні келсе.

Оралдың ақ иығы тақтай қанат,

Аспанмен көтеріліп қағып қанат.

Бір қора қойға түсіп, арасынан

Әкетті бір қозыны, тұяқ қадап.

Бір қарға анадайдан оны көріп,

Қалыпты еліктеймін деп бұ да сорлап.

Ойлайды мен де бірін алайын деп,

Тұяқты ұшып барып салайын деп.

Құдайым жөнін берсе, соныменен
Азырақ тамақтанып қалайын деп,
Бірақ мен ұшқаннан соң, қозыны алмай,

Өзімнен төмендерге көзім салмай.

Бекер, жай тұяғымды былғамаймын,

Болмаса үлкен қой мен қошқарлардан.

Бүркіттің жаманы да болады екен

Көргенім бұрын жоқ еді бұдан бөтен.

Тұяғын әдейі барып қойға салмай,

Бәрінің ең үлкені қозы ма екен?

Бұлай деп қарға батыр қанат қомдап,
Құдайым жөн берсін деп езі оңдап,
Көп қойдың арасынан қарап жүріп,

Түсіпті бір қошқарға әдейі таңдап.

Болғанда қошқар қандай, өзі үлкең

Семіріп кеңшілікте жүрген шіркін.

Тұяғын қадап алып арқасына,

Ұшады көтерем деп дүркін-дүркін.

Бірталай әкетем деп азаптанды.

Орынсыз жоқ нәрсеге қинап жанды!

Құс жаманы қарға түгіл қасқырдағы,

Шамасы кеп әкете алмас ондай малды.

Созылып күш түскен соң тілерсегі,
Аяғын шығара алмай біздің сері,
Басына ақырында қайғы түсті,

Таянып келгеннен соң елер жері.

Осылай масқара боп батыр қарға,
Қарқылдап, байбаламдап жатыр қарға,
Қойшылар қанат-құйрығын бірдей жұлып,

Беріпті ойнаңдар деп балаларға.

ӨТІРІКШІ
Бұл кезде атқа мінген жігіттердің,
Білмеймін шаһар халқын қырдағы елдің,
Жанымен пар өтірік бір қыссасы

Кім біледі қашан барып түзелерін.

Пайдасы өтіріктің, екі дүнияда
Болмайды деп бірнеше рет айтты молда,
Мендағы көргенімді тәржіме еттім,

Үлгі алар ғибратынан құрбыларға.

Мысалы, өтіріктен қанша пайда
Көрді екен Исін бала жүрген қойда,
Ауылдан бір шақырым жырақ емес,

Қой бағып тұрған сорлы бір тоғайда.

Ертеден іші пысып тұрған бала,

Әркімге болсын алла өзі пана.

Ауылды қорқытайын деді дағы,

Жүгіріп кетті Исін тұра сала.

Ентігіп екі иіннен демін алып,
Қотанда тұрды Исін айғай салып,
Тиді деп қойға қасқыр у-шу қылды,

Тыныш жатқан сол ауылдан зәрені алып.

Ауылдан үлкен-кіші, бала-шаға,

Ұмтылды не түскенін қолына ала.

Бірі кетпен бірі балта, бірі сойыл,

Бақан ап келе жатыр қатындар да.

Жүгіріп қойға келсе ешнәрсе жоқ,

Көреді жайылып жатқан жануарларды.

Шек-сілесі қатып Исін күліп жатыр,

Мәз болып жарым шіркін алдағанға.

Сол жерде Исінді ұрсып үлкендері,

Айтпа бұндай өтірік ендігәрі.

Сабауға таяп-таяп бала ғой деп,

Шіркінді аяды да кетті бәрі.

Артынан бірнеше күн өткеннен соң,
Алладан тағдыр уақыт жеткеннен соң,
Қойға кеп екі қасқыр тиді шынымен

Ойбай сап ұмтылмас па ауылға Исін.

Ауылдан сөзіне нанып, бұл жолы адам

Шықпады, жыласа да басып қадам.

Қайта ұрсып, кет, жоғал деп қуды өзің
Жүрсін,— деп,— алдайын деп одан жаман,
Тұра алмай ол ауылда сабыр тұтып,
Үмітін үзгеннен соң біраз күтіп,

Жүгіріп қойға келді еңіреумен
Зар қағып кідіре алмай қарар етіп,
Келсе Исін қойдың көбін қасқыр қырып,

Кетіпті оңашада жұрдай қылып.

Сол жерде не қыларын білмей қойшы,

Жылады кешке шейін иттей ұлып.

ШАЛ МЕНЕН ӨЛІМ
Сорлы шал қара қасқа деген жарлы,
Көрмеген өмірінде бір де малды,
Қақтығысып бір-біріне тілерсегі,

Қысты күн отын ала ағаш барды.

Болмаған өмірінде бір күн де тоқ,
Алланың тағдырына амалы жоқ,
Бір құшақ шөпшек жинап арқалап ап,
Күркілдей қайтты үйіне пақыр мұңдық,

Көрінбей қырау басып екі көзі,
Дірілдеп суық өтіп тоңып өзі,
Түсіріп жерге отынын отырды да,

Нала боп бейшараның айтқан сөзі:

— Я алла, перзентім жоқ, жасым жетті,

Көп тарттым нашарлықпен мен бейнетті,

Бір күн түгіл бір сағат рақат көрмей,

Кемшілік, қоршылықпен өмірім өтті.

Я алла, өзің қазы, өзің патша,

Кімім бар сыйынатын сенен басқа.

Осы жерде мен разы, берсейші өлім,

Құлыңды кемшілікпен зарлатқанша.

Жасымнан көргенімнің бейнет бәрі,
Тұруға пақырыңның жоқ-ты хәлі,
Отынды көтеруге дәрменім жоқ,

Бұл кезде күшім кетіп, болдым кәрі.

Қорлықпен өтіп барады менің күнім,
Бір қадақ нан аларлық жоқпын пұлым,
Я алла, көпсінбесең нашарыңа,

Осы жерде мен разы, берсеңші өлім.

Ә, құдай, не берсең де қазынаң кең,
Кем қылма қатарымнан өзіммен тең,
Бейшара мені неге шақырдың деп,

Сұрады өлім келіп мүсәпірден.

Өлімді көріп шалын, кетті шошып,

Секіріп түрегелді зәресі ұшып.

— Әй тақсыр, айып етпе шақырғанға,

— Деп айтты сасқаннан соң қолын құшып.

Отынға тоңғаннан соң шамам келмей,

Ойлап ем жібере ме деп көтерісіп.

Кейбіреу тірілігіне емес разы.

Кемдікпен өмірі өтіп қысы-жазы,

Абзалы қанағат ету бергеніне

Бір алла өзі патша, өзі қазы.

Көрсетпе жамандығын, ғазиз жанға,
Білмеген не демейді надан пәнда,
Көргем жоқ, шариғатпен молла айтады,

«Өлім тілегенге бейнет» деген алла.

МЕКТЕПКЕ ШАҚЫРУ

Балалар, жиналыңыз мектепке ерте,

Мәз болмай деген сөзге «мырза, ерке».

