Жаңғырық немесе Ақсақ Темір қалай басталды
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
Ақсақ Темір туралы аңыз-әпсана көп-ақ. Ақын соның бірін негізге алып, «Жаңғырықты» жазған. Жақсылыққа жақсылық кез келері секілді, жамандық та міндетті түрде алдыңнан шығады. Жас ұрпаққа дер шағында көңіл бөлмесең, оның азабын тартасың. Поэманың түпкі айтар ойы осы.
/uploads/3446d779-eeb1-57e4-9492-46bf748ab9d0/cover.png
ЖАҢҒЫРЫҚ НЕМЕСЕ АҚСАҚ ТЕМІР ҚАЛАЙ БАСТАЛДЫ
(поэма)
Әр мұзбалақ өз әнін айта келер,
Айта білу ежелден байтақ өнер.
Тауға шығып ән салсаң (О, керемет!)
Жаңғырық боп дауысың қайта келер.
Жауап беріп жататын сан қылыққа,
Бір заңдылық жатыр сол жаңғырықта.
Иә, оған күмән жоқ, сондықтан да
Басымды ием сол ұлы заңдылыққа.
Масаң мұңдар көңілі тасып елтіп,
Нөкері мен тазысын қасына ертіп.
Тінти қарап мұң арқан
Сұңқар тауға
Келе жатты
Жұдай хан түлкі аулауға.
Көз ұшында атты әйел ербелеңдеп,
Кесіп өтті хан жолын көлденеңдеп.
Лезде ханның от шашып түлкі көзі
Қаһарланды: — Ұстаңдар! Бұл кім өзі?
Қанжығаға көкпарша бөктеріңдер,
Сөйтіп, менің алдыма ап келіңдер!
Алып келді.
Әйел тым ажарлы екен.
Ажарлы екен,
Ажары базарлы екен.
Шіркін, мұндай жары бар ер жігіттің.
Шаттығының жалауы тозар ма екен?!
Қандай әсем қарақат бұла көзі.
Әттең...
Әттең...
Жүкті екен бірақ өзі.
Тағдырына өкпелі сөзі бардай,
Нөкерлер тұр сұлудан көзін алмай:
"Міне, нағыз өмірдің сәнді өрнегі".
Тек хан ғана әйелге мән бермеді.
- Күнәһар жан, періштем сен емессің, деп ақырды ол,
- Жолымды неге кестің?
Әйел:
Не тілейсіз ұқпадым-мына менен,
Байқағам жоқ.
Сондықтан кінәлі емен.
Қажып біттім,
Көп болды жолда келем,
Текті қыран ойнамас қарғаменен.
Халім мүшкіл.
Жүктімін көрмейсізбе?
Ат үстінде ауырып зорға келем.
Жұдай хан:
Байқағам жоқ дейсің, ә, дегелегім,
Көзіңді ойып тастасам не дер едің?
Әйел:
Көз оятын, немене, салтыңыз ба.
Күш көрсетпес әлсізге хаса тарлан!
Жұдай хан:
Жоқ, мен сені жазасыз босата алман.
Әйел:
Дүниенің ластаған көкірегін
Дәніне ұқсас зұлымдық кекіренің.
Босатыңыз, өмірге ертең келер
Нәрестемнің атынан өтінемін.
Жұдай хан:
Ешкім маған мұрындық бола алмайды,
Ал нәрестең жарық күн көре алмайды.
Әйел:
Не деп тұрсыз, мұныңыз айуандық қой
Жұдай хан:
Айттым бітті,
Атқан оқ оралмайды.
Қаһарлы хан осылай кәрін септі,
Кәрін септі, жас гүлге өлім септі.
Аттан түсіп барды да, қатуланып,
Іштен теуіп құлатты келіншекті.
Қасіретке куә боп дала жатты,
Өз жолымен хан кетіп бара жатты.
Біреулерді өр тағдыр өкпелетті,
Біреулердің мерейі көкке жетті.
