Мазмұнға өту
Home

Электр машиналары бойынша тапсырмалар жинағы

М.М. Кацман

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

20 px
1.85
0.30 px
0.95 em

Электр машиналары бойынша тапсырмалар жинағы

Жинақта «Электр машиналары» пәнінің барлық тақырыптары бойынша есептер мен оларды шешу үлгілері көрсетілген. Есептер бес-он нұсқада берілген, бұл оларды бақылау жұмыстары мен үй жұмысын орындау кезінде қолдануды жеңілдетеді. Әрбір есепте нұсқалардың біреуінің толық шешуі көрсетіледі. Кітапта студ...

КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ

М. М. КАЦМАН

«Білім беруді дамыту федералдық  институты»  федералдық мемлекеттік дербес мекемесімен орта кәсіптік білім беру бағдарламасын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінде оқыту барысында оқу құралы ретінде қолдануға ұсынылған.

Пікірдің  тіркеу нөмірі 754 26  желтоқсан 2012 ж.

8-басылым, стереотиптік

Мәскеу
«Академия» баспа орталығы 2014

ӘОЖ 621.313

КБЖ 31.26

К30

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:
іnfo@dcg.kz

П і к і р  б е р у ш і л е р :
Ю.М.Келим,

техн. ғыл. канд., Мәскеу байланыс және информатика техникалық университетінің «Автоматтандыру және ақпараттандыру» кафедра доценті;

И. С. Туревский, с
алалық автомобильдік колледж оқытушысы.
Кацман М. М.

К30 Электр машиналары бойынша тапсырмалар жинағы: орта кәсіптік білім беру мекемелеріне арналған оқу құралы / М. М. Кацман. – 8- басылым, стер. – М.: «Академия» баспа орталығы, 2014. – 160 б.

ІSBN978-5-4468-1279-0

Жинақта «Электр машиналары» пәнінің барлық тақырыптары бойынша есептер мен оларды шешу үлгілері көрсетілген. Есептер  бес-он  нұсқада берілген, бұл оларды бақылау жұмыстары мен үй жұмысын орындау кезінде қолдануды жеңілдетеді. Әрбір есепте нұсқалардың біреуінің толық шешуі көрсетіледі. Кітапта студенттердің өзіндік жұмысына қажетті анықтамалық материал бар. Оқу құралы «Электр және электрмеханикалық жабдықтарды техникалық пайдалану мен қызмет көрсету» мамандығы бойынша ПМ.01 «Электр және электрмеханикалық жабдықтарды жөндеу мен техникалық қызмет көрсетуді ұйымдастыру (МДК.01.01)» кәсіптік модулін меңгеру кезінде қолданыла алады.

Орта кәсіптік білім беру мекемелеренің студенттеріне арналған.

ӘОЖ 621.313

КБЖ 31.26

ІSBN978-5-4468-1279-0

© Светова Т.И. Кацман М.М. мұрагері, 2012
© «Академия» оқу-баспа орталығы, 2012
© Көркем безендірілуі. «Академия» баспа орталығы, 2012

АЛҒЫ СӨЗ

Кітап «Электр машиналары» пәнін оқытатын мамандықтар бойынша орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы болып табылады. Кітаптың негізгі міндеті – студенттерге электр машиналары мен трансформаторлардың өлшемдері мен жұмыс режимдері бойынша есептерді шешу кезінде теориялық білімдерін іс жүзінде қолдануға көмектесу. Кітапта «Электр машиналары» пәнінің бүкіл курсы бойынша қолданыстағы оқу бағдарламаларына сәйкес типтік есептер жүйеленген. Есептер нағыз электр машиналары мен трансформаторлардың қазіргі топтамалары негізінде құрастырылған, бұл оларға белгілі бір практикалық бағыт береді. Кітаптың әрбір бөлімінің басында пәннің сәйкес тарауының негізгі түсініктері, есептеу формулалары мен теңдеулері көрсетілген. Әрбір есеп бірнеше (әдетте он) нұсқада құралған. Сонымен бірге, нұсқалардың біреуі бойынша ұсыныстар мен өлшемдерді таңдау,соның ішінде қажетті сызба, кестелерді, векторлық диаграммаларды, графиктерді орындау бойынша нұсқаулықтар бар толық шешімі көрсетіледі. Оқу құралын пайдалану барысында оқулық есептерді дұрыс шешуге арналған  әдебиеттерді  алмастырмайтынын  және    «Электр машиналары» [2] негізгі оқулығы бойынша жүйелі түрде оқу қажет екенін есте сақтау керек. Әрбір бөлімдегі есептер қиындығы бойынша өсу ретімен орналасқан. Кітап – пәннің оқу материалын өз бетімен меңгеремін деушілерге таптырмайтын зат. Студенттер оқу құралын бақылау жұмысын, сондай-ақ үй жұмысын орындау кезінде де қолдана алады. Автор кітапты рецензиялау кезінде берген пайдалы кеңестері үшін техн. ғылымдарының канидаты Ю. М. Келим мен И. С. Туревскийге алғысын білдіреді.

КІТАПТА ҚОЛДАНЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ӘРІПТІК БЕЛГІЛЕР

A

a

2a B; B 

C

D; D

1

; D

2

E

E

a

E

1

; E

2

E

0

E

1

;E

2

E

2S

E

20

F

F

; F

z

; F

c f

1

f

1

; f

2

f s

H

І; І

max ; і

І

1

; І

2

І

П

І

0

;І

к

І

K

k k

A

k об

–трансформатордың бірінші және екінші реттік орамаларының ЭҚК; айнымалы тоқ машинасының статоры мен роторы орамаларының ЭҚК фазалары

k б к қ к оқ к к к 

L

l

1

; l

2

M М

0

M

2

М

нег

, М

р m

1

; m

2

N

n п

1

n

2

n

0

n

00

P

P

1

; P

2

P

0

; P

к

P

м

; P

мех

; Р

э

; Р

қос p

2p Q Q

C

Ө

q

1

; q

2

R

R

ном

R

қр r

1

r

2

r’

2

r m

r қос r қ r a r қ.п r к

S

5

S

1

– трансформатордың бастапқы тізбегіндегі немесе статор орамындағы толық қуат

S

2

–   трансформатордың екінші реттік тізбегіндегі толық қуат

S–   асинхронды машинаның сырғуы s кр

– критикалық сырғу T–   уақыт тұрақтысы T–  уақыт

U; U

max

; u–   электрлік кернеу: қазіргі, максималды және лездік мәндері

U

1

; U

2

– трансформатордың бірінші және екінші реттік орамдарының немесе айнымалы тоқ машинасының статоры мен роторының қысқыштарындағы кернеу

U’

2

– трансформатордың екінші реттік тізбегіндегі немесе асинхронды қозғалтқыштың роторындағы бастапқы тізбек пен статор параметрлеріне келтірілген кернеу

U

қ

–   электр машинасын қоздыру орама тізбегіне берілген кернеу

U

қ

–   іргелес коллекторлық пластиналар арасындағы кернеу

U

ж

–   үшфазалық тізбектегі желілік кернеу

U

ном

–   кернеудің номиналды мәні

W–  электр құрылғысының орамасындағы (катушкадағы) орамдар саны w

1

; w

2

– трансформатордың бірінші және екінші реттік орамдарындағы немесе айнымалы тоқ машинасының статоры мен роторының орамасындағы орамдар саны

w қ

–   қоздыру орамасындағы орамдар саны

w кат

– асинхронды машинаның статоры немесе роторының орамдарының катушкасындағы орамдар саны

w қ.п

–   қосымша полюстер орамасындағы орамдар саны

w т

– тізбектелген қоздыру орамасындағы орамдар саны

х–   реактивті кедергі х

1

– трансформатордың бірінші реттік орамасындағы немесе айнымалы тоқ машинасының статорының орамасындағы индуктивті кедергі

x

2

– трансформатордың екінші реттік орамасындағы немесе айнымалы тоқ машинасының роторының орамасындағы индуктивті кедергі

x’

2

–   тура сол, бірақ бастапқы тізбек параметрлеріне келтірілген

х т

– трансформаторды немесе асинхронды қозғалтқышты алмастыру сұлбасын магниттеу тармағының индуктивті кедергісі

х а

– айқын емес полюсті синхронды машина зәкірінің реакциясының индуктивті кедергісі

х с

–   айқын емес полюсті синхронды машинаның синхронды кедергісі

х ad ;х aq

– айқын полюсті синхронды машина зәкірінің реакциясының бойлық және көлденең біліктер бойынша индуктивті кедергісі

х d ;х q

– айқын полюсті синхронды машинаның бойлық және көлденең біліктер бойынша синхронды индуктивті кедергісі

х к

– қысқа тұйықталу режиміндегі электр құрылғысының индуктивті кедергісі

y

1

;y

2

; y– зәкірді ораудың бірінші, екінші және қорытқы қадамдары

6

у к

–  коллектор бойынша орамдау қадамы

у ур

–   зәкірді ораудың ықтимал қадамы

z –   толық электр кедергісі z

1

;z

2

– трансформатордың бірінші және екінші реттік орамдарының немесе айнымалы тоқ машинасының статоры мен роторы орамдарының толық кедергісі

z’

2

– бірінші реттік тізбек параметрлеріне келтірілген екінші реттік тізбектің толық кедергісі

z к

–   қысқа тұйықталу режиміндегі электр құрылғысының толық кедергісі

1

– электр құрылғысының орамасының қызу температурасы

2

– қоршаған орта температурасы

Ф –  негізгі магниттік өріс

Ф

–  магниттік сейілу өрісі

P – электр құрылғысындағы жалпы шығын

1 - б ө л і м

ТРАНСФОРМАТОРЛАР

Бір фазалы екі орамалы трансформатордың жұмысының барысында оның магнит өткізгішінде айнымалы тоқ өрісі пайда болады (1.1-сурет). Бұл өрістің негізгі бөлігі Ф max (максималды мәні) трансформатор орамаларымен тіркесе отырып, оларда айнымалы ЭҚК туғызады және олардың әрекеттегі мәндері мынаған тең:

бірінші реттік ЭҚК

екінші реттік ЭҚК

E

1

= 4,44Ф

max f

1

w

1

E

2

= 4,44Ф

max f

1

w

2

Мұндағы   f

1

–       айнымалы    тоқтың    жиілігі,    Гц;    w

1

және w

2

– трансформатордың бірінші және екінші реттік орамаларындағы орамдар саны.

Негізгі магниттік ағынның максималды мәні, Вб,

Ф

max

= B

max

Q

ст k с ,

мұндағы B max

– магнит өткізгіштің білігіндегі магниттік индукцияның максималды мәні, Тл; Q

ст

– трансформатор білігінің  көлденең  қима ауданы, м

2

; к с

– электртехникалық болат пластиналараның арасындағы оқшаулау қабатшаларының жуандығын есепке алатын магнит өткізгіштің болатқа толу коэффициенті, әдетте жуандығы 0,5 мм пластиналарға

k с

= 0,95 болып алынады.

ЭҚК E

1

және Е

2

мәндеріндегі айырмашылық  трансформатордың бірінші реттік w

1

және екінші реттік w

2

орамаларындағы әртүрлі орамдар саны үшін пайда болады.

Жоғары кернеулі орам ЭҚК-нің төмен кернеулі орам ЭҚК-не қатынасы олардың орамдар санының қатынасына тең және трансформация коэффициенті деп аталады:

k = Е

1

/Е

2

= w

1

/w

2

Трансформаторлар келесі параметрлер бойынша сипатталады: бірінші реттік ораманың толық қуаты, ВА,

S

1

= U

1

І

1

мұндағыU і

– бастапқы кернеу; І

і

– бастапқы тоқ; екінші реттік ораманың толық қуаты, ВА,

S

2

= U

2

І

2

U

2

–   екінші реттік кернеу; І

2

–  екінші реттік тоқ.

Трансформатордағы шығын көп емес болғандықтан, трансформатордың номиналды толық қуаты ретінде алынады:

S

ном

= U

1ном

І

1ном

 U

2ном

І

2ном Екінші реттік тізбектің параметрлері бірінші реттік орамдағы орамдар санына w

1

келтірілген трансформатор келтірілген трансформатор деп аталады. Мұндай трансформаторға электрлік алмастыру сызбасы (1.2- сурет) және негізгі теңдеулер сәйкес келеді:

U

1

= (-E

1

) + І

1

Z

1

= (-E

1

) + jІ

1

x

1

+ І

1

r

1

; U’

2

= E’

2

– І’

2

Z’

2

= E’

2

– jІ’

2

x’

2

– І’

2

r’

2

; І

1

= І

0

+ (-І’

2

Бірінші x

1

және екінші х

2

реттік орамалардың индуктивті кедергілері Ф 1

және Ф 2

сейілу ағындарынан пайда болады (1.1-суретті қарау).

9

Бос жүріс режимі кезіндегі бірінші реттік орамадағы тоқ ho әдетте осы тоқтың номиналды мәнімен салыстырғанда аз мөлшерде болады, сондықтан бірінші реттік орамдағы кернеудің азаюы шамалы болғандықтан, оларды ескермей, U(-E

1

) деп алуға болады.
Алмастыру сызбасы мен негізгі теңдеулер негізінде трансформатордың

векторлық диаграммасы құрастырылады. ЭҚК мен екінші  реттік орамадағы тоқ арасындағы фазалық ауытқу трансформатор жүктемесінің активті және индуктивті кедергілеріне байланысты және келесі өрнекпен анықталады:

мұндағы
= arctgX´

2

/R´

2

X´

2

= x´

2

± x´

1

; R´

2

= r´

2

+ r´ н .

Формуладағы «қосу» таңбасы жүктеменің индуктивті, ал «азайту» таңбасы сыйымдылық сипаттамасына сәйкес келеді. Екінші реттік тізбек параметрлерін келтіру формулалары: екінші реттік орамадағы тоқ

І´

2

= І

2

(w

2

/w

1

екінші реттік ораманың ЭҚК мен кернеуі:

E´

2

= E

2

(w

1

/w

2

); U´

2

≈U

2

(w

1

/w

2

екінші реттік орамадағы активті және индуктивті кедергілер: r´

2

= r

2

(w

1

/w

2

2

; x´

2

= x

2

(w

1

/w

2

2

екінші реттік ораманың толық кедергісі z´

2

= z

2

(w

1

/w

2

2

жүктеменің толық кедергісі z´

H

= z

H

(w

1

/w

2

2

Трансформатордың екінші реттік орамының шығысындағы кернеу өзгерісі:
номиналды жүктеме кезінде:

∆U

ном = u к.а cos 

2

+ u к.р sіn 

2

мұндағы u к.а

=(U

к.а

/U

1ном
)100;u

к.р

=(U

к.р

/U

1ном
)100;u

к

=(U

к

/U

1ном
)100;
кез келген жүктеме кезінде

∆U

ном =  (u к.а cos 

2

+ u к.р sіn 

2

мұндағы 

= І

2

/І

2ном

–  трансформатор жүктемесінің коэффициенті.

Трансформатордың кез келген жүктеме кезіндегі ПӘК келесі өрнекпен анықталады:

10

𝛽𝑆

НОМ

cos 𝜑

Г

НОМ

Г        п

НОМ        К

НОМ

𝜂 = 𝛽𝑆        cos 𝜑  + 𝑃        +  𝛽

Г

𝑃
мұндағы P
0ном

– магниттік шығындардың қуатына тең, бірінші реттік номиналды кернеу кезіндегі трансформатордың бос жүріс қуаты, Вт; Р

к.ном

– электрлік шығындардың қуатына тең, трансформатор орамдарындағы номиналды тоқ кезіндегі қысқа тұйықталу қуаты, Вт.

Магниттік шығындардың қуатын салыстырмалы магниттік шығындар, яғни 1 кг электртехникалық болаттағы магниттік шығындар арқылы анықтауға болады. Айнымалы тоқ жиілігі 50 Гц және максималды магниттік индукциясы B max = 1,5 Тл-ға тең жалпы қолданысқа арналған трансформаторлардың өзекшелерін дайындауға қолданылатын, жуандығы 0,5 мм, 3411 маркасының суық иемделген текстураланған электртехникалық табақ болаттағы салыстырмалы магниттік шығындар P

1

5

50

= 2,45 Вт/кг тең.
Номиналды   жүктеме   кезіндегі   трансформаторлардың  орамаларындағы

электрлік шығындарды орамалардағы активті кедергі мен ондағы тоқтың номиналды мәндері белгілі болса анықтауға болады:

Р

э

= Р

эг

+ Р

эГ

= 𝑚𝐼

Г

𝑟 г

+ 𝑚𝐼

1Г

𝑟

Г

г        Г
ПӘК-тің ең үлкен мәні жүктеме коэффициентіне сәйкес келеді:

𝛽

1

= І𝑃

пном
/𝑃
к.ном

әдетте ол 0,45 — 0,65 тең. Максималды ПӘК-тің мәні:

𝛽

1

𝑆 ном

𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

ном

𝜂 = 𝛽

1

𝑆
𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

+ 2𝑃
пном

Бірнеше трансформаторды параллель жұмысқа қосқан кезде (1.3-сурет) келесі шарттарды ұстанған жөн:

11

трансформаторлардың трансформация коэффициенттері бірдей болу керек; трансформаторлардың жалғану топтары бірдей болу керек; трансформаторлардың қысқа тұйықталу кернеулері бірдей болу керек; трансформаторлардың номиналды қуаттары мәндері бойынша 3  еседен

артық өзгешеленбеу керек.

Аталып өткен шарттардың бұзылуы параллель жалғанған трансформаторлардың орам тізбектерінде теңгеруші тоқтың пайда болуына әкеп соғады. Бұл трансформаторлар арасындағы жүктеме бөлінісіне әсер етеді. Нәтижесінде, бір трансформаторлар түгел жүктелмеген (олардың жүктемесі номиналдыға қарағанда анағұрлым төмен болады), ал басқалары тым көп жүктелген болып қалады. Трансформаторлардың тым көп жүктелуіне жол  беруге болмайтындықтан, трансформаторлардың жалпы жүктелуін төмендету керек болады, бұл трансформаторлардың толық емес қолданысын тудырады және олардың экономикалық  көрсеткіштерін  төмендетеді. Бірақ көрсетілген шарттардан едәуір ауытқу болған жағдайда параллель жұмысты қосуға болмайды, өйткені бұл апат жағдайының пайда болуына әкеледі. Параллель жұмыстың барлық шарттары нақты сақталған жағдайда параллель жалғанған трансформаторлардың жалпы жүктемесі олардың арасында трансформаторлардың номиналды қуаттарына пропорционалды түрде бөлінеді. Бірақ егер номиналды қуаттары әртүрлі  трансформаторлар параллель жалғанса, онда әдетте олардың қысқа тұйықталу кернеулері әртүрлі болады. Қысқа тұйықталу  кернеулерінің тең емес болу мүмкіндігін ескере отырып, параллель жалғанған трансформаторлардың кез келгеніне түсетін жүктеме келесі формула бойынша анықталады:

𝑆

1

𝑆𝑆
1ном
𝑢        ∑ 𝑆        /𝑢

11        1ном        11

мұндағы
∑ 𝑆
1ном
/𝑢

11

= (𝑆
Гном
/𝑢

1Г

) + (𝑆
ГГном
/𝑢

1ГГ

S

x

– параллель қосылған трансформаторлардың біреуінің жүктемесі, кВА; S – бүкіл параллель топтың жалпы жүктемесі, кВА; u

kx

– берілген трансформатордың қысқа тұйықталу кернеуі, %; S

хном

– берілген трансформатордың номиналды қуаты, кВА.

Автотрансформаторда (1.4-сурет) бірінші және екінші реттік тізбектер арасында магниттік байланыстан басқа электрикалық байланыс та  бар. Бұл трансформаторда (әрбір фаза үшін) орамдары бірінші реттік тізбекке де, екінші реттік тізбекке де жататын тек бір ораманың болуымен түсіндіріледі. Автотрансформатордың есептік қуаты бірінші реттік тізбектен екіншіге өткізілетін қуаттың тек бір бөлігін ғана құрайды. Бұл қуаттың өзге бөлігі бірінші реттік тізбектен екінші реттік тізбекке

12

магниттік өрістің қатысуынсыз, автотрансформатордың тізбектерінің арасындағы электрлік байланыс есебінен өтеді:

𝑆 пр

= 𝑈

Г

𝐼

Г

= 𝑈

Г

(𝐼 г

+ 𝐼 гГ

) = 𝑈

Г

𝐼 г

+ 𝑈

Г

𝐼 гГ

=  𝑆 э

+ 𝑆
есеп
мұндағы S

э

=U

2

І

1

– автотрансформатордың бірінші тізбегінен екінші тізбекке олардың арасындағы электрлік байланыс арқылы өтетін қуат; S

есеп

=U

2

І

12

– автотрансформатордағы есептік қуат.

Осылайша,    есептік    қуат    автотрансформатордың    бірінші    реттік тізбегінен екіншіге жіберілетін барлық қуаттың тек бір бөлігін ғана құрайды. Бұл автотрансформаторды дайындау үшін тең қуатты трансформаторға қарағанда қимасы кішірек магнит өткізгіш қолдануға мүмкіндік береді. Оған қоса, біліктің қимасының азаюның нәтижесінде ораманың орташа ұзындығы қысқарады, нәтижесінде, автотрансформаторды орауға кететін мыс шығыны  азаяды.  Сонымен қатар, магниттік және электрлік шығындар азаяды, ал автотрансформатордың ПӘК қуаты тең екі орамалы трансформатормен салыстырғанда артады. Осылайша, автотрансформаторлардың трансформаторлармен салыстырғанда келесі артықшылықтары бар: белсенді материалдар шығыны азырақ (мыс және электротехникалық болат), жоғарырақ ПӘК, өлшемдері азырақ және, сәйкесінше, құны төменірек. Автотрансформаторлардың көрсетілген артықшылықтары орамалар арасындағы электрлік байланыс арқылы өткізілетін қуат S э көп болған сайын және, сәйкесінше автотрансформатордың өткізгіштік қуатының есептік бөлігі S

есеп
аз болған сайын артады.

Тізбектер    арасындағы    бірінші    реттік    тізбектен    екінші  реттікке

электрлік байланыс арқылы өтетіт қуат келесі өрнек бойынша анықталады:
𝑆

э

= 𝑈

Г

𝐼 г

= 𝑈

Г

𝐼

Г

/𝑘

1

= 𝑆 пр

/𝑘

1

яғни бұл қуаттың мәні автотрансформатордың трансформация коэффициентіне k

A

кері пропорционалды.

13

Автотрансформаторды қолданудың екі орамалы трансформаторға қарағанда айтарлықтай        айырмашылықтары трансформация коэффициентінің шамалы мәндерінде ғана k

A

< 2 бар екендігін графиктен (1.5-сурет) көруге болады. Мысалы, k

A

= 1 болған кезде, автотрансформатордың барлық қуаты екінші реттік тізбекке тек тізбектер арасындағы электрлік байланыс арқылы жіберіледі (S э

/S

пр = 1). Трансформацияның үлкен мәндері кезінде автотрансформатордың кемшіліктері оның аталып өткен артықшылықтарынан басым болады. Олардың арасындағы аса маңыздылары: қысқа тұйықталу кедергі мәнінің аз болуы,        бұл        төмендететін автотрансформаторларда едәуір қысқа тұйықталу тоқтарының пайда болу себебі болып табылады;

бірінші және екінші реттік тізбектер арасындағы электрлік байланыстың болуы, бұл қызмет көрсетушілер мен төмен кернеу жағындағы аспаптар үшін жоғары кернеу әрекетінен сақтайтын қосымша қауіпсіздік шараларын қолдану қажеттілігін тудырады.

Трансформация коэффициенті, орамалардағы ЭҚК және тоқ, бос жүріс  пен  қысқа тұйықталу параметрлері

Ш е ш у і . Негізгі магниттік ағынның максималды мәні:

Ф

max

= B

max

Q

ст k с

=1,5  0,02  0,95 = 0,0285 Вб.
Екінші реттік орамдар саны

w

2

= U

1

/(4,44fФ max

) = 400/(4,44  50  0,0286) = 63 орам.
Трансформация коэффициенті
k= U

1

/U

2

ном = 6,3/0,4 = 15,75.

14

Бірінші реттік орамдар саны: w

1

= w

2

k= 63 15,75 = 992 орам.

1.1-кесте

Параметр
Трансформатор түрі

ТМ- 1000/35

ТМ- 50/6

ТМ- 100/6

ТМ- 180/6

ТМ- 320/6

ТМ- 560/35

ТМГ- 750/35

ТМ- 1000/6

ТМ- 10/6

Негізгі магниттік ағын Ф тг ш Вб

Орама саны w

1

1600

1190

522

2000

Орама саны w

2

72

146

Магнит өткізгіш білігінің қимасы

Q

ст , м

2

, B

max

= 1,5 Тл

болғанда

Кернеу U

1

ном

, кВ

35

6

6

6

6

35

35

6

6

Кернеу U

2

ном

, кВ

0,4 0,5 0,5 0,4

3,15 0,4 0,4

Трансформация коэффициенті к

5,56

5,55

ТМ-1000/35 трансформаторы нұсқасының ш е ш у і .

U

2

ном = U

1

ном/k = 35/5,56 = 6,3 кВ. w

2

= w

1

/k = 1600/5,56 = 288 витков.
Фmax= U
2ном
/(3 4,44fw

2

) = 6300/( 1,73  4,44  50  288) = 0,057 Вб.

Qст= Ф max

/(B

max k c

) = 0,057/(1,5  0,95) = 0,04 м

2

15

1.2-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

S

ном

, кВ

А

120

240

600

U

2ном

, В

400

630

880

660

w

1

1800

w

2

169

128

140

k

15

12

23,4
9,55

E

втк

, В

5

6

Q

СТ

,м2

0,018

0,022

B

MAX

,Тл 1,5 1,4 1,5

1,55

І

2ном

, А

172

140

1 - н ұ с қ а н ы ң   ш е ш у і .

Ф

max

= E

втк

/(4,44fw) = 5/(4,44  50  1) = 0,0225 Вб.

Q

ст

= Ф

max

/(В

max k c

) = 0,0225/(1,5  0,95) = 0,0158 м

2

. w

2

= U

2ном
/(4,44fФ

max

) = 400/(4,44  50  0,0225) = 80 орам. w

1

= w

2

k= 80  15 = 1200 витков.

S

ном

= U

2

ном

І

2ном
= 400  172 = 68,8 кВ  А.

16

1.3-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

U

2ном

, В

230

400

680

230

230

400

400

680

230

230

k

15

10

12

8

10

6

8

12

14

8

Q

ст , м2

0,049
0,08
0,12
0,18

0,065
0,08
0,12
0,076

0,06
0,085

B

MAX

,Тл 1,3 1,6 1,8 1,3 1,4 1,5 1,2 1,3 1,5 1,2

1 - н ұ с қ а н ы ң   ш е ш у і .

Ф

max

= B

max

Q

ст k с

= 1,3  0,049  0,95 = 0,06 Вб.

W

2

= U

2ном
/(4,44fФ

max

) = 230/(4,44  50  0,06) = 17 орам. w

1

= w

2

k= 17  15 = 255 орам.
ТМ-25/10 трансформаторы нұсқасының ш е ш у і .

І

1ном

=S

ном /( 

3U

1ном
) = 25/(1,73

10) = 1,44 А

17

1 . 4 - к е с т е

Параметр
Трансформатор түрі

ТМ-25/10

ТМ-40/6

ТМ-63/10

ТМ-100/6

ТМ-160/10

ТМ-250/6

S

HOM

, кВ •

А

25

63

250

U

1

HOM

, кВ

10

6

10

6

10

u

K

, % 4,5

4,5

4,5

і

0

, % 3,2

4,5 2,6 2,4

P

0

,кВт
0,13
0,175

0,51

P

K

, кВт 0,6

0,88

2,65

І

1ном

, А

3,87

9,6 9,2

24

І

о

, А

0,115
0,16

U

K

, кВ

0,28
0,45

Z

K

, Ом

cos

K

0,30

sіn

K

cos

0

0,13 u k.a , %

1,95

u k.р , %

6,2

r k ,Ом

0,0036 х к

, Ом

0,01

U

HOM

І

о

= (і

0

/100)/І

ном

= (3,2/100)1,44 = 0,046 А.

cos

0

= р

0

3І

0

U

1ном
) = 0,13/ (1,73

0,046  10) = 0,16.

U

K

= (п к

/100) U

1ном / 

3 = (4,5/100) 10/1,73 = 0,26 кВ. 1 8

cos к

= P

K

/(3І

1H0M

U

K

) = 0 , 6 / ( 3 

1,44 

0,26) = 0,53; sіn

K

= 0,85. u ка = u к

cos к

= 4,5 

0,53 = 2,38 %;

u к . р = и к

sіn к

= 4,5 

0,85 = 3,8 %.

Z

k

= U

k

/І

1

ном

= 0,26 

10

3

/1,44 = 180 Ом. r к

= Z

к

cos к

= 180 

0,53 = 95,4 Ом; х к

= Z

к

sіn к

= 180 

0,85 = 153 Ом.

U

ном = u ка

cos

2

+ u к . р

sіn

2

= 2,38 

0,8 + 3,8 

0,6 = 4,18 %.

1 . 5 - к е с т е

Трансформатор түрі

S

ном

’ кВ • А

U

1ном
, кВ

U

2ном , кВ и к , %

Р

к . ном , кВт

Р

0.ном , кВт і

0

ТМ-

1000/10

1000

10

0,4 5,5

12,2
2,45

1,4

ТМ

-1600/10

1600

10

0,4 5,5

18,0 3,3 1,3

ТМ

-2500/10

2500

10

0,4 5,5

25,0 4,6 1,0

ТМ

-4000/10

4000

10

0,4 5,5

33,5 6,4 0,9

ТМ

-6300/10

6300

10

0,4 5,5

46,0 9,0 0,8

ТМ

-630/10

630

10

0,4 5,5 7,6

1,56 2,0

1 9

U

ТМ-630/10        трансформаторы нұсқасының ш е ш у і .