Бұл кезде өнерлі адам өрге шықты

Зат емес надан кісі алар текке.

Ертеңгі шақыруымен әтеш құстың

Халықтар кетіп жатыр егіндікке.

Күн шығып терезеге сәуле түсті

Тұрыңыз, жарамас тек уақыт өтсе.

Адам да, аңдардағы, құстың бәрі

Әрқайсысы қызметінде келгенше әлі.

Қалбаңдап көбелек те тек жүрген жоқ,

Бал жинай кетіп барады ұшып ара.

Тоғайдың қызығына тоймастай жан,

Орманда қыбырлаған әртүрлі аң.

Тұра сап тоқылдақ та тек жүрген жоқ,

Ертемен құстар сайрап салады ән.

Шөпшілер тоғайда жүр шөбін шауып,

Қол күші еңбегімен пайда тауып.

Балықшы ауын қарап қайықта жүр,

Дені сауда жұмыс та бір қызық сауық.

Қарасақ әр мақұлық қызметінде

Көрінеді осылайша күнде-күнде.

Ынтамен сабағыңызға қол қойыңыз

Надан боп жұрт болмассың тек жүргенде.

БАЛАЛАР МЕН МҰҒАЛІМ

Екі бала келе жатып бір кітап тауып алды. Бірі айтты: «кітап менікі», не үшін десең, мен сенен бұрын көрдім. Бірі айтты: «Жоқ, кітап менікі, не үшін десең, мен сенен бұрын жерден көтеріп алдым. Осылай балалар кітапқа таласып жатқанда оларға бір мұғалім келді де, балалардан сұрады: оқи білесіңдер ме? деп.

Балалар: «жоқ, оқи білмейміз» — дейді, «егер оқи білмесеңдер, кітап сендерге неге керек, бұл кітапты мен алайын, қай бұрын оқи білгеніңе берермін» — деді.

ҚАЙЫРЫМДЫ БАЛА

Бір кісінің баласы мектептен үйіне қайтып келіп әкесіне сабағын тыңдатты. Баласы сабағын жақсы білген соң әкесі баласын қуантайын деп он тиын күміс берді. Баласы әкесінің берген ақшасына бір нәрсе сатып алу үшін базарға шықты. Жол үстінде ол бір аш, жалаңаш қайыршы шалды көрді. Бала ойлады: керек нәрсем болса, сатып алуға әкем ақша берер. Бұл ақшаны орынсыз жерге жұмсамайын деді де, әлгі қайыршыға берді. Үйіне келіп өткен ісін әкесі мен шешесіне айтты.

БІЗДІҢ КӨРШІ

Біздің көршіміз жарлы кісі, Ескі кішкене екі бөлмелі үйі бар. Ол балшықтан салынған және төбесі топырақпен жабылған. Бір бөлмесі жабық, таза тұрады. Ол — қонақ үйі, онда келген қонақтары менен әртүрлі іс турасынан кеңес құрады. Екінші бөлмесінде өздері отырады: қатыны, екі баласымен бір қызы. Екі үйде бір ғана жаман пеші бар, соның үшін үй де бек суық болады. Үйіне төсеген жалғыз-ақ киізі бар, көрпе-жастық жоқ. Жатқанда киіз үстіне жата кетеді. Көршінің, қатын, балалары жаман киім киіп жүреді: ескі ситса шапан, без көйлек, етіктері де ескі әм жыртық, ішетіні кірпіш шай. Анда-санда болмаса ет жемейді. Мал дегенде оның бір сиыры, бір аты бар. Сиыры сүт береді, соның үшін балалары оны жақсы көреді. Атыменен көршіміз базарға барады. Көршіміздің қой, ешкі, түйесі жоқ. Көршіміздің өзі дімкәс кісі, жұмыс істей алмайды, балалары жас, мал түлігі болмаған, қызмет ете алмайды. Осы істер жарлылығына себеп пе деп білемін.

ИТ ПЕН ҚАЙЫРШЫ

Бір ит үйді күзетіп жатыр еді. Қораға бір қайыршы шал кірді. Ит оны көріп үре бастады. Шал айтты: ая, мен ашықтым. Ит оған жауап берді: мен үргенде соның үшін үрем, менің даусыммен шығып, сені көрер де, тамақтандырар деп.

ТҮСКІ ТАМАҚ ПЕН КЕШКІ ТАМАҚ

Таңертең бала ешбір жұмыссыз үйде отырды. Түскі асты ішетін уақытта шешесі ет пен сорпа әкелді, бала сорпаны татып қарады да: бүгін сорпа дәмсіз екен деді. Шешесі айтты: бұл дәмсіз болса, кешке дәмді сорпа пісіріп берермін деп. Түскі тамақтан соң әкесі шөп тасыды. Баласы аттың басына мініп, шөптің төбесіне шығып, бек шаршап, кешке үйіне келді. Кешкі тамаққа түстен қалған сорпаны, нанды дастарханның үстіне қойды. Баласы сорпаны татып байқады да айтты: «түстегі сорпаңнан мына сорпа дәмдірек деп».

Сонда шешесі айтты: бұл түстегі сорпаның қалғаны еді, саған бұл сорпаның дәмді болғаны — сен түстен кейін жұмыс қылып бек шаршадың. Таңертең ешбір жұмыссыз үйде тек отырған соң, ас саған дәмсіз көрінді деп.

АТАСЫ МЕН НЕМЕРЕСІ

Ата қартайып күші кеміді; нашар көретін, нашар еститін болды; ішкен тамағын алдына төгетін болды. Не үшін десеңіз оның, аяқ, қолы кәріліктен қалтыраушы еді. Шалдың бұл ісі баласы мен келініне ұнамады. Олар шалға тамақты бөлек беретін болды, алдына жаман дастархан, жаман ыдысқа құйып. Немересі өзінің әкесіне атамды бөлек отырғызба деуге бата алмай, бір күні бір ағашты жонып отырады. Әкесі керіп: «Шырағым, не ғып жатырсың?» дейді. Сонда баласы айтады: аяқ істеп жатырмын, әжем мен екеуің атам құсап сендерге тамақты осы аяққа құйып беремін дейді. Бұл сөзді естіп, шалдың баласы ұялып әкесін бөлек отырғызып тамақ беруді қойды.

ЖЕТІМНІҢ ӨЛЕҢІ

Жетімнің күні құрсын жастай қалған,

Әкесін шешесімен құдай алған.

Күтетін өз баласындай жақын қайда?

Деген сөз осы емес пе дүние жалған.

Бетіңмен іс етуге ақылың кем

Бой өсіп, жас жетпеген білмейсің жөн.

Мал, басың ағайынның талауында

Алдамшы осы емес пе дүние деген?

Көзіңнен жас ағады қан аралас,
Биліктен мал түгіл, шығып тұр бас;
Сұраусыз малың да—құрық, басыңда—сырық,

Қыр аңы арыстан қабылан мұндай болмас.

Сау басың, дауда болар өскеніңше,
Күш кетіп ә десе мә дескеніңше
Ағайынның тәлкегінде иттей болған

Жетімдер толып жатыр әлденеше.