Біреулерді заманы шетке тепті,
Содан бері он сегіз көктем өтті.
Миза майы.
Көңілі тасып, елтіп,
Нөкері мен тазысын қасына ертіп,
Оймен қарап сәлделі
Сұңқар тауға
Келе жатты
Жұдай хан түлкі аулауға
Қаһар кеткен,
Әл кеткен таяғынан,
Хандығы да әзер тұр аяғынан.
Шашы ағарған,
Қартайған,
Ал өңгесі
Өзгермеген секілді баяғыдан.
Еске түсіп істері өткендегі,
Ойы бір сәт шарықтап көкке өрледі.
Анау төбе зымырап қашқан жауды
Қуып жетіп тас-талқан еткен жері.
Анау белес өзіне қарсы шыққан
Туысқанын арбаға жеккен жері.
Мына бір сай тас табан етігімен
Жүкті әйелдің ішіне тепкен жері.
Сол шақ өзі күз бе еді, көктем бе еді
Ал ана әйел бір керім өндір екен.
Қайтті екен ол?
Қиналмай өлді ме екен?
Көз аша алмай батар күн, атар таңға
Кеткен шығар, әрине, жаһаннамға.
Ханның әрбір қимылы зарлы бір ән,
Мұң сорғалап зәрезап жарлығынан.
Кісіге еткен зорлық пен зомбылықтың
Ләззат алып келіпті барлығынан...
Кенет алдан атты адам ербелеңдеп,
Тұра қалды хан жолын көлденеңдеп.
Бұл кім өзі?
Бұл кімнің "мұзбалағы?"
Қарақшы ма жайлаған түз даланы,
Хан нөкері қылышын суырғанша
Шыға келді тасадан жүз қаралы.
Бәрі тамам.
Енді қай айла қалды?
Қалың әскер хан қолын байлап алды,
Байлап алып баяғы келіншекті
Азаптаған қанқұйлы сайға апарды.
Міне, ғажап! Топ жиде арасында
Қару-жарақ, салтанат бәрі осында.
Құрма кілем үстінде жігіт отыр
Он жеті мен он сегіз арасында.
Хан жігітке қадады түлкі көзін:
- Ұнамай түр, әй бала, бұл мінезің.
Ұры итіндей бұқпайлап ен даланың
Кімді тәлкек етпексің сен, қарағым?
Танымасаң, танып қой:
Осы өлкенің
Әміршісі Жұдай хан мен боламын.
Жігіт:
Болсаң бопсың,
Мен емес паңданарың.
Kepi бұрар тарихтың доңғалағын,
Бүгінгі ұры,
Ертеңгі күллі әлемнің
Әміршісі ұлы хан мен боламын.
Тірлігінде желігің басылмаған
Хан едің сен,
Сол үшін асыл бағаң.
Жоғары шық, әзірге қонағымсың,
Ет пісірім сәттен соң басыңды алам.
Солай, шалым,
тосылма, жоғары шық,
Бақыт бүгін басыннан барады ұшып.
Қайтпас сапар алдында әлденіп ал,
Ұлы ханның қолынан шарап ішіп.
Тұрғандай-ақ қадірмен жанға санап,
Жігіт күліп ұсынды ханға шарап.
Сосын қайта жалғады әңгімесін:
- Солай, шалым,
Сен қай бір мән білесің?
Алмас қылыш секілді халық деген,
Ұстайтындар аз оны парықпенен.
Жұмсай білу— бір өнер,
Қайрай білу — бір өнер,
Құрсай білу— бір өнер.
Сол қолыңнан шығарсаң,
Өз басыңа тіленер.
Сен соны бір ұқпадың, милау шалым,
Ерте жетті сондықтан қирау шағың.
Ұсақ ләззат болды да бар арманың,
Aт басынан алысты көре алмадың.
Ал мен сенен қу болам әлдеқайда,
Төрт құбылам,
Төркінім толған айла.