U

1

K

= 10 -2 u k

U

1ном = =

10

-2  5,5 

10

10

3

= 550 В.

І

1К

= І

1ном

= S

ном /( 

3U

1

Н0М

) = 630 

10

3

/(1,73 

10

10

3

) = 36,4 А.

cos к

= Р

к.ном /( 

3U

1k

І

1k

) = 7600/(1,73 

550

36,4) = 0,22;  к

= 77°; sіn к

= 0,97.

Z

k

= U

1к / 

3

І

1k

= 550/( 

3

36,4) = 8,7 Ом. r к = z к

cos к

= 8,7 

0,22 = 1,9 Ом.

U

к . а

= І

1к r к

= 36,4 

1,9 = 69 B;

U

к . р

= І

1к х к

= 36,4 

8,44 = 307 B.

U

к

= 317/5 = 63 мм; U к . а

= 69/5 = 14 мм; U к . р

= 307/5 = 61 мм.

ТМ-630/10 трансформаторы нұсқасының ш е ш у і .

2 0

U

ном = u к . a

cos

2

+ u к . р

sіn

2

мұндағы u к.а

= (u к.а

/U

1ном
)100 = (69/10 000)100 = 0,69%; u

к.р

= (u к.р

/U

1ном
)100 = (307/10 000)100 = 3,07%; u

к

= (u к

/U

1ном
)100 = (317/10 000)100 = 3,17%;
cos

к = u ка /u к

= 0,69/3,17 = 0,22.

U

ном

= 0,69 

1 + 0 = 0,69%.

U

ном

= 0,69 

0,8 + 3,07 

0,6 = 2,4%.

U

ном

= 0,69 

0,8 - 3,07 

0,6 = -1,3%.

U

ном

= 0,69 

0,22 + 3,07 

0,97 = 3,13 %. а) номиналды жүктеме кезіндегі трансформатор шығысындағы кернеу өзгерісі тек таза активті жүктеме кезінде болады (0,69 %);

б) U ном = 3,13 % ең үлкен мәні активті-индуктивті жүктеме кезінде, фазалық ауытқу бұрышы 

2

=  к

= 77° кезінде болады;
в) активті-сыйымдылықты сипаттағы жүктеме кезінде U

ном теріс мәнге ие болады, яғни номиналды жүктеме кезіндегі трансформатордың екінші реттік орамының шығысындағы кернеу 1,3%-ға артады.

Векторлық диаграмма, шығындар мен трансформатор ПӘК

2 1

1 . 6 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

S

ном

, кВ 

А

600

250

800

100

180

560

320

50

120

80

U

1ном
, кВ
31,5

6,3

31,5 6,3 6,3

10

10

3,4 6,3

10

Р

кном, кВт

20

12

22

7

10

25

13

3,5

8

5,4 и к , % 8,5 6,5 8,5 5,5 6,5

7

6,5 5,5 5,5

6

cos

2

0,75
(сый.)
0,85
(инд.)

0,80
( сый.)
0,70
(инд.)

1,0

0,85
(инд.)

0,9

( сый.)

1,0

0,80
(инд.)
0,70
(инд.)

1 - н ұ с қ а н ы ң   ш е ш у і .

U

lK

= 10 -2 u к u

1ном
= 10

-2  8,5 

31,5 

10

3

= 26 77 В.

І

1к

= І

1ном

= S

ном

/( U

1ном
) = 600

10

3

/(31,5 

10

3

) = 19 А.

sіn к

= 0,92. u ка = и к

cos  к

= 8,5 

0,39 = 3,3 %. u к . р = и к

sіn к

= 8,5 

0,92 = 7,8 %. 

= 0,25; 0,50; 0,75 және 1. 

U=

 (u к.а

cos 

2

- u

к.р

sіn

2

),  U есептейміз; формуладағы «азайту» таңбасы жүктеменің сыйымдылықты сипатына байланысты(1.6-кестені қарау). Есептеу нәтижелері төменде берілген:

0,25
0,50
0,75        1,0

U, %        0

-0,67
-1,34
-2,01        -2,68

Алынған нәтижедегі «азайту» таңбасы трансформаторға түсірілетін жүктеме артқан сайын екінші реттік қысқыштардағы кернеу

артатынын көрсетеді,бұл трансформаторды жүктеудің сыйымдылықты сипатымен байланысты.

1 - н ұ с қ а н ы ң   ш е ш у і .

Векторлық диаграмманы құрастыруға қажетті параметрлердің мәндерін жазып алайық.

Номиналды бірінші реттік кернеу

U

1ном
= 31,5 кВ = 31 500 В.
Қысқа тұйықталудың активті кернеуі

u ка

= 10 -2 u

1ном u к а

= 10 -2 

31 500 

3,3 = 1040 В.

Қысқа тұйықталудың реактивті кернеуі u к . р

= 10 -2 u

1ном u к . р

= 10 -2 

31 500 

7,8 = 2457 В. Бірінші реттік тізбектегі номиналды тоқ

І

1ном

= S

ном

/U

1ном
= 600

10

3

/3 1 500 = 19 А.

Фазалық ауытқу бұрышы 

1

= arccos0,7 = 45°.

Диаграмманы құрастыру реті (1.7-сурет). Кернеу масштабын таңдау қажет. Сонымен қатар, диаграмма салынатын қағаздың өлшемін ескерген жөн. Мысалы,

1.7-сурет. Трансформатордың жеңілдетілген векторлық диаграммасы

2 3

А4 форматындағы қағаз үшін m

U

= 150 В/мм масштабын алған дұрыс. Бұл жағдайда векторлардың ұзындығы:
бірінші реттік кернеу u
1ном
................................................................... 210 мм;

қысқа тұйықталудың активті кернеуі u ка

............................................ 7,0 мм;
қысқа тұйықталудың реактивті кернеуі u

к . р

....................................... 16,5 мм.

Г

Ордината  осінде  тоқ  векторын  саламыз
𝐼

гно ̇ м

= −𝐼

1

̇ .  Бұл  вектордың ұзындығы кез келген бола алады, өйткені ол диаграмма еш әсер етпейді. Одан кейін фаза бойынша алға кету жағына қарай 

1

= 45° бұрышымен
𝑈

гн ̇ ом кернеу векторын саламыз. Осы вектордың соңынан тоқ векторына перпендикуляр түрде

𝑈 к ̇ .р қысқа тұйықталу кернеуінің реактивті векторын жүргіземіз,   ал   одан   кейін   осы   вектордың   соңынан

𝐼 гно ̇ м

векторына параллель-қарсы
𝑈

к ̇ .а

қысқа    тұйықталу   кернеуінің   реактивті   векторын
жүргіземіз.  Диаграмманың  басы  (0  нүктесі)  мен
𝑈

к ̇ .а

векторының соңын
қосу арқылы екінші реттік кернеудің келтірілген мәнінің векторы  алынады. 

2

= 43°бұрышын өлшеп, қуат коэффициентін анықтайды cos

2

= 0,731.

Г

Активті-сыйымдылықты жүктеме жағдайына арналған диаграмманы ұқсас жолмен құрастырады, бірақ кернеу векторын тоқ векторының оң жағына қалдырады. Қажетті құрастыруларды жасағаннан кейін,

𝑈̇

1

кернеувекторы артқанын көреміз, яғни активті-индуктивті жүктеме болғанда екінші реттік шығыдағы кернеу артады. Бұрыш 

2

= 48°, ал cosj

2

= 0,67.

1 . 7 -кесте
Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

S

ном, кВ 

А

100

180

320

560

1000

800

600

700

400

200

U

1ном, кВ 0,5 3,0 6,0

10

35

10

10

6,0 3,0 3,0

U

2ном
, кВ
0,23

0,4 0,4 0,4 3,0 0,4 0,6 0,6

0,23
0,23

и к , % 5,5 5,5 8,5 6,5 5,5 6,5 8,5 5,5 6,5 5,5 і

0

, % 6,5 5,5 5,5 5,5 5,0 5,0 5,5 5,5 5,5 6,5

Р

0ном
, кВт
0,65

1,2 1,6 2,5 5,2 3,6 2,8 3,2 2,0 1,5

Р

кном, кВт 2,0 3,6 5,8 9,0

13,5
10,0

9,0 8,2 6,0 4,0

2 4

симметриялық (r

1

= r

2

жәнеx

1

= x2) деп есептей отырып, Г түріндегі алмастыру сызбасының параметрлерін, сондай-ақ екінші реттік орама кедергісінің нақты мәндерін; жүктеме қуатының коэффициенттері cos

2

= 0,8 (жүктеменің индуктивті сипаты) мен cos

2

= 1 болғанда трансформатордың толық қуатының 0,25S ном

; 0,5S

ном

; 0,75S

ном

және S ном

мәндеріне сәйкес келетін ПӘК мәндерін; U ном

кернеудің номиналды өзрегісін. = f( 

) және U

2

= f( 

) графиктерін сызу.
1 - н ұ с қ а н ы ң   ш е ш у і .

u 1к

= 10 -2 u к u

1ном
= 10

-2  5,5 

500 = 27,5 В.

І

1к

= І

ном

= S

ном /( 

3U

1ном
) = 100

10

3

/(1,73  0,5 

10

3

) = 115,6 А.

cos к

= Р

к /( 

3U

1к

І

1k

) = 2000/ (1,73 

27,5 

115,6) = 0,36;  к

= 69°; sіn к

= 0,93.

z к

= U

1

K

3І

1k

) = 27,5/( 

3

115,6) = 0,137Ом. r к = z к

cos к

= 0,137   0,36 = 0,05 Ом.

х к = z к

sіn к

= 0,137  0,93 = 0,13 Ом. r

1

= r'

2

= 0,05/2 = 0,025 Ом; x

1

= x'

2

= 0,13/2 = 0,065 Ом. r

2

= r'

2

/(U

1

/U

2

2

= 0,0225/(500/230)

2

= 0,005 Ом; x

2

= x'

2

/(U

1

/U

2

2

= 0,065/(500/230)

2

= 0,014 Ом.

І

0ном
= 10

-2 і

0

І

1ном
= 10

-2  6,5 

115,6 = 7,5 А.

2 5

cos о

= P

0ном /( 

3І

0ном

U

1ном
) = 650/(1,73

 7,5  500) = 0,10; sіn

0

= 0,995.

z m

= U

1ном /( 

3І

0ном
)= 500/(1,73

7,5) = 38,5 0

М

. r m = z m

cos

0

= 38,5 

0,10 = 3,85 Oм; x m = z m

sіn

0

= 38,5 

0,995 = 38,3 Ом.
𝛽

1

𝑆 ном

𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

ном

𝜂 = 𝛽

1

𝑆
𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

+ 𝑃
пном
+ 𝛽

Г

Р

к.ном

Жүктеме коэффициенттерінің мәндерін  = 0,25; 0,50; 0,75 және 1,0 деп алып, жүктеме қуатының коэффициентін бірінші cos

2

= 1, одан кейін cos

2

= 0,8 деп әрқайсысы үшін ПӘК мәнін есептейміз.

𝛽

1

= І𝑃

оном

/Р

к.ном

=  І0,65/2,0 = 0,57

𝛽

1

𝑆 ном

𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

0,57 ∙ 100 ∙ 1

ном

𝜂

ГП1

= 𝛽

1

𝑆
𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

+ 2𝑃
пном
= 0,57 ∙ 100 ∙ 1 + 2 ∙ 0,65 = 0,978

cos

2

= 0,8болғанда

0,57 ∙ 100 ∙ 0,8

𝜂

ГП1

= 0,57 ∙ 100 ∙ 0,8 + 2 ∙ 0,65 = 0,972
Есептеулер нәтижелері төменде келтірілген:

0,50
0,75

1,0

𝜂
(cos

2

= 1 болғанда) .................. 0,969
0,977
0,976
0,974

𝜂
(cos

2

= 0,8 болғанда, инд.)...... 0,962
0,972
0,971
0,967

1.8,асуретте = f( 

) графиктері көрсетілген.

Алынған нәтижелерді талдау бойынша: трансформатор ПӘК таза активті жүктеме кезінде активті-индуктивті жүктемеге қарағанда 

кез келген мәнінің диапазонында көбірек.

2 6

1.8-сурет. Трансформатордың= f(3) жәнеU

2

= f (|3) тәуелділіктері 

U

ном = u ка

cos

2

+ u кр

sіn

2

мұндағы

u ка = u к

cos к

= 5,5 

0,36 = 1,98 %; u кр = и к

sіn к

= 5,5 

0,93 = 5,1 %.

cos

2

= 0,8, sіn

2

= 0,6болғанда 

U

ном

= 1,98 

0,8 + 5,1 

0,6 = 4,64%.
cos

2

= 1, sіn

2

= 0 болғанда 

U

ном

= 1,98 

l + 5,1  0 = 1,98%.
1.8, бсуретте трансформатордың сыртқы сипаттамалары көрсетілген.

ТМ-100/35 трансформаторы нұсқасының ш е ш у і  ном

= Р

ном

/ Р

1ном ;

Р

1ном

= S

ном

cos

2

= 100 

0,8 = 80 кВт;

Р

ном

= Р

1ном

- (Р

0ном

+ Р

к.ном
) = 80 - (0,465 + 1,97) = 77,6 кВт;

 ном

= 77,6/80 = 0,97.
𝛽

1

𝑆 ном

𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

ном

𝜂

ГП1

= 𝛽

1

𝑆
𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

+ 2𝑃
пном

2 7

1 . 8 - к е с т е

Трансформатор түрі

S

ном

, кВ 

А

Р

0ном
, кВт

Р

к.ном
, кВт
cos

2

ТМ-100/35

100

0,465
1,97
0,80

ТМ-160/35

160

0,70
2,65
0,85

ТМ-250/35

250

1,0

3,70
0,85

ТМ-400/35

400

1,35
5,50
0,80

ТМ-630/35

630

1,90
7,60
0,75

ТМ-1000/35

1000

2,75
12,2
0,70

ТМ-1600/35

1600

3,65
18,0
0,80

ТМ-2500/35

2500

5,10
25,0
0,75

ТМ-4000/35

4000

6,70
33,5
0,85

ТМ-6300/35

6300

9,40
46,5
0,80

𝛽

1

= І𝑃

оном

/Р

к.ном

=  І

10,465/1,97 =

0,485.
𝛽
' = 0,485 мәнін қойсақ:

0,485 ∙ 100 ∙ 0,8
𝜂

ГП1

= 0,485 ∙ 100 ∙ 0,8 + 2 ∙ 0,465 = 0,98

0,98 - 0,97 = 0,01, яғни 1 %.

1 . 9 - к е с т е

Транс- форматортүрі

S

ном

, кВ 

А

U

1ном

, В

U

2ном

, В

P

0

, кВт

Р

к.ном
, кВт

u

K

, % і

0

ТСЗ-160/6

160

6

0,23 0,7 2,7 5,5 4,0

ТСЗ-160/10

160

10

0,4 0,7 2,7 5,5 4,0

ТСЗ-250/6

250

6

0,23 1,0 3,8 5,5 3,5

ТСЗ-250/10

250

10

0,4 1,0 3,8 5,5 3,5

ТСЗ-400/6

400

6

0,23 1,3 5,4 5,5 3,0

ТСЗ-400/10

400

10

0,4 1,3 5,4 5,5 3,0

ТСЗ-630/6

630

6

0,4 2,0 7,3 5,5 1,5

ТСЗ-630/10

630

10

0,4 2,0 7,3 5,5 1,5

ТСЗ-1000/6

1000

6

0,4 3,0

11,3 5,5 1,5

ТСЗ-1000/10

1000

10

0,4 3,0

11,3 5,5 1,5

ТСЗ-1600/10

1600

10

0,4 4,2

16,0 5,5 1,5

ТСЗ-160/6 трансформаторы нұсқасының ш е ш у і .
к = U
1ном

/U

2ном
= 6/0,23 = 26

І

1ном

= S

ном /( 

3U

1ном
)= 160/( 1,73

6) = 15,4 А.

І

2ном

= І

1ном
к = 15,4

26 = 400 A.

І

0

= (і

0

/100)/І

1ном

= (4/100)15,4 = 0,6 А.

U

1к

= (u к

/100) U

1ном

= (5,5/100)6000 = 330 В.

Z

к

= U

1к /( 

3І

1k

)= 330/ (1,73 

15,4) = 12,4 Ом.
cos

к

= Р

к /( 

3U

1к

І

1k

) = 2700/(1,73 

330

15,4) = 0,31; sіn к

= 0,95.

2 9

r к

=Z

к

cos к

= 12,4 

0,31 = 3,8 Ом; х к

= Z

к

sіn к

= 12,4 

0,95 = 11,8 Ом. u ка = и к

cos к

= 5,5 

0,31 = 1,7 %; u к . р = и к

sіn к

= 5,5 

0,95 = 5,2 %.
жүктеме қуатының коэффициентіcos

2

= 1, sіn

2

= 0 болғанда

U

ном = u к.а

cos

2

+ u

K

. p

sіn

2

= 1,7 

1 + 0 = 1,7%;
жүктеме қуатының коэффициенті cos

2

= 0,8 (инд.), sіn

2

= 0,6 болғанда

U

ном = u к.а

cos

2

+ u к.р

sіn

2

= 1,7 

0,8 + 5,2 

0,6 = 4,48 %;
жүктеме қуатының коэффициенті cos

2

= 0,8 (сый.), sіn

2

= 0,6 болғанда

U

ном = и к.а

cos

2

+ u к.р

sіn

2

= 1,7 

0,8 + 5,2 

(-0,6) = -1,8%.

Номиналды жүктеме кезіндегі трансформатордың екінші реттік кернеуіндегі өзгерісін есептеу нәтижелері (= 1):

cos

2

................................................. 1,0
0,8 (инд.) 0,8
(сый.)

U

ном

,%..............................................1,7
4,48
-1,8

U

ном

, В .............................................3,9
10,3
-4,14

U

2

= U

2ном

- U

ном

, В        226

220

234

Трансформатордың сыртқы сипаттамасы 1.9-суретте көрсетілген.
𝛽

1

𝑆 ном

𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

1 ∙ 160 ∙ 1

ном

𝜂 = 𝛽

1

𝑆
𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

+ 𝑃
пном
+ 𝛽

Г

Р

к.ном
=   1 ∙ 160 ∙ 1 + 0,7 + 1

Г

∙ 2,7 = 0,98

номиналды жүктеме мен қуат коэффицентіcos
𝜑

2

= 0,8 болғанда
1 ∙ 160 ∙ 0,8
𝜂 =  1 ∙ 160 ∙ 0,8 + 0,7 + 1

Г

∙ 2,7 = 0,974
𝛽

1

𝑆 ном

𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

0,51 ∙ 160 ∙ 1

ном

𝜂

ГП1

= 𝛽

1

𝑆
𝑐𝑜𝑠𝜑

Г

+ 2𝑃
пном
= 0,51 ∙ 160 ∙ 1 + 2 ∙ 0,7 = 0,983

3 0

1.9ASD

cos

𝜑

2

= 0,8 болғанда

0,51 ∙ 160 ∙ 0,8
𝜂

ГП1

= 0,51 ∙ 160 ∙ 0,8 + 2 ∙ 0,7 = 0,979
мұндағы, максималды ПӘК-ке сәйкес келетін жүктеме коэффициенті:

𝛽

1

= І𝑃

оном

/Р

к.ном

= І0,7/2,7 = 0,51

Трансформаторлардың параллель жұмысы.
Автотрансформаторлар

1 - н ұ с қ а н ы ң ш е ш у і . Параллель жұмысқа номиналды қуаттары әртүрлі трансформаторлар қосылғандықтан, бұл трансформаторлардың қысқа тұйықталу кернеуі бірдей емес.

3 1

1.10-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

Трансформатор І
Номиналды қуат S
номІ
, кВ

А

5000

5600

3200

1800

560

Қысқа тұйықталу кернеуі

U

kІ , % 5,3 5,3 4,3 4,4 4,0

Трансформатор ІІ
Номиналды қуат S
номІІ
, кВ

А

3200

3200

4200

3200

420

Қысқа тұйықталу кернеуі м кП , % 5,5 5,5 4,3 4,0 4,2

Трансформатор ІІІ
Номиналды  қуат S
номІІІ
, кВ

А

1800

3200

5600

4200

200

Қысқа тұйықталу кернеуі м кШ , % 5,7 5,5 4,0 3,8 4,5

Сондықтан, трансформаторлар арасындағы жүктеменің бөлінісін қысқа тұйықталу кернеулерінің әртүрлілігін ескеретін келесі формула бойынша есептейміз

𝑆

1

= 𝑆𝑆
1ном
/(𝑢

11

П 𝑆

1ном
/𝑢

11

S= S

номІ

+ S

номІІ

+ S

номІІІ
= 5000 + 3200 + 1800 = 10 000 кВ

А.

П(𝑆

1ном
/𝑢

11

) = 5000/5,3 + 3200/5,5  + 1800/5,7 = 1841

𝑆

Г

10 000 ∙ 5000
5,3 ∙ 1841     = 5124 кВ ∙ А; 𝑆

ГГ

10 000 ∙ 1800
10 000 ∙ 3200
5,5 ∙ 1841    = 3160 кВ ∙ А

𝑆

ГГГ

5,7 ∙ 1841    = 1715 кВ ∙ А

Алынған нәтижелерді талдай отырып, келесі қорытындыға келуге болады: қысқа тұйықталу кернеуі төменірек трансформатор көбірек (трансформатор І) және қысқа тұйықталу кернеуі көбірек трансформаторлар азырақ жүктеледі (трансформатор ІІІ). Трансформатор І тым жүктелген болып шықты: шамадан тыс жүктелу мәні

32

[(5100 - 5000)/5000]100 = 2%.

Трансформаторларды        шамадан        тыс        жүктеуге        болмайтындықтан, жалпы жүктемені 2 %-ға төмендетіп, оны S' = 10 000  0,98 = 9800 кВ  Адеп алған жөн, бұл кезде трансформаторлардың жалпы қуаты 2 %-ға толық қолданбай қалады.

1 - н ұ с қ а н ы ң   ш е ш у і w

1

= U

1

/Е

втк

= 220/0,85 = 259 орам.

U

2

= w

2

Е

втк

= 130  0,85 = 110 B.

k

А

= w

1

/w

2

= 259/130 = 2,0.

І

1ном

= S

ном

/ U

1ном
= 15  10

3

/220 = 68 А.

1.11-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

S

ном

, кВ 

А

15

4,0 6,0

16

8,0 3,0 5,0 2,8 9,0

12

U

1

, В

220

380

220

220

380

U2, В

110

220

127

140

220

Е

втк

, В

0,85
0,75
1,73
0,90

0,90
0,85

1,0

0,85 1,0

1,022 w

1

250

250

270

400

400

w

2

130

130

250

240

130

33

І

2ном

= S

H0M

/ U

2H0M

= 15  10

3

/110 = 136 A.

І

12

= І

2

– І

1

= 136 - 68 = 68 A.

S

э

= S

ном /k

A

= 15/2,0 = 7,5 кВ  А.

Сонымен, өткізгіштік қуаттың тек жартысы ғана электрмагниттік жол арқылы жіберіледі, сондықтан номиналды қуаты 15 кВ  А екі орамалы трансформатормен салыстырғанда, қарастырылған автотрансформатор масса екі есе аз белсенді материалдардан жасалған, сәйкесінше, оның шығыны да екі есе аз.

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

U

1

= S

ном

/A

ном

= 2640/12 = 220 В.

1.12-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

S

ном

, кВ 

А

2,64

2,2

3,5

3,5

2,8

S

э

, кВ 

А

1,3

0,85

0,65

S

есеп
, кВ

А

0,5

0,8

1,1

U

1

, В

220

380

380

380

U

2

, В

127

250

300

220

І

1ном

, А

12

8

12,7

І

2ном

, А

12

11

15

І

12ном

, А

6

k

A

1,35

1,25

1,30

1,80

34

k

А

= U

1

/U

2

= 220/127 = 1,73.

І

2ном

= І

1ном k

A

= 121,73 = 21 А.

І

12

= І

2

- І

1

= 21 - 12 = 9 A.

S

есеп

= U

2

І

2

= 127  9 = 1140 В  А.

S

3

= S

ном

–S

есеп

= 2640 - 1140 = 1500 В  А.

2 - б ө л і м
КОЛЛЕКТОРСЫЗ МАШИНАЛАР ТЕОРИЯСЫ БОЙЫНША  ЖАЛПЫ СҰРАҚТАР

Айнымалы тоқ коллектор машинасынсыз статордың орамасы (2.1- сурет) статор білігінің ішкі бетінің ойықтарында орналасады. Ол қимасы шеңбер немесе тікбұрышты мыс оқшауламаланған сымнан жасалады. Статор орамасының элементі болып бір немесе бірнеше орамалы катушка табылады. Катушканың ойықтарда орналасқан элементтерін ойықты жақ деп атайды, ал ойықтан тыс орналасқан және ойықтық жақтарды байланыстыратын бөліктерін маңдай бөліктер деп атайды. Статор орамдары келесі параметрлермен сипатталады: фазалық орамдар санымен: т

1

– бір фазалық(т

1

= 1) және көп фазалық, әдетте үш фазалық (т

1

= 3);
ойықтар бойынша орау қадамымен у

1

– толық  (диаметральді)  қадаммен (y

1

= ) және қысқартылған қадаммен (y

1

<).
Мұнда т  –   полюстік бөлу, м,

 = D

1

/(2p),
мұндағыD

1

–   статордың  ішкі  диаметрі,  м;  2 p   –        статор орамындағы полюс саны.

Егер орама қадамы толық болса, y

1

= Z

1

/(2p) = τ

онда статордың әр катушкасында айналатын магниттік өріспен индукцияланатын ЭҚК осы орамның жақтарының ЭҚК арифметикалық ортасымен анықталады, яғни е орм =e

1

+e

2

Егер орама қадамы қысқартылған болса(y

1

<), онда орама ЭҚК оның ойықтық        жақтарының        ЭҚК геометриялық                қосындысымен анықталады, яғни осы ЭҚК фазалық ауытқулары ескеріледі, бұл кезде,

36

сәйкесінше, осы орамның ЭҚК және барлық фазалық орамның E y ЭҚК азаяды. Орама қадамын қысқарту нәтижесіндегі ЭҚК азаюы қысқарту коэффициенті арқылы есептеледі к у

= Е

У

/Е

д

. Бірінші (негізгі) гармоника ЭҚК үшін қысқарту коэффициенті k y1

= sіn( 90 о ).

Кез келген ЭҚК гармоникасы үшін(v  –   гармоника нөмірі) k yv

= sіn(v90 о ).

Төменде түрлі ЭҚК гармоникалары үшін салыстырмалы орам қадамына = у

1

/ байланысты қысқарту коэффициенттерінің k yv

мәндері көрсетілген.

Салыстырмалы қадам 

................................... 4/5 6/7

1

Қысқарту коэффициентіky v :

1гармоника .................................................0,951
0,975
1,000
5        »        ............................................0,000

0,433
1,000
7        »        ............................................0,573
0,000

-1,000 Статорлар орамдарының құрылымы бойынша жинақталған және бөлінген деп бөлінеді. Статордың жинақталған орамасында әрбір фазаның орамы екі ойықта орналасады, ал статордың бөлінген орамасында әрбір фазаның катушкасы бірнеше ойықты алады. Катушкаларды статор  білігінің ойықтарына бөліп орналастыру бөлінген орамалы катушка тобының Е г . б

ЭҚК жинақталған орамалы катушка тобының Е г . ж ЭҚК салыстырғанда азаюына әкеледі (2.2, а, бсуреттер). Бұл ЭҚК сандық азаюы үшін ораманың таратылу коэффициентін қолданады, ол бөлінген орама ЭҚК жинақталған орама ЭҚК қатынасы болып табылады:

к р

= (Е

г.б

/Е

г.ж

) < 1

37

ЭҚК бірінші гармоникасы үшін ораманың таратылу коэффициенті

𝑘 Гг

sіn(0,5𝑞 г γ) г

=  𝑞  sіn(0,5γ) Мұндағы g – ойықтық ЭҚК векторлары  арасындағы  фаза  бойынша ауытқу бұрышы, яғни статордың көрші ойықтарында жатқан өткізгіштерге келтірілетін ЭҚК, эл, град:

γ= 360p/Z

1

Ойықтық ЭҚК векторларының арасындағы фазалық ауытқу бұрышы n- ші гармоника үшін ойықтық бұрыштан n есе үлкен болғандықтан, кез келген гармоника үшін ораманың таратылу коэффициенті

𝑘

ГП

sіn(0,5𝑣𝑞 г γ) г

=  𝑞 sіn(0,5𝑣γ) Төменде коэффициенттің ЭҚК бірінші, бесінші және жетінші гармоникаларына полюс пен фазаға сәйкес ойықтар санына байланысты мәндері келтірілген

Полюс пен фазаға сәйкес ойық саны q

1

Бөлу
коэффициенті k

р : q

1

= Z

1

/(2pm

1

1        2        3        4        5        6        ГО

1-гармоника        ....        1,000    0,966        0,960        0,958        0,957        0,956    0,955

3

....
1,000
0,707
0,667

0,654
0,646
0,644
0,636

5

....
1,000
0,259
0,217

0,204
0,200
0,197
0,191

7

-1,000
-0,259
-0,178
-0,157

-0,149
-0,145
-0,136

Статордың    фазалық   орамасының   ЭҚК        келесі   өрнек   бойынша анықталады:

E

ф1

= 4,44фf

1

w

1

k об1

мұндағы Ф  –   негізгі магниттік ағын,
Ф = (2/ π)B

δ

І

1

τ;

B

δ

– қозғалмайтын статор мен айналмалы ротор арасындағы ауалық саңылаудағы магниттік индукция, Тл; f

1

– статор орамындағы айнымалы тоқ жиілігі (желіде); w

1

– статордың фазалық орамындағы тізбектей жалғанған орамдар саны

W= 2pq

1

w

K

= Z

l w

K

/m

1

, т к

– статор катушкасындағы орамдар саны; к

айн1 = к у1 к р1

–  катушка  қадамын қысқарту мен ораманың бөлінген құрылымының нәтижесінде ЭҚК азаюын ескеретін орамдық коэффициент.