Шөлдесең сусын болар көлдер қайда,

Қарын ашса тамақ болар жерлер қайда?

Қаңғырып жүдеп-жадап жүргеніңде

Сипайтын маңдайыңнан ерлер қайда?

ӘКЕСІ МЕН БАЛАЛАРЫ

Бір кісінің бес баласы бар еді; балаларының өз арасында татушылығы болмапты. Тату тұрыңдар деп әкесі балаларына әлденеше рет айтқан екен; балалары әкесінің сөзін тыңдамапты. Бір күні әкесі қатты ауырыпты. Әкесі білуші еді: ол өлген соң балалары араздығын қоймаса, еншілерін алып, әрқайсысы өз бетімен кетіп, жарлы болатынын. Татулықтың, достықтың пайдалы екенін балаларына көрсетейін деп, әкесі өлерінің алдында ұлдарын шақырды. «Бірің сыпырғы алып кел» деді. Балалары сыпырғыш әкелді. «Балаларым! Мына сыпырғышты сындырыңдар, деді. Балалары қаншама сындырайын деп тырысса да ешбірі сындыра алмады. Сонда әкесі сыпырғышты алып шешті, бір-бір шыбықтан сыпырғыштағы бар шыбықты сындырды дағы балаларына айтты: «көрдіңдер ме, сендер татулықпен бірге тұрсаңдар, сендерді ешкім жеңбес; араз болып бөлек болсаңдар, сендерді әркім жеңер, аяғының астына басар, қадірлерің кетер, берекелерің қашар, деді.

ҚҰСТЫҢ ҰЯСЫ

Балалар ойнап жүріп ағаштың ішінен бір құстың ұясын көрді. Бұл ұяның ішінде екі балапан отыр екен. Балалар алып үйіне әкелді. Әкесі баласына айтты: бұл балапанды ұядан неге алдың, деп. Шешесіз балапандар тұра алмайды; баласынсыз шешесі қайғырады, далада құр өліп қалады ғой, деді. Балалар балапанды аяп ұясына апарып қойды.

ҚАСҚЫР МЕНЕН ТЫРНА
Қасқырдың есітуге аты жаман,
Қайтадан қалыпқа енбес дәті жаман,
Түзеліп лауахазда кісі болмас,

Шыққаннан дүниеге болса надан.

Залымның залымдығы жуса кетпес,

Не үшін сол секілді жаратылған.

Жаратылысында, тегінде деген мағынада.

Көңілі бұзықтықта болып һәман.

Қызметін, ондайға еткен зайығ болар,
Мысал көп, неге десең бізге қалған,
Өткен іс әм болашақ хақтан білсең,
Сақтанып дүние қамын ойлап жүрсең,

Жауыздан қайыры жоқ жырағырақ,

Бойыңды кейін сап тұр, түрін көрсең.

Мысалы бір қасқыр мен бір тырнадан,
Қарар еді ғибрат алса бүкіл адам,
Істеген жауыздығы жалғыз бұл ма,

Қиянаты толып жатыр бұдан жаман.

Міндеті әрбір істің құдіретте,
Алласыз іс болады деп жүрме текке,
Ашығып көптен бері келе жатып,
Жолыққан қомағай қасқыр өлімтікке,

Салды аузын өлімтікке қауып-қауып,
Михнатсыз ет болған соң алған тауып,
Ашығып жүрген шіркін жұлып жатыр,

Қайтсын-ау, жайшылықта да тамақсау ит.

- Қатысын жұмсағынан айырмайды,

Бұндай боп күнде азық табылмайды.

Тырнаға сүйекті ал деп айтамын,

Болды деп хәлім жаман өлетұғын.

Жәрдем ет не қылса да дегендей қып,

Жалынып аузын ашып көрсетіп жөн.

Ымына түсінді де тырна сонда

Аузына басын тыға мойынсұнды.

Михнатпен әрі-бері жұлқып-жұлқып,
Сүйегін жұлып алды әрең зорға. —
Әй, Қақа сүйегіңді алдым міне,

Қалыпсың аз-ақ өлмей батыр мүлде.

Қайтсе де қызметіме бірдеме бер,

Мақтанып мендағы бір кетейін де.

Тырнаға сонда қасқыр ашуланды,
Ақырып — жөнін, тап,— деп айғай салды,
Басыңды жемегенге құлшылық ет,

Мойныңды аузыма сен тыққан халде.

Аузымнан кім құтылған аман-есен
Емес пе бұл жақсылық, шіркін, білсең,
Қақаңды кім деп өзің хақ сұрайсың,

Кет көзіме бұдан бұлай көрінбестен.

ӨРМЕКШІ МЕН ҚҰРТ

Өрмекші жібек құртының ақырын, асықпай жібек жібін шығарып жатқанын көріп айтты: «қалай сен жұмысты ақырын істейсің! Не үшін сені халық жақсы керіп асырайды? деп. Қара, мен қаншама тырысып, жұмысты жылдам істесем де, мені ешкім тамақтандырмайды. Жібек құрты жауап берді оған: рас, сен жұмысты жылдам істейсің, бірақ жаман істейсің, сенің істеген өрмегің бір тиынға алғысыз. Менің істеген жібегім дүниедегі бір қымбат нәрсенің бірі, деді.

САУЫСҚАН МЕН ҚАРҒА

Сауысқан бір ағаштан бір ағашқа секіріп шықылықтай берді. Қарға ағаштың басында үндемей отырды. Оған сауысқан келіп айтты: неге менімен кеңеспей томсарып отырсың? — деп. Болмаса менің айтқан сөзіме нанбайсың ба? Сонда қарға айтты: нанбаймын, не.

үшін десең көп сөйлеген кісінің сөзінің жартысы өтірік болады.

ҚҰМЫРЫСҚА МЕН КӨГАРШЫН

Бір құмырсқа сусап су ішуге өзенге түсті. Бишараны толқын соғып суға кетіп қала жазды. Сол мезгілде аузында тістеген бұтағы бар бір көгаршын, суға кетіп бара жатқан көрді дағы, аяп бұтағын оның үстіне тастай кірді. Құмырсқа бұтаққа мініп толқынмен судың шетіне қазадан құтылды. Мұның артынан манағы айтыл көгаршын өзеннің жағасына қонып бір аңшының құс аулауға құрып қойған ауының астындағы бидайды теріп жей бастады. Аңшы ауды басып қалып, көгаршынды ұстап алуға даярланып тұрғанын құмырсқа көрді дағы, өрмелеп келіп оның аяғын қатты шағып алды. Аңшы уһ деп ауды қоя бергенде көгаршын көтеріліп ұшып кетті.

КӨГАРШЫН МЕН ТАҒАН

Бір таған көгаршындардың даяр тамақта, жылы орында тұратұғынын көрді де, жүнін ақ бояумен бояп оларға келіп қосылды. Көгаршындар өздерінің, бір тұқымына қисап етіп араларына кіргізді. Түнде таған өзінің қай жерде екенін ұмытып өзінше айғай салды. Сонда көгаршындар оның бөтен құс екенін біліп шұқылап қуып жіберді. Бұдан кейін таған өзінің жолдастарына келіп қосылды. Жолдастары жүні ақ болған соң танымай араларына кіргізбей қуып жіберді. Осы қалпымен таған көгаршындарға да қосылмай, өз жолдастарына да қосылмай, көрген күні қаран болды.