Жүрегіңнің үрейлі дүрсілдерін
Тыңдап тұрмын.
Жараспас күрсінгенің,
Өз басыңды өзіңе сый етер ем,
Амал қанша
Жолымда тұрсын менің?!
Амал қанша...
Сен оған өкпелеме
Өмір ылғи адамға көктеме ме?
Мынау ұлы безеу батпан даланың
Осал тұсын мен оңай аңғарамын.
Бірақ сендей хандардың көзін құртпай,
Мен қалайша әлемге хан боламын.
Бақыт бүгін басыңнан барады ұшып,
Әлденіп ал, бейшара, шарап ішіп.
Қартайсаң да,
Желігің басылмаған
Хан едің сен.
Сол үшін асыл бағаң.
Сол үшін де өзіңді ардақ тұтып,
Алтын сапты қылышпен басыңды алам.
Жұдай хан:
Бір дүлегей екенсің дінің мықты,
Құтқармассың,
Сеземін...
Күнім бітті.
Құтқармассың,
Ой, алла-ай, жап-жас болып,
Қайдан біліп алғансың зұлымдықты?!
Жігіт:
Жас болсам да тұзым көп татып көрген,
Іздеп өтем өлгенше бақытты ерден.
Әйтсе де мен ең үлкен зұлымдықты
Анамның құрсағында жатып көргем.
Намысымның құзарын төркіндеген
Құпиям ол
Ешкімге шертілмеген.
Жә, жә, неден қорғалап тосылайын,
Саған өлім,
Маған бақ - бас уайым.
Сәлден кейін өлесің,
Өліктен мен
Құпиямды несіне жасырайын.
Анам марқұм
Жан бопты сөзі ілікті,
Тірлік мәнін бірлік деп сезініпті.
Маған жүкті кезінде жолаушылап,
Бір еріккен залымға кезігіпті.
Әлгі залым аңғартып сусын дара
Қан төгуді аңсапты құшырлана:
Ішке теуіп анамды өлтіріпті
Алдын кесіп өткені үшін ғана.
Кеудесінде игілік мақсат тұнып,
Бұлақ ағып жатыпты сақ-сақ күліп.
Мен жатыппын іңгәлап, өмір тілеп,
Өлі анамнан аяғым ақсақ туып.
Бағың жанса бас құрар амал-айла,
(Әйтсе де адам оны әркез бағалай ма?)
Содан мені бір қойшы тауып алып
Сый орнына тартыпты Тарағайға.
Ал Тарағай ежелден еркі мықты
Әйелім ұл туды деп желпініпті.
Жұртқа жайып жүрер деп құпиямды
Қойшы шалды бір түнде өлтіріпті.
Рас, әлі шытырман таңдар алда,
Бірақ менің қайғым зор аңдағанға.
Зұлымдықпен алысып аман қалып,
Зұлымдықпен көз аштым мен ғаламға.
Шақырғанмен қол бұлғап мақсат небір
Талайларды жазықсыз ақсатты өмір.
Мен де ақсадым, анамнан тумай жатып,
Содан қазір есімім Ақсақ Темір.
Жұдай ханның зәресі ұшып кетті,
У ішкендей денесі ысып, кепті.
Дірілдеген қолынан шарап толы
Сапар кесе еденге түсіп кетті.
Өмір өзі-ақ шығарды-ау масқарасын,
Суға алдырған сорлыдай баспанасын.
Есі кетіп,
Аңырып отырды да,
Жұдырықтай бастады қасқа басын.
Уақыт соқты әр демін санаттырып,
Бақыт одан қашқандай балақ түріп.
Сәлден кейін ең соңғы сөзін айтты,
Жас жігітке кіжіне қарап тұрып:
- Өкінем-ау, Өкініш өртемес пе!
Табиғатты кім айтқан сезімсіз деп.
Өзгеге еткен зорлығың ерте, кеш пе,
Таппай қоймайды екен-ау өзіңді іздеп.