38

2 . 1 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

D

1, м

0,20
0,25
0,32
0,18

0,36
0,48
0,26
0,32

0,28
0,52

l

1

, м

0,20
0,20
0,30
0,20

0,30
0,32
0,24
0,36

0,30
0,40

Zі

36

48

48

36

48

54

30

42

48

60

2 p

4

4

4

2

8

6

2

4

6

8

w x

4

3

3

3

2

2

4

3

4

2

B

δ ,Тл

0,75
0,80
0,70
0,75

1,0 1,0

0,80
0,75

1,0

0,80
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

т = p

D

1

/ ( 2 p

)  =
3,14  0,2/4 = 0,157 м.

F =

( 2 / p )

B

δ l

1

T =

0,64  0,75  0,20  0,157 = 0,015 Вб.

= Z

1

/(2pm

1

) = 36/(4  3) = 3 ойық. k p1

= 0,960; к айн

х = k p1

= 0,960.

E

F

= 4,44Фу

1

'w

1

к

айн1
= 4,44

0,015 

50

48

0,960 = 153 В.

39

статорды «жұлдыз» және «үшбұрыш» етіп байланыстырған кезде негізгі гармониканың сызықтық ЭҚК есептеу. Орама қадамын ойықтар санына қысқартқанда бесінші және жетінші гармоникадағы ЭҚК қаншалықты әлсіздейді: Нұсқалар ..........................        1   2        3   4        5        6   7        8   9        10 Ойық қадамын қысқарту .... 1        1   1        2   1        2   2        1   1        2

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і y

1

= Z

1

/2p = 36/4 = 9 ойық.

У

ук

= 9 - 1 = 8 ойық.
b = Уук/yі = 8/9 = 0,89.
γ = 360p/Z

1

= 360  2/36 = 20 о . к уп

= sіn(nb  90°); бірінші (негізгі) гармоника (и = 1) үшін к у1

= sіn(b  90О) = sіn(0,89  90О) = 0,985; бесінші гармоника үшін(и = 5) к у5

= sіn(5  0,89  90О) = 0,649;
жетінші гармоника үшін(и = 7)

k y7

= sіn (7  0,89  90°) = - 0,353. к р1

= 0,960; к р5

= 0,217; кр

7

= - 0,178. к

айн1
= 0,985  0,960 = 0,946;

к

айн5
= 0,649  0,217 = 0,140;

к

айн7
= - 0,353  (- 0,178) = 0,062.

Е

ф1у

= 4,44Ф/

1

w

1

к

айн1

= 4,44  0,015  50  48  0,946 = 151 В.

Сөйтіп, орама қадамын бір ойыққа қысқарту негізгі гармониканың  ЭҚК төмендегі шамаға азаюына әкелді:

40

(𝐸 фг

− 𝐸 фгу

)100 = (153 − 151)100 ≈ 1,3%

𝐸 фг

153

Мұндай жағдайда 5-гармониканың ЭҚК 35 %, ал жетінші гармоника ЭҚК 65 % төмендейді. 9. Орамаларды «үшбұрыш» етіп жалғағанда сызықтық ЭҚК фазалық ЭҚК тең болады £ф у1

= 151 В, ал «жұлдыз» етіп жалғағандағы мәні:

Е

л

= 1,73  151 = 261 В.

2 . 2 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Полюстер саны 2p

2

4

4

4

6

8

4

4

2

4

Паз қадамының қысқартылуы

2

2

1

1

1

1

2

0

1

0

Ойықтар саны

Z

1

18

32

24

36

36

48

36

24

18

36

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і q

1

= Z

1

/(2pm

1

) = 18/(2  3) = 3,

яғни полюс пен фазаға бүтін сан орама сәйкес келеді. y

1

= (Z/2p- 2) - 1 = (18/2) - 2 = 7 ойықтар.
γ = 360p/Z

x

= 360  1/18 = 20 эл. град.

Статор орамасының толық сызбасын орындауды парақ бетін 18ойыққа белгілеуден бастайды (2.3-сурет).Әрбір ойық шекарасында ораманың ойықтық жақтарын көрсететін екі тік сызық жүргізеді. Тұтас сызық (жоғарғы қабаттың ойықтық жағы) және нүкте сызық (төменгі қабаттың ойықтық жағы). Одан кейін ораманың маңдай бөліктерін бейнелейді. Бұл мақсатта 1-ойықтың тұтас сызығының жоғарғы шетін

41

Z

1

= 18; 2 p= 2; m

1

= 3; y

1

= 7

8-ойықтың  нүкте  сызығының  жоғарғы  шетімен  қосады,  яғни 1-ойықтан у

1

= 7 орама қадам қашықтықта орналасқан ойықпен байланыстырады. Сонымен бірге, (1-ойықтан шығатын) маңдай бөліктің жартысын тұтас сызықпен, ал екінші жартысын нүкте сызықпен бейнелейді. 8-ойықтың нүкте сызығының төменгі шетін 2-ойықтың тұтас сызығының төменгі шетімен қосады. Одан кейін ораманың келесі катушкасын бейнелейді, ол үшін 2-ойықтың тұтас сызығының жоғарғы шетін маңдай бөлікпен 9- ойықтың нүкте сызығының жоғарғы шетімен қосады, ал осы сызықтың төменгі        шетін        3-ойықтың        тұтас        сызығының        төменгі        шетімен байланыстырады. Дәл осылай 3-ойық пен 10-ойықтың ойықтық жақтарын қосылғаннан кейін, q

1

= 3 катушкадан тұратын А фазалық орамасының бірінші орамалық тобын құрастыру аяқталады. Бірінші орамалық топтың басын Н1А (С1 фазаның басына сәйкес келеді), ал орамалық топтың соңын К1А деп белгілейміз. Барлығы берілген орамада 18/3 = 6 орамалық топ бар, яғни әрбір фазалық орамада екі орамалық топтан. Екінші орамалық топты құрастыруды оның соңынан, яғни 1-ойықтың нүкте сызығының төменгі шетінен (К2А деп белгіленген) бастайды. Осы сызықтың жоғарғы шетін 12-ойықтың тұтас сызығының жоғарғы шетімен қосады (ойықтар бойынша қадамдарды у

1

= 7 кері ретпен санаймыз). Одан кейін 18, 11, 17 және 10- ойықтардың ойықтық жақтарын байланыстырады. 10-ойықтың тұтас сызығының төменгі шеті А фазасының екінші орамалық топтамасының басы (Н2А деп белгіленген) және А фазасының фазалық орамасының соңы (С4 деп белгіленген) да болып табылады. А фазасының басынан 1 = 6 ойыққа артқа қайтып,7-ойықтың ойықтық жағынан В фазалық орамасының екі орамалық тобын салуды бастайды  (бұл фазалық ораманың басы С2 деп белгіленген). В және С фазалық орамалардың барлық орамалық топтары салынып біткеннен кейін,

42

ораманың толық сызбасы алынады (2.3-суретте фазалық орамалардың барлық орамалық топтарының басы мен соңы көрсетілген). Орамалық топтарды байланыстыру кезінде ескерген жөн: әрбір  фазалық орамада бірінші орамалық топтың соңы екінші орамалық топтың соңымен қосылады, барлық бірінші орамалық топтардың бастары фазалық орамалардың басы, ал барлық екінші орамалық топтардың соңдары осы фазалық орамалардың соңы болып табылады. Сызбаның дұрыс орындалуын тексеру үшін нұсқарлармен катушкалардағы тоқ бағыттарын көрсету керек. Мысалы, 1-катушканың ойықтық жақтарындағы тоқ төменнен үстіге қарай бағытталған. Барлық нұсқарларды қойғаннан кейін, статордың барлық ойықтары 2p = 2 полюс саны бойынша екі бөлікке бөлінгенін көреміз. Сонымен бірге, ойықтық жақтардағы 8, 9, 17 және 18-ойықтардағы тоқ қарама-қарсы бағытталған. Бұл сәйкессіздік орама қадамының қысқаруынан пайда болған. Егер қадам толық (диаметральді) болса, онда барлық ойықтардағы тоқтардың бағыттары бірдей болатын еді. Әдетте әрбір полюстік аймақтағы ойықтық жақтағы тоғының бағыты қарсы ойықтардың саны орама қадамын қысқартуға тең. Берілген жағдайда бұл сан екіге тең. Ораманың дұрыс орындалуын тексерудің өзге жолы - фазалық орамалардың бастарының арасында мен олардың соңдарының арасында бірдей қашықтықтың болуы. Берілген сызбада бұл қашықтық 1 = 6 ойық болып табылады.

2 . 3 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Е

л

, В

220

660

380

660

220

380

660

220

380

660

w

K

2

4

3

4

2

3

4

1

2

4

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

Е

1

= Е

л

/1,73 = 220/1,73 = 127 В.

w

1

= Z

1

w

R

/m

1

= 18  2/3 = 12 орам.
β = У

ук

/У

1

= 7/9 = 0,78 ≈

4/5.

43

к

айн1
= 0,951  0,960 = 0,913.

F = E

1

/(4,44f

1

w

1

k

айн1
) = 127/(4,44  50  12  0,913) = 0,052 Вб.

2 . 4 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Z

1

24

36

54

36

18

12

24

60

48

48

2p

4

6

6

4

2

2

2

4

4

8

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і q

1

= Z

1

/(2pm

1

) = 24/(4  3) = 2 ойық.

2.4-сурет. Үш фазалы бір қабат екі жазықтықтық ораманың толық сызбасы: 2 р = 4

; Z

1

= 24 ; m

1

= 3 ; y 1cp = 6

44

у 1ср

= t=Z

1

/2p= 24/4 = 6 ойық.
γ = 360p/Z

1

= 360  2/24 = 30 о .

Ораманың толық сызбасы 2.4-суретте көрсетілген.
Әрбір орамалық топта екі катушка шоғырлас орналасқан.

Бұл катушкалардың қадамдары орта қадамнан бір ойыққа өзгешеленеді: «жіңішке» катушка үшін у

1

= 6

1 = 5 ойық, «кең» катушка үшін у ц = 6 + 1 = 7 ойық. Әрбір фазалық орамдағы «жіңішке» және «кең» катушкалардың саны бірдей болу керек, бұл оларға бірдей электрлік кедергіні қамтамасыз етеді.

Орамалық топтардың жалпы саны 6, яғни полюстер санынан 1,5

есе артық.

3 - б ө л і м

АСИНХРОНДЫ  ҚОЗҒАЛТҚЫШТАР

Ротордың айналмалы магниттік өрістен артта қалып отыруы асинхронды қозғалтқыштың ерекше белгісі болып табылады, оның сырғу өлшемі төмендегідей сипатталады

s = (n

1

- n

2

)/п 1,

осыдан асинхронды қозғалтқыш роторының айналу жиілігі n

2

= п

1

(1 - s).

Асинхронды қозғалтқыштағы магниттік өріс магнит қозғаушы күштен пайда болады, оның өлшемі қозғалтқыштың магниттік тізбегінің барлық бөліктерінің магниттік кернеулерінің қосындысымен анықталады:

ΣF = 2F

δ

+ 2F

Z1

+ 2F

Z2

+ F

c1

+ F

c2 .

Статор орамының магниттеуші тоғы

𝐼 гП =

Г

п,1Г

1

Г

1

1

об

Асинхронды қозғалтқыш екінші реттік орамасы (ротор орамасы) айналатын трансформаторға ұқсас. Сонымен бірге, айналмалы магниттік ағын тек E

1

ЭҚК индукцияланатын статордың орамасымен ғана емес, айналмалы статордың орамасымен де тіркеседі, онда индукцияланатын ЭҚК

E

2s

= 4,44Фf

1

sw

2

k об2

= F

2

s

мұндағыЕ

2

– қозғалмайтын роторға келтірілген ЭҚК; w

2

– ротордағы орамдар саны, қысқа тұйықталған ротор үшін w

2

= 0,5, ал орамалық коэффициент к
айн2
= 1.

Асинхронды қозғалтқышқа электрикалық алмастыру сызбасы (3.1- сурет) мен ЭҚК пен тоқ теңдеу жүйелері сәйкес келеді

U

1

= (-E

1

) + jІ

1

x

1

+ І

1

r

1

E’

2

= jІ’

2

x’

2

+ І’

2

r’

2

+ І’

2

r’

2

(1-s)/s; І

1

= І

0

+ (-І’

2

Бұл        теңдеулерде,        трансформаторларға        ұқсас,        ротор        орамының параметрлері статор орамына келтірілген.

46

3.1-сурет. Асинхронды қозғалтқышты алмастыру сызбасы: а

Т тәрізді; б

Г тәрізді Асинхронды қозғалтқыштың негізгі теңдеулеріне векторлық диаграмма сәйкес келеді (3.2-сурет). Асинхронды қозғалтқыштың ротор орамына келтірілген тоқтың мәні келесі өрнекпен анықталады

𝐼

1

2 =

𝑈 г

І(𝑟

г

+ 𝑟

1Г

/𝑠)

Г

+ (𝑥 г

+ 𝑥′

Г

Г

мұндағыr

1

– статор орамының активті кедергісі; r2 – ротордың активті кедергісінің келтірілген мәні; х

1

– статор орамының индуктивті кедергісі;

x2 – ротордың индуктивті кедергісінің келтірілген мәні.

Қозғалтқыштың        номиналды режимде жұмсайтын қуаты,Р
1ном

= Р

ном /η ном .

Қозғалтқыштың        номиналды жүктеме кезінде желіден тұтынатын тоғы

І

1ном

= P

1ном

/(3U

1

cosφ

1

Номиналды        режимдегі қозғалтқыштың жалпы шығындары

ΣP = P

1ном

– P

ном .

Номиналды        режимдегі қозғалтқыштың орамдарын қыздыру шығыны

Р

э

= Р

э1

+ Р

э2

= 3І2

ном r к .

Номиналды жүктеме кезіндегі қосымша шығындар

Р

қос

= 0,005 P

1ном .

3.2-сурет. Асинхронды қозғалтқыштың векторлық диаграммасаы

47

Тұрақты шығындар

Р

тұр

= ΣР - Р

э

—Р

қос

Қозғалтқыштың ПӘКпайдалы қуаттың Р

2

тұтынылатын қуатқа Р

1

қатынасымен анықталады
η = Р

2

/Р

1

= 1 - ΣP/P

1

Номиналды жүктеме кезіндегі қозғалтқыштың пайдалы иінкүші (біліктегі иінкүш)

М

2ном

= 9,55Р

ном /n ном .

Асинхронды қозғалтқыштың электрмагниттік иінкүші

𝑚 г

𝑈

Г

𝑟′

Г

𝑝

𝑀 = г

4𝜋𝑓 г

𝑠[(𝑟 г

+ 𝑟′

Г

/𝑠)

Г

+ (𝑥 г

+ 𝑥′

Г

Г

Иінкүштің максималды мәні

𝑚 г

𝑈

Г

𝑟′

Г

𝑝 г

𝑀

ГП1

= г

. 4𝜋𝑓 г

П±𝑟

г

+  І𝑟

Г

+  (𝑥 г

+ 𝑥

Г

Г

П

Осы иінкүшке сәйкес келетін критикалық сырғу (ықшамдалған өрнек)

S

кр = ± r’

2

/ ( x

1

+ x’

2

Асинхронды қозғалтқыштың қосылу иінкүші

г

𝑚 г

𝑈

Г

𝑟′

Г

𝑝𝑀

Г

2𝜋𝑓 г

[(𝑟 г

+ 𝑟′

Г

Г

(𝑥 г

+ 𝑥′

Г

Г

] Графикалық түрде көрсетілген электрмагниттік иінкүштің сырғудан тәуелділігі асинхронды қозғалтқыштың механикалық сипаттамасы деп аталады (3.3-сурет). Асинхронды қозғалтқыштың электрмагниттік иінкүшін есептеуге арналған жеңілдетілген формула (Клосс формуласы) механикалық сипаттама құрастыруға қолданыла алады.

𝑀 =

ГП

1Г1

Г/Г

кр

ПГ

кр

/Г

Сонымен бірге, критикалық сырғуды келесі формула бойынша анықтайды

𝑠 кр

= 𝑠 ном 1λ м

+ Іλ

Г

− 11 м

мұндағы λ м

= M

max

/М

ном

–  қозғалтқыштың асқын жүктемелік қабілеті.

48`

.3-сурет. Асинхронды қозалтқыштың        3.4-сурет. U кернеудің асинхронды

3механикалық сипаттамасы        қозғалтқыштың механикалық сипаттамасына әсері

Механикалық сипаттаманы есептеу кезінде сырғу мәндері критикалдықтан асса, есептеу дәлдігі азаяды. Бұл асинхронды қозғалтқыштың алмастыру сызбасының параметрлерінің статор мен ротор тістерінің магниттік қанығуы мен ротор орамындағы тоқ жиілігінің артуынан пайда болған өзгерісімен түсіндіріледі. Асинхронды қозғалтқыштардың механикалық сипаттамасының формасы едәуір деңгейде статор орамына әкелінген кернеу U

1

(3.4-сурет) мен ротор орамының активті кедергі r

2

(3.5-сурет) мәндеріне тәуелді.
Тізімдемелерде   асинхронды   қозғалтқыштарға   берілетін  мәліметтер

арасында әдетте алмастыру сызбасының параметрлері туралы ақпарат болмайды, бұл электрмагниттік иінкүшті формула арқылы есептеуді қиындатады. Сондықтан электрмагниттік иінкүшті есептеу үшін келесі формуланы қолданады

2

M = 9,55 m l

І'

2

r'

2

/(n

1

s).

Асинхронды қозғалтқышты пайдалану қасиеттері оның жұмыс сипаттамасымен анықталады: n

2

айналу жиілігіне, M

2

біліктегі иінкүшке, ПӘК және қуат коэффициенті cos j

1

қозғалтқышты P

2

пайдалы жүктеуге байланысты.

Асинхронды қозғалтқыштың жұмыс сипаттамасын анықтау үшін параметрлерін есептеу кезінде негізінде шеңбер диаграмманы құрастыру жататын графикалық әдіс, не аналитикалық әдіс қолданылады. Жұмыс сипаттамасын есептеу әдістерінің кез келгенін орындаудың негізі ретінде бос жүріс пен қысқа тұйықталу тәжірибелерінің нәтижелері алынады. Егер де қозғалтқыш жобаланып жатса, онда бұл мәліметтер оны есептеу барысында алынады. Статор тізбектері мен фазалық ротордағы қосу тоғы мен айналу жиілігін реттеу үшін, резисторлардың кедергілерін r қос есептеу кезінде келесі принцип қолданылады: берілген нақты асинхронды қозғалтқыш үшін s сырғу осы қозғалтқыштың ротор тізбегінің активті кедергісіне пропорционалды. Осыған сәйкес теңдеу: (r

2

+ r қос

)/s = r

2

/s ном ,

Мұндағы r

2

– ротор орамасының жұмыстық температура кезіндегі активті кедергісі; s – кедергісі r

қос резисторды ротор тізбегіне қосқан кездегі сырғу. Осы өрнектен, берілген (номиналды) жүктеме кезіндегі берілген жоғарылатылған  сырғудыs  алуға  қажетті,  қосымша  резистордың активті

кедергісін r қос

есептеуге арналған формуланы аламыз: r қос = r

2

(s/s ном

- 1).

Іске қосу реостатын есептеудің екі әдісі бар: графикалық және аналитикалық. Графикалық әдіс дәлірек, бірақ қозғалтқыштың табиғи механикалық сипаттамасы мен іске қосу диаграммасын құрастыруды талап етеді, ал бұл үлкен көлемді графикалық жұмыс атқарумен байланысты. Іске қосу реостатын есептеудің аналитикалық әдісі қарапайымырақ, бірақ дәлдігі азырақ. Бұл әдістің негізінде асинхронды қозғалтқыштың табиғи механикалық сипаттамасының жұмыс бөлігінің тура болу жорамалымен байланысты. Бірақ критикалық мәнге жақын сырғу кезде, бұл жорамал елеулі қателік тудырады, ол бастапқы іске қосу иінкүші М

1

максималды иінкүшке M max жақындаған сайын айқынырақ болады. Сондықтан, аналитикалық есептеу әдісі бастапқы іске қосу мәні тек  М

1

0,7 M

max

болғанда ғана қолданылады.
Іске қосу реостатының сатыларындағы резисторлардың кедергісі: үшінші  r
қос3

= r

2

(λ м

- 1);

50

екінші r қос

2

= r

қос3 λ м ;

бірінші r
қос1

= r

қос2 λ м,

Мұндағы        r

2

–        асинхронды        қозғалтқыштың        роторының        фазалық орамасының активті кедергісі,

𝑟

Г

=  𝐸

Г

𝑠

НОМ

/  √3𝐼

Г

НОМ

Мұндағы Е

2

және І

2

ном

– таңдалынған қозғалтқыштың типтік  өлшемі  туралы тізімдемедегі мәліметтер.

Іске қосу реостатының оның сатыларындағы кедергілері: біріншінікі

R

nP

1

r қос

1

+ r қос

2

+ r қос

3

екіншінікі

R

nP

2

= r

қос2 + r

қос3 ;

үшіншінікі

R

nP

3

= r қос

3

' Қысқа тұйықталған роторы бар асинхронды  қозғалтқыштағы  іске  қосу тоғын шектеу үшін іске қосу тоғын шектейтін арнайы қосу үлгісін қолданады. Бұл әдістердің барлығы статор орамасына әкелінетін кернеуді азайтуға негізделген. Статордың резисторлары мен дроссельдерін желілік сымдарға қосуды қамтитын үлгілер ең көп қолданысқа ие (3.14, бсуретті қарау). Осы элементтердің іске қосу тоғын берілген шамаға, сәйкесінше оның табиғи шамасына қатысты азайтуға қажетті кедергі келесі формулалар бойынша есептеледі: к

активті кедергісі бар резисторлар үшін
𝑅

Г

= І(𝑍

к

/𝛼 г )

Г

− 𝑥

Г

𝑟 к

к

дроссельдер үшін

𝑥

П

= І(𝑍

к

/𝛼 г )

Г

− 𝑟

Г

𝑥 к

Қозғалтқыштың қысқа тұйықталу режиміндегі толық кедергісі Z

R

, Ом,
Z= Uі/І

u .

Мұндағых к

және r к

– осы кедергінің индуктивті және активті құрамдас бөліктері

τ к

=  Z

к

cos φк ;  x к

=  ІZ

Г

− r

Г

к        к
R немесе L қосылған кездегі жасанды іске қосу иінкүшін азаюы

мұндағы

M'

П

= α

М

M

П

г

𝛼

М

= 𝛼

Г

51

3 . 1 - к е с т е

Электрлік машиналар
Айналу өсінің биіктігіh, мм

Жалпы өндірістік қолданыстағы тұрақты тоқ

80-200
225-500
1,22
1,38

Жалпы өндірістік қолданыстағы
асинхронды
50-132
160-355

1,22
1,38
Пайдалану шарттары ауыр, арнайы қолданыстағы

1,38 г

Осылайша, егер М' п

жасанды іске қосу  иінкүшінің  өлшемін анықтайтын α м

шамасы берілсе, онда R п

және x

L

сәйкес мәндерін есептеу үшін жоғарады  келтірілген формулаларда
𝛼

Г

орнына α м

шамасын  қойыпқолдануға болады.

Тізімдемеде келтірілген қозғалтқыштардың орамдарындағы электрлік кедергі әдетте +20 °С температураға сәйкес келеді. Бірақ қозғалтқыштың сипаттамасы мен параметрлерін есептеу кезінде олардың орамдарының кедергілерін жұмыс температурасына келтіру керек. Қазіргі стандартқа сәйкес жұмыс температурасының шамасы қозғалтқышта қолданылған электрлік ажыратудың қыздыруға төзімділік классына байланысты алынады: қыздыруға төзімділіктің В  классының  жұмыс  температурасы  75 °C тең,ал F және H класстарында 115 °C. Орама кедергілерін жұмыс температурасына сәйкес қайта есептеу орама кедергісінің 20 °C температура кезіндегі өлшемін K t

қыздыру коэффициентіне көбейту арқылы жасалады:
r = r

20

K

t .

Бұл коэффициенттің мәнін қозғалтқыштың қолданыс мақсаты мен оның габариттеріне (айналу өсінің биіктігіне) байланысты алады (3.1- кесте).

Асинхронды қозғалтқыштардың сырғуы, ЭҚК және  тоқтары

5 2

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

F, Вб
0,028
0,032
0,048

0,025

0,028
0,028

w b

витков

18

24

16

24

18

36

18

^айн1
0,95
0,96
0,96

0,98
0,98
0,96
0,95

0,95
0,98
0,98

S

HOM

0,04

0,05
0,04

0,05

2

p

4

6

2

4

8

4

8

4

Ет ф

, В

210

98

110

200

120

100

E2, В

Е*В

0,13

f2, Гц

2,5 3,2

2,5

«ном, айн/мин

970

2920

1470

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

Е

1

ф

= 4,44Фf

1

'w

1

k

айн1
= 4,44

0,028 

50

18

0,95 = 106 В.

E

2

S

4,44Фf

1

s ном w

2

k

айн2
= 4,44

0,028 

50

0,04  0,5 

1 = 0,12 В.

Е

2

= Е

2s /s ном

= 0,12/0,04 = 3 В.

f

2

= f

1

s ном

= 50 

0,04 = 2 Гц. n ном = n

1

(1 - s ном

) = 1500(1 - 0,04) = 1440 айн/мин,
мұндағы 50 Гц тоқ жиілігі  мен

2

р  = 4кезіндегі синхронды  айналу жиілігі п

1

= 1500 ай/мин.

5 3

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

B,

Тл 1,5

1,35
1,50
1,40
1,45

1,50
1,38
1,45
1,50

1,38
D, мм

180

160

228

235

160

300

280

320

360

290

к, мм

141

130

180

190

130

250

250

270

300

250

2 p

4

4

4

6

4

4

6

4

8

6

w і

48

18

24

32

48

36

32

36

12

24

W2

8

4

6

10

16

12

16

18

8

12

s, %

8

12

10

6

5

12

8

10

6

8

Статор k
айн1
мен ротордың k
айн2

негізгі гармоникалары үшін орамалық коэффициенттер k
айн1

= k

айн2
= 0,93 тең. Статор орамасындағы Е

1

ЭҚК мен фазалық ротордың қозғалмаған жағдайдағы Е

2

және s сырғумен айналғандағы ЭҚК фазалық мәндерін, қозғалмайтын және айналмалы ротордағы тоқ жиілігін анықтау керек. Қуат беруші желідегі тоқ жиілігі f

1

= 50 Гц.
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і
τ = πD

1

/2p = 3,14 

180/4 = 141 мм.
Ф= (2/π)B

d l l

T=(2/π)1,5  0,8 

180

10

-3 

141

10

-3

= 0,019 Вб.

Е

1

= 4,44f

1

Фw

1

k

айн1
= 4,44

50

0,019 

48

0,93 = 188 В.

Е

2

= 4,44f

1

Фw

2

к

айн2
= 4,44

50

0,019 

8

0,93 = 31 В.

E

2s

= E

2

s= 31 

0,08 = 2,5 В.

f

2

= f

1

s= 50 

0,08 = 4 Гц.

5 4

Қозғалтқыш түрі

P

НОМ

’ кВт n

2Н0М

айн/мин η

НОМ

COS α

1

𝐼 п

𝐼 ном

М

п

𝑀

ГП1

U

1

’ В

М

ном

𝑀 ном

4A100S2Y3

4,0

2880

86,5
0,89

7,5 2,0 2,5

220/380

4A160S2Y3

15,0

2940

88,0
0,91

7,0 1,4 2,2

220/380

4А200М2У3

37,0

2945

90,0
0,89

7,5 1,4 2,5

380/660

4А112М4У3

5,5

1445

85,5
0,85

7,0 2,0 2,2

220/380

4А132М4У3

11,0

1460

87,5
0,87

7,5 2,2 3,0

220/380

4А180М4У3

30,0

1470

91,0
0,89

6,5 1,4 2,3

380/660

4А200М6У3

22,0

975

90,0
0,90

6,5 1,3 2,4

220/380

4А280М6У3

90,0

985

92,5
0,89

5,5 1,4 2,2

380/660

4А315М8У3

110

740

93,0
0,85

6,5 1,2 2,3

380/660

4А355М10У3

110

590

93,0
0,83

6,0 1,0 1,8

380/660

s ном

номиналды жүктеу кезіндегі сырғуды, М ном

біліктегі иінкүшті, бастапқы іске қосу М п

жәнемаксималды М тах

иінкүштерді, қозғалтқыштың желіден тұтынатын активті Р
1ном

қуатын, ΣР номиналды жүктеме кезіндегі жалпы шығындарды, орамдарды «жұлдыз» және «үшбұрыш» бойынша жалғағанда қуат беру желісіндегі І

1ном
және І

п

номиналды және іске қосу тоқтарын анықтау керек.
4A100S2Y3 қозғалтқыш нұсқасының шешуі.
номиналды айналу жиілігімен анықталады

s ном

= (n - n
2ном

)/n

1

= (3000 - 2880)/3000 = 0,04 немесе 4%.

М

2

= 9,55Р

ном /n

2ном
= 9,55

4000/2880 = 13,26 Н

 м.

М

п

= М

ном

(М

п

/М

ном

) = 13,26 

2 = 26,52 Н

 м. 5 5

M

max

= М

ном

(М

тах

/М

ном

) = 13,26 

2,5 = 33,15 Н

 м.

І

1ном

= Р

ном /(m

1

U

1

η ном

cosα
1ном
) = 4000/(3

220

0,865 

0,89) = 7,9 А.