AT ПЕН ЕСЕК

Бір кісі бір ат, бір есекке жүк артып жолмен қалаға келе жатты. Есек жүгін ауырлап шаршап атқа айтты: жолдасым, менен бір азырақ жүк алшы, мен көтере алмай өлуге келемін деп. Ат келіп жәрдем етпеді. Жолшыбай есектің халы бітіп жығылып өлді. Сонан соң иесі есектің барлық жүгін, әм терісін сыпырып алып атқа артты. Сонда ат айтты: кінә менде, егер есектен бір азырақ жүк алсам, бұл оқиға болмас еді. Енді, міне, сорлап, есектің барлық жүгін, әм терісін әкеле жатырмын.

ШАЛ МЕН БАЛАЛАР

Бір жарлы шал есекке мініп келе жатыр еді, балалар есектің бақырған даусын естіп шалға айтты: неге сен есегіңді елең айтуға үйреттің деп. Сонда шал балаларға жауап берді:

есегім өлең айтпайды, сендерді жақсы жолдасын көрген соң қуанғанынан бақырады деп. Бұл сөзді естіген соң балалар ұялып ендігәрі жарлы адамдарға күлуін қойды.

АЙТЫС

Сиыр, ат, ит: қайсымызды қожамыз жақсы көреді деп айтысады. Әрине, мені жақсы кереді деп ат айтты! Мен оның соқасын, тырмасын сүйретемін, ағаш, шөбін тасимын, қожаның, өзі мені мініп қалаға және бөтен керек жерлеріне барады, мен болмасам, ол жүдә өлер еді.

Жоқ, қожа мені жақсы көреді деп, сиыр айтты; мен оның бала-шағасын сүтіммен асыраймын.

Жоқ, мені жақсы көреді деп, ит ырылдады: мен оның барлық мүлкін әм сендерді де ұрыдан, қасқырдан күзетемін деп. Бұлардың бүйдеп тұрғанын қожасы естіп оларға айтты: босқа таласпаңдар; сендердің бәрің де маған керексіңдер, әрқайсыңыз өз орныңызда жақсысыз.

КЕСІР ЕШКІЛЕР

Енсіз өзен арқылы салынған жіңішке бөрененің, үстінде екі ешкі жолығысты. Ерсілі-қарсылы етісіп кетуге бөрене тар. Енді бұлардың бірі шегініп, біріне бірі жол беруі керек. Бірақ бұлардың ешқайсысы да жол бергісі келмеді. Ерегісін сүзісе бастады. Сүзісіп-сүзісіп ақырында екеуі де суға түсіп кетті.

АҚЫМАҚ ТЕКЕ

Бір теке шөлдеп, таңертең бұлаққа түсіп су ішті дағы қайтадан шыға алмай бақыра бастады. Оның даусын естіп түлкі келіп айтты: егерде сенің иегіндегі сақалыңның қисабы сайын басыңда ақыл болса, сен бұл ойға түспестен бұрын қалай шығуыңды ойлар едің, деп.

ҚАЗ

Бір қаз өзенде жүзіп жүріп өзіне өзі айтты: қалай мен ғажап құспын, жерде жүремін, суға жүземін, ауаға ұшамын, мендей құс бар ма екен деп. Бұл кеңесті әтеш естіп оған айтты: бекер сен мақтанасың, сен аттай жүгіре алмайсың, балықтай жүзе алмайсың, бүркіттей ұша алмайсың,, әр істің басын шатып жаман білгенше бір істі тәуір білген жақсы емес пе?

ҚОМАҒАЙ ИТ
Дүниеде не іс көрсең, еткіш сабыр,
Нашарға күштімін деп етпе жәбір,
«Менменде тәуба жүрмес» деген сөз бар,

Болашақ, еткен істі білер тағдыр.

Біреудің дәулеті мол құдай берген

Мал іздеп нашарлар көп елде жүрген.

Күншілік қып масқара болмаңыздар,

Біледі жамандығын оқып көрген.

Залымның зұлымының ақырын күт,
Құдайдың бергеніне қанағат ет,
Әуре боп судан көрген көлеңкесіне,

Болыпты өзі ұятты қомағай ит.

Қарны ашып қомағай ит аңға шыққан,
Жейін деп аулап алып болса тышқан,
Тамағын тойдырып ап қайтты аулына,

Тістеген аузындағы бір көртышқан.

Келеді көртышқан тістеп алып,
Үйренген жаман әдет қалмас қалып,
Көпірден су арқылы өте беріп,

Көреді көлеңкесін судағы анық.

Ойлайды анау итті қабайын деп,
Аузындағы тышқанын алайын деп,
Тышқанын су ішінде тартып алып,

Екеу қып үйге сонсоң барайын деп.

Шолп етіп секірді де кетті түсіп,
Ойламай іс ақырын надан күшік,
Ет түгіл өзі түсті әлекетке,

Бұ дағы бізге ғибрат ойлап білсек.

Тырмысты су ішінде жанға айла қып,
Уһ, деп демін алды әрең шығып,
Ол иттің көртышқанын алмақ түгіл,

Ағынмен өзінікі кетті ағып.

Пенде көп дүниеде ғафыл ойлы,

Теңейтін қара тауға қарша бойды.

Ғалымның әрбір түрлі пітнәсіне,

Жіберем тек отырып тереңге ойды.

Біреуді мысқылдайды кейбір адам,

Болса да байқамайды ісі жаман.

Әркімнің ғайбатына даяр тұрар,

Білінбей өзінікі одан жаман.

Айтамын ғибрат үшін мысал қылып,

Мәселен айна көрген бір маймылдан.

Формысын көрді маймыл айна ішінде,
Өзі де сұлу шіркін, зор пішінді,
Танымай, суретінен кетті шошып,

— Осындай бар ма ақмақ халық ішінде?

Қасында тұрған аюды шақырады,

Бұлғақтап күлген болып бақырады.

Жалынып ағеке деп болмаған соң,

Аю да ақырындап жақындады.

— Әй, достым, болады екен бұндай да жан

Қарашы неге ұқсайды анау надан,

Әр ісі істеп тұрған бұл секілді,

Форымы байқап тұрсам тіпті жаман.

Бұлғақтап қалай өзі қипаңдайды,

Нансаңыз әрбір ісі күлкі маған.

Осындай бізде дағы шариктер көп,

Берейін нанбасаңыз санап саған.

Қайғыдан қапа болып өлер едім,

Бір жерім болса ұқсас егер соған.

— Рас, жанып, ол,сурет жаман, білемін,

Түсініп сөзіңе, ішімнен мен күлемін,

Күнінде мыңын көрем дағы сондайдың,

Ешкімге айтпай өзім біліп жүремін.