Іздеп тапты-ау,
Айтайын, ал дайындал,
Қорықпаймын жазаңның қандайынан.
Айтпас едім,
Бәрібір өлтіресің,
Айтсам сипай қоймайсың маңдайымнан.
Жата бермес шындық ит босағада,
Тура қара,
Жүзіңді тасалама.
Бұдан аттай он жеті көктем бұрын
Мен өлтіргем анаңды осы арада...
Кірпияздау күйге орап жарқын шақты,
Кенет қылыш жарқ етті алтын сапты.
Осынау бір қанды кез ғаламатты
Ішке тоқып, күрсініп дала жатты.
Күнбатысқа созылған терең саймен
Ханның басы домалап бара жатты.
Қырқасынан қыран ұшқан, сен ер жеткен аймақты
Ертеде бір хан билепті, қайсар әрі қайратты.
Қартайса да шапқан атты құлағында ойнапты,
Қия тартқан мақсатына иек артпай қоймапты.
Өз елінің абыройын,
Қорғанысын, ақыл-ойын
Қайтсем биік көтерем деп ойлапты.
Бір болса да, бірегейлі,
Хандығына түбегейлі
Жаңа өзгеріс енгізуге белін мықтап байлапты.
Бірақ сорлы жетіп алмай тоқтамының парқына,
Мынадай бір заң шығарып, таратыпты халқына:
"Кемел ақыл қарттық шақта ғана деп.
Жастың ісі (негізінен) шала деп Есептелсін.
Шалалықтан ел несібі шашылар,
Сондықтан да барлық билер, қазылар,
Барлық әскербасылар,
Ісін мінсіз атқарған
Сайлансын тек ақсақалды қарттардан!"
Жастық шақтың мерейін аттап өтіп,
Таптап өтіп, төске өрлей,
Оның ұлы мүмкіндігін ескермей,
Тек қарттықтан бастап ел әңгімесін,
Лезде ұмытты жас қауым тәрбиесін.
Сенімсіздік жұрт қолын байлап алды.
Алаулаған жастық от қайда қалды?
Жиырма беске келсе де,
Өз көжесін
Жылап ішер жасықтар пайда болды.
Өзек болар ел еді мың дастанға,
Енді бүгін мұңына мұң қосқан ба?
Жау дабылы естілсе, бой көрсетті
Қора айналып қашатын жүн бастарда.
Балғын гүлдің шаттығын өмірсіз ғып,
Қайдан шықты бұл мимырт көңілсіздік?
Танымастай өзгертіп жіберді елді
Жастық шаққа жасалған сенімсіздік.
Ханды тағы сайтан түртіп, ойға келді мынадай:
"Хандығымның төрт тағандап тұруы үшін құламай,
Қимыл керек.
Кенде емеспіз күштен де.
Тағдыр біздің даңқымызды, әлде келте пішкен бе?
Жо-жоқ, тоба!
Соғыс ашып көрейін
Көрші жатқан өзімізден үш-төрт есе кіші елге,
Сөйтіп шырқау көтерейін пәсең тартқан көңілді".
Соғыс ашып көріп еді.тас-талқан боп жеңілді.
Мұнан асқан қорлық болмас, расында,
Енді, міне, төрт уәзірі қасында,
Қос жанары жылай-жылай су алып,
Селеу шашы ызғар соққан боз жусандай қуарып,
Жолдас болған тәтті арманы балғын бала кезінен
Бір-ақ күнде бал-бұл ұшып көзінен,
Өз кінәсін өзі қарап ала алмай,
Теке сақал уәзірлерін атарға оқ таба алмай,
Тұтқында отыр хан сорлы,
Сел-тасқында қалт-құлт етіп әрең тұрған аралдай.
"Күндер қайда салиқалы, сымбатты,
Соққы болды-ау, соққы болды-ау бұл қатты".
Осы сәтте жеңген елдің ақ сақалды әкімі
Ханға қарап тіл қатты:
- Дара шауып кетіп едің сен мүлде,
Қалай, шалым, ақылыңа келдіңбе?