Р

1ном

= Р

ном /η ном

= 4/0,865 = 4,6 кВт.

ΣP

ном

- Р

ном

= 4,6 - 4,0 = 0,6 кВт.
статор орамдарын «жұлдызша» жалғағанда

P

1лY

= І

1

= 7,9 А,

статор орамдарын «үшбұрыш» етіп жалғағанда

І

1лΔ

= 1,73І

1

= 1,73 

7,9 = 13,5 A.

3 . 5 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

δ

, мм 0,6 0,4 0,8 0,5 0,7 0,3 0,4 0,7 0,5 0,6

2

p

6

4

8

6

6

2

4

6

4

8

Число пазов

Z

1

24

24

48

36

60

18

36

48

32

54

B

δ , Тл 0,9 0,8 0,9 1,0 0,7 0,8 0,8 1,0 0,7 0,9

Число витков w k

8

7

6

8

5

4

5

5

6

4

k 0б1

0,91
0,95
0,92
0,94

0,96
0,92
0,92
0,94

0,93
0,92

k μ

1,37
1,35
1,38
1,40

1,35
1,40
1,34
1,37

1,35
1,38

k δ

1,30
1,35
1,36
1,38

1,34
1,37
1,35
1,36

1,34
1,38

5 6

негізгі гармоника үшін статор орамының орамалық коэффициенті к
айн1
, магниттік қанығу коэффициентік

m

, ауалық саңылау коэффициентіk d

. Берілген ауалық саңылаудағы статордың магниттеуші тоғының шамасын 1

1

, сондай-ақ ауалық саңылауды берілгенге қатысты 25 % көбейту мен азайтқанда осы тоқтың шамасын қандай болатынын анықтау керек; ауалық саңылау өлшемінің магниттеуші тоқ өлшеміне тигізетін әсері туралы қорытынды жасау; асинхронды қозғалтқыштарда шағын ауалық саңылауларды қолдану немен шектелетін анықтау керек.

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

F

δ =

0,8B

δ δk δ 

10

3

= 0,8  0,9  0,6  1,3 

10

3

= 562 A.

ΣF

ном

= 2F

δ k μ = 2 

562

1,37 = 1540 A.

w

1

= Z

1

w к /m

1

= 24 

8/3 = 64 орам.

І

1μ

= pΣ ном

/(0,9m

1

w

1

k

айн1
) = 3

1540/(0,9 

3

64

0,91) = 29,4 А.

5 7

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

w

1

k o61

18

24

32

36

24

48

w

2

k

айн2

12

18

12

18

16

E

1

, B

E

2

, В

93

105

104

98

110

E

2s

, B

5,58 6,5

5,25 5,8

4,0 5,8 4,6

δ

0,05

0,04

0,07
0,05
0,03

0,05
0,04

статордың фазалық орамының ЭҚК Е

1

= 0,95 U

1

, қозғалмайтын ротордың фазалық орамының ЭҚК E

2

,алs сырғумен айналмалынікіE 2s тең. 3.6-кестеде келтірілген параметрлердің мәндерін қолдана отырып, көрсетілмеген мәндерді анықтау, егерқозғалтқышты қуат беру кернеуіU

1

= 220/380 В болса.
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

E

1

= 0,95 U

1

= 0,95 

220 = 209 B.

k e = w

1

k об1 /w

2

k об2

= 18/12 = 1,5.

E

2

= E

1

/k e

= 209/1,5 = 139 B.

E

2s

= E

2

s= 139 

0,05 = 7 B.

Шығындар мен ПӘК, электрмагниттік иінкүш, механикалық сипаттама

5 8

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

Рном, кВ т

12

15

22

Р

1

ном, кВт

14,6

27,8

35

ηном, %

82

85

89

90

Cosφ

1

0,80
0,78
0,80

0,78

І

1

ном, A

18

30

62

M

c

, Н • м

180

105

145

sном, %

4

3,5

3

3

2p

6

4

4

4

6

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і n ном = n

1

(1 - s ном

) = 1000(1 - 0,04) = 960 айн/мин.

Р

ном

= 0,105М

с n ном

= 0,105 

180

960 = 18 144 Вт.

P

1ном

= Р

ном /η ном

= 18 144/0,82 = 22 126 Вт.

І

1ном

= P

ном /(m

1

U

1

cosφ

1

) = 22 126/(3 

220

0,8) = 41,9 A.

3 . 8 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Р

ном

, кВт 3,0 4,0 5,5 7,5

11

15

18,5

22

30

37

η ном , %

81,5

82

85

85,5

86

87,5

88

90

90,5

91

s ном , % 5,5 5,0 4,0 3,3 3,0 3,0 2,7 2,5 2,3 2,0

Cosφ

1

0,76
0,80
0,82
0,84

0,86
0,87
0,89
0,89

0,90
0,90

5 9

қозғалтқыштың номиналды жүктемесіне сәйкес келетін параметрлер көрсетілген: қозғалтқыш қуаты Р ном

, ПӘК

η ном

, қуат коэффициенті cos φ

1

. Жүктеме Р

2

= 0,85Р

ном

болғанда қозғалтқыштың ПӘК ең үлкен мәнге ие η max

= 1,03 η ном . Номиналды жүктеме режимі үшін қозғалтқыштың барлық өзге шығын түрлерін анықтау керек.

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і η max

= 1,03 η ном

= 1,03 -0,81 = 0,834%.

Р

2

= 0,85Р

ном

= 0,85 - 3 = 2,55 кВт.

P

1

= P

2

/η max

= 2,55/0,834 = 3,06 кВт.

ΣР = Р

1

- Р

2

= 3,06 - 2,55 = 0,57 кВт.

Р

тұр

= Р

м

+ Р

мех

= 0,5ΣР = 0,5 - 570 = 285 Вт.

Р

1ном

= Р

ном /η ном

= 3,0/0,81 = 3,7 кВт.

ΣР

ном

= Р

1ном

- Р

ном

= 3,7 - 3,0 = 0,7 кВт = 700 Вт.

Р

айн

= Р

э

+ Р

қос

= ΣР

ном

- Р

тұр

= 700 - 285 = 415 Вт.

М

0

= 9,55Р

тұр /п

1

= 9,55 - 285/1500 = 1,8 Н - м. n ном = n

1

(1 - s ном

) = 1500(1 - 0,055) = 1417 айн/мин.

М

2

= 9,55Р

ном /n ном

= 9,55 - 3000/1417 = 20,2 Н - м.

М

ном

= М

2

+ М

0

= 20,2 + 1,8 = 22 Н - м.

Р

эм

= 0,105М

ном n

1

= 0,105 - 22 - 1500 = 3465 Вт. 6 0

Р

э2 = s ном

Р

эм

= 0,055        3465 = 190 Вт.

Р

қос

= 0,005 Р

1ном
= 0,005

3700 = 18 Вт.

Р

э

= Р

айн

- Р

қос

= 415 - 18 = 397 Вт,

Р

э1

= Р

э

- Р

э2

= 397 - 190 = 207 Вт.

ΣР

ном

= Р

тұр

+ Р

э1

+ Р

э2

+ Р

қос

= 285 + 207 +  190 + 18 =
= 700 Вт (7 п. қарау).

3 . 9 - к е с т е

Қозғалтқыш түрі

Р

ном

, КВт η ном , %

Cosφ1 s ном ,%

𝑀

ГП1

𝑀 ном

Синхронды айналу жиілігі 1500 айн/мин

4AK160S4Y3

11

86,5
0,86

5

3

4АК160М4У3

14

88,5
0,87

4

3,5

4АК180М4У3

18

89

0,88 3,5

4

4АК200М4У3

22

90

0,87 2,5

4

4AK200L4y3

30

90,5
0,87

2,5

4

4АК225М4У3

37

90

0,87 3,5

3

4AK250SA4y3

45

91

0,88

3

3

4AK250SB4y3

55

90,5 0,9

3

3

4АК250М4У3

71

90,5
0,86

2,5

3

Синхронды айналу жиілігі 1000 айн/мин

4AK160S6У3

7,5

82,5
0,77

5

3,5

4АК160М6У3

10

84,5
0,76

4,5 3,8

6 1

4АК160М6У3 нұсқасының шешуі.

P

1ном

= Р

ном / η ном

= 10/0,845 = 11,8 кВт.

І

1ном

= Р

1ном /(m

1

U

1

Cosφ

1

) = 11 800/(3 

380

0,76) = 13,6 A.

ΣP = P

1ном

- Р

ном

= 11,8 - 10 = 1,8 кВт.

І

1п

= І

1ном λ і

= 13,6 

5,7 = 77,9 A.

z к

= U

1

/І

1п

= 380/77,9 = 4,88 Ом. r к = z к

cosφ к

= 4,88 

0,38 = 1,85 Ом, мұндағы cosφ к

= 0,5cosφ

1

= 0,5 

0,76 = 0,38.
электрлік шығындар
1ном  к

P

қос

= 0,005 

Р

1ном
= 0,005

11 800 = 59 Вт.

Р

айн

= P

э

+ P

қос

= 1026 + 59 = 1085 Вт.

Р

м

+ P

мех

= ΣP- Р

э

- Р

қос

= 1800 - 1026 - 59 = 715 Вт.

4АК160М6У3 қозғалтқышы нұсқасының шешуі (3.9-кестені қарау). Тұрақты шығындар Р тұр

= Р

м

+ Р

мех

= 521 Вт жүктемеге тәуелді емес, ал

Р

айн

= Р

э

+ Р

қос

айнымалы шығындар b

2

пропорционал.

Төменде β = 0,5 жүктеме коэффициенті үшін параметрлердің есептеулері келтірілген.

6 2

І

1

= 0,5/І

1ном
= 0,5

13,6 = 6,8 А.

cos φ

1

= 0,6.

Р

1

= 3 U

1

І

1

cos φ

1

= 3 

380

 6,8 

0,6 = 4650 Вт.

Р

айн

= 1085 

3

2

= 1085  0,5

2

= 271 Вт.

ΣР = Р

тұр

+ Р

айн

= 715 + 271 = 986 Вт.
3.10-кесте

Параметр
Параметрлердің мәндері

β

0,25 0,5

0,75 1,0 1,1 β

2

0,0625
0,25
0,56

1,0

1,21

P

тұр

, Вт

715

715

715

715

715

Cosφ

1

0,4 0,6

0,74
0,76
0,76

Σ

P, Вт

780

986

1298

1756

1975

І

1ном

, А

3,4 6,8

10,2
13,6

15

Р

айн

, Вт

65

271

583

1041

1260

P

1

, Вт

1506

4650

8560

11 756
12 902

Р

2

, Вт

726

3631

7262

10 000
10 927

η

0,48
0,79
0,88
0,850

0,846

P

2

/P

HOM

0,07
0,36
0,73

1,0

1,09 6 3

P

2

= Р

1

- ΣP = 4650 - 986 = 3664 Вт.

η

= P

2

/P

і

= 3664/4650 = 0,787 немесе 78,7%.
3.10-кестеде көрсетілген, ал 3.7-суретте

η

= f(Р

2

/Р

ном

) графигі бейнеленген.

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і r’

2

= r

2

k e

2

= 0,044 

1,34

2

= 0,08 Ом; x’

2

= x

2

k e2

= 0,089 

1,34

2

= 0,16 Ом,
мұндағы k

e

– статор мен қозғалмайтын ротор орамалары арасындағы трансформация коэффициенті

k e

= 0,95 

U

1

л

/Е

20

= 0,95 

380/270 = 1,34;
фазалық роторы бар қозғалтқыштардаk

e = k і .

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

r

1

Ом

0,21
0,04
0,065
0,035

0,055 х

1

, Ом
0,20
0,09
0,11

0,073
0,16

r

2

,Ом

0,044
0,031
0,027
0,020

0,033 x

2

, Ом
0,089
0,082
0,07

0,10
0,082

E

20

, B

270

360

290

250

267

2p

8

10

10

10

10

s ном

0,04
0,03
0,035
0,03

0,035

6 4

Г

𝐼′   =

1

І(1

1

П11

г

/Г

ном ) г (1

1

П 11

г ) г

220

= 98𝐴 І(0,21 + 0,08/0,04)

Г

+ (0,20 + 0,16)

Г

n ном

= 750(1 - 0,04) = 720 айн/мин. г

𝑚 г

𝑈

Г

𝑟′

Г

𝑝𝑀 ном

=        =
2𝜋𝑓

г

𝑠[(𝑟 г

+ 𝑟′

Г

𝑠 ном )

Г

+ (𝑥 г

+ 𝑥′

Г

Г

3 ∙ 220

Г

∙ 0,08 ∙ 4
= 2 ∙ 3,14 ∙ 50 ∙ 0,04[(0,21 + 0,08/0,04)

Г

+ (0,20 + 0,16)

Г

] = 738𝐻 ∙ м г

𝑚 г

𝑈

Г

𝑝𝑀

ГП1

= г

4𝜋𝑓 г

П±𝑟

г

+ І𝑟

Г

+ (𝑥 г

+ 𝑥

Г

Г

П

3 ∙ 220

Г

∙ 4 =

= 1476 𝐻 ∙ м 4 ∙ 3,14 ∙ 50 П0,21 + І0,21

Г

+ (0,20 + 0,16)

Г

П

λ м

= 1476/738 = 2.

P

эм

= 0,105М

ном n

1

= 0,105 

738

750 = 58 117 Вт.

P

э2 = m1

І’

2        2

Р

қос ≈

0,005Р

эм

= 0,005 

58 117 = 290 Вт.

Р

мех

= 2Р

қос = 2 

290 = 580 Вт.

65

Р

ном

= Р

эм

- Р

э2

- Р

қос

- Р

мех

= 58 117 - 2304 - 290 - 580 =54 943 Вт, яғни Р ном 

55 кВт.

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Р

эм

, кВт 7,5

15

11

4,0

15

1,1

30

3,0 7,5

37

n ном

, айн/мин

1440

2940

960

1420

720

2920

580

1430

730

575

λ м 2,2 1,9 2,0 2,2 2,0 1,9 1,8 2,2 1,7 1,8

М

п

/М

ном 1,4 1,4 1,2 1,0 1,0 1,2 1,4 1,0 0,9 1,0 2p

4

2

6

4

8

2

10

4

8

10

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і Есептеуді салыстырмалы бірліктерде келесі жеңілдетілген формула бойынша жүргіземіз

М

= 2/[(s/s кр

) + (s кр

/s)],
мұндағы М

= M/M

max

– электрмагниттік иінкүштің салыстырмалы мәні.

s ном

= (n - n ном )/n

1

= (1500 - 1440)/1500 = 0,04. м

Критикалық сырғу

s кp = s ном ( λ м +

І𝜆

Г

− 1

) = 0,04 (2,2 +

І2,2

Г

− 1

) = 0,17. s ном

= 0,04; s кp

= 0,17; s = 0,2; s = 0,5; s = 0,8.

66

Параметр
Параметр мәні

s

0,04
0,17

0,2 0,5 0,8 1,0

M

0,445 1,0

0,98
0,61

0,4

0,64

M

, Н • м
47,7

105

103

64

42

66,8

Есептеу нәтижелері 3.13-кестеде көрсетілген. Алынған мәліметтер бойынша иінкүштің нақты мәндері мен қозғалтқыштың M * = f(s)механикалық сипаттамасы құрастырылды (3.8-сурет). Иінкүштің салыстырмалы мәндік формуласы сырғудың үлкен мәндері кезінде елеулі қателік көрсететіндіктен, s= 1,0 сырғу мәніне сәйкес келетін іске қосу иінкүшінің өлшемін иінкүштің номиналды мәні бойынша анықтаймыз

М

ном

= 9,55Р

эм /n

1

= 9,55 

7500/1500 = 47,7 H

 м.

Олай болса,

М

П

= М

ном 

1,4 = 47,7 

1,4 = 66,8 Н

 м.

Іске қосу иінкүшінің салыстырмалы мәні

М

П*

= М

П

/М

тах

= 66,8/105 = 0,63,
мұндағыиінкүштің максималды мәні

М

тах

= М

ном λ м

= 47,7 

2,2 = 105 Н

 м.

U’

1л

= U

1л /

√1,4

= 380/1,18 = 322В.

67

Нәтижесінде, кернеудің ары қарай, тіпті, кішкене ғана азаюы қозғалтқыштың білігіндегі номиналды жүктемелік иінкүш кезінде оның іске қосылмауына әкеледі. Ал қозғалтқыштың асқын жүктемелік қабілеті туралы айтатын болсақ, онда λ м

= 2,2 екенін ескерсек, ол желіні төмендегі шамаға дейін азайтқанда жоғалады

U

1л /

√2,2

= 380/1,48 = 257 В.

3.12-есеп. А2 топтамасының қысқа тұйықталған роторы бар үш фазалы асинхронды қозғалтқыш статор орамасын «жұлдыз» етіп жалғағанда жиілігі50 Гц, кернеуі 380 В болатын желіден жұмы істейді және оның номиналды параметрлері 3.14-кестеде келтірілген: пайдалы қуат Р ном

, айналу жиілігі n ном

, ПӘК η ном

, қуат коэффициенті cosφ
1ном
; іске қосу тоғының еселігі І

п

/І

ном

, іске қосу М п

/М

ном

және максималды M max

/М

ном иінкүштердің еселіктері; 20 °C температура кезіндегі статордың фазалық орамасының активті кедергісі r

L20

. Параметрлерді есептеп, қозғалтқыштың n

2

= f(M) механикалық сипаттамасын құрастыру керек. Қысқа тұйықталу режиміндегі қуат коэффициентінің мәнін төмендегідей алу

сosφ к

= 0,5cosφ
1ном
. А2-71-4 қозғалтқышы нұсқасының шешуі.

Р

1ном

= Р

ном /η ном

= 22/0,9 = 24,4 кВт.

3.14-кесте

Қозғалтқыш түрі

P

НОМ

, кВт n

НОМ

айн/мин η

HOM

cosφ

1HOM

Іп/І
1ном
𝑀

п

𝑀 ном

𝑀

ГП1

𝑀 ном

r1.20, Oм 20 °С
болғанда

А2-61-2

17

2900

88,0
0,88

7

1,2 2,2

0,1900

А2-62-2

22

2900

89,0
0,88

7

1,1 2,2

0,1540

А2-71-2

30

2900

90,0
0,90

7

1,1 2,2

0,1170

А2-72-2

40

2900

90,5
0,90

7

1,0 2,2

0,0770

А2-81-2

55

2900

91,0
0,90

7

1,0 2,2

0,0540

А2-82-2

75

2900

92,0
0,90

7

1,0 2,2

0,0347

А2-91-2

100

2920

93,0
0,90

7

1,0 2,2

0,0209

А2-92-2

125

2920

94,0
0,90

7

1,0 2,2

0,0144

А2-61-4

13

1450

88,5
0,88

7

1,3 2,0

0,2700

А2-62-4

17

1450

89,5
0,88

7

1,3 2,0

0,1890

А2-71-4

22

1455

90,0
0,88

7

1,2 2,0

0,1700

68

І

1ном

= Р

1ном

/(ЗU

1

cosφ
1ном

= 24 400/(3 

220

0,88) = 42 A.

І

п

= І

1ном

(І

п

/І

1ном
) = 42

7 = 294 А.

Z

к

= U

1

/І

n

= 220/294 = 0,75 Ом. п

2

, айн/мин

бөліктері х к

= Z

к

sіnφ к

= 0,75 

0,895 = 0,67 Ом; r к

= Z

к

cosφ к

= 0,75 

0,44 = 0,33 Ом. r

1

= r

L.20

[1 + α(θ раб

- 20)] = 0,17[1 + 0,004(75 - 20)] = 0,21 Ом,

мұндағы θ раб = 75°С – жұмыс температурасы; α = 0,004 – мыстың кедергісінің температуралық коэффициенті s ном

= (n

1

- n

ном )/n ном

= (1500 - 1455)/1500 = 0,03. r’

2

= r к

- r

1

= 0,33 - 0,21 = 0,12 Ом.

𝑀 =
𝑚

г

𝑈

Г

𝑟′

Г

𝑝 г = к

2𝜋𝑓 г

𝑠 ном

[(𝑟 г

+ 𝑟′

Г

/𝑠 ном )

Г

+ 𝑥

Г

3  ∙ 220

Г

∙ 0,12  ∙ 2
=  2 ∙ 3,14  ∙ 50  ∙ 0,03[(0,21 + 0,12/0,03)

Г

+ 0,67

Г

] = 204 𝐻  ∙ м

M

max

= 204   2 = 408 Н  м.

69

М

П

= 204 

1,2 = 245 Н

 м.

𝑠кр = 𝑠ном 1𝑀

ГП1

𝑀 ном

+ Гг𝑀

ГП1

Г

𝑀 ном

− 1  =

0,03 П2 +  І2

Г

− 1П = 0,11

𝑚 г

𝑈

Г

𝑟′

Г

𝑝

𝑀 = г =

2𝜋𝑓 г

𝑠[(𝑟 г

𝑟′

Г

/𝑠)

Г

+ (𝑥 г

𝑥′

Г

Г

3 ∙ 220

Г

∙ 0,12 ∙ 2
= 2 ∙ 3,14 ∙ 50 ∙ 0,5[(0,21 + 0,12/0,5)

Г

+ 0,69

Г

] = 341 𝐻  ∙ м

n

2

= n

1

(1 - s), қозғалтқыштың        механикалық        сипаттамасын        құрастыруға        қажет параметрлердің мәндерін аламыз:

Сырғу ...........................................

0

0,03
0,11

0,5 1,0

Айналу жиілігі, айн/мин............

1500

1455

1335

750

0

Иінкүш, Н   м...............................

0

204

410

341

245

3.13-есеп. 3.15-кестеде АК2 топтамасының фазалық роторы бар үш фазалы асинхронды қозғалтқыштың техникалық мәліметтері берілген. Иінкүштің номиналды М ном

және максималды М тах

мәндерін, номиналды s ном және критикалық s^ сырғуды, сондай-ақ қозғалтқыштың бастапқы іске қосу иінкүші максималдыға тең болатындай кедергісі қандай резисторды ротордың фазалық орамының тізбегіне қосу керек екендігін  анықтау  керек; осы режим үшін механикалық сипаттама құрастыру және ол бойынша М ном номиналды иінкүшке сәйкес сырғуды анықтау. Желідегі кернеу 380 В, жиілік 50 Гц; статор орамасы «жұлдыз» етіліп жалғанған. Қозғалтқышты желіге тура (реостатсыз) қосқандағы іске қосу тоғының еселігі 1 п

/І

ном

= 7; қысқа тұйықталу режиміндегі қуат коэффициентін төмендегідей алу

cosφ к

= 0,5 cosφ ном

. АК2-82-8 қозғалтқышы нұсқасының шешуі.

70

3.15-кесте

Қозғалтқыш түрі

Р

ном

, кВт n ном

, айн/мин η

HOM

cosφ ном

𝑀

ГП1

𝑀 ном r

L.20

, OM,

20 °С болғанда

AK2-81-4

40

1440

90,0
0,84

2,0

0,0725

AK2-82-4

55

1440

90,5
0,84

2,0

0,0390

AK2-91-4

75

1450

90,5
0,85

2,0

0,0326

AK2-92-4

100

1450

90,5
0,85

2,0

0,0210

AK2-81-6

30

960

89,0
0,84

1,8

0,0920

AK2-82-6

40

960

89,0
0,85

1,8

0,0605

AK2-91-6

55

960

89,0
0,86

1,8

0,0590

AK2-92-6

75

960

90,5
0,86

1,8

0,0350

AK2-81-8

22

720

87,5
0,79

1,7

0,1570

AK2-82-8

30

720

87,5
0,79

1,7

0,0935

Р

1ном

= Р

ном /η ном

= 30/0,875 = 34,3 кВт.

S

ном

= (750 - 720)/750 = 0,04. r

1

= r

L.20

[1 + α(75 - 20)] = 0,0935[1 + 0,004 

55]  =
= 0,0935

1,22 = 0,114 Ом.

І

п

= І

ном

(І

п

/І

ном

) = 66 

7 = 462 А.

Z

к

= U

1

/І

п

= 220/462 = 0,48 Ом. cos φ к

= 0,5cos φ

1 ном
= 0,5

0,79 = 0,395; sіn φ к

= 0,918. х к

= Z

к sіn φ к

= 0,48 

0,918 = 0,44 Ом.

71

r

K

= Z

к cos φ к

= 0,48 

0,395 = 0,19 Ом.
r’2 = r

к

— r

1

= 0,19 — 0,114 = 0,076 Ом.
r’2/s

ном

= 0,076/0,04 = 1,9 Ом.
𝑚

г

𝑈

Г

𝑟′

Г

𝑝

𝑀 = г = к

2𝜋𝑓 г

𝑠 ном

[(𝑟 г

+ 𝑟′

Г

/𝑠 ном )

Г

+ 𝑥

Г

3  ∙ 220

Г

∙ 0,12  ∙ 2
=  2 ∙ 3,14  ∙ 50  ∙ 0,04[(0,114 + 1,9)

Г

+ 0,44

Г

] = 720 𝐻  ∙ м

г

𝑚 г

𝑈

Г

𝑝𝑀

ГП1

= г

4𝜋𝑓 г

П±𝑟

г

+ І𝑟

Г

+ (𝑥 г

+ 𝑥

Г

Г

П

3 ∙ 220

Г

∙ 4 =

= 1640 𝐻 ∙ м 4 ∙ 3,14 ∙ 50 П0,114 + І0,21

Г

+ (0,114 + 0,44)

Г

П

s кр ≈

± r’

2

/x к

= 0,076/0,44 = 0,17.

тең болатындай болу керек. Олай болса,r

ҚОС

= x к

– r’

2

= 0,44 - 0,076 =
= 0,364 Ом.

r до6 + r

2

= 0,44 Ом келтірілген мәніне сәйкес M= f (s) жасанды механикалық сипаттаманы құрастыру үшін сырғу s= 0,5 және s= 0,75 болғанда иінкүш

0        0,2 0,32 0,4 0,6        0,8 1,0 s        мәндерін есептейміз. 3.10-сурет. Асинхронды қозғалтқыштың M= f (s) жасанды механикалық сипаттамасы

72

Сырғудың бірқатар мәндері үшін электрмагниттік иінкүшті есептеу нәтижелері төменде көрсетілген: s ....................................................... 0        0,5        0,75        1,0 M,Н • м ............................................ 0        1381        1500        1640

3.10-суреттегі құрылыстанноминалды иінкүш М ном

= 720 Н •  м болғанда сырғу, n ном = 750(1 — 0,32) = 510 айн/мин айналу  жиілігіне сәйкес келетін s= 0,32 шамаға тең болатынын көреміз.

3.16-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

Р

ном

. кВт

15

7,0

75

100

7,0

10

І

1ном

, A

32

14

140

180

11

19

n ном

. об/мин

1455

2910

960

1460

1450

2920

r 1ь Ом

0,25
0,58
0,036
0,015

0,52
0,33
cos φ
0,85

0,90
0,88
0,91
0,86

0,91

P

10

, Вт

820

400

1270

2000

300

330

І

10

, A

7,0 4,0

31

43

4,5 5,0

Р

мех

. Вт

160

170

250

450

120

220

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і гп

Р

тұр

= P

10

— Р

э10

= 820 — 37 = 783 Вт.

Р

м

= Р

тұр

— Р

мех

= 383 — 160 = 223 Вт.

73

Р

1ном
= mU
1ном
cosφ

1

= 3 

220

32

0,85 = 17 952 Вт.

ΣP = P

1ном

- Р

ном

= 17 952 - 15 000 = 2952 Вт. η ном

= Р

ном

/P

ном

= 15/17,95 = 0,83.

Р

айн.ном

= ΣP- Р

тұр

= 2952 - 783 = 2169 Вт.

Р

қос.ном

= 0,005P

1ном
= 0,005

17 952 = 90 Вт. г

Шеңбер диаграмма және жұмыс  сипаттамасы
а) қозғалтқыштың  номиналды  режимдегі  параметрлерін–статор  тоғын І
1ном

, ПӘК

η ном

, қуат коэффициентін cosφ ном

, сырғу s ном

, айналу жиілігін п ном

, тұтынатын қуат Р
1ном

б) ПӘК-тің η max

максималды мәні мен осы ПӘК-ке сәйкес келетін P

2

жүктемені номиналды Р ном

мәннің үлесі ретінде көрсету;

3.17-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

Сурет (2-қосымшаны қарау)
2.1-қ.
2.2-қ.
2.3-қ.

2.4-қ.
2.5-қ.
2.6-қ.

Р

ном

, кВт

250

2,8 7,5

160

4,0

45

Желі кернеуі U 1л

, В

660

220

380

380

220

380

Статор орамын жалғау сызбасы

Y

Δ

Y

Δ

Δ

Y

2p

4

4

4

4

4

4

74

в) номиналды жүктеме кезіндегі айнымалы Р
айнном
шығындардың тұрақты Р

тұр

шығындарға қатынасын;
г)        статор орамының фазасының активті r

1

кедергісін.
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і
қозғалтқыштың пайдалы қуаты Р

ном

= 250 кВт; статор тоғы  І
1ном

= 250 А;

сырғу s ном

= 1,7 % немесе 0,017;
айналу жиілігі n

ном

= 1500(1 — 0,017) = 1474 айн/мин; пайдалы әрекет коэффициенті  η ном

= 0,92;
қуат коэффициенті cosφ
1ном
= 0,88;

тұтынатын қуат Р
1ном

= Р

ном /л ном

= 250/0,92 = 271,7 кВт.

Р

2

= 150 кВт, яғни 0,6Р ном

(2.1-қ. суретті қарау).

Р

1

= P

2

/η max

= 150/0,94 = 159,6 кВт.

ΣР = Р

1

— Р

2

= 159,6 — 150 = 9,6 кВт.

Р

тұр

= Р

м

+ Р

мех

= ΣР/2 = 9,6 /2 = 4,8 кВт.

ΣР

ном

= Р

1ном

— Р

ном

= 271,7 — 250 = 21,7 кВт.

Р

айн.ном

= ΣР

ном

— Р

тұр

= 21 700 — 4800 = 16 900 Вт.

Р

айн.ном

/Р

тұр

= 16 900/4800 ~ 3,5

Р

қос

= 0,005Р

1ном
= 0,005

271 700 = 1359 Вт.

М

0

= 9,55Р

тұр /п

1

= 9,55 

4800/1500 = 31 Н

 м.

М

2ном

= 9,55Р

ном /n ном

= 9,55 

250 000/1474 = 1620 Н

 м.

М

ном

= М

2ном

+ M= 1620 + 31 = 1651 Н

 м.

75

Р

эм . ном

= 0,105М

ном п

1

= 0,105 

1651

1500 = 260 032 Вт.

Р

э2ном = s ном

Р

эм.ном
= 0,017

260 032 = 4420 Вт.

Р

э1ном

= Р

айн.ном

— Р

э2ном

— Р

қос

= 16 900 — 4420 — 1359 =
= 11121 Вт.

г r

1

= Р

э1ном /(m

1

𝐼

Г

ном) = 11 121/(3 

250

2

) = 0,059 Ом.

3.18-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

Р

ном

, кВт 3,0

12

70

22

250

16

U

1ф , в

220

220

220

220

1730

220

І

1ф

, A

6,3

25

190

54

60

40

2p

4

4

4

8

6

8

r

1

Ом 1,7

0,32
0,035
0,15
0,68

0,15

І

oф

, A

1,83 9,7

55

32,8
17,5

9,6

P

0

, Вт

300

565

6500

1340

10 750

950

P’

0

, Вт

283

475

6180

1120

10125

890

P

мех ,Вт

200

250

600

370

1350

270

Cosφ

0

0,24
0,10
0,20
0,064

0,12
0,15

P

K

, Вт

418

1780

9500

2360

12160

1740

U

к

.ф, В
59,5
57,8
58,0

44,0

360

42,0
Cosφ

к

0,37
0,34
0,30
0,33

0,25
0,34

76

бос жүріс (фазалық) тоғы 1 оф

; бос жүріс қуаты Р

0

; мінсіз бос жүрістің  қуаты P’

0

= Р

0

— 3 І

0

r

1

; механикалық шығындар P мех

; бос жүріс қуатының коэффициенті cosφ

0

; қысқа тұйықталу қуаты Р к

; қысқа тұйықталу (фазалық) кернеуі U к

; қысқа тұйықталу қуатының коэффициенті cosφ к

; тоқ жиілігі 50 Гц.
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

φ

0

= arccos0,24 = 76°; φ к

= arccos0,37 = 68°.

І

1к

= І

1ф

(U

1aф

/U

к.ф

= 6,3(220/59,5) = 23 А.

m і

= 0,1 A/мм.

OH = 1

0ф /т і

= 1,83/0,1 = 18,3 мм;
статордың номиналдық тоғының

OD

1

= І

1ф / m і

= 6,3/ 0,1 = 63 мм;
қысқа тұйықталу тоғының

OK = 1

1к / т г

= 23/0,1 = 230 мм. m p = m

1

U

1ф m і = 3 

220

0,1 = 66 Вт/мм; т м

= 9,55m p /n

1

= 9,55 

66/1500 = 0,42 Н

м/мм.

D

і

= (U

1ф /x к )/m і

= (220/8,78)/0,1 = 250 мм,
мұндағы

х к = z к

sіnφ к

= (U

к

.ф/І 1ф

)sіnφ к

= (59,5/6,3)0,93 = 8,78 Ом.
Мұнда sіnφ

к

= 0,93.

77

00

FF

1

= HF (r

1

/x

K

) = 180 (1,7/8,78) = 35 мм.

EN/ D(C= M

max

/M

ном )

— қозғалтқыштың асқын жүктемелік қабілеті.

– статор тоғының реактивті (индуктивті) құрамдас бөлігі.

cosφ

1

= Oh/100 = 88/100 = 0,88.

79

HD

l кесіндісін сырғу шкаласымен қиылысқанша жалғастыру арқылы сырғу шғаласында s

1

нүктесін аламыз, ол қозғалтқыштың номиналды жүктеме режиміндегі сырғуын s

1

= 0,045 анықтайды. Бұл кезде айналу жиілігі n ном

= 1500(1 - 0,045) = 1430 айн/мин.

Р

ном

= D

1

b m p

= 46 

66

10

—3

= 3,0 кВт.

Р

1ном

= D

1

am p

= 55 

66

10

—3

= 3,6 кВт. η ном

= D

1

b/ D

1

a = 46/55 = 0,84.

1 - н ұ с қ а н ы  а н а л и т и к а л ы қ  ә д і с п е н  ш е ш у .

І

0р

= І

0ф

sіnφ

0

= 1,83 

0,93 = 1,70 A.

z к

= U

к . ф

/І

1ф

= 59,5/6,3 = 9,45 Ом.

r к = z к

cosφ к

= 9,45   0,37 = 3,5 Ом; х к = z к

sіnφ к

= 9,45 

0,93 = 8,78 Ом. r’

2

= r к

– r

1

= 3,5 — 1,7 = 1,8 Ом.

80

S

KP

≈ r’

2

/x

K

= 1,8/8,78 = 0,20.

P

М

=P’

0

- P

мех

= 283 - 200 = 83 Вт.

Келесі параметрлерді есептеу үшін бірқатар сырғу мәндерін аламыз s = 0,01; 0,02; 0,03; 0,045; 0,06 және олардың әрқайсысы үшін

3.19-кесте

Есептеу формулалары
s сырғу шамасына сәйкес параметр мәні

0,01
0,02
0,03
0,045

0,06 r’

2

/s =1,8/s, Ом

180

90

60

39,1

30

r

K

= r

1

+ r'

2

/s,Ом
181,7
91,7
61,7

40,8
31,7

z к =

І𝑟

Г

+ 𝑟

Г

, Ом
к        к

182

92

62,5

42

33,2
cos φ

2

= r к /z к

0,998
0,996
0,987
0,971

0,955

І’

2

= U

1

Z

К

, A

1,21
2,38
3,52
5,24

6,63

І’

2a

= І’

2

cosφ

2

, A

1,21
2,37
3,47
5,09

6,33

І’

2a

= І’

2

sіnφ

2

, A

0,08
0,19
0,57
1,25

1,95

І

1a

= І

0a

+ І’

2a

, A

1,65
2,82
3,91
5,54

6,77

І

1p

= І

0p

+ І’

2p

, A

1,85
1,96
2,34
3,02

3,72
𝐼

г

=  𝐼

Г

𝐼

Г

, 𝐴
гП гГ
2,48
3,43

4,55
6,30
7,70
cos φ

1

= І

1a

/І

к

0,66
0,82
0,86
0,88

0,88

P

1

= 3U

1

І

1a

, Вт

1089

1861

2580

3652

4468

n

2

= 1500(1 — s), айн/мин

1485

1470

1455

1430

1410

P

э1

= 3І

2

r, Вт

1

31,0
60,0

105

200

302

Р

эм

= P

1

— P

э1

— Р

м

, Вт

975

1718

2392

3369

4083

β

2

= (І

1

/І

1ном ) β

2

, Вт
0,15
0,29
0,52

1,0

1,44

Р

қос

= (0,005Р

1ном )β

2

, Вт 2,7 5,2 9,4

18

26

Р

эм

= P

1

- Р

э1

- Р

м

, Вт

975

1718

2392

3369

4083

Р

э2

= sP эм

, Вт

10

34

72

151

245

Р

2

= Р

эм

- Р

э2

- Р

мех

- Р

қос

, Вт

762

1479

2110

3000

3612

M

2

= 9,55Р

2

/n

2

4,9 9,6

13,8
20,0
24,5
η = Р

2

/Р

1

0,70
0,79
0,82
0,82

0,81

81

есептеулер жүргіземіз. Есептеу формулалары мен олардың нәтижелері 3.19-кестеде көрсетілген. Алынған мәліметтер бойынша қозғалтқыштың жұмыс сипаттамасын құрастырамыз (3.12-сурет).

Іске қосу жәнеайналу жиілігін реттеу

3.18-есеп. Мәліметтері 3.20-кестеде берілген фазалық роторлы асинхронды қозғалтқыштың номиналды қуаты Р ном

, номиналды сырғуы S ном

, асқын жүктемелік қабілеті λ м , полюстер саны 2р.Үш сатылы іске қосу реостатының ҚР резисторларының кедергілерін есептеу керек (3.13-сурет).

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і n ном

= n(1 -s ном

) = 750(1 - 0,05) = 712 айн/мин.

М

ном

= 9,55Р

ном /n ном

= 9,55 

15 000/712 = 201 Н

 м.

3.20-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

Р

ном

, кВт

15

75

22

5,5

14

7,5 2p

8

4

8

8

4

6

S

НОМ

5

3,3

4

5,3

5

5

r2, Ом
0,37
0,014
0,053

0,150
0,095
0,130
λ = М

тах

/М

ном 3,0 2,0 2,0 1,7 1,7 1,7

82

М

2

= 1,0М

ном

= 1,0 

201 = 201 Н

 м.

λ = M

1

/M

2

= 2,1.

M

1

=M

2

X = 201

2,1 = 422 Н

 м,

яғни М у

/M

max

= 422/(3  201) = 0,7; бұл іске қосу реостатының кедергілерін аналитикалық әдіспен есептеуге мүмкіндік береді. r

қосз = r

2

(λ - 1) = 0,37/(2,1 - 1) = 0,41 Ом.

реостаты

r

қос2 = r

қосз
λ  = 0,41

2,1 = 0,86 Ом.

r қос

1

= r қос

2

λ = 0,86        2,1 = 1,80 Ом.

R

ПP1

= r

қос1 + r

қос2 + r

қос3
= 1,80 + 0,86 + 0,41 = 3,07 Ом.

R

ПР2

= r

қос2 + r

қос3
= 0,86 + 0,41 = 1,27 Ом.

R

ПР3

= r

қос3
= 0,41 Ом.
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

n ном = n

1

(1 - s ном

) = 1500(1 - 0,05) = 1425 айн/мин.

83

3.21-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

р        т ном

. кВ

10

75

22

5,5

14

7,5

U

1ф

,В

220

220

220

220

220

220

2p

4

4

8

8

4

6

S

ном , %

5

3,3

4

5,3

5

5

r

2

,Ом

0,115
0,014
0,053
0,150

0,095
0,130

М

ном

= 9,55Р

ном /n ном

= 9,55 

10 000/1425 = 67 Н

 м.

М

2

/М

ном = s

0,75 /s ном ,

Одан қозғалтқыш білігіне түсірілетін М

2

= 0,75М

ном

жүктемеге сәйкес s

0

75

сырғу мәнін анықтаймыз:

S

0,75

= (0,75М

нoм s ном

)/М

ном

= 0,75s ном

= 0,75 

0,05 = 0,0375.
s = (n

1

- 0,5n

ном )/n

1

= (1500 - 0,5 

1425)/1500 = 0,525. (r қос + r

2

)/r

2

= s/s
0,75

осыдан қосымша резистордың кедергісі r қос

= (s - s

0

75

)r

2

/s

0

75

= (0,525 - 0,0375)0,115/0,0375 = 1,49 Ом,
мұндағы s = 0,525 — n

2

= 0,5п ном

төмендетілген айналу жиілігі кезіндегі сырғу; s

0

75

= 0,0375 — қозғалтқыш білігіне М

2

= 0,75М

ном

жүктеме түсірілгендегі сырғу; r

2

= 0,115 Ом - ротордың фазалық  орамасының жұмыс температурасындағы кедергісі.

84

3.22-кесте

Параметр
Қозғалтқыш түрі

АИР 90L4

АИР 100S4

АИР 100L4

АИР 112М2

АИР 132S4

АИР 80А4

АИР 132S8

АИР 80В4

Р

ном , кВт 2,2 3,0 4,0 7,5 5,5 1,1 4,0 1,5 и 1ф

, В

220

220

220

220

220

220

220

220

Лном , %

81

82

85

87,5
87,5

75

83

78

cos

Фном
0,83
0,83
0,84

0,88
0,88
0,81
0,70

0,83

1

1п /1

1ном 6,5 7,0 7,5 5,0 7,0 5,5 6,0 5,5

М

п

/М

ном 2,1 2,0 2,0 2,2 2,0 2,2 1,8 2,2 cos j

K

0,86
0,84
0,85
0,74

0,75
0,88
0,85
0,86

азаятынын анықтау. Ол үшін қажетті қозғалтқыш параметрлерінің мәндері 3.22-кестеде берілген: қозғалтқыштың номиналды қуаты Р ном

; жеткізуші желінің (фазалық) кернеуі U 1ф

; ПӘК η ном

; іске қосу тоғының еселігі  І 1п

/І

1ном
; іске қосу иінкүшінің еселігі М

п

/М

ном

; номиналды жүктемеcos cosφ ном

мен қысқа тұйықталу cosφ к

режимдеріндегі қозғалтқыш қуатының коэффициенттері; тоқ жиілігі 50 Гц.
АИР90L4 қозғалтқышы нұсқасының шешуі.

Асинхронды қозғалтқышты іске қосу тоғының шамасы оның қысқа тұйықталу кедергісімен анықталады

І

1п

= U

1

/z к

Сондықтан, іске қосу тоғын азайту үшін г кп

ны оның активті г к

немесе индуктивті х к құрамдастырының есебінен арттыру керек (3.14, асурет). Ол үшін қажетті қысқа тұйықталған кедергінің г к

немесе х к

шамасы

^қос (^қос)

85

қуат беруші желінің желілік сымдарына қосымша кедергіні тізбектей қосу арқылы алынады (3.14, б сурет). Іске қосуды QS2 ажыратқышымен тоқтатқаннан кейін, бұл кедергілер тұйықталып, қозғалтқыштың жұмысына ешқандай әсер тигізбейді. Қосымша индуктивті кедергі ретінде (білігі бар дроссельді) қолдану үнемдірек, өйткені бұл элементтердің белсенді кедергісі аса елеулі емес және олардың шығыны үлкен емес. Алайда қуаты көп емес қозғалтқыштардағы іске қосу тоғын шектеу үшін дросселдарға қарағанда арзан және габариттері кішірек резисторларды жиірек қолданады. к Іске   қосу тоғын  k        есе   азайту   үшін   қажетті қосымша  кедергінің шамасын келесі өрнекпен анықтайды:

𝑟 доб

= І(𝑘𝑧

к )

Г

− 𝑥

Г

− 𝑟 к ;

𝑥 доб

= І(𝑘𝑧

к )

Г

− 𝑟

Г

− 𝑥 к ; к

Статордың номиналдық тоғы (фазалық мәні)І 1ф

= Р

ном

/(3U

1ф η ном

cosφ ном

) = 2200/(3 

220

0,81 

0,83) = 5 A.

І

1ф.п

= І

1ф

(І

1п

/І

1ном
) = 5

6,5 = 32,5 A.

z к

= U

1

ф

/І

1ф.п
= 220/32,5 = 6,77 Ом.

r к = z к

cosφ к

= 6,77 

0,86 = 5,82 Ом; х к = z к

sіnφ к

= 6,77 

0,51 = 3,45 Ом. к Бастапқы іске қосу тоғын екі есе (k= 2) азайту үшін қажет қосымша резистордың г қос

кедергісі r

қос =

І(𝑘𝑧

к )

Г

− 𝑥

Г

− 𝑟 к =

І(2 ∙ 6,77)

Г

− 3,45

Г

− 5,82
= 7,27 Ом.

Р

қос

= (І

1ф.п /2)

2

r қос

= (32,5/2)

2

7,27 = 1920 Вт, тоқтың резистор арқылы аз уақытта өтетін ескерсек (әдетте бірнеше секунд), бұл қуатты екі есе азайтуға болады.

U’

1ф ≈

220 - (І

1ф.п
/2)r

доб

= 220 - (32,5/2) 

7,27 = 102 В.

86

Осылайша, статор орамаларының клеммаларына әкелінетін кернеу номиналды мәннің 102/220 = 0,46 үлесі болады. Мұндағы қозғалтқыштың іске қосу иінкүшіМ п

ның 0,46

2

= 0,21 үлесі болады, яғни оның мәні

0,21М

п

= 0,21 

2,1 М

ном

= 0,44М

ном .

Олай болса, бұл қозғалтқыштың іске қосылу кезіндегі  жүктеме шамасы номиналды мәннің 44 % астам болмауы керек.

Анықтау керек: номиналды М ном

және M max

максималды иінкүштерді, табиғи механикалық сипаттама режиміндегі s кр

критикалық сырғуды; іске қосу иінкүшінің еселігі М п

/М

ном

= 1,5 болатындай қажетті іске қосу реостатының R

ПР

кедергісі мен номиналды жүктемелік иінкүш кезіндегі айналу жиілігі n

2

= 0,5n

1

болатындай қажетті r қос

кедергіні.
4АНК225М8 қозғалтқышы нұсқасының шешуі.

n ном = n

1

(1 - s ном

) = 750 (1 - 0,05) = 712,5 айн/мин.

М

ном

= 9,55Р

ном /n ном

= 9,55 

30 000/712,5 = 402 Н

 м.

M

max

= М

ном λ м

= 402 

1,8 = 723,6 Н

 м.

3.23-кесте

Қозғалтқыш түрі

P

ном

, кВт 2p s ном , % η ном , %

cosφ ном

І

2ном ,

А

Е2, В

M

max

/M

ном

4AHK225M8

30

8

5

86,5
0,80

165

120

1,8

4AHK250SM8

37

8

5,5

87,5
0,80

190

115

2,2

4AHK250B8

45

8

4

89

0,82

190

140

2,2

4AHK250M8

55

8

3,5

89,5
0,83

185

190

2,2

4AHK280S8

75

8

4

90,5
0,84

257

190

1,9

4AHK280M8

90

8

4

90,5
0,84

267

214

1,9

4AHK315S8

110

8

3,5

91,5
0,84

311

225

1,9

4AHK315M8

132

8

3,5

92

0,84

364

247

1,9

4AHK355S8

160

8

2,7

92,5
0,86

353

285

1,7

4AHK355M8

200

8

2,7

92,5
0,86

359

350

1,7

87

s кp = s ном ( λ м

+ Іλ

Г

− 1

) = 0,05 (l, 8 +

І1,8

Г

− 1

) = 0,16.

П

Ротордың фазалық орамасының жұмыс  температурасындағы активті кедергісі r

2

= [E

2

/( √3

І

2ном )]s ном

= [120/ (1,73 

165)] 0,05 = 0,021 Ом.

М

ном /s ном

= 1,5М

ном

/s’ ,

осыдан
s' = 1,5s

ном

= 1,5 

0,05 = 0,075.

(r

2

+ R

ПР

)/r

2

= 1/s',
Мұндағы R

np = r

2

+ г қос

— іске қосу иінкүші М

п

= 1,5М

ном болғандағы іске қосу реостатының кедергісі, осыдан қажетті іске қосу реостатының кедергісі

R

np

= (r

2

/s 0 - r

2

= (0,021/0,075) - 0,021 = 0,26  Ом. (r

2

+ r доб )/r

2

= s 0,5 /s ном

Мұндағы s

0

5

= 0,5 – ротордың айналу жиілігі 0,5 п

1

болғандағы сырғу.
Алынған теңдіктен қажетті резистор кедергісі

r қос = r

2

(s 0,5 /s ном )

- r

2

= 0,021(0,5/0,05) - 0,021 = 0,19 Ом.

88

cosφ
1ном
, іске қосу тоғының еселігі λ,, іске қосу иінкүшінің еселігі λ

п

, максималды иінкүшінің еселігі λ м

(3.24-кесте).
Анықтау керек:
3.24-кесте

Қозғалтқыш түрі

Р

ном

. кВт n

ном,
айн/мин
ηном,%
cosφ

1ном λ , λ п λ м

4AH160S4

18,5

1450

88,5
0,87

6,5 1,3 2,1

4AH200M4

45

1475

91

0,89 6,5 1,3 2,5

4AH280M4

160

1470

93,5
0,90

6,0 1,2 2,0

4AH200M6

30

975

90

0,88 6,0 1,3 2,1

4AH280M6

110

980

92,5
0,89

6,0 1,2 2,0

4AH280M8

90

735

92,5
0,86

5,5 1,2 1,9

4АН160S4 қозғалтқышы нұсқасының шешуі.

М

ном

= 9,55Р

ном /n ном

= 9,55 

18 500/1450 = 121,8 Н

 м.

М

п

= М

ном λ п

= 121,8 

1,3 = 158 Н

 м.

M

max

= М

ном λ м

= 121,8 

2,1 = 256 Н

 м.

Р

хном

= Р

ном / η ном

= 18,5/0,885 = 20,9 кВт.

І

1ф

= Р

1ном /(m

1

U

1ф

cosφ
1ном
) = 20900/(3

380

0,87) = 21,1 А.

желі тоғы

І

1л = √3

І

1ф

= 1,73 

21,1 = 36,5 А.

І

п.л

= І

1л λ і

= 36,5 

6,5 = 237 А.

89

Бұл жағдайда статордың фазалық кернеуі келесі мәнге дейін азаяды

U

1фY

= U

1фΔ / √3

= 380/1,73 = 220 В.

Статордың фазалық тоғы 1,73 есе азаяды, яғни

І

1фY

= І

1фY / √3

= 21,1/1,73 = 12,2 А,

ал желілік тоқ жайлы айтатын болсақ, онда ол «жұлдыз» тәрізді қосылғанда 3 есе азаяды

І

1

ЛY

= І

1

Л

Δ

/3 = 36,5/3 = 12,2 А.

Оған қоса, қуат беруші желілік сымдардағы іске қосу тоқ та 3 есе азаяды

І

П

ЛY

= І

П

Л

Δ

/3 = 237/3 = 79 А.

Асинхронды қозғалтқыштың иінкүші статор кернеуінің квадратына пропорционал болғандықтан, фазалық кернеуді 3 есе азайтқанда, қозғалтқыштың иінкүштері де 3 есе азаяды:

M

Y

= М

Δ

/3 = 121,8/3 = 40,6 Н

м; М пY

= М

пΔ

/3 = 158/3 = 52,7 Н

 м;

M

maxY

= M

maxΔ

/3= 256/3 = 85,3 Н

 м.

Сонымен бірге, қозғалтқыштың асқын жүктемелік қабілеті 3 есе азайып, Х м Y

= Х

мД

/3 = 2,1/3 = 0,7 тең болады.
Асинхронды  қозғалтқыштың  иінкүші  статор  кернеуінің   квадратына

пропорционал болғандықтан, қозғалтқыш асқын жүктемелік қабілетін кернеуді төмендегі мәнге дейін азайтқанда жоғалтады

U’

1ф

= U

1ф /

√𝜆м
= 380/
√2,1

= 262 В.

СИНХРОНДЫ МАШИНАЛАР

Ротордың айналу жиілігі п

1

мен статор орамындағы айнымалы тоқ жиілігінің f

1

арасындағы қатаң байланыс синхронды машиналардың сипатты белгісі болып табылады n

1

= f

1

60/p.

Басқалай айтқанда, статордың айналмалы магниттік өрісі мен синхронды машинаның роторы синхрондытүрде, яғни бірдей жиілікпен айналады. Өзінің құрылымы бойынша синхронды машиналар айқын полюсті  және айқын емес полюсті болып бөлінеді. Айқын полюсті синхронды машиналардың роторында тұрақты тоқтан қуат алатын қоздыру орамдарының катушкалары орналасқан, айқын көрінетін полюстер  болады. Мұндай машиналардың сипаттық белгісі - бойлық өс (полюстер өсі) бойынша магниттік кедергілер мен көлденең өс (полюсаралық жазықтықта жататын өс) бойынша магниттік кедергілердің әртүрлілігі. Статор ағынына бойлық өс бойынша dd магниттік кедергі статор ағынына көлденең өс бойынша qq магниттік кедергіден біршама азырақ. Айқын емес полюсті синхронды машиналарда бойлық және көлденең өстер бойынша магниттік кедергілер бірдей болады, өйткені бұл машиналардағы ауалық саңылау статор периметрі бойынша бірдей. Синхронды машинаның статорының құрылысы асинхронды машина статорынан аса өзгешеленбейді. Статор орамында машинаның жұмыс  істеу барысында ЭҚК индукцияланады және магнит қозғаушы күш (МҚК) тудыратын тоқтар өтеді, олардың максималды мәні

F

1

= 0,45m

1

І

1

w

1

k об1 /p Бұл МҚК айналмалы магниттік өріс тудырады, ал машинаның d  ауалық саңылауында магниттік индукция пайда болады, оның әрбір т полюстік бөлудің шекарасы бойынша таралу графигі ротордың құрылысына тәуелді (4.1-сурет).

Айқын полюсті синхронды машина үшін келесі кернеу теңдеуі сәйкес келеді:

U

1

= E

0

+ E

1d

+ E

1q

+ E

σ1

– І

L

r

L

Мұндағы E

0

– синхрондық машинаның Ф

0

негізгі магниттік ағынына пропорционал, синхронды машинаның негізгі ЭҚК; Е 1d

91

4.1-сурет. Айқын полюсті(а) және айқын емес полюсті(б) синхронды машиналардағы магниттік индукцияның бойлық өсі бойынша таралу графигі:

1

— МҚК графигі;

2

— магниттік индукция графигі

синхронды машина зәкірінің бойлық өсі бойынша реакциясының F 1d МҚК- не пропорационал синхронды машина зәкірінің бойлық өсі бойынша реакциясының ЭҚК; E 1q

– синхронды машина зәкірінің көлденең өсі бойынша реакциясының F

1q МҚК-не пропорационал синхронды машина зәкірінің көлденең өсі бойынша реакциясының ЭҚК; E σ1

– Ф

σ таралу магниттік ағынының болуымен шартталған таралу ЭҚК, бұл ЭҚК өлшемі статор орамасын таратудың х

1

индуктивті кедергісіне пропорционал

E

σ1

= - jІ

1

x

1

І

1

r

1

– статордың фазалық орамасындағы кернеудің активтіазаюы, әдетте есептерді шығарған кезде бұл өлшемді оның үлкен емес мәніне байланысты ескермейді.

Айқын емес полюсті синхронды машина үшін кернеулер теңдеуі төмендегідей

Мұнда

U

1

= Е

0

+ Е

с

– І

1

r

1

Е

с

= Е

1

+ Е

σ1 ,

мұндағы Е

1

– айқын емес полюсті синхронды машина зәкірінің реакциясының ЭҚК.

Қарастырылған кернеу теңдеулеріне кернеулердің векторлық диаграммалары сәйкес келеді. Бұл диаграммаларды не машинаның негізгі ЭҚК Е

0

, не статор орамасындағы U

1

кернеуді анықтау үшін құрастыруға тура келеді. Кернеу теңдеулері мен оларға сәйкес векторлық диаграммалар синхронды машинаның магнит өткізгішінің магниттік қанығуын ескермейтінін есте сақтаған жөн, ал олар индуктивті кедергілердің шамасына әсер тигізіп, азайтатыны белгілі. Бұл қанығуды есепке алу қиын тапсырма болып табылады, сондықтан cинхронды машиналардың ЭҚК

92

мен кернеулерін есептеу кезінде, синхронды машины жүктеу кезінде зәкірдің реакциялық әрекетінен туындайтын магниттік жүйенің қанығу жағдайын ескеретін, ЭҚК тәжірибелік диаграммасын қолданады. ЭҚК тәжірибелік диаграммасын құрастыру кезінде зәкір реакциясының магниттеуші күшін бойлық және көлденең құрамдастарға бөлмейді, сондықтан бұл диаграмма айқын полюсті де, айқын емес полюсті де машиналарды есептегенде қолданыла алады. Не желімен параллель қосылған синхронды генераторлармен, не синхронды қозғалтқыштармен байланысты есептерді шешкен кезде, М электрмагниттік иінкүшінің 0 жүктеме бұрышынан  тәуелділіген көрсететін, синхронды машиналардың бұрыштық сипаттамаларын қолданады. Мұнда айқын полюсті синхронды машиналарда екі иінкүш әрекет ететінің есте сақтаған жөн: негізгі М нег

және реактивті М р

, ал айқын емес полюсті машиналарды тек негізгі иінкүш ғана әрекет етеді:

0

ном

жүктеме бұрышы М ном номиналды иінкүшіне сәйкес келеді. Синхронды машинаның максималды иінкүші синхронды машинаның асқын жүктемелік қабілетін анықтайды, бұл желімен параллель жұмыс істейтін синхронды генераторларға да, синхронды қозғалтқыштарға да аса маңызды болып табылады. Айқын емес полюсті синхронды машиналарда максималды иінкүш 0 = 90 о

жүктеме бұрышына сәйкес келеді, ал айқын полюсті синхронды машиналарда 0 кр

< 90 о және осы машинаның негізгі және реактивті электрмагниттік иінкүштерінің қатынасына байланысты әдетте 60-80о болып келеді. Айқын полюсті синхронды машиналардың асқын жүктемелік қабілетін анықтайтын жүктеменің критикалық  бұрышын есептеу үшін келесі өрнекті қолдануға болады:

cos θ кр = β

2

+ 0,5 - β,

мұндағыСинхронды машинаның параметрлерін есептеу кезінде U-тәрізді сипаттамалар қолданылады, олар І

1

статор тоғының P

2

тұрақты жүктеме кезіндегі қоздыру орамындағы 1 в

тоғына тәуелділігін көрсетеді. Мұндағы статор тізбегіндегі І

1

= І

1a

+ jІ 1p

тоқ өзгерісі тек оның Д 1р

реактивті құрамдас бөлігінің есебінен пайда болады. Сондықтан 1 в қоздыру тоғының өлшемін реттеу тек статор тоғының өзгеруімен ғана емес, cosj қуат

93

коэффициентінің де өзгеруімен сүйемелденеді. Бұл кезде статор тоғының І

1

a

активті құрамдас бөлігі өзгеріссіз қалады. Тым қоздыру режимін І в

> І в0

жасай отырып, І

С

желі тоғының U

1

кернеуге қатысты фазалық озуын тудырады, бұл желідегі қуат коэффициентінің артуына септігін тигізеді. Синхронды машинадағы энергетикалық сипаттамалар оның жұмыс режиміне байланысты. Егер машина генератор режимінде жұмыс істесе, онда генераторға жеткізілетін механикалық қуат жетек қозғалтқыштың М

1

айналмалы иінкүші мен п

1

айналу жиілігімен анықталады.

Р

1

= 0,105 М

1

п

1

Бұл қуаттың бір бөлігі механикалық Р мех

, магниттік Р м

және қосымша Р қ шығындарды жабуға жұмсалады. Егер генератордың қозуы ортақ жетек қозғалтқыштан айналатын қоздырғыштан туындаса, онда аталып өткен шығындарға тағы да қозуға кеткен шығындар қосылады

P= U

В

І

В

/η

В

Мұндағы U в

және І в

– қоздыру тізбегіндегі кернеу мен тоқ; η

в

– қоздырғыштың ПӘК.

Аталып өткен шығындарды азайтқаннан кейін қалған қуат генератор статорына электрмагниттік жолмен жіберілетін генератордың Р эм

электрмагниттік қуатын көрсетеді. Генератордың шығысындағы Р

2

пайдалы қуат электрмагниттік қуаттан статор орамындағы электрлік шығындардың мәніне аз болып келеді г

Р

э1 = m

1

І

Г

r

1

Синхронды генератордың жалпы шығындарыΣP = Р мех

+ P

м

+ P

в

+ Р

қос

+ Р

э1

Генератордың пайдалы қуаты

P

2

= S

2

cosφ

1

= m

1

U

1

І

1

cosφ

1

Мұндағы S

2

= m

1

U

1

І

1

– генератор шығысындағы толық қуат, В

А; cosj

1

– генераторды жүктеу тізбегіндегі қуат коэффициенті.

Егер синхронды машина қозғалтқыш режимінде жұмыс жасаса, онда шығын түрлері бұрынғыдай қалады, бірақ қозғалтқыш кірісіндегі  электрлік қуат

P

1

= S

1

cosφ

1

= m

1

U

1

І

1

cosφ

1

ал қозғалтқыш шығысындағы қуат механикалық болады

P

2

= 0,105M

2

n

1

Синхронды машинаның пайдалы әрекетінің коэффициенті
η  = P

2

/P

1

94

Синхронды генераторлар

4 . 1 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

S

ном ,кВ 

А

330

270

470

600

780

450

700

500

U

1ном
, кВ

6,3 3,2 0,4

0,7 3,2 6,3 0,4

3,2 η ном , %

92

91

90

93

93

92

2p

6

8

6

10

12

6

6

10

Р

ном

, кВт

206

667,4
369,5

ΣP

ном

, кВт

27

18

cos φ
lном

0,9

0,85 0,9

0,92

0,9

0,92
0,85

І

1ном,

А

72,2

43,1

190

64,2

P

ном ,кВ

340

190

717,6

M

1ном

, Н

М

7735

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

Р

ном

= S

ном

cosφ
1ном
= 330

0,9 = 297 кВт.

Р

1ном

= Р

ном /η ном

= 297/0,92 = 322,8 кВт.

ΣР

ном

= P

1ном

- Р

ном

= 322,8 - 297 = 25,8 кВт.

95

І

1ном

= S

ном /( √3

U

1ном
) = 330/(1,73

6,3) = 30,2 А.

n

1

= f

1

60/p = 50 

60/3 = 1000 айн/мин.

М

1ном
= 9,55

10

3

P

1ном /n

1

= 9,55 

10

3

322,8/1000 = 3083 H

 м.

Генератордың векторлық диаграммасын құрастырып, и
1ном
номиналды кернеуді анықтау керек; генератор шығысындағы толық £

ном

және активті Р ном

қуаттың номиналды мәндерін және жүктемені Д и ном шамасына түсіргенде кернеудегі өзгерісті анықтау қажет. Тоқ жиілігі 50 Гц; статор орамдары «жұлдыз» тәрізді жалғанған,статор орамдарының активті кедергісін ескермеу.

4 . 2 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

E

0

, В

280

275

284

298

260

265

290

І

1

НОМ

, А

54

90

108

120

36

28

140

Ψ

1

, град

50

48

50

45

55

48

54

x

1

, Ом
0,52
0,15
0,12

0,08
0,44
0,48
0,07

x ad

. Ом 1,0

1,32
1,24
1,18
1,65

1,82
1,05

x aq

, Ом
0,74
0,55
0,48

0,32
1,15
1,22
0,90

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

U

1

= E

0

+ E

1d

+ E

1q

+ E

σ1 .

E

1d

= -jІ
1ном

x ad

sіnψ

1

= -j54  1,0 

0,766 = -j41,4B.

96

E

1q

= -jІ
1ном
cosψ

1

= -j54 

0,74 

0,643 = -j25,7 B.

E

1σ

= -jІ
1ном

x

1

= -j54 

0,52 = -j 28 B.

U

1ном
= 115,5

2 = 231 В.

Статор орамын «жұлдыз» тәрізді қосқан кезде, статор орамының шығысындағы кернеу U 1л

= 231 

1,73 = 400 В болады.

U

1ном
және І
lном
векторларының арасындаы бұрышты өлшегеннен кейін, φ

1ном
= 40°фазалық ауытқу менcos

φ

1ном
= 0,766 (инд.) қуат коэффи- циентін анықтаймыз.
толық номиналды қуат

S

ном

= 3U

1ном

І

1ном = 3 

231

54

10-3= 37,4 кВ 

А.

Р

1ном

= S

ном

cosφ
1ном

= 37,4 

0,766 = 28,6 кВт.
дегі номиналды өзгеріс

ΔU

ном

= [(Е

0

- U

1ном

)/U

1ном
]100 =
= [(280 - 231)/231]100 = 21,2 %,

97

яғни жүктемені номиналдыдан бос жүріс режиміне түсіргенде генератор шығысындағы кернеу 21,2 % артады.

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

E

1d

= -j41,4 B; E

4

= -j25,7 B; E 1σ

= -j28 B.

4.3-сурет. Синхронды айқын полюсті генератордың активті- индуктивті жүктеме кезіндегі кернеуінің векторлық диаграммасы

Алынған m

U

= 2 B/мм кернеу масштабын ескере отырып, U
1ном
= 340 В кернеуін анықтаймыз, мұндағы желілік кернеу U

1л

= 640 В. І

1ном
тоқ векторы мен U
1ном
кернеу векторының арасындағы фазалық ауытқу бұрышы φ

1ном
= 36° болса, ал қуат коэффициенті cosφ
1ном
= 0,809 (сый.).

S

ном

= 3U

1ном

І

1ном 

10-3 = =3 

340

54

10-3 = 55кВ 

А

P

ном

= S

ном

cosφ
1ном

= 55 

0,809 = 44,5 кВт

ΔU

ном

= [(E

0

– U

1ном

)/U

1ном
]100 =
=[(280 – 340)/340]100 = -17,6%,

98

яғни жүктемені түсіргенде генератор шығысындағы кернеу 17,6 % артады. 4.2 және 4.3-есептердің нәтижелерін салыстыру синхронды генераторлардың қасиеттері (толық және активті қуаттардың номиналды мәндері, жүктемені түсіргенде кернеудің номиналды мәнінің өзгеруі) едәуір деңгейде жүктеме сипатынан тәуелді екенін көрсетеді.

4.4-есеп. Номиналды қуаты Р ном

және номиналды (фазалық) кернеуі U 1ф . ном

үш фазалы синхронды генератор cosφ ном = 0,8 (инд.) қуат коэффициентімен жұмыс істейді. Статор фазасының орамының индуктивті таралу кедергісі х

1

(4.3-кесте); қысқа тұйықталу қатынасы ҚТҚ, айнымалы тоқ жиілігі 50 Гц.
ЭҚК тәжірибелік диаграммасын құрастырып, ол бойынша жүктемені А и

ном түсіргенде генератордың номиналды кернеуіндегі өзгерісті анықтау керек. Статор орамасы фазасының активті кедергісін есепке алмау. Генератордың бос жүріс сипаттамасы қалыпты.

4 . 3 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

U

1

НОМ

, В

230

230

230

400

400

400

400

230

230

230

OK3

1,4 1,2 1,3 1,1 1,4 1,1 1,2 1,3 1,2 1,4

x1, Ом
0,15
0,32
0,45

0,32
0,28
0,25
0,18

0,32
0,32
0,18

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

І

1ном

= S

ном /(m

1

U

1ном
cosφ
1ном
) = 55000/(3

230

0,8) = 100 А.

E

1σ

= jІ
1ном

x

1

= 100   j0,15 = j15 B,
немесе салыстырмалы бірліктерде

E

σ*

= E

1σ

/U

1шж

= j35/230 = j0,15.

Е

0*

..................... ................ 0,58        1,0        1,21        1,33        1,40        1,46        1,51

І

В*

..................... .................. 0,5        1,0        1,5        2,0        2,5        3,0        3,5

мұндағы

E

0*

= E

0

/U

1ном ; Ів*

= І

в

/І

в0ном

99

Бос жүріс сипаттамасы
Қысқа тұйықталу сипаттамасы

Мұндағы E

0

– генератордың негізгі ЭҚК; І

в

– генератордың бос жүріс режимінде қоздыру тоғы; І

в0ном

– генератордың бос жүріс режиміндегі Е

0

негізгі ЭҚК сәйкес келетін қоздыру тоғы.

І

к*

= І

1к

/І

1ном Қысқа тұйықталудың тура кескінді сипаттамасын екі нүкте арқылы саламыз: O нүктесі – координатала осьтерінің басталуы мен координаталары І к*

= 1 және І в . к . ном

К нүктесі.

І

в . к . ном

* тоғы, генераторды жүктеудің І
1ном

номиналды тоғына сәйкес, қоздыру тоғы болып табылады, оның шамасын ҚТҚ = 1,4  (қысқа тұйықталу қатынасы) арқылы анықтаймыз

ҚТҚ = І

в0ном

/І

в.к.ном ,

осыдан

І

в.к.ном*

= І

в.к.ном

/І

в0ном

= 1/ ҚТҚ = 1/1,4 = 0,71.

φ

1ном
= arccos0,8 = 37°

100

бұрышпен тік сызық, статор тоғының бағытын, жүргіземіз, оның бойында І
1ном*

= 1 векторын саламыз, ол үшін ордината өсінің 1 с бөлігін циркуль арқылы тоқ бағытының сызығына белгілейміз.

бағытында ЭҚК таралу векторын жүргіземіз (кернеудің индуктивті құлауы)

E

1σ*

= j0,15.

Е

нг*

= U

1ном*

+ E

1σ*

= 1,09

Е

0*

= Е

нг*

+ E

1d* .

Е

1d* есептеу үшін зәкір реакциясының бойлық-магнитсіздендіруші әрекетіне сәйкес келетін І вd*

қоздыру тоғын анықтаймыз. І вd*

шамасы абсцисса өсіндегі LG кесіндісі арқылы анықталады: І вd

* = 0,6.

φ’

1

= γ + φ1ном = 7 + 37 = 44°
бұрышпен CD вертикаль сызыққа қарай DM= І

вd* = 0,6 веткор сызамыз. Одан кейін О нүктесінен радиусы OM доғаны абсцисса өсіменNнүктесінде қиылысқанша саламыз.Алынған ON= 1,65 кесіндісі генератордың негізгі ЭҚК сәйкес келетін І

в0ном
қоздыру тоғын көрсетеді

Е

0*

= PN = 1,3.

ΔU

ном

= (Е

0

- U

1ном*

)/U

1ном*
= (1,3 - 1)/1 = 0,3 немесе 30%.

101

«жұлдыз»    тәрізді    жалғанған.    Генератордың    синхронды   индуктивті
кедергілері: бойлық ось бойынша x

d , көлденең ось бойынша. Аталған параметрлердің мәндері 4.4-кестеде берілген. Генератор роторына әрекет ететін тежегіш иінкүштерді анықтау керек: негізгі М нег

, реактивті М p

және қорытқы М = М нег

+ М

р және осы иінкүштердің графиктерін θ бұрышының функциясында салу; егер номиналды жүктеме режимі θ ном = 16,5° жүктеме бұрышына сәйкес болса, генератордың асқын жүктемелік қабілетін анықтау.

4 . 4 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

S

НОМ

, кВ •

А

640

400

700

950

630

460

570

U

1

, В

6000

660

6000

6000

6000

660

660

2p

12

8

10

16

12

8

10

D

1

, м

0,80
0,92
0,86
1,80

1,0

0,80 1,0 l

1

м

0,52
0,25
0,35
0,50

0,50
0,30
0,32

В

δ ,Тл

0,88
0,78
0,80
0,85

0,78
0,76
0,80
орам саны w

1

420

66

480

450

380

62

58

x d

, Ом

89

1,70

85

62,7
96,5
1,50
0,95

x q

, Ом
41,4
0,78
36,6

21,5
33,6
0,45
0,37

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

U

1ф

= 6000/1,73 = 3468 В.

τ = πD

1

/2p = 3,14 

0,80/12 = 0,21 м.
Ф = (2/π)В

δ τl

1

к с

= 0,64 

0,88 

0,21 

0,52 

0,95 = 0,058 Вб.

Е

0

= 4,44f

1

Фw

1

k oб1

= 4,44   50        0,058        420        0,92 = 4975 В.

102

w

1

= 2π f

1

/p = 2 

3,14 

50/6 = 52,3 рад/с немесе n= 500 айн/мин.
𝑚

г

𝑈 гф

𝐸 п

3 ∙ 3468 ∙ 4975
𝑀        =        =        = 11 120 𝐻 ∙ м

осн ГП1
𝑤

г

𝑥

Г

52,3 ∙ 89

гф

𝑚 г

𝑈

Г

1М        =        г        −

1        3 ∙ 3468

Г

1

1 =        г

1

−        = 4484 𝐻 ∙ м.

Г ГП1

2𝑤 г

𝑥 п

𝑥

Г

2 ∙ 52,3

41,4        89

М

нег

= М

негmax
Sіn θ,

реактивті иінкүш үшін

қорытқы иінкүш үшін

M

p

= М

р max
Sіn20 М = М

нег

+ М

р

0 жүктеме бұрышының бірқатар мәндері 4.5-кестеде көрсетілген.
cosθ

кр =

І𝛽

Г

+  0,5  −  𝛽 =

І0,25

Г

+  0,5  −  0,25
= 0,49; sіn θ

кр

= 0,857, осыдан

мұндағы θ кр

= arccos0,49 = 59 о ,

β = E

0

/[4U

1ф (x d /x q

- 1)] = 4975/[4

3468(89/41,4 - 1)] = 0,31.

4 . 5 - к е с т е

Параметр
Параметр мәні
0, град.

20

30

45

60

70

90

sіn 0
0,342
0,500
0,707

0,866
0,940
1,00

М

нег

, Н

 м

3803

5560

7861

9629

10 452

11120

sіn 2θ
0,643
0,866
1,00

0,866
0,643
0,00

М

р

, Н  м

2883

3883

4484

3883

2883

0,00
М, Н  м

6686

9443

12 345
13 512
13 335

11120

103

θ кр

= 59° бұрышына келесі иінкүштер сәйкес келеді:

M’

нег

= M

нег max
sіnθ

кр

= 11 120 

0,857 = 9530 Н

м; M’ р

= М

р max
sіn2θ

Kp

= 4484 

0,883 = 3960 Н

м; M max

= M’

нег

+ M’

р

= 9530 + 3960 = 13 490 Н

 м.

M = f(θ) қорытқы иінкүштің сипаттамасы бойынша θ ном

= 16,5° болғандағы номиналды режим иінкүшін анықтаймыз: M ном

= 5600 Н

м, олай болса, генератордың асқын жүктемелік қабілеті M max

/M

ном

= 13 490/5600 = 2,4 тең.

Анықтау керек: статор тізбегіндегі І

1

тоқ күші мен оның активті және реактивті құрамдас бөліктерін; генератордың желіге беретін S r

қуатын  және оның активті және реактивті құрамдас бөліктерін;

4.5-сурет. Синхронды генератордың        4.6-сурет. Желімен параллель жұмысқа бұрыштық сипаттамасы        қосылған үш фазалы генератордың

U-тәрізді сипаттамасы

104

4 . 6 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

S

НОМ

, кВ 

А

500

1000

1300

300

800

2000

U

c ,

К

В

0,4 6,3

10,5 0,4 6,3

10,5

І

1* 0,6 0,8 0,5 0,8

0,88 0,6

І

в* 1,9 2,0 1,4

1,15 2,0 1,9

Генератордың        cosφ r қуат        коэффиицентін.        Есепті        шешуге        қажетті параметрлердің мәндері 4.6-кестеде берілген.

Сұрақтарға жауап беру: а) қандай жағдайларда желімен параллель жұмысқа қосылған синхронды генератордың тым қозып жұмыс істегені дұрыс, ал қандай жағдайларда жете қозбай жұмыс істегені дұрыс?

б) неге генератордың активті қуаты артқан сайын, cosφ r

= 1 сәйкес келетін қоздыру тоғының мәні артады?
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

І

1ном

= S

ном /( √3

U

с

) = 500/(1,73 

0,4) = 722 А.

І

1

= 0,6І

1ном
= 0,6

722 = 433 А.

І

1а

= 0,22І

1ном
= 0,22

722 = 159 А.

cos φ г

= І

1а

/І

1

= 159/433 = 0,367.

І

1р

= І

1

sіn φ г

= 433 

0,930 = 403 A.

S

r = √3

U

1

І

1

= 1,73  0,4 

433 = 300 кВ 

А.

Р

г

= S

г

cos φ г

= 300 

0,367 = 110 кВт.

105

Q

r

= S

г

sіn φ г

= 300 

0,930 = 279 квар.

4.7-есеп. Желімен параллель жұмысқа қосылған синхронды қозғалтқыштың U-тәрізді сипаттамасын (4.6-суретті қарау) қолдана отырып, генератордың қуат коэффициенті cos φ г

= const тұрақты болғандағы генератордың І в*

= f(P * ) реттемелік сипаттамасын құрастыру, қуат коэффициентінің мәндері төменде ұсынылған:

Нұсқалары        1

2

3        4

5

6

cos φ г

................................. 0,7
0,75
0,8        0,85

0,9

0,95
4 . 7 - к е с т е

P

І

1а*

Л,

Жете қозбауы І в*1

Тым қозуы І в *

2

0,2

0,22
0,31
0,75
1,25

0,4

0,41
0,58
0,53
1,52

0,6

0,58
0,83
0,52

2,2 0,8

0,72
1,02

2,8

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і
cosφ

г

= І

1a*

/І1

осыдан қуат коэффициентінің берілген мәніндегі статор тоғы

І

1*

= І

1a*

/cosφ г .

І

la

* = 0,2; 0,4; 0,6 және 0,8,

деп алып, статор тоғының толық тоғының І 1a* сәйкес мәндерін анықтаймыз және осы мәндердің әрқайсысы  үшін  U-тәрізді сипаттама бойынша екі І в*

қозу тоқтарын    анықтаймыз    —   біреуі
0        0,2        0,4        0,6        0,8 Р,

106

генератордың жете  қозбау режиміне, ал екіншісі — тым қозу режиміне. Барлық алынған мәліметтерді 4.7-кестеге жазамыз.

3. 4.7-кестенің берілгені бойынша екі реттемелік сипаттама құрастырамыз (4.7- сурет):

І

в*1

= f(Р *

) жете қозбау режимі үшін (1-график);

І

в*2

= f (P *

) тым қозу режимі үшін (2-график).

Синхронды қозғалтқыштар мен компенсаторлар

Анықтау керек: айналу жиілігін, статор тізбегіндегі номиналды және іске қосу тоқтарын, номиналды, максималды синхронды, іске қосу иінкүштері мен синхронизмге кірудің асинхронды иінкүшін (s = 5% болғанда). 50 Гц жиілікте қуат беруші желінің кернеуі U с

= 10 кВ, қуат коэффициенті cosφ

1

= 0,8.
4 . 8 - к е с т е

Қозғалтқыш түрі

Р

ном

, кВт 2р η ном , %

M

max

/M

ном

М

5 %

/М

ном

М

п

/М

ном

І

п

/І

ном

16-36-12

500

12

93,7 1,9 1,3 1,0 5,2

16-44-12

630

12

94,2 1,9 1,3 1,0 5,1

17-31-12

800

12

94,3 1,9 1,1 1,0 4,7

17-39-12

1000

12

94,9 1,8 1,0 1,0 4,5

17-49-12

1250

12

95,3 1,9 1,2 1,1 5,2

18-64-12

2500

12

96,2 1,8 1,4 1,2 6,5

16-36-10

630

10

94,4 1,8 1,4

0,75 5,0

16-44-10

800

10

94,9 1,8 1,3

0,75 5,0

17-44-10

1250

10

95,5 1,9 1,2 1,1 5,4

17-51-10

1600

10

95,9 1,8 1,2 1,0 5,2

СДН2-16-36-12 нұсқасының шешуі. n

1

= 60f/p = 60 

50/6 = 500 айн/мин.

Р

1ном

= Р

ном /η ном

= 500/0,937 = 534 кВт.

107

І

1ном

= P

1ном /( √3

U

1

cosφ

1

) = 534/(1,73 

10

0,8) = 39 А.

І

п

= І

1ном

(І

п

/І

ном

) = 39 

5,2 = 203 А.

М

ном

= 9,55Р

ном /n

1

= 9,55 

500

10

3

/500 = 95 5 0 H

 м.

М

mах

= М

ном

(М

mах

/М

ном

) = 9550 

1,9 = 18 145 Н

 м.

М

п

= М

ном

(М

п

/М

ном

) = 9550 

1,0 = 9550 Н

 м.

М

5%

= М

ном

(М

5%

/М

ном

) = 9550 

1,3 = 12 415 Н

 м.

4 . 9 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

Р

ном

,кВт

132

200

315

630

400

250

500

315

U

1

, кВ
0,38
0,38

6,0 6,0 6,0

0,38 6,0

0,38 2p

12

12

8

6

8

10

8

10

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і
а) статордың номиналды тоғын

І

1ном

= Р

ном /( √3

U

1

η ном

cosφ
1ном
) = 132(1,73

0,38 

0,86 

0,89) = 262 А;

108

О 0,2        0,4        0,6        0,8        1,0

Р

2

>=Р

2

/Р

аом

4.8-сурет. Үш фазалы синхронды қозғалтқыштың жұмыс сипаттамасы

б) қозғалтқыш білігіндегі номиналды иінкүшті

М

2ном

= 9,55Р

ном /n

1

= 9,55 

132

10

3

/500 = 2521 Н

 м.

P

21

= 0,5Р

ном

= 0,5 

132 = 66 кВт,
ал ПӘК-тің ең үлкен мәні η

max

= 0,90 P

22*

= 0,6 жүктемеге сәйкес келеді, яғни қозғалтқыштың пайдалы қуаты

P

22

= 0,6Р

ном

= 0,6 

132 = 79,2 кВт.
а)        статор тоқтары:

І

11

= 0,52І

1ном
= 0,52

262 = 136 А, І

12

= 0,61І

1ном
= 0,61

262 = 160 А;

б)        толық қуат

S

1

= √3

U

1

І

11

= 1,73 

0,38 

136 = 89 кВ 

А,

S

2

= √3

U

1

І

12

= 1,73 

0,38 

160 = 105 кВ 

А;

в)        қуат коэффициенті
cos φ

u

= cos φ max

= 0,980; sіn φ n

= 0,199; cos φ

12

= 0,970; sіn φ

12

= 0,242;

109

г)    реактивті қуат

Q

1

= S

1

sіn φ

11

= 89    0,199 = 17,7 квар,

Q

2

= S

2

sіn φ

12

= 105    0,242 = 25,4 квар;
д)    тұтынатын активті қуат

P

11

= S

1

cos φ

11

= 89 

0,980 = 87 кВт,

P

12

= S

2

cos φ

12

= 105 

0,970 = 102 кВт;
е)        қозғалтқыш білігіндегі иінкүш

M

21

= 0,5М

2ном
= 0,5

2521 = 1260 Н

 м,

M

22

= 0,6М

2ном
= 0,6

2521 = 1513 Н

 м.

«жұлдыз» етіліп  қосылған; статор орамының активті кедергісін  ескермеу. Мәліметтерді        есептеп,        қозғалтқыштың        бұрыштық        сипаттамасын құрастырып, оның асқын жүктемелік қабілетін анықтау керек.

4.10-кесте
Параметр

1

2

5

6

Р

ном

, кВт

2500

630

800

1250

1600

1000

U

1

, кВ 6,0 6,0 6,0

10,0
10,0
10,0

η ном , %

96,4
93,8
94,4
94,8

95,6
95,4

x с

, Ом 7,2

27,0
21,5
39,5
30,0

48,0

Нұсқалар 3        4

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

І

1ном

= Р

ном / √3

U

1

η ном

cosφ
1ном

= 2500 / (1,73  6,0 

0,964 

0,9) = 278 А.

Е

c

= jІ
1ном

x c

= j278 

7,2 = j2000 B.

110

қағазда құрастырылатынын ескере отырып, кернеу масштабын m

U

20 B/мм деп аламыз. Онда төмендегі фазалық кернеу векторының ұзындығы

U

1ф

= 6000/1,73 = 3468 В

173 мм болады, ал зәкір реакциясының

Е

с =

2000 В ЭҚК векторының ұзындығы 100 мм болады. U 1ф

және

І

1ном
векторлар арасындағы фазалық ауытқу бұрышы

φ

1ном
= arccos0,9 = 26°.

Е

0

= 156 

20 = 3120 В.

М

негmax = m

1

U

1ф

E

0

/(w

1

x c

) = 3 

3468

3120/(314 

7,2) = 14 357 Н

 м,

мұндағы синхронды бұрыштық айналу жиілігі

W

1

= 2πf

1

/p =

2

3,14 

50/1 =

314 рад/c.

111

М

нег

= М

нег.max
sіn θ.

М

ном ≈

Р

ном /w

1

= 2500 

10

3

/314 = 7960 Н

 м. λ м

= M

max

/М

ном

= 14 357/7960 = 1,8. θ ном

= 36°,
бұл кернеулердің векторлық диаграммасын құрастыру кезінде  алынған θ

ном

бұрышқа сәйкес келеді (4.9-суретті қарау).
Анықтау керек:
а) І

в1*

қоздыру тоғы мен P 2*

қуатының берілген салыстырмалы мәндеріндегі қозғалтқыштың cosφ

1

қуат коэффициентін (4.11-кесте);
б) қуат коэффициенті cosφ

1

тұрақты болғанда, 1 в*

қоздыру тоғының қозғалтқыштың P

2

* жүктемесінен тәуелділігін; cosφ

1

= const болғанда І в*

= f(P 2*

) графигін салу.

Параметр

1

2

5

6

І

в* 1,6 1,3 1,6 1,0 1,2 1,7

P

2* 0,8 0,4 0,4 0,0 0,4 0,8

Нұсқалар 3        4

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і
cosφ

1

= І

1a*

/І

1*

мұндағы І la*

= 0,77.
Олай болса,берілген І

в*

= 1,6 және P 2*

= 0,8 мәндер бойынша статор тоғы І

1

* = 0,81 екенін анықтағаннан кейін, есептейміз
cosφ

1

= 0,77/0,81 = 0,95.

112

4.11- сурет. Синхронды турбоқозғалтқыштың U-тәрізді cипаттамалары
жүктеме P

2

* = 0 болғанда

І

1a*

= 0,080;  І

1*

= І

1a*

/cosφ

1

= 0,080/0,95 = 0,084; 1 в*

= 1,1;
жүктеме P

2*

= 0,4 болғанда

І

1a*

= 0,42; І

1*

= І

1a*

/cosφ

1

= 0,42/0,95= 0,44; 1 в*

= 1,2;
жүктеме P

2*

= 1,0 болғанда

І

1a*

= 0,93; І

r*

= І

1a*

/ cosφ

1

= 0,93/0,95 = 0,98; І

в*

= 2,0.
Есептеу нәтижелерін 4.12-кестеге енгіземіз.

І

в*

= f(P

2

*)  графигін саламыз (4.12-сурет).
4.12-кесте

Параметр
Параметр мәндері

P

2* 0,0 0,4 0,8 1,0

І

1a*

0,080
0,42
0,77
0,93

І

1*

0,084
0,44
0,81
0,98

І

в* 1,1 1,2 1,6 2,0

4.12-сурет. Кернеуі U c

үш фазалы желіге қуат коэффициенті cosj болғанда қуаты S
потр
Z тұтынушы қосылған. Желідегі қуат коэффициенті cosφ

1

= 0,95 шамасына дейін көтерілетіндей,тұтынушыға Q c.к қуаты қандай СК синхронды компенсатор қосқан жөн екенін анықтау (4.13-сурет). Егер шығындардың өлшемі желідегі тоқтың квадратына пропорционал болса, онда желідегі энергия шығыны қаншалықты төмендейді?

113

Оған қоса, желідегі қуат коэффициентін cosj= 1 шамасына дейін көтеру үшін синхронды компенсатордың        қуатын қаншалықты көбейту керек екендігін анықтау. Берілген параметрлердің мәндері 4.13-кестеде көрсетілген.

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

І

c

= S/(

√3

U

с ) =

= 1600/(1,73 

6,0) = 154 А.

І

c . a

= І

c

cosφ = 154 

0,70 = 108 A.

Q = S

sіnφ = 1600 

0,70 = 1120 квар.

Q' = S

sіnφ’

1

= 1600 

0,312 = 499 квар.

Q

CK

= Q - Q' = 1120 - 499 = 621 квар.

тең болады.

І'

c.p

= Q’/(

√3

U

c

) = 499/ (1,73 

6,0) = 48 А

4.13-кесте

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

U

c

, кВ 6,0

10,0
20,0
35,0

6,0

10,0
20,0
35,0

6,0

10,0

S, МВ • А

1,6 4,5 1,8 2,4 0,8 1,7 1,5 3,5 2,0 3,5

cos φ
0,70
0,72
0,70

0,75
0,70
0,72
0,75

0,74
0,78
0,72

114

І’c =
𝐼

Г

+ 𝐼′

Г

√108

Г

+ 48

Г

= 118 А.

с.а        1.Г

ΔP’

c

= (І’

c

/І

c )

2

100 = (118/154)

2

100 = 0,59 %
үлесіне тең болады, яғни желідегі шығындар 41 % азаяды.
5 - б ө л і м

ТҰРАҚТЫ  ТОҚ  КОЛЛЕКТОРЛЫҚ МАШИНАЛАРЫ

Тұрақты тоқ коллекторлық машинасының ерекше белгісі – онда щеткалы-коллекторлық тораптың, механикалық өңдегіштің болуы. Егер машина генератор болса, коллектор мен щеткалар арқылы жұмыстық ораманың (зәкір орамасының) электрлік жүктемемен, егер машина қозғалтқыш болса, қуат беру көзімен байланысы орнатылады. Жұмыстық орама машинаның айналмалы бөлігі – зәкірде орналасқан және зәкір орамасы деп аталады. Бұл орама зәкір білігіндегі белгілі бір тәртіппен орнатылған және коллекторға қосылған секциялардан тұрады. Зәкір орамасы өткізгіштердің тұйық жүйесі болып табылады және ол, әдетте, екі қабатты болып келеді. Орама секциялары бір орамалы немесе көп орамалы болуы мүмкін. Зәкір орамасы толқынды және тұзақша, қарапайым, күрделі және біріктірілген болуы мүмкін. Ораманың параллель орамдарының ЭҚК теңестіру үшін немесе  күрделі орама құрастыратын қарапайым орамдардың ЭҚК теңестіру үшін теңгермелі байланыстар қолданады.

Зәкір орамының Е а ЭҚК қоздырудың Ф негізгі магниттік  ағынына  және п  айналу жиілігіне пропорционал

Е

а = c е Фп,

Мұндағы с е

– зәкір орамының құрылымына байланысты анықталатын коэффициент: полюс жұптарының саны р, ораманы құрастыратын  ойықтық жақтардың (өткізгіштердің) саны N, және орамадағы параллель орамдар саны а

с е

= pN/(60a).
Зәкір орамы бойынша І

а

тоқ өткенде зәкірде пайда болатын электрмагниттік иінкүш М, Н  м,

M = c м

ФІ

w

мұндағы с м

– зәкір орамының құрылымына байланысты анықталатын коэффициент,

с м

= pN/(2πa).

116

Тұрақты тоқ машинасының негізгі магниттік ағыны келесі өрнекпен анықталады, Вб,

Ф = B

δ l t τα і ,

Мұндағы B δ

– машинаның ауалық саңылауындағы магниттік индукция,  Тл; l

і

– зәкір білігінің есептік ұзындығы, м; τ – полюстік бөлу, м; α

і =

= 0,6 – 0,8 – полюстік жабу коэффициенті.
Тұрақты тоқ машинасының М электрмагниттік иінкүші Р

эм

= Е

а

1

а электрмагниттік қуатқа тура пропорционал және n зәкірдің айналу жиілігіне кері пропорционал

M = 9,55 Р

эм /n.

Тұрақты тоқ машинасының жұмыс қасиеттеріне әсер ететін маңызды үдеріс – зәкір реакциясы. Бұл үдеріс әсерінің нәтижесінде ауалық саңылау мен машина зәкірінің тістік қабатындағы магниттік өрістің бұрмаланып, магнитсізденеді. Тұрақты тоқ машиналарындағы зәкір реакциясының жағымсыз әсерін әлсірету үшін қосымша полюстерді, ал қуаты едәуір машиналарға, оған қоса, өтемдеуші орамаларды да қолданады. Зәкір реакциясының көлденең ось бойынша магнитсіздеуші әсерін ескеруге тура келеді. Әдетте, оны, зәкір реакциясының көлденең ось бойынша әсерін өтемдейтін МҚК есептеу кезінде қолданатын, k р.я

зәкір реакциясының коэффициенті арқылы жасайды.

F

qd = k р.я

F

a ,

Мұндағы F a

–зәкір орамының бір полюс жұбына келетін МҚК, А,

F

a

= NІ

a

/(4ap).
Зәкір реакциясының коэффициентін анықтау үшін k

р.я

= f(F a

/F

В

0

) графигін қолданады(5.1-сурет), мұндағы графиктің төменгі шекарасы зәкір білігінің тістеріндегі магниттік индукцияға сәйкес B z

= = 1,7 Тл, ал жоғарғысы – B z

= 2,3 Тл.

F

в0

өлшемі қозу орамасының бос жүріс режиміндегі МҚК көрсетеді, А,

F

в0

= 2F

δ k μ

,Мұндағы F δ

– ауалық саңылаудың магниттік кернеуі, А, F

δ

= 0,8 х x B δ δk δ

10

3

; k μ

= 1,2-1,7 – машинаның
магниттік тізбегінің  магниттік қанығу       коэффициенті;       B

δ

– машинаның ауалық саңылауындағы магниттік индукция, Тл; k

δ

– ауалық саңылау коэффициенті, зәкірдің тісті бетінің әсерінен ауалық саңылаудың үлкеюін есепке алады.

117

а

– тәуелсіз;

б

– параллель;

в

– тізбектес;

г

– аралас

Тұрақты тоқ машинасын қоздыратын негізгі магниттік ағын қоздыру орамасынан пайда болады. Бұл ораманы зәкір орамасына қатысты қосу жолына байланысты, тұрақты тоқ машиналары тәуелсіз, параллель, тізбектес, аралас қоздырылатын машиналар болып бөлінеді (5.2-сурет). Қоздыру тәсілі тұрақты тоқ қозғалтқыштары мен генераторларының қасиеттеріне едәйір деңгейде әсер етеді.

Тұрақты тоқ генераторлары үшін келесі кернеу теңдеуі сәйкес келеді

U= E

a

- І

a

Σr- ΔU щ , Мұндағы Σr – зәкір орамының тізбегіндегі кедергілер қосындысы: зәкір орамасының өзінің, қосымша полюс орамаларының және т.б.; ΔU щ

– щеткалы байланыс кезіндегіщетка жұбына түсетін кернеу, машинада қолданылған щетка маркасына байланысты (5.1-кесте).

Тұрақты тоқ генераторларының қасиеттерін бағалау кезде генератор шығысындағы жүктемені түсіргенде номиналды кернеудің өзгерісі түсінігі қолданылады:

Δ𝑈

ном =

П

НОМ

100

НОМ

мұндағыU

0

– генератор шығысындағы бос жүріс режиміндегі кернеу.

5 . 1 -  к е с т е

Щетка маркасы

І

шом

номиналды тоқ кезінде бір щетка жұпқа түсетін аралық кернеу

Δ

U

щ

, В

Электрграфиттелген ЭГ
2,0 - 2,7
Көмір-графитті КГ, Т

2,0

Мыс-графитті М, МГ
0,2 - 1 , 5

118

ΔU

ном шамасы генераторды қоздыру жолына тәуелді. Мысалы, тәуелсіз қоздырылатын генератор үшін ол 5 -10% болады.

Тұрақты тоқ қозғалтқыштары үшін кернеу теңдеуі төмендегідей:

U= E

a

+ І

a

Σr + ΔU щ ,

яғни зәкір орамында индукцияланатын E a

ЭҚК жеткізілетін U кернеуден зәкір тізбегіндегі кернеудің І a

Σ

r ішкі төмендеу мәніне кем.Осыдан зәкір тоғы

І

a

= (U- E

a

)/ Σr.
Тұрақты тоқ қозғалтқышының электрмагниттің иінкүші, Н

 м,

M = с м

ФІ

а

= 9,55Р

эм /п.

Қозғалтқыш білігіндегі иінкүш, яғни пайдалы иінкүш

M

2

= M - М

0

= 9,55 P

2

/n,

мұндағы М

0

– бос жүріс иінкүші; Р

2

– қозғалтқыштың пайдалы қуаты,

Р

2

= P

1

η,

η – қозғалтқыш ПӘК.
Тұрақты тоқ қозғалтқышының зәкірінің айналу жиілігі, айн/мин,
𝑛 =

Г

Г

1

Г

Ф

Тұрақты тоқ машинасының пайдалы әрекет коэффициенті , г

η = P

2

/P

1

= 1 г П г

мұндағы ΣР – машинадағы жалпы шығындар.

Тұрақты тоқ қозғалтқыштарының реттемелік қасиеттерін бағалау кезінде n= f(М) механикалық сипаттамасы ең маңызды болып табылады. Олардың қаттылығы мен сызықтылығы бұл сипаттамалардың маңызды көрсеткіштері болып табылады. Механикалық сипаттамының қаттылығы сипаттаманың ордината өсіне көлбелену бұрышына байланысты анықталады: бұр бұрыш кіші болған сайын, сипаттама қаттылығы азаяды (жұмсарады). Тәуелсіз қоздырылатын қозғалтқыштардың механикалық сипаттамалары түзу сызықты болып келеді. Табиғи  механикалық сипаттама ең қатты болып табылады, оның ордината өсіне көлбеуі 90 о сәл төмен. Жұмсағырақ механикалық сипаттама алу үшін, әдетте, зәкір тізбегіне қосымша г д

кедергі жасайтын резисторды тізбектес қосады:

119

r д артқан сайын, механикалық сипаттамалар  «жұмсарады»,  ал сипаттамалар түзу сызықты болып қалады(5.3-сурет). Қозғалтқыш білігіндегі жүктеме иінкүші өзгермеген жағдайда, резистордың г д кедергісі көбейген сайын, айналу жиілігі азаяды. Тәуелсіз (параллель) қоздыру қозғалтқыштарына берілген жүктеме (әдетте номиналды) түсірілгенде, қажетті n айналу жиілігіне сәйкес келетін жасанды механикалық сипаттаманы алу үшін қажет резистордың г д

кедергісін келесі формула бойынша есептейді: r д

= (U/І

a

)[1- (n/n

00

)] - Σr
мұндағы U – қозғалтқыш зәкірінің тізбегіне қуат беруші кернеу, В; І

a

– қозғалтқыштың берілген жүктемесіне сәйкес зәкір тоғы, А; n — қажетті айналу жиілігі, айн/мин; n

00

– мінсіз бос жүрістегі айналу жиілігі, айн/мин. Мінсіз бос жүріс жиілігі n

00

айналу жиілігінің шекарасын көрсетеді, қозғалтқыш одан асқан жағдайда генераторлық режимге ауысады. Бұл айналу жиілігі n ном

номиналды айналу жиілігін, зәкір тізбегіне жеткізілетін n ном

номиналды  кернеу  қозғалтқыштың  Е а

ЭҚК  қаншаға  асса,  соншаға
артады:

n

00

= n ном

(U

ном

/Е

а ном ).

Тұрақты тоқ қозғалтқышын іске қосу процессі ең жауапты болып табылады. Осылайша, қозғалтқыштың бастапқы іске қосу тоғы оны  тікелей желіге жалғаған кезде, щеткалы-коллекторлық тораптың жұмысын бұзып, коллекторда «шеңберленген от» тудыра алатын, қозғалтқыш үшін қауіпті шамаға жетуі мүмкін. Одан басқа, мұндай тоқ, электр жетектерінің айналмалы бөліктерін сындыра алатындай әсер тигізетін, тым үлкен іске қосу иінкүшін тудырады.

120

п,

айн/мин 5.4- cурет. Үш сатылы іске қосу реостаты бар тұрақты тоқ қозғалтқышын іске қосу диаграммасы

Осыған байланысты, тұрақты тоқ қозғалтқыштарының іске қосу реостаттарын есептеу бойынша есептер шығару үлкен тәжірибелік  маңызға ие. Іске қосу реостаттарын есептеудің екі әдісі қолданылады: графикалық және аналитикалық. Графикалық әдістің негізінде қозғалтқышты іске қосу диаграммасы жатыр. 5.4-суретте көрсетілген үш сатылы іске қосу реостаты қолданылған іске қосу диаграммасында К1, К2 және К3 күш түйістіргіштердің контактілері болып  табылады,  олар арқылы реостат сатыларының арасында ауысу жүзеге асырылады, ал r

қос1 , r қос

2

және r қос

3

іске қосу реостаты сатыларының резисторлары.
Бастапқы іске қосу тоғы І

1

мен ауыстыру тоғының І

2

мәндері әдетте келесідей алынады:

І

1

= (1,5 ...2,5)І

aном

; 12 = (1,0...1,3) І

aном .

Бұл кезде І

2

ауыстыру тоғы, қозғалтқышты жүктеуден пайда болатын кедергінің М с статикалық иінкүшіне сәйкес келетін, жүктеме тоғынан кем болмау керек. Кейбір арнайы қолданысқа, ауыр жұмыс жағдайларына арналған қозғалтқыштар, мысалы кран-металлургиялық топтама қозғалтқыштары үшін тоқтардың берілген мәндерін үлкейтуге болады. Іске қосу реостатының резисторларының кедергісін есептеу келесі формулалар бойынша жүргізіледі: r д3

= Σr( λ - 1); r д2 = r д3

λ; r д1 = r д2 λ

Бұл өрнектерде λ бастапқы І

1

іске қосу тоғының І

2

ауыстыру тоғына қатынасын білдіреді
λ = І

1

/І

2

Тізбектей қоздырылатын қозғалтқыштардың ерекше белгісі: қоздыру тоғы, сонымен қатар, жүктеме тоғы да болып табылады. Сол себепті, тізбектей

121

қоздыру        қозғалтқышындағы қозудың магниттік ағыны жүктемеге байланысты болып келеді.Қозғалтқышты шамалы ғана жүктеген кезде оның магниттік жүйесі қанықпайды және магниттік ағын жүктеме тоғына пропорционал болады

5.5-сурет. МП, ДП және Д кран- металлургиялық топтамаларының тізбектей қоздырылатын қозғалтқыштардың әмбебап табиғи сипаттамалары

Ф = с ф

І

а ,

ал қозғалтқыштың айналу иінкүші а

M = c м

ФІ

а = с м с ф

І

2

тең болады.

Жүктеме артқан сайын, қозғалтқыштың магниттік жүйесі қаныға түседі, сонымен бірге M =

= f (І a

) тәуелділігі сызықтық емес бола  бастайды.  Қозғалтқыштың п =
= f(M) механикалық сипаттамасы да

сызықтық емес болады және оның түрлі бөліктеріндегі қаттылық әртүрлі болады:аз жүктеме кезінде қозғалтқыштың айналу жиілігі едәуір және сипаттамасы жұмсақ болады, жүктемені арттырған сайын, сипаттама қаттырақ бола бастайды, айналу жиілігі азаяды, ал номиналдыға жақын жүктеме кезінде, сипаттама одан ары қатая түседі. Бұл мұндай жүктеме кезінде магниттік жүйе қанығып, магниттік ағынның өлшемі жүктеме тоғының шамасынан тәуелсіз болуымен түсіндеріледі. Тізбектей қоздырылатын қозғалтқыштардың механикалық сипаттамаларын есептеп, құрастыруға мүмкіндік беретін теңдеулер болмағандықтан, оларды құрастыру үшін, тізбектей  қоздырылатын тұрақты тоқ қозғалтқыштарына тізімдемелерде берілетін, әмбебап табиғи сипаттамаларды (5.5-сурет) қолданады.

Әмбебап табиғи сипаттамалар тоқ І *

= І

а

/І

а ном
, иінкүш M

= М/М

ном

, айналу жиілігі n = п/n ном

секілді салыстырмалы бірліктерде жасалған.

Тізбектей қоздырылатын қозғалтқыштың п = f (M) табиғи механикалық сипаттамасын әмбебап сипаттамалар бойынша құрастыруды келесі түрде жасайды.

І

* жүктеме тоғының бірқатар салыстырмалы мәндерін алады да, 5.5- сурет бойынша M* иінкүш пен п* айналу жиілігінің сәйкес салыстырмалы мәндерін анықтайды. Одан кейін, зәкір тоғының, иінкүші мен айналу жиілігінің номиналды мәндерін қолдана отырып, тоқтың І a

(А), иінкүштің M(Н 

м) және айналу жиілігінің n(айн/мин) атаулы мәндерін анықтайды.

122

Алынған өлшемдердің мәндері бойынша қозғылтқыштың n = f (M) табиғи механикалық сипаттамасын құрастырады.

Зәкір орамасы, ЭҚК, зәкір реакциясы

5.1-есеп. Тұрақты тоқ машинасының зәкірінің орамасы полюстер саны 2р болғанда, қарапайым ойықтан тұрады Z эл . 5.2-кестеде берілген мәліметтер бойынша зәкірдің жай толқындық (ЖТ) немесе жай ілмекті  (ЖІ) орамының параметрлерін есептеп, толық сызбасын сызу. Сызбада полюстерді белгілеу, щеткаларды анықтау және зәкірдің айналу бағытын таңдап, машина жұмысының генераторлық режиміндегі щеткалардың полярлығын анықтау. Зәкір орамындағы параллель тармақтарының сызбасын жасау және бір секцияның кедергісін r c

= 0,02 Ом деп алып (секциялар бір тармақты), оның жалпы кедергісін анықтау.

5 . 2 - к е с т е

Параметр
Орам түрлерінің нұсқалары

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

ЖТ

ЖТ

ЖТ

ЖІ

ЖТ

ЖІ

ЖТ

ЖІ

ЖТ

ЖІ

Z

эл

17

25

33

32

23

24

29

30

27

28

2p

4

6

8

4

4

8

4

6

4

6

1 - н ұ с қ а н ы ң   ш е ш у і (

жай толқындық орам ). у к

= y = (K— 1 )/р = (17 — 1)/2 = 8 бөліктер. y

1

= (Z

э

/2p) ± ε = (17/4) — 0,25 = 4 паза.

123

жасаймыз және тура осылай орама біткенше жалғастырамыз, бұл кезде соңғы айналымның 10-секциясын1-секция мен1-коллекторлық бөлуге қосамыз. Одан кейін полярлығын кезектістере отырып төрт полюсті белгілейміз және коллекторда щеткаларды геометриялық нейтраль бойынша орналастырамыз. Зәкірдің        айналу        бағытын        таңдап,        полюстер        орама        үстінде «орналасқан» деп есептей отырып, орама секцияларындағы ЭҚК бағытын анықтаймыз. Одан кейін параллель тармақтар сызбасын жасаймыз (5.7-сурет). Коллектор щеткаларға қатысты 5.6-суреттегідей орналасқан кезде 1-  секция А1 және А2 щеткаларымен қысқа тұйықталған, ал 5 және 14 секциялар В1 және В2 щеткаларымен қысқа тұйықталған. Басқа секциялар екі параллель тармақтар бойынша әрбір тармақта жетіден орналасқан. Ораманың «қосу» және «минус» клеммалары арасында өлшенген тұрақты тоққа кедергісі: r a

= (r c

7)/2 = (0,02        7)/2 = 0,07 Ом.

124

5 . 3 - к е с т е

Параметр
Орама түрлерінің нұсқалары

1

2

3

4

5

ЖТ

ЖІ

ЖТ

ЖТ

ЖІ

n, айн/мин

1500

1200

1500

N

500

120

240

с е

12

20

E

0

.B

400

200

120

Ф, Вб
0,008
0,14
0,020

0,025

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і
(жай толқындық орама, 2 а = 2). Зәкір орамының ЭҚК

Е

а = с е

Фп = 16,6 

0,008 

1500 = 200 В,

мұндағы

с е

= pN/(60a) = 2 

500/(60  1) = 16,6.

Зәкір реакциясының көлденең ось бойынша F qd МҚК мен, қозғалтқышты номиналды жүктеген кезде зәкірдің бойлық ось бойынша реакциясын компенсациялауға қажетті полюстік қоздыру катушкасындағы w

K

орамдар санын анықтау керек.
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

І

ном

= Р

ном

/(U

c η ном

) = 100 

10

3

/(440 

0,89) = 255 A.

І

в

= 0,02/І

ном

= 0,02 

255 = 5 А.

125

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

Р

ном

, кВт

100

120

85

30

45

90

75

U

c

, B

440

440

220

220

440

440

220

η ном , %

89

90

87

85

85

87

86

N

280

300

150

120

260

240

120

δ

, мм 2,0 2,0 1,8 1,8 1,6 1,8 1,6

B

z ,Тл 2,2 2,3 1,8 1,9 1,7 1,9 2,0

В

δ

, Тл
0,82
0,85
0,80

0,83
0,80
0,83
0,82

І

аном

= 255 - 5 = 250 А.

F

δ

=0,8B

δ δk δ

10

3

= 0,8 

0,82  2,0  1,3 

10

3

= 1700 A.

F

в0

= 2F

δ k μ = 2 

1700

1,35 = 4590 A.

F

a ном

= NІ

aном
/(4ар) = 280

250/(4 

1

2) = 8750 А.

F

qd = k ps

F

aном
= 0,22

8750 = 1925 А.

F

в.ном

= F

в0

+ F

qd

= 4590 + 1925 = 6515 A.

w к.в

= F

в.ном

/(2І

в

) = 6515/(2  5) = 651 орамдар.

5.4-есеп. Номиналды кернеуі U ном

және номиналды айналу жиілігі п ном

тәуелсіз қоздырылатын тұрақты тоқ генераторының зәкірінде
1 2 6

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

U

НО

, В

230

230

460

460

460

115

460

230

230

230

«ном. °б/мИн

1500

2300

3000

2300

1500

1000

2300

1000

3000

2300

£ г, Ом
0,175
0,08
0,17

0,3 0,7

0,09
0,27
0,25
0,08

0,14

N

100

118

280

240

200

80

270

114

100

138

F, 10-2, Вб 4,8 2,6 1,7 2,6 4,8 4,5 2,4 6,1 2,4 2,3 N өткізгіштен тұратын жай толқындық орама бар. Генератордың полюстерінің саны 2p = 4, жұмыс температурасы кезіндегі зәкір тізбегіндегі орамдар кедергісі Σr, көмір-графитті щеткалар ΔU щ = 2В, негізгі магниттік ағын Ф. Аталып өткен параметрлердің мәндері 5.5- кестеде берілген. Генератордың номиналды жұмыс режимі үшін анықтау керек: Е а

зәкірдің ЭҚК, І ном

жүктеме тоғын (зәкір реакциясының магнитсіздендіру әсерін есепке алмау), Р ном

пайдалы қуатын, Р эм

электрмагниттік қуаты мен М ном

электрмагниттік иінкүшін.
1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

Е

а ном = с е Фп ном

= 3,33  4,8 

10

-2 

1500 = 240 В,

мұндағы

с е

= pN/(60a) = 2 

100/(60  1) = 3,33;

жай толқындық орамдағы параллель тармақтар саныa=

1

U= Е

а

- І

a

Σr- ΔU щ ,

осыдан номиналды режимдегі зәкір тоғы

І

а ном

= (Е

а ном

- U

ном

- ΔU

щ

)/ Σr= (240 - 230  - 2)/0,175 = 45,7 А.

Р

ном

= U

ном

І

а ном
= 230

45,7 = 10 511 Вт немесе 10,51 кВт.

Р

эм

= Е

аном

І

аном
= 240

45,7 = 10 968 Вт немесе 10,97 кВт.

М

ном

= 9,55Р

эм /n ном

= 9,55 

10 968/1500 = 69,8 Н

 м.

1 2 7

Тұрақты тоқ генераторлары

5 . 6 - к е с т е

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

6

7

Р

ном

, кВт

20

45

15

90

80

30

18

U

ном

, B

230

460

230

460

460

230

230

Σr, Ом
0,12
0,22
0,15

0,12
0,11
0,08
0,13

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

І

аном

= Р

ном

/ U

ном

= 20 

10

3

/230 = 87 А.

Е

а

= U

0

= U

ном

+ І

аном
Σr + ΔU

щ

= 230 + 87 

0,12 + 2,5 = 243 В.

Δ𝑈

𝑈 п

− 𝑈 ном

243 − 230
=        100 =

ном

𝑈 ном

230

Аталып өткен параметрлердің мәндері 5.7-кестеде берілген. Кестеде көрсетілмеген параметрлердің мәндерін анықтау керек.

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

І

ном

= Р

ном

/U

ном

= 10 000/230 = 43,5 А.

1 2 8

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

Р

ном

, кВт

10

18

45

U

ном

’ В

230

230

460

230

n ном

, айн/мин

1450

1500

1000

Σr

, Ом 0,3

0,15

r в

, Ом

150

100

92

η ном , %

86,5

88

88

І

ном

, А

87

97,8

І

в

, А

4

І

аном

, А

75

Е

a

, В

480

240

477

P

эм. ном
, кВт

55

M

ном

, Н

 м

280

525

Р

1ном
, кВт

23

21

І

в

= U

ном /r

B

= 230/150 = 1,5 А.

І

aном

= І

ном

+ І

в

= 43,5 + 1,5 = 45 А.

E

a

= U

ном

+ І

аном
Σr + ΔU

щ

, = 230 + 45 

0,3 + 2 = 245,5 В.

Р

эм.ном

= E

a

І

aном
= 245,5

45 = 11 047 Вт.

М

ном

= 9,55Р

Эм.ном /n ном

= 9,55 

11 047/1450 = 73 Н

 м.

Тұрақты тоқ қозғалтқыштары

5.7-есеп. Параллель қоздырылатын тұрақты тоқ қозғалтқышының мәліметтері келесідей: номиналды қуат Р ном

, жеткізілетін кернеу U ном

, номиналды айналу жиілігі n ном ,

129

Параметр
Нұсқалар

1

2

3

4

5

Р

ном

, кВт

25

15

45

4,2

18

U

ном

’ В

440

220

440

220

220

n ном

, айн/мин

1500

1000

1500

1500

1200

ηном, %

85

83,8

88

78

84

Σr, Ом
0,15
0,12
0,13

0,15
0,12
rв, Ом

88

73

88

64

73

зәкір тізбегіндегі орамдар кедергісі Σr, қоздыру тізбегінің кедергісі г в

, щеткалардың щеткалық түйіспесіндегі кернеудің құлауы ΔU щ

= 2 В. Аталып өткен параметрлердің мәндері 5.8-кестеде берілген.
Қозғалтқыштың номиналды жүктеме режимінде тұтынатын І

ном

тоқты, қозғалтқыш зәкірінің тізбегіндегі бастапқы іске қосу тоқ 2,5І
aном
тең болатындай іске қосу реостатының R

п . р

кедергісін, М п

бастапқы іске қосу иінкүшін, n

0

айналу жиілігін және бос жүріс режиміндегі І

0

тоғын, жүктемені түсіргенде қозғалтқыш зәкірінің айналу жиілігінің өзгерісін анықтау керек. Зәкір реакциясының әсерін ескермеу.

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і

Р

1ном

= Р

ном /η ном

= 25/0,85 = 29,4 кВт.

І

ном

= Р

1ном

/U

ном

= 29,4 

103/440 = 67 А.

І

в

= U

ном /r в

= 440/88 = 5 А.

І

aном

= І

ном

- І

в

= 67 - 5 = 62 А.

І

aп

= 2,5І

аном
= 2,5

62 = 155 А.

R

a

= R

п.р

+ Σr = U ном

/І

aп

= 440/155 = 2,83 Ом.

R

п.р

= R

a

- Σr = 2,83 - 0,15 = 2,68 Ом.

130

E

aном

= U

ном

- 1

аном
Σr - ΔU

щ

= 440 - 62 

0,15 - 2 = 428,7 В.

анықтаймыз

E

a = c e фп,

c e

ф = E a

/n = 428,7/1500 = 0,285;

коэффициенттердің қатынасы c м /c е

= [pN/(2πa)]/[pN/(60a)] = 9,55;
олай болса, берілген жағдайда

с м

Ф = 9,55с е

Ф = 9,55

0,285 = 2,72.

М

п = c м ф1 а п

= 2,72 

155 = 422 Н

 м.

М

2ном

= 9,55Р

ном /n ном

= 9,55 

25

10

3

/1500 = 159 Н

 м.

М

ном

= 9,55Р

эм /n ном

= 9,55 

26 579/1500 = 169 Н

м, мұндағы номиналды жүктеме кезіндегі электрмагниттік қуат Р
эм.ном

= E

aном

І

aном
= 428,7

62 = 26 579 Вт.

М

0

= М

ном

- М

2ном

= 169 - 159 = 10 Н

 м.

І

a0

= М

0

/(c м

Ф) = 10/2,72 = 3,68 А.

E

a0

= U

ном

- І

a0

Σr = 440 - 3,68 

0,15 = 439 В.

n

0

= E

a0 /(с е

Ф) = 439/0,285 = 1540 айн/мин.

Δ𝑛

𝑛 п

− 𝑛 ном

1540 − 1500
=        100 =        100 = 2,66%

ном

𝑛 ном

1500

131

5 . 9 - к е с т е
Параметр

1

2

5

6

Р

ном

, кВт

25

40

53

75

16

11

U

ном

, В

440

440

440

440

220

220

U

в

, В

220

220

220

220

220

110

І

0

, А

6,0 7,5 8,0

10,8 8,7 5,8

Σr,Ом
0,30
0,17
0,12

0,70
0,18
0,27

r в

, Ом

60

55

42

40

60

27

n ном

, айн/мин

2200

1000

2360

3150

1500

800

Нұсқалар 3        4

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і n

0

= n ном

[1 + (Δn ном

/100)] = 2200(1 + 8/100) = 2376 айн/мин.

E

a0

= U

ном

– І

0

Σr = 440 - 6 

0,3 = 438,2 B.

M

0

= 9,55E

a0

І

0

/n

0

= 9,55 

438,2 

6/2376 = 10,6 H

 м.

М

2ном

= 9,55Р

ном /n ном

= 9,55 

25

10

3

/2200 = 108,5 Н

 м.

М

ном

= М

0

+ М

2ном

= 10,6 + 108,5 = 119 Н

 м.

Р

эм.ном

= 0,105М

ном n ном

= 0,105 

119

2200 = 27 490 Вт.

132

осыдан

E

a0 = c е Фп

0

с е

Ф = E

a0 /n

0

= 438,2/2376 = 0,185,

бірақ с м /с е

= 9,55 болғандықтан, онда c м

Ф = 9,55 с е

Ф = 9,55

0,185 = 1,77.

Номиналды        жүктеме        режиміндегі        электрмагниттік        иінкүштің өрнегінен

М

ном = с м

ФІ

aном
номиналды жүктеме режиміндегі зәкір тоғының мәнін анықтаймыз

І

а ном

= М

ном /(c м

Ф) = 119/1,77 = 67 А.

Р

магн

+ Р

мех

= 0,105М

0

n

0

= 0,105 

10,6 

2376 = 2644 Вт.
aном

Р

щ.э

= І

аном

ΔU

щ

= 67 

2 = 134 Вт.

Р

1аном

= U

ном

І

ном

= 440 

67 = 29 480 Вт.

І

в

= U

в /r в

= 220/60 = 3,7 А.

Р

в

= U

в

І

в

= 220 

3,7 = 814 Вт.

Р

1ном

= Р

1аном

+ Р

в

= 29 480 + 814 = 30 295 Вт немесе 30,3 кВт. η ном

= (Р

ном

/Р

1ном
)100 = (25/30,3)100 = 82,5%.

133

Қозғалтқыш түрі

P

ном, кВт

U

ном

, В

n ном

,айн/мин η ном , %

Σr, Ом

2ПО200L

7,1

220

750

83,5
0,48

2П0200М

20

440

2200

90

0,28

2ПФ200М

30

440

2200

90

0,22

2ПФ200L

20

220

1000

85,5
0,18

2ПН225М

37

220

1500

86,5
0,07

2ПФ225М

10

220

500

74,5
0,58

2П0180М

17

440

3000

90

0,31
Қозғалтқышты номиналды жүктегенде зәкірдің айналу жиілігі 0,5n

ном

болу үшін зәкір тізбегінде кедергісі қандай қосымша r д резисторды қосу керек екендігін анықтау керек; қозғалтқыштың табиғи және жасанды механикалық сипаттамаларын құрастыру.

2ПО200L қозғалтқышы нұсқасының шешуі.

І

aном

= Р

ном /(η ном

U

ном

) = 7,1 

10

3

/(0,835 

220) = 38,6 А.

Е

ном

= U

ном

- І

aном
Σr = 220 - 38,6

0,48 = 201,5 В.

n

00

= n ном

(U

ном

/Е

ном

) = 750(220/201,5) = 820 айн/мин.

5.8-сурет. Тұрақты тоқ қозғалтқышының механикалық сипаттамасы

М

2ном

9,55Р

ном /n ном =

= 9,55  7,1 

10

3

/750 = 90 Н

 м.

Алынған мәліметтер бойынша табиғи        механикалық        сипаттама құрастырамыз (5.8-сурет, 1-график). n’ ном

= 0,5n ном

= 0,5 

750 =
= 375 айн/мин

134

Есептелген мәліметтер бойынша қозғалтқыштың жасанды механикалық сипаттамасын құрастырамыз (5.8-сурет, 2-график). 6.   r д

резисторының кедергісі r д

= (U

ном

/І

аном
)[1 - (n’

ном /п

00

)] – Σr =
= (220/38,6)[1 - (375/820)] - 0,48 = 2,61  Ом.

5.10-есеп. Параллель қоздырылатын тұрақты тоқ қозғалтқышы кернеуі U с = 220 В желіден жұмыс істейді. Қозғалтқыштың техникалық  мәліметтері (5.11-кесте): жүктеменің номиналды тоғы І ном

, номиналды айналу жиілігі n ном

, бос жүріс тоғы І

0

, жұмыс температурасына келтірілген зәкір тізбегіндегі кедергі Σr, қоздыру тоғы І в (қозғалтқышты жүктеудің барлық диапазонында өзгермей қалады); қозғалтқышта көмір-графитті щеткалар қолданылған (5.1-кестені қарау),бір щеткалар жұбына сәйкес кернеу құлауы ΔU щ

= 2 В.

Мәліметтерді есептеп, h ПӘК-тің, п айналу жиілігінің, М

2

біліктегі иінкүштің қозғалтқыш білігіндегі P

2

қуатына тәуелділік графиктерін сызу керек.
Зәкір реакциясының әсерін ескермей, Ф = const деп алу.
5 . 1 1 - к е с т е
Параметр

1

2

5

6

І

ном

, А

65

86

116

192

44

33

n ном

, айн/мин

770

690

650

575

840

1100

І

0

, А

6,5 9,0 9,8

13,4 6,6 5,8

Σr, Ом
0,28
0,17
0,11

0,055
0,42
0,57

І

в

, А

1,6 2,2 2,7 4,0 1,5

1,18

Нұсқалар  3        4

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і
Қозғалтқыштың тұрақты шығындары магниттікР

м

, механикалық Р мех

шығындар мен қоздыруға кететін шығындардан тұрады

Р

в

= U

с

1

в

= 220 

1,6 = 352 Вт,
яғни

Р

пост

= Р

м

+ Р

мех

+ Р

в

Қозғалтқыш бос жүріс режимінде жұмыс істеген кезде, қозғалтқыш желіден Р

10

= І

а0

U

c

қуат тұтынады, ол өзіне Р тұр

тұрақты шығындардан басқа, Р пер

айнымалы шығындарды да қосады, айнымалы шығындарға жатады:
зәкір тізбегіндегі электрлік шығындар

a0

Р

эа0

=   І

2

Σr

135

щеткалық түйіспедегі шығындар

Р

щ0

= І

a0

ΔU

щ ;

қосымша шығындар

Р

қос

= 0,01P

10

= 0,01І

o

U

c .

Осылайша, қозғалтқыштың тұрақты шығындары
a0        a0        щ        0    c

Р

тұр

= P

10

– P

э0

– P

щ0

= І

0

U

c

– І

2

Σr – І   ΔU   – 0,01І U == 6,5 

220 - 4,9

2

0,28 - 4 , 9 - 2 - 0,01  6,5 

220 = 1399 Вт,
мұндағы бос жүрістегі зәкір тоғы

І

a0

= І

0

- І

в

= 6,5 - 1,6 = 4,9 А.

η = f(P

2

) графигін сызу үшін қажетті мәліметтерді алу үшін жүктеме коэффициентіне β = І a

/І

aном бірқатар мәндер берейік те,  олардың  әрқайсысы үшін қозғалтқыш ПӘК-ін анықтайық. Номиналды жүктеме режиміндегі зәкір тізбегіндегі тоқ І

aном

= І

ном

- І

в

= 65 - 1,6 = 63,4 А.

Жүктеме коэффициентінің ең кіші мәні бос жүріс режиміне сәйкес келеді β = І a0

/І

aном = 4,9/63,4 және 0,08. Жүктеме коэффициенті үшін келесі мәндерді аламыз: β = 0,08; 0,25; 0,50; 0,75; 1,0; 1,20.

5.12-кесте

Параметр
Параметр мәні
β = І

a

/І

aном
0,08
0,25
0,50

0,75 1,0

1,20

І

a

= І

aном
β, А

4,9

15,85
31,7
47,55
63,4

76,1

І = І

a

+ І

в

, А

6,5

17,45
33,3
49,15

65

77,7

P

1

= ІU

c

, Вт

1430

3839

7326

10 813
14 300
17 094

Р

тұр

, Вт

1399

1399

1399

1399

1399

1399

Pэa = І

2

Σr, Вт a 6,7

70,34
281,16
633,1

1125

1621

Р

қос

= 0,01P

1

, Вт
14,3
38,39
73,26

108,13

143

170,9

P

щ

= І

a

ΔU

щ

, Вт 9,8

31,7
63,4
95,1
126,8

152,2

P

айн

= P

эа

+ Р

щ

+ P

қос

, Вт
33,5
140,4
417,8

836,3

1395

1944

ΣP = P

1

+ P

пер

, Вт

1430

1539

1817

2235

2794

3343

Р

2

= Р

1

- ΣР, Вт

0

2300

5509

8578

11 506
13 751
η = (P

2

/P

l

)100

0

59,9
75,2
79,3
80,5

80,4

136

5.9-сурет. Параллель қоздырылатын тұрақты тоқ қозғалтқышының тұрақты шығындарының(1), айнымалы шығындарының(2) және пайдалы әрекет коэффициентінің (3) графиктері

Барлық есептеу формулалары мен есептеу нәтижелері 5.12-кестеде берілген. =    80,5    %.    максималды    мәніне    сәйкес    келеді.    Көрсетілген нүкте

қозғалтқыштың номиналды жүктемесімен (b= 1) сәйкес келеді,олай болса, η ном = η max

= 80,5 %. тәуелділіктері. Тұрақты тоқ қозғалтқышының айналу жиілігі келесі өрнекпен анықталады:

𝑈

1

− 𝐼

П

∑ 𝑟

Г

Параметр
Параметр мәндері
β = І

a

/І

a ном
0,08
0,25
0,50

0,75 1,0

1,20

І

a

= І

aном
β, A

4,9

15,85
31,7
47,55
63,4

76,1

І

a

Σr, В
1,37
4,44
8,87

13,31
17,75
21,31

E

a

= U

c

- І

a

Er, В
218,6
215,6
211,1

206,7
202,25
198,7
n = E

a /c e

Ф,айн/мин

831

820

803

786

769

755

P

2

, Вт

0

2300

5509

8578

11 506
13 751

M

2

= 9,55P

2

/n, H • м

0

26,8
65,5
104,2

143

174

137

жүктемеге тәуелділік графиктері

Қозғалтқышты номиналды жүктеу режимінің параметрлерін қолдана отырып, келесі шаманы анықтаймыз

𝑈

1

𝐼
П ном
∑ 𝑟        220 − 63,4 ∙ 0,28

𝑐 Ф =        =        = 0,263

Г

𝑛 ном

770

Алынған с е Ф = 0,263 шамасын берілген қозғалтқыш үшін тұрақты деп аламыз, өйткені есептің шарты бойынша Ф = const. 5.12-кестесінің берілгенін қолдана отырып, жүктеме коэффициентінің берілген β = І a

/І

aном
мәндері үшін қозғалтқыштың айналу жиілігін есептейміз.
Есептеу формулалары мен есептеу нәтижелері 5.13-кестеде берілген.

М

2

= 9,55P

2

/n. 5.12-кестенің берілгенін қолдана отырып, жүктеме коэффициентінің алынған β = І a

/І

aном
мәндері үшін М

2

иінкүш мәндерін есептейміз. Нәтижелерді5.13-кестеге енгіземіз, одан кейін 5.10-суретте көрсетілген n =

= f(P

2

) және М

2

= f(P

2

) тәуелділік графиктерін саламыз.
2ПО200L қозғалтқышы нұсқасының шешуі (Р

ном

= 7,1 кВт;

U

ном

= 220 B; η ном

= 82,5; Σr = 0,48 Ом; І
aном

= 38,6 А).

1.   Аламыз:

бастапқы іске қосу тоғының мәнін

І

1

= 2,0І

a ном
= 2,0

38,6 = 77,2 А,

ауыстыру тоғының мәнін

І

2

= І

a ном

= 38,6 А.

138

λ = І

1

/І

2

= 2,0. r

қосз
= Σr(λ - 1) = 0,48(2,0 - 1) = 0,48 Ом.

r

қос2 = r

қосз
λ = 0,48

2,0 = 0,96 Ом. r

қос1 = r

қос2
λ = 0,96

2,0 = 1,92 Ом.

R

ПР1

= r

қос1 + r

қос2 + r

қос3
= 1,92 + 0,96 + 0,48 = 3,36 Ом.

R

ПР2

= r

қос2 + r

қос3
= 0,96 + 0,48 = 1,44 Ом.

R

ПР3

= r

қос3
= 0,48 Ом.
5.14-кесте

Қозғалтқыш түрі

Р

ном

, кВт

U

нов

, В

η ном , % n ном

, айн/мин

Д-806

22

220

85

575

Д-808

37

220

88

525

Д-810

55

440

89

500

Д-812

75

440

89,5

475

Д-814

110

440

90

460

Д-32

12

220

80

675

Д-41

16

220

82

650

139

5 . 1 1 - с у р е т . Негізгі магниттік ағынның зәкір тізбегіндегі тоқтан тәуелділігі

Д-806 қозғалтқышы нұсқасының шешуі.

Параллель        қоздырылатын қозғалтқышта зәкір тоғы қоздыру тоғы да болғандықтан, қозғалт- қыштың Ф негізгі магниттік ағыны  І а жүктеме тоғына тәуелді. Бірақ қозғалтқыштың магниттік жүйесі магниттік қанығу жағдайында бол- ғандықтан, көрсетілген тәуелділік сызықтық емес.

І

а

= М/(c м

Ф).

Тоқ пен иінкүштің номиналды мәндері үшін бұл тәуелділік келесідей:

І

aном

= M

ном /(с м

Фном).
Жүктеме тоғының І

а*

= І

а

/І

а ном
салыстырмалы бірліктерін ауыстырсақ, келесіні аламыз

𝐼

П∗

𝑀/(𝑐 м

Ф)

𝑀        /(с Ф        ) =

ном        м     ном

М/Ф

М        /Ф

ном        ном

= (М/М

ном

)(Ф

ном

/Ф) = М

/Ф

немесе

І

а*

Ф

= M

І

a*

жүктеме тоғының бірқатар салыстырмалы мәндерін алып, Ф* = f(1 а* )

графигі бойынша Ф *

анықтайды, одан кейін бұл мәндерді көбейтіп,
5.15-кесте

Параметр
Параметр мәндері

І

a* 0,2 0,6 1,0 1,2 1,6

Ф

* 0,4 0,8 1,0

1,08 1,2

M

0,08
0,48

1,0 1,3 1,9

І

a

, A

24

71

118

142

189

M, H

 м

28

175

365

475

694

140

M

* өлшемдерін алады. Салыстырмалы өлшемдерді номиналдыға көбейту арқылы тоқтың / а

(А) және M(Н 

м) атаулы мәндерін есептейді.

Есептеулер нәтижелерін 5.15- кестеге жазады, одан кейін5.12-суретте көрсетілген қажетті 1 а

= f (M), графикті сызады.
Зәкір тоғының номиналды мәні

І

aном

= P

ном /(η ном

U

ном ) =

= 22 

10

3

/(0,85 

220) = 118 А.

Иінкүштің номиналды мәні

М

ном

= 9,55Р

ном /n ном

9,55 =
= 22

10

3

/575 = 365 Н

 м.

Д12 қозғалтқышы нұсқасының шешуі.

Тізбектей қоздырылатын қозғалтқыштың механикалық сипаттамасын құрастыруға қажетті мәліметтерді алу үшін тізбектей қоздырылатын тұрақты тоқ қозғалтқыштарының әмбебап табиғи сипаттамаларын қолданамыз (5.5-сурет). Осы мақсатпен тоқтың бірқатар салыстырмалы мәндерін аламыз (бес мәннен кем емес) және әмбебап сипаттамалар бойынша сәйкес M *

иінкүш пен n * айналу жиілігінің мәндерін анықтаймыз. Одан кейін, осы өлшемдердің номиналды мәндерін қолдана отырып, аталған өлшемдердің атаулы мәндерін келесі формулалар бойынша анықтайды:

І = І

ном

І

* ; n e = n ном n *

; M = M

ном

M

5.16-кесте

Параметр
Қозғалтқыш түрлерінің параметрлерінің мәндері

Д12

Д21

Д22

Д31

Д32

Р

ном

. кВт 2,5 4,5 6,0 8,0

12,0

І

ном

, A

16

28

36

45

69

n ном

. об/мин

1100

900

850

800

675

141

5.17-кесте

Параметр
Параметр мәндері

І

* 0,4 0,6

1

1,6 2,0

M

0,23
0,55

1,0 1,9

2,58 n е*

1,83
1,32

1,0

0,73
0,62

І, A

6,4 9,6

16

25,6

32

M, Н • м

5

11,9
21,7
41,2

56

n e

, айн/мин

2013

1452

1100

803

682

Е

ае

, В

201

191

172

143

124

Е

аи

, В

162

134

76

-10 -68

Е

а.и

/Е

а.е

0,80
0,70
0,44
-0,06

-0,55 n и

, айн/мин

1610

1016

484

-48 -68

Есептеу нәтижелерін 5.17-кестеге енгізеді. η ном

= Р

ном

/(UІ

ном

) = 2500/(220  16) = 0,71.

R

ном

= U/І

ном

= 220/16 = 13,75 Ом.
Σr = 0,75R

ном

(1 - η ном

) = 0,75 

13,75(1 - 0,71) = 3 Ом. r қос

= 2Σr = 2 

3 = 6 Ом.

М

ном

= 9,55 

10

3

Р

ном /n ном

= 9,55 

10

3

2,5/1100 = 21,7 Н

 м.

Зәкірдің табиғи сипаттама режиміндегі ЭҚК

E

a.e

= U- ІΣr;
Зәкірдің жасанды сипаттама режиміндегі ЭҚК

Е

а.и

= U- І(Σr + r д );

Жасанды сипаттама режиміндегі айналу жиілігі n и = n е

(E

a.и

/E

a.e )

142

-сурет. Тізбектей қоздырылатын тұрақты тоқ қозғалтқышының механикалық сипаттамасы

Берілген формулалар бойынша І * тоқтың барлық мәндері үшін есептеулер жүргізіп, нәтижелерін 5.17-кестеге енгізеді және қозғалтқыштың механикалық сипаттамасын құрастырады (5.13-сурет).

Қозғалтқыштың  жұмыс  сипаттамалары  (2-қосымшаны  қарау)  5.18-
кестеде берілген параметрлердің мәндерін қолдана отырып, анықтау:
а) зәкір тізбегінің Σr кедергісі және қозғалтқыштың n=f(M

2

) табиғи механикалық сипаттамасын құрастыру;
б) зәкір тізбегіне кедергісі r

қос = 3 Σr резисторды тізбектей қосқандағы мәліметтерді есептеп, жасанды механикалық сипаттама құрастыру. Есептеу шешу барысында қозғалтқыштың магниттік  және механикалық шығындары айналу жиілігінің өзгерісінің барлық диапазонында өзгермейді деп есептеу; қосымша шығындарды ескермеу.

Параметр
Нұсқалар

1 (2.7-қ. cурет)
2 (2.8-қ. сурет)
3 (2.9--қ. cурет)
4 (2.10-қ. cурет)

U

ном

, B

220

440

220

440

І

а ном

, A

160

240

250

500

1 - н ұ с қ а н ы ң  ш е ш у і (Қ. 2.7-сурет)

P

1

= U

ном

І

а

= 220 

100 = 22 000 Вт,

143

яғни
ΣР = 22 000 • 0,12 = 2640 Вт.

(Р

аэ

+ Р

щ.э

) = (Р

магн

+ Р

мех

) = 0,5 

2640 = 1320 Вт.

Р

щ . э

= І

a

ΔU

щ

= 100 

2 = 200 Вт.

Р

аэ

= (Р

аэ

+ Р

щ.э

) - Р

щ.э

= 1320 - 200 = 1120 Вт. a

P

аэ

= І

2

Σrосыдан зәкір тізбегінің орамасындағы кедергі
Σr = Р

аэ

/І

2 а

= 1120/100

2

= 0,112 Ом.

М

2

= 9,55Р

2

/n.

Аталып өткен өлшемдердің мәндерін 5.19-кестеге енгіземіз, ал одан кейін қозғалтқыштың n = f(М

2

) табиғи механикалық сипаттамасын құрастырамыз (5.14-сурет, 1-график). r қос

= 3Σr = 3 

0,112 = 0,336 Ом

Параметр
Параметр мәндері

І

w

, А

40

80

120

160

200

n, айн/мин

1600

1100

900

810

750

P

2

, Вт

6000

15 000
24 000
34 000
45 000

M

2

Н

 м

36

130

255

410

570

144

-сурет. Тізбектей қоздыры- латын қозғалтқыштың меха- никалық сипаттамалары п,

айн/мин

қозғалтқыштың жұмысы жасанды механикалық сипаттама режиміне ауысады, бұл кезде қозғалтқыш зәкірінің айналу жиілігі келесі өрнекпен анықталады

𝑛 и

𝑈 ном

− 𝐼

П

𝑟 д

+ ∑ 𝑟  − 𝐼

П∗

Δ𝑈

щ

Г

=        𝑐 ф (c e

F) өлшемін қозғалтқыштың номиналды айналу жиілігінің өрнегінен аламыз

𝑛 и

𝑈 ном

− 𝐼
Пном

∑ 𝑟 − Δ𝑈

щ

Г

=        𝑐 ф

осыдан

c e

Ф (U

ном

- І

aном
Σr - ΔU

щ )/n ном =

= (220 - 160 

0,112 - 2)/810 = 0,247.

Олай болса, берілген қозғалтқыштың жасанды механикалық сипаттама режиміндегі айналу жиілігі:

𝑈 ном

𝐼 а

𝑟 доб

∑ 𝑟 𝐼 а∗

𝑈 щ

220 − 𝐼

П

(0,336 + 0,112) − 𝐼

П∗

2

𝑛  =        =

и

𝑐

Г

ф

0,247

Қозғалтқыштың n и = f(M) жасанды механикалық сипаттамасын құрастыруға қажет мәліметтерді алу үшін І а зәкір тоғына бірқатар мәндер аламыз (5.19-кестені қарау) және олардың әрқайсысы үшін п и

айналу жиілігін, Р 2и

пайдалы қуаты мен М 2и

иінкүшін есептейміз.

Қозғалтқыштың жасанды механикалық сипаттама режиміндегі пайдалы қуаты табиғи механикалық сипаттама режиміндегіден Р

2

қуаттан

145

5.20-кесте

Параметр
Параметр мәндері

І

w

, А

40

80

120

160

200

І

а*

= І

а

/І

а ном
0,25

0,5

0,75 1,0

1,25 n и

,айн/мин

836

780

723

666

610

Р

2и

, Вт

5462

12 850

19160

25 400
31 560

M

2и

, H

 м

62

157

253

364

520

резисторлардағы шығын шамасына кем r қос

= 0,336 Ом, яғни

Р

2и

= Р

2

– І

2a r қос .

Аталып өткен параметрлердің есептеу нәтижелерін 5.20-кестеге енгіземіз, ал одан кейін жасанды механикалық сипаттаманы құрастырамыз (5.14-сурет, 2-график).

ҚОСЫМШАЛАР

1-қосымша

Халықаралық бірліктер жүйесінің БЖ кейбір негізгі және туынды бірліктері

Физикалық шама

Бірлік атауы
Белгіленуі (орысша)
Ұзындығы
метр

м

Масса
килограмм

кг

Уақыт
секунд

с

Электр тоғының күші
ампер

А

Жазық бұрыш
радиан

рад

Аудан
метр квадрат

м

2

Көлем, сыйымдылық
метр куб

м

3

Сызықтық жылдамдық
метр секундына

м/с

Үдеу
метр секунд квадратына

м/с

2

Бұрыштық жылдамдық
радиан секундына
рад/с
Периодтық үдерістің жиілігі, тербеліс жиілігі

герц Гц

Айналу жиілігі*
минус бір дәрежедегі секунд

с -1

Тығыздық
килограмм метр кубына
кг/м

3

Инерция иінкүші
килограмм-метр квадрат

кг  м

2

Күш, ауырлық күші, салмақ
ньютон

Н

Күш моменті, қос күш моменті
ньютон-метр

Н

 м

Қысым, қалыпты механикалық кернеу
паскаль

Па

Жұмыс, энергия
джоуль

Дж

Қуат
ватт

Вт

Цельсий температурасы
Цельсий градусы

°С

Жылу, жылу мөлшері
джоуль

Дж

147

1-қосымша соңы

Физикалық шама

Бірлік атауы
Белгіленуі (орысша)
Электр мөлшері (электрлік заряд)
кулон

Кл

Электрлік өрістің кернеуі
вольт метрға

В/м

Электрлік кернеу, электрлік потенциал, электр қозғаушы күш (ЭҚК)

вольт

В

Электр сыйымдылық
фарад

Ф

Электр тоғының тығыздығы
ампер метр квадратқа

А/м

2

Электр тоғының сызықтық
тығыздығы
ампер метрға

А/м

Магниттік өрістің кернеуі
ампер метрға

А/м

Магнит қозғаушы күш, магниттік потенциалдар айырмасы

ампер

А

Магниттік индукция
тесла

Тл

Магниттік ағын
вебер

Вб

Индуктивтік, өзара индуктивтік
генри

Гн

Абсолют магниттік өтімділік
генри метрға
Гн/м
Магниттенгендік (магниттеу қарқындылығы)

ампер метрға А/м

Электрлік кедергі (активті,
реактивті, толық)

ом Ом

Электр өтімділік (активті, реактивті, толық)
сименс

См

Меншікті электр кедергісі
ом-метр

Ом  м

Меншікті электр өткізгіштік
сименс метрға
См/м
Магниттік кедергі

генри в минус первой степени Гн -1

Магнит өткізгіштік
генри

Гн

Қуат:
активті толық реактивті
ватт вольт-ампер
вольт-ампер реактивті

Вт

В

А вар
Электрмагниттік энергия
джоуль

Дж

* Техникалық құжаттар мен зауыттық тәжірибеде айналу жиілігі «минутына айналым» бірлігінде өлшенеді, белгіленуі мин -1

немесе айн/мин; 1 айн/мин = 60 с -1 .

БЖ бірліктерімен қатар қолданылатын бірліктер

Шама
Бірліктің атауы
Бірліктің белгіленуі
БЖ бірлігімен қатынасы

Масса
тонна

т

10

3

кг

Уақыт
минут
сағат тәулік

мин

сағ тәул
60 с
3 600 с
86400 с

Жазық бұрыш
градус

…° π

/180 рад ~ 1,745329 

10

-2 рад

минут …' π

/10 800 рад « 2,908 882   10 -4 рад

секунд …“ π

/648 000 рад « 4,848 137    10 -6 рад

Көлем, сыйымдылық
литр

л

О

СО

Механикалық кернеу
ньютон миллиметр квадратқа

Н/мм

2

1МПа
Толық қуат
вольт-ампер

В

А

Реактивті қуат

вар

вар

149

2-қосымша

Электр қозғалтқыштардың жұмыс сипаттамалары

150

2-қосымшаның жалғасы

2.5-қ. сур. Қуаты Р ном

= 4,0 кВт үш фазалы асинхронды қозғалтқыштың жұмыс сипаттамасы

151

2-қосымшаның жалғасы

-қ. сур. Қуаты Р ном

= 45 кВт үш фазалы асинхронды қозғалтқыштың жұмыс сипаттамасы

152

2-қосымшаның жалғасы

-қ. сур. Номиналды тоғы / ном

= 240 А тізбектей қоздырылатын тұрақты тоқ қозғалтқышының жұмыс сипаттамасы

153

2-қосымшаның соңы

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

б.

359 б.

МАЗМҰНЫ

Алғысөз        3
Кітапта қолданылатын негізгі әріптік белгілер        4
1-бөлім.
Трансформаторлар

8

Трансформация коэффициенті, ЭҚК және орамдардағы тоқтар,
бос жүріс пен қысқа тұйықталу параметрлері        14
Векторлық диаграмма, шығындар мен трансформатордың ПӘК        21
Трансформаторлардың параллель жұмысы. Автотрансформаторлар        31

2-бөлім..
Коллекторсыз  машиналар  теориясы  бойынша  жалпы сұрақтар

36

3-бөлім..
Асинхронды қозғалтқыштар

46

Қозғалтқыштардың сырғуы, ЭҚК мен тоқтары        52
Шығындар мен ПӘК, электромагниттік иінкүш,
механикалық сипаттама        58
Шеңбер диаграмма мен жұмыс сипаттамасы        74

Іске қосу және айналу жиілігін реттеу        82
4-бөлім..
Синхронды машиналар

9 1

Синхронды генераторлар        95
Синхронды қозғалтқыштар мен компенсаторлар        107
5-бөлім..
Коллекторлы тұрақты тоқ машиналары

116

Зәкір орамы, ЭҚК, зәкір реакциясы        123
Тұрақты тоқ генераторлары        128
Тұрақты тоқ қозғалтқыштары        129
Қосымшалар        147

Әдебиеттер тізімі        154

Оқу басылымы

Кацман Марк Михайлович
Электр машиналары бойынша есептер жинағы Оқу құралы

Редактор Т.Ф.Мельникова, Ә.Қ. Шапауов Техникалық редактор Н.И.Горбачева Компьютерлік беттеу: Л.А.Вишнякова КорректорларЛ.А. Богомолова, Г.Н.Петрова

№ 108105149 Бас. Басуға 26.05.2014 қол қойылды. Пішімі 60 х 90/16. «Петербург» қаріп түрі. № 1 офсеттік қағаз. Офсеттік басылыс. Шартты баспа табағы 10,0. Таралымы 1000 дана. Тапсырыс №

ООО «Академия» баспа орталығы.
www.academіa-moscow.ru129085,
Мәскеу, Бейбітшілік даңғ, 101В, 1 құр.
Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H16592 от 29.04.2014. Баспаның электрондық тасымалдаушыларынан басып шығарылған. ОАО «Тверь полиграфиялық комбинат», 170024, Тверь қаласы, Ленин даңғ, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15.

Homepage—
www.tverpk.ru
Электронды пошта (E-maіl) —
sales@tverpk.ru

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.
An error has occurred. This application may no longer respond until reloaded. Reload 🗙