Көп жүремін қалың тоғайды аралай,
Мен де көрем жүргендерін жағалай,
Михнаттан шаригіңді санама,

Ең әуелі өзіңе бір қарамай.

АҚЬІРЫН ЖҮРСЕҢ, АЛЫС КЕТЕРСІҢ

Бір жігіттің қалада жұмысы болып, атының арықтығына қарамастан екі жақтан қамшылап шауып келе жатты. Жолшыбай тұра қалып жолыққан бір кісіден сұрады, қашан мен қалаға жетем деп? Сонда жолыққан кісі атына қарап айтты: егерде ақырын жүрсең, кешке жетерсің, егерде мына қалпыңмен қатты жүрсең, ертең осы уақытқа шейін жете алмайсың деді. Бұл сөзге жігіт ашуланып бұрынғы қалпымен шауып кете барды. Біраз жер барған соң аты болдырып, жігіт түні бойы атымен әлек болып, ертеңгі кешке қалаға әрең жетті, жігіт: «мен ақымақтық қылған екем» деді.

ЖАРЛЫ МЕН БАЙ

Бір жарлы кісі бай кісіге келіп одан қайыр сұрады. Бай оған ешнәрсе бермей кет десе де, жарлы шығып кете қоймады. Сонда бай кісі жерден тас алып, онымен жарлыны ұрып қуды. Бишара жарлы байдың атқан тасын жерден көтеріп алып қойнына тықты да, былай шығып айтты:

Осы тасты байға атқандай болғанша сақтармын деп. Бірнеше уақыттар өткен соң айтылмыш бай кісінің дәулеті кеміп, қарыздар болып, басы сотқа байланып, ақырында қарағы үйде кіріптар болды. Ертеде айтылмыш жарлы сақтап жүрген тасын алып байға атайын деп келді дағы тұра қалып айтты: бекер-ақ бұл тасты сақтап жүрген екем деп, бұл кісі бұрын бай кезінде одан қорқушы едім, енді бұл қалпында аяймын деді дағы, тасты жерге тастай берді.

ҚАЙЫРШЫ
Қайыршы бір мүсәпір білуші ем шал,
Үрерге ит, тігерге тұяқ болмаған мал,
Ертеден кешке дейін қайыр сұрап,

Жүруші ед көрінгенін етіп амал.

Әркімнен бұл қалпымен жинағаның
Жақсының құдай үшін сыйлағанын
Қасқыр-масқыр, ақсақ-соқыр, нашарларға

— Өзінен таратушы ед ылғи аман.

БАЙЛЫҚ

Бір жарлы жас жігіт езінің бұрынғы мұғаліміне жолығып, өзінің кедейлігі жайынан арыз қылып айтты: менімен бірге оқыған жолдас шәкірттердің біразы бұл кезде байып, біразы халыққа белгілі адам болып кетті, менің бұл уақытқа шейін кергенім ылғи жоқтық деп. «Рас, сен осы айтқаныңдай жарылымысың? Сенің денің сау, жұмыс қылсаң күшің мол, мынау қолыңды бір мың сомға кесуге берер ме едің? деп мұғалім сұрады. «Құдай сақтасын! хатта он мың сомға бермес едім дейді» арыз айтушы шәкірт. Олай болса мен ойлаймын: бүкіл дүниені көріп тұрушы қырағы көзіңді, мықты аяғыңды, дүниедегі еш байлыққа айырбастамайтын шығар деп. Құдай сақтасын! Айырбастамас едім деді жігіт. Сонда мұғалім оған айтты: осыншама байлығың бар бола тұра, неге енді жарлымын дейсің деп.

ЖЕТІМ

Күн батып кеш болған соң жұлдыз шықты.

Далада сықырлаған аяз мықты.

Бір жетім жол үстінде келе жатып,

Қалтырап тоңды байғұс, қайғы мықты.

Я алла, қуат кетті тоңып менен
Қарным аш тамақ жемей екі күннен
Кім жылытып тамақ беріп аяр екен

Құдайым мен жетімді бейнет көрген.

Тұрғанда жетім байғұс зарлап мұны

Болған соң көңілінде әрбір мұңы.

Бір кемпір дауысын естіп аяды да,

Үйіне ертіп келді жүр деп оны.

Келе сап жылындырып, киімін шешіп,

Тойғызып бар дәмін болған нәсіп.

Бишара әбден тойып болғаннан соң

Жатқызды ұйықтай ғой деп төсек төсеп.

Деді де қалай жылы, жетім жатты

— Тоңғаннан жылынғанда ұйқы қатты.

Тыныш ұйқы берсін алла деді дағы

Байғұсты қымтап жылы кемпір жатты.

ШАЛ МЕН ӨЛІМ

Бишара шал ормандағы ағаштан бір арқа шөпшек жинап алып үйіне қайтты. Шал шаршап, отынды алып баруға шамасы келмей, арқасындағы отынды жерге қойды дағы айтты: Я, құдайым! Мұндай ғұмыр бергенше, маған өлім берсейші деп. Сонда өлім шалға келіп сөйледі: Не үшін мені шақырдың, шал? — деп.

Шал елімнен қорықты да айтты: отынды үйге алып баруға шамам келмеген соң жәрдем тигізе ме деп шақырып едім, деп.

ӨСИЕТ

Әкесі өлерінің алдында баласына өсиет етіп айтты: жақсы тұр, ешкімге жалынба, бөтен біреу саған жалынатын болсын. Және де ішкен тамағың тәтті көрінетін болсын, сонда бай боларсың деді. Әкесі дүниеден қайтты. Баласы әкесі айтқан қалыпша ешкімге жалынбай, жақсы тамақ ішіп, жақсы киім киіп тұрды. Бірақ кедей бола берді. Бір күні ол әкесімен бірге туған ағасына барып, әкесінің айтып кеткен өсиетін айтты. Сонда ағасы оған айтты: сен әкеңнің айтқан өсиетіне түсінбеген екенсің, деп. Сен жұмысқа ерте шық, сонда сен біреуге жалынбайсың, саған біреу жалынады, жұмыстан кеш қайт, сонда саған ішкен тамағың тәтті көрінеді, әм бай боласың.

Сонда баласы әкесінің айтқан өсиетіне түсініп, орнына келтіріп жақсы тұра бастады.

ЕКІ СОҚА

Бір заводтан әм бір кесек темірден екі соқа істеліп шықты, олардың біреуі кешікпей егіншінің қолына түсіп жер жырта бастады. Біреуі ешбір кәсіпсіз дүкенде жатты. Егіншінің қолындағы соқа жер жыртқаннан ағарып күмісше жылтырап тұрды, дүкендегі соқа тот басып қарайып жатты. Бірнеше уақыт өткен соң екі соқа жолығысты. Сонда дүкендегі соқа егіншідегі соқадан сұрады: не себепті сен мұнша жалтырайсың?—деп.— Жұмыс қылып мехнаттанғаннан. Егер сен де жұмыс қылып мехнаттансаң, мендей жарқырап тұрар едің, — деді.

МҰЖЫҚ ПЕН АЮ

Мұжық аюмен дос болыпты. Екеуі салқам себуге уағда етіп, сөздерін орнына келтірген. Күздігүні салқам жақсы болып шықты. Мұжық аюға айтты: сен сабағын ал, мен түбін алайын деп. Аю разы болды. Қыс бойы мұжық салқам жеп шығып, аю аз-ақ аштан өлмей қалды. Жаз болған соң олар тағы кәсіп қылмақшы болды. Бұл жолы көңілдері бидай екпек. Жер жыртып бидай екті. Енді аю айтты: мен түбін алайын, сен басын ал деді. Мұжық разы болды. Күздің күні мұжық бидайдың басын жинап алды, тарттырып ұн қылып, нан жеп шықты. Аю нансыз қалды. Бұдан кейін екеуі де достықтан айырылысты.

ЕКІ ЖОЛДАС

Екі кісі ағаштың ішінде сайран қылып келе жатыр еді. Бір кезде олар қарсы келе жатқан бір аюды көрді. Кішісі аюды көрген соң жүгіріп, ағаштың басына шығып кетті, үлкені сасып қайда барарын біле алмай, жерге өлген кісі болды да жатты. Ол естуші еді. Өлген кісіге аюдың тимейтінін. Аю оған келіп иіскеп, өлген кісі екен! деді де кетіп қалды. Бұдан кейін ағаштың басындағы кісі түсіп, жердегі кісіге келді де, күліп, аю құлағыңа не сыбырлады деді. Сонда жердегі кісі айтты: қауіпті жерде жолдасына қарамайтын кісімен жолдас болма деді, деп.

ҚАСҚЫР МЕНЕН МЫСЫҚ
Аңшылар аңға шықты мылтық алып,
Иттерін жүйрік-жүйрік ертіп алып,
Ішінде қалың тоғай ұйықтап жатқан,

Бір қасқыр қаша берді тұра салып.

Батырды бәрі бірдей қуысады,

Жүйрік ит, аттары да жуыспады.

Із тастап олай-бұлай бұлтақ-солтақ,

Қасқыр да бір ауылға жуықтады.

Ауылға келіп кірді жаны шығып
Көңілі жасырынбақ бой таса қып,
Көре алмады ешбір жанды жөн сұрайтын,

Сөз салды бір мысыққа тұрған жуық.

— Нысаным, көп сөйлеуге уақытым жоқ,

Артымнан келе жатыр дұшпан қуып,

Ізгі адам бұл ауылда қай жерде бар,

Тұрар ем аңшы еткенше бой таса қып.

— Батыр-ай, халың тіпті жаман екен

Бұл ауыл бәрі де сақ жатқан бекем,

Ән жерде Тұяқ деген біреу бар ед,

Сол аяп, сұрап қара, тықпас па екен.

— Мысым-ау, Тұяқ мені не жуытсын,

Былтырдан жүрген маған қайрап тісің

Алты аласы, бес бересі болмаса да,

Қызығып жеп қойып ем бір тоқтысын.

— Ендеше ән жердегі Бақайға бар,

Ол саған жасырынсаң орын табар,

Мекен қып бұл ауылды көптен жүрмін,

Шықпап ед жамандаған ешбір хабар.

— Бақайды айта керме ауызға алып,

Рақат көре алмаспын оған барып.

Жазды күн оңашада кез болған соң,

Жазықсыз бір бұзауға кеткем жарып.

— Болмаса ол екеуі Құлақ та тұр,

Кісі еді тәуір деген ауылда бір,

Ол сені қайтсе дағы жасырады,

Батырым, шапшаңырақ сұранып көр.

— Қорқамын Құлакеңнің есімінен

Қарауға батылым жоқ есігінен.

Ашығып жүрген кезде жолыққан саң,

Жылқыда бір құлынын және жегем.

— Ендеше, не жан сауға сұрап келдің?

Батыр-ау, білмеймісің қалпын елдің,
Әркімге аз болса да зиян салып,
Қойыпсың үй басына осы жердің,
Бар ісің қалпында боп білсең қайтар,

Жауыздың жамандығын жақсы байқар,
«Не сепсең, соны орарсың» деген мақал

Сөзім жоқ бұдан басқа саған айтар.

АЮ МЕН БӨРЕНЕ

Бір аю ағаштың ішінде тамақ іздеп келе жатты. Бір мезгілде ол араның ұясын көрді ағаштың басынан. Оны көрген соң қуанып көп ойламай ағаштың басына шыға бастады: ағаштың бас кезінде, араның ұясына жақын салбыратып байлап қойған бір бөрене бар екен. Бұл бөрене араның ұясына жетуге аюға кедергі болды. Аю бөренені аяғымен итеріп жіберіп еді, бөрене кейін кетіп, қайта келіп аюдың басына тиді. Аю әуелгіден гөрі қаттырақ итеріп жіберіп еді, бөрене бұрынғы қалпынша аюды қаттырақ қойып кетті. Аю ашуланып бөренені барлық күшімен итеріп жіберді. Бөрене бір сажиндей кейін кетіп, қайта келіп аюды басқа бұрынғыдан да қаттырақ қойып кетті, аюдың басы айналып ағаштан қулап елді.

ҚАСҚЫР МЕН ҚОЙШЫЛАР

Бір қора қойдан қасқыр бір қойды ұстап алып жей бастады. Қойшылар оны керіп ұстап алып ұра бастады. Сонда қасқыр қойшыларға айтты: мені неге ұрасыңдар, менің жазығым жүнімнің қоңырлығы ма? —деп. Қойшылар оған жауап берді: сенің жазығын, жүніңнің қоңырлығы емес, қой жегенің үшін ұрамыз, деп.

ҚАСҚЫР МЕН КЕМПІР

Ақ қасқыр ауылды торып жүріп бір үйде жылап жатқан бір баланың, даусын есітті. Оны уатып, жылама, жыласаң қасқырға берем деген бір кемпірдің даусын естіді. Қасқыр сол үйге жақындап, жасырынып қорасына кіріп отырды, баланы қашан берер екен деп. Түн ортасында бала тағы жылады. Манағы кемпір бұл жолы айтты: жылама, шырағым, сені қасқырға бермеймін. Қасқыр келсін, ұрып өлтірейін деп.

Мұны естіп қасқыр: «адамда шындық жоқ екен. Нану керек емес екен», деп қайтып ағашқа кірді.

ҚҰЙРЫҚСЫЗ ТҮЛКІ

Бір түлкінің келе жатқанда, аңдаусызда құйрығы қақпанға түсіп қалды, құйрығын үзіп өзі әрең құтылды. Бөтен түлкілердің қасында жалғыз өзі шолақ болып жүруге ұялды да, ол барлық жолдастарын шақырып жинап альт оларға насихат айтты: құйрықты сүйретіп жүру неге керек? Сұлу да емес, әм қашан да ыңғайсыз, ауыр, бәріңіз де құйрықтарыңызды кесіп тастаңыздар деп. Сонда жолдастарының арасынан бір түлкі айтты:

— Егер құйрығың бүтін болса сен бұлай айтпас едің-ау, — деп. Мұны естіп бөтен түлкілер күле бастады. Құйрықсыз түлкі ұялып оларға көрінбейтін болды.

ТҮЛКІ МЕН ҚҰМЫРША

Бір қатын далаға егін ора келіп, құмыршасын сүтімен бір шоқтың түбіне жасырып қойды. Мұны түлкі көрді. Түлкі бұғып келіп құмыршаның ішіне басын тығып сүтті жалап ішіп қойды. Енді қайтайын деп еді, бірақ басын құмыршадан шығарып ала алмады. Түлкі құмыршаны басына киіп алып, олай жүрді, былай жүрді. Ең болмаған соң ашуланып сөйледі: Ау, құмырша, біраз ойнадың, болар, жетер енді мені жібер, мазақ қылма! деп. Құмырша қалмады. Түлкі ашуланды: тоқтай тұр, жақсылықпен қалмасаң, сені суға батырайын! деді. Жүгіріп түлкі өзенге келіп, құмыршаны суға батырды, құмыршаның іші суға толған соң өзеннің түбіне батып кетті, түлкіні әм алып кетті.

ТҮЛКІ МЕН ТЕКЕ

Далада жүгіріп келе жатқан, бір түлкі аңдаусыз да құдыққа түсіп кетіп, қапаланып құдықтың ішінде отырды. Бір теке келе жатып құдықтағы түлкіні көрді де: не қып отырсың, жаным? деді. Түлкі дем алып салқындап отырмын,— деді. Мұнда салқын, қанша ішсең де су мол. Сондай суы жақсы ма екен ? — деді теке. Бек жақсы, таза әм суық деді, түлкі. Егерде су ішкің келсе, мұнда кел! Ақымақ теке құдыққа секіріп. түскенде түлкіні аз-ақ басып өлтірмеді. Түлкі текенің арқасына секіріп шығып, арқасынан мүйізіне шығып, мүйізінен секіріп құдықтан шықты. Отыр енді, ақымақ? солай деді де, түлкі кетіп қалды. Теке құдықтың ішінде өлер еді, бірақ иесі іздеп тауып алды.

АРЫСТАН, ЕСЕК ЖӘНЕ ТҮЛКІ

Арыстан есек және түлкі жолдас болып аң аулауға шықты. Аулап алған аңын арыстан есекке бөл деді. Есек байғұс ақкөңілмен барлық аңды тегіс етіп үшке бөліп, енді ала беріңдер деді. Арыстан ашуланып есекті жеп, енді сен бөл деді түлкіге. Түлкі барлық аңды бір жерге жинады да, өзіне титтей бөліп қалдырды. Арыстан қарады да, айтты: кім үйретті саған бұлай бөлуді? деп. Түлкі есектен үйрендім деді.

ҚОЯН МЕН КӨЛБАҚАЛАР

Бір қоян жылап сөйлейді, дүниеде менен сорлы жоқ, бәрі де менің соңымда: аңшы да, ит те, қасқыр да, түлкі де, қаршыға да, бадырақ көз жапалақ та, ең аяғы қарға да менің балаларымды алып жейді. Бұлайша кемшілікпен күн өткізгенше өлгенім артық деп. Жүгіріп өзенге кетті, суға түсіп өлуге. Өзеннің жағасында отырған көлбақалар қоянның дүсірінен қорқып суға шолпылдап секіріп түсті. Қоян оны көріп тұра қалып ойлады. Менен де қорқатын жәндіктер бар екен бекер өлмейін деп қайтадан ағашқа кірді.

МҰЖЫҚ ПЕН ҚОЯН

Бір мұжық далада келе жатып, бір шоқтың түбінде ұйықтап жатқан қоянды көріп қуанып айтты: мына қоянды ұстап алып, базарға апарып сатып, алған ақшама тауық сатып аламын. Тауықтарды өсіріп сатып, алған ақшама қой сатып аламын. Қойым қоздап ескен соң, ат сатып аламын, бұдан кейін қызметкер жалдап «ей жалқау, жалқауланбай жүр» деймін, деген кезде, қатты айқайлап жіберіп, қоян оянып, қашып ағашқа кірді.

ТИІН МЕН ҚАСҚЫР

Тиін бір бұтақтан бір бұтаққа секіріп жүргенде ағаштың түбінде ұйықтап жатқан қасқырдың үстіне құлады. Қасқыр қарғып түре келіп, тиінді ұстап алып, сені жеймін, дейді. Тиін өтініп сұрай бастайды: мені бір жолға жібер, деп. Қасқыр айтты: жарайды, жақсы, жіберейін деп, бірақ сен әуелі маған айт, неліктен сендер мұнша шатсыңдар? Мен әруақытта қападамын. Сендерге қарасам, ағаштың басында секіресіңдер де жүресіңдер. Тиін айтты: әуелі сен мені ағаштың басына жібер. Мен сол арадан айтайын, болмаса сенен қорқам деп. Қасқыр тиінді жіберді. Тиін ағаштың басына шығып алып айтты: сен залымсың, соның үшін қападасың, сенің залымдығың жүрегіңді жандырады: біз ақ көңілміз: соның үшін біз шатпыз. Ешкімге жауыздық қылмаймыз, деді.

ШЫМШЫҚ ПЕН КӨГАРШЫН
Тұзаққа түсті шымшық соры қайнап,
Шыға алмай талпынса да, көзі жайнап,
Бұлқынып уайымда жатқан жерде,

Кез болды жас көгаршын құдай айдап.

Торғайды қапастағы көрді кезі,

— Ақмақ бұның не?— деп айтқан сөзі

Тұзаққа білмедің бе түсеріңді,

Құдайым неге берді екі көзді.

Талтүсте қалай түстің бұл тұзаққа,
Ем болмас айтқан сөзің ақымаққа,
Түспеске адамзаттың айласына,

Берер ем уағданы нансаң мықты.

Аузына түскен сөзбен жатыр сөгіп,
Шымшық та қозғалмады жатты бұғып,
Мысқылдап алла ісіне күлемін деп,

Біріне өзі дағы қалды ілігіп.

He іс болса да тағдырдан
Мысқыл етіп адамды күлмеңіз,
Алланың ісі намағлұм,

Жауыздың тіліне ермеңіз.

Мазақтың түбі ғазапты,

Ғазапты болып жүрмеңіз.

АРЫСТАН, ҚАСҚЫР ӘМ ТҮЛКІ

Бір арыстан ауырып, үлкен кең апанда жатты. Барлық аңдар оның көңілін сұрап келді. Бірақ түлкі келмеген екен. Қасқырдың түлкімен азғана кемпір назы бар екен. Соның үшін арыстанға келіп айтты: түлкі сені құрмет етіп, тым болмаса халыңызды да сұраған жоқ, деп. Арыстан ашуланып түлкіні шақыртты. Түлкі қасқырдың жамандағанын білді де, арыстанға айтты: маған бекер ашуланасыз, қөңілімді сұрамадың деп, мен сенің ауырғаныңды білген соң бір тыным тапқаным жоқ, саған дару іздеп ауыруыңнан жазатын. Міне жаңа ғана тапқан соң келе жатқаным еді, деді. Арыстан сонда не дару еді сол деді. Сонда түлкі айтты: егерде тірі қасқырдың терісін сыпырып жылыдай жамылсаң арыстан сөздің артына құлағын салмастан қасында тұрған қасқырға бас салып терісін сыпыра бастағанда, түлкі сөзін айтып болмастан күліп, шығып жүре берді.

ТЫРНАЛАР МЕН КӨКҚҰТАН

Бір қарашекпеннің егінін жеп тырналар дамыл бермеген соң ау құрып ол тырналарды ұстап алыпты. Тырналармен бірге ауға бір көкқұтан түскен екен. Көкқұтан қарашекпенге мені жібер, мен тырна емеспін ғой деді. Сонда қарашекпен айтыпты: сен тырналармен дос болып, олармен бірге қолға түстің. Тырналар не жаза көрсе, сен де сол жазаны тартасың. Олармен сен де ұры болдың депті.

ТҮЛКІ МЕН ТЫРНА

Түлкі тырнамен дос болыпты. Бір күні түлкі тырнаны қонаққа шақырды. Тырна келгенде түлкі бір тарелканың түбіне ботқаны жақты да, мә досым, же деп алдына қойды. Тырна тұмсығын тысыр-тысыр еткізді де, аузына ештеңе түспеген соң қойды. Түлкі өзі бәрін де жалап қойды. Бұдан кейін түлкіні тырна шақырды. Ертеңіне түлкі келгенде, тырна нанды турады да, бір горшоктың, ішіне салып түлкінің алдына қойып, же досым, хош келдің деп мойнын ирелеңдетіп тұрды. Түлкі горшоктың бір ол жағына, бір бұл жағына шығып, горшокке басы сыймай иіскелеп жүргенде тырна барлық нанды мойнын тығып жеп қойды. Бұдан былай қарай екеуінің де достығы айрылды.

ТЫРНА МЕН КӨКҚҰТАН

Бір шалшықта бір көкқұтан мен тырна мекен қып тұрыпты. Тырна шалшықтың бір шетінде, көкқұтан бір шетінде. Тырна жалғыз тұруға қапаланып, көкқұтанға барып айтты: мен сені өзіме айттыра келдім. Маған ти, екеуіміз бірге тұрайық деп. Жоқ, саған тимеймін. Сенің жүнін, қысқа, жаман ұшасың және де немен сен мені асырайсың, деп Көкқұтан жауап қайтарады. Тырна үйіне қайтты. Тырна кеткен соң көкқұтан ойға қалды, жалғыз тұру қапа ғой, тырнаға тиейін, екеу болсақ уақыт тез өтер деді де, тырнаға барып, мен саған тие келдім деді. Тырна ашуланып, жоқ, мен енді сені алмаймын, айттыра барғанда тисең еді, деп қайтарды. Ұялып әм ыза болып көкқұтан үйіне келді.

Бұдан кейін тырна ойға қалды: неге мен көкқұтанды қайтардым. Екеу болсақ, қызығырақ болар еді, деп қайтадан көкқұтанға барды да, мен сені аламын, жүр енді біздің үйге деді. Көкқұтан ашуланып: кет енді, ит, шұбатылмай, өзім барғанда алсаң болмас па еді, деді.

Бұдан соң көкқұтан да ойға қалып, тырнаға барғанда, тырна алмай, оның артынан тырна барса, көкқұтан тимей екеуі осы уақытқа дейін әуре болысып жүр.

ТҮЛКІ МЕН ҚЫРҒАУЬІЛ

Қалың ағашты аралап, бір түлкі келе жатып, ағаштың басында отырған бір қырғауылды көрді де, жақындап келіп саламатсыз ба, қырғауыл!. Қалай тұрасың, достым? деді.

Жақсы сөзіңе рақмет! Өзіңіз қалай тұрасыз? деді қырғауыл. Жерге түсіп сөйлессең екен шырағым, кәрімін, бір құлағым жөнді естімейді, дейді түлкі. Жерге түспеймін, жерге түсуге қорқамын, жерде әртүрлі аңдар бар, бізді жеп қоюға мүмкін деді, қырғауыл. Ей, достым, биылғы заман бұрынғы емес! Жаңада қалаға барып едім, бұйрық шығыпты, біреуге біреу зорлық қылмасқа! Қой мен қасқыр бірге жүрсін деген түлкі мен тауық бірге жүрсін деген көгаршын мен қаршыға бір ұяға жұмыртқаласын деген. Қорықпа, түс, деді түлкі. Жақсы хабарыңыз бар, жақсы айтасыз, алласы разы болсын, дос! Мына жақта бір иттер келе жатыр, оларға да айтыңыз, олар да естісін деді қырғауыл. Ит деген сезді естігесін түлкі алды-артына қарамастан қаша берді. Қайда барасыз, бұйрықты ұмытып кеттіңіз бе? деді қырғауыл. Кім біледі, бұйрықты естімеген иттер шығар, деген түлкінің даусы естілді.

ҚАРҒА МЕН КӨЛБАҚА

Бір қарға келе жатып, көлбақаны бүріп, көлдің жағасындағы бір ағашқа қонып, жемекке даярланды. Істің жаманға айналғанын біліп, көлбақа айтты: әй қарға, қарға! Білуші ем сенің әке, шешеңді, жақсы құстар еді? дейді. Аузын ашпай қарға «мм» дейді. Апа, қарындас, аға-інілеріңді де білуші ем. Бек әйбәт құстар еді, деді. Тағы да аузын ашпай қарға: «мм» деді. Олар қанша жақсы құстар болсадағы сен менің көзіме артығырақ көрінесің дегенде қарға масаттанып: «қарқ» дегенде аузындағы көлбақасы суға түсіп кетті.

МАЙМЫЛ МЕНЕН КӨЗІЛДІРІК
Жауыздың сақтаныңыз тіліне ермей,
Ғасыға тек жүрмеңіз ғақыл бермей,
Бір маймыл қартайғанда қор болыпты,

Байғұстың бұрынғыдай көзі кермей.

Наданға айтқан сөзің текке кетер,
Дос болсаң ықлассыз қызмет етер,
Бір істі пайдасы үшін паш етсеңіз,
Ықлас көңіліңіз болар бекер,

Көре алмай бұрынғыдай қайғыланған,
Сұрайды ем бар ма деп көрген жаннан,
Біреуден ақырында құлақтанды,

Тәуір деп көзілдірік өзі арзан.

Бес — алты көзілдірік алды саты,
Жарар еді пайдаланса іске ұқсатып,
Салғаннан төбесіне киіп алды,
Айырып ешбір жөнін көрмей жатып,

Сонан соң тұмсығына түсіреді,
Бір-бірлеп айырмастан алып жатып,
Онымен ешбір пайда болмаған соң,

Апарды құлағына саудырлатып.

Құлақтан құйрығына байлап алды,

Көрген жан күліп жатыр шегі қатып.

Ақырында көзге себеп болмаған соң,

Сындырды ашуланып тасқа атып.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