Жұмбақ айтам.
Егер тапсаң, азатсың,
Таба алмасаң, өлдім де!
Таба алмасаң, қанатыңнан сыңғаның,
Тырысып көр, ақылында күш болса?
Мынау ғана менің саған жұмбағым:
Не қалады он екіден үшті алса?
Үміт, ойсыз отырған шал қуарып,
Білегінен алынғандай бұғалық:
- Онда тоғыз қалады ғой, - деп күлді,
Бәйбішесі ұл тапқандай қуанып.
- Тапқырлық пен ақыл-ой,
Сынға түскен ұрыста
Жолың сенің тағы тартты бұрысқа.
- Таба алмадың, - деді әмірші мысқылмен.
- Мойыныңды даярлай бер қылышқа.
Бір жас жігіт алға шықты:
- Сіздіңше, ең ауыр жаза өлу ме?
Ауыр жаза — тірі қалып, өзінің
Тауысып бар төзімін,
Қателігін өз көзімен көруде,
Және оны түзетуге
Қолда билік жоқтығына көнуде.
Ұлы әміршім, ойланыңыз әлі де,
Ерте, кеш пе өлім жұрттың бәріне
Ашары хақ есігін...
Өтінемін, етіңіз бір кешірім.
Ханымыздың қасық қанын қисаңыз,
Мен айтар ем бұл жұмбақтың шешімін.
- Ал айта ғой, — деді әмірші,- талабыңды шектемен,
Балаусаға тас атқанды жек көрем.
Бердім, ұлым, тілегіңді, төлеуің
Қайтара алсаң кеудеңдегі отпенен?!
- Иә, иә, балаусаға тас атқан жан оңбайды, —
Деді жігіт, — жұмбағыңыз күрделі-ақ,
Әйтсе де, оны жұмбақ деуге болмайды.
Заңдылық — ол. Заңды білмеу — зор қайғы.
Егер, егер он екіден үшті алсақ.
Ештеңе де қалмайды.
Айлар — жылдың ұланы
Біздің әрбір жылымыз
Он екі айдан тұрады.
Он екі айда үш ай көктем бар екені белгілі.
Көктем деген табиғаттың таңғажайып ерлігі.
Ол ерліктің даңқын ешкім қаға алмайды шеткері,
Ал жастық шақ- адамзаттың көктемі.
Міне, осы көктем нәрлі болмаса,
Әр тіршілік өз қорегін қажетінше алмаса,
Айрылмай ма бар мағына-көріктен?
Онда шырын үмітіңнен қараңды үз.
Көктемде гүлдемесе алмалар мен өріктер,
Қалған анау тоғыз айда
Қандай жеміс күте аламыз одан біз?
Қанша налып, жегеніңмен пұшайман
Бұған қарсы табу қиын күш, айла.
Қараңызшы, тоғыз айдың тағдыры
Байлаулы тұр үш айға.
Оған тіпті жүрмек емес басқа заң.
Мұны және жұмбақ санау — зор қайғы.
Сондықтан да он екіден ешқашан
Үшті алуға болмайды,
Алған адам мына біздің ханымыздай сорлайды!
"Кім өзі бұл, ойы — қылыш, сөзі — мір?"
Хан түгесіп алардай бар төзімін
Қарап еді, қарап еді, о, ғажап,
Атқосшысын тани кетті өзінің.
Еске түсіп қайдағы мен жайдағы,
Хан күрсіне бас бармағын шайнады.
"Бітті, бітті, мен өлікпін, өлікпін...
Қол бастайтын жігіттерді қорада ұстап келіппін.
Сорлаппын-ау, қанаттыға болыппын-ау тар мекен
Әттең-әттең, қорлаппын-ау жігіттерді нарға тең...
Тым кеш келген игілікті ойлардың
Қайғысынан артық азап бар ма екен?!
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